Giáo trình Lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay: Phần 2 - Nguyễn Văn Tận, Lê Văn Anh

Chia sẻ: Bin Bin | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:78

0
153
lượt xem
58
download

Giáo trình Lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay: Phần 2 - Nguyễn Văn Tận, Lê Văn Anh

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Phần 2 của cuốn Giáo trình Lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay có kết cấu nội dung gồm 2 chương cuối trình bày về ASEAN - Lịch sử và phát triển, quan hệ Việt Nam - ASEAN từ năm 1967 đến 1997. Cùng tham khảo cuốn giáo trình để nắm được nội dung một cách cụ thể.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Lịch sử các quốc gia Đông Nam Á từ sau chiến tranh thế giới thứ II đến nay: Phần 2 - Nguyễn Văn Tận, Lê Văn Anh

  1. Ch−¬ng III ASEAN - LÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn I. Hoµn c¶nh ra ®êi ASEAN lµ tªn viÕt t¾t cña HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ (The Association Southeast Asean Nations - ASEAN) ®−îc thµnh lËp vµo ngµy 08-08-1967 sau khi Bé tr−ëng ngo¹i giao 5 n−íc Th¸i Lan, Xingapo, Malaixia, Philippin vµ In®«nªxia ký vµo b¶n Tuyªn bè chung B¨ng Cèc. Ngµy 08-01-1984, v−¬ng quèc Brun©y §arutxalam ®−îc kÕt n¹p vµo ASEAN. TiÕp theo ngµy 28-7-1995 ViÖt Nam ®−îc gia nhËp vµo ASEAN vµ ngµy 23-7-1997 hai n−íc Mianma vµ Lµo còng ®−îc tiÕp nhËn vµo khèi ASEAN. Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø VI tæ chøc t¹i Hµ Néi (12-1998) ®· nhÊt trÝ kÕt n¹p Campuchia - thµnh viªn cuèi cïng cña §«ng Nam ¸ vµo ASEAN. Vµ ®Õn n¨m 1999 Campuchia trë thµnh thµnh viªn chÝnh thøc cña khèi ASEAN ®−a tæng sè héi viªn ASEAN lªn 10 n−íc. Tõ khi thµnh lËp cho ®Õn nay, ASEAN ®· kh¼ng ®Þnh ®−îc vai trß cña m×nh kh«ng chØ ë khu vùc §«ng Nam ¸ mµ cßn ®èi víi c¸c n−íc thuéc khu vùc Ch©u ¸ Th¸i B×nh D−¬ng. Tuy nhiªn, vai trß cña ASEAN ®−îc thÓ hiÖn ë nh÷ng cÊp ®é kh¸c nhau thÝch øng víi tõng thêi kú vµ giai ®o¹n kh¸c nhau. §iÒu cÇn nhËn thÊy ë ®©y lµ: ASEAN ®−îc thµnh lËp vµo thêi ®iÓm mµ ë trªn thÕ giíi cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kü thuËt ®ang trªn ®µ ph¸t triÓn. ë c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa, cïng víi sù phôc håi kinh tÕ sau chiÕn tranh lµ thêi kú chuyÓn dÞch c¬ cÊu tõ n«ng nghiÖp sang c¸c ngµnh c«ng nghiÖp dÞch vô ®· t¹o nªn sù biÕn ®æi trong nÒn kinh tÕ c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa. §Õn nh÷ng n¨m 60 trªn thÕ giíi ®· h×nh thµnh ba trung t©m kinh tÕ t− b¶n chñ nghÜa lµ Mü, T©y ¢u vµ NhËt B¶n. §èi víi c¸c n−íc XHCN, ®©y lµ thêi kú mµ c¸c n−íc XHCN ®· tËn dông khai th¸c nguån lùc quèc gia ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ. Cßn ®èi víi c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn th× ®©y lµ thêi kú cho phÐp mét sè n−íc tranh thñ, lîi dông t×nh h×nh quèc tÕ ®Ó v−¬n lªn vµ trë thµnh c¸c n−íc vµ l·nh thæ c«ng nghiÖp míi (NICs). Trªn b×nh diÖn chÝnh trÞ: an ninh vµ hoµ b×nh thÕ giíi bÞ chi phèi bëi trËt tù hai cùc Yanta víi mét bªn do Mü døng ®Çu vµ bªn kia lµ do Liªn X« (cò) ®øng ®Çu. Th¸ng 1- 1949, tæ chøc HiÖp −íc B¾c §¹i D−¬ng (NATO) ®−îc thµnh lËp trong ®ã Mü ®ãng vai trß quan träng. §Ó ®èi phã l¹i sù ®e do¹ hoµ b×nh vµ an ninh Ch©u ¢u cña khèi NATO, Liªn X« vµ c¸c n−íc XHCN §«ng ¢u thµnh lËp tæ chøc HiÖp −íc VACSAVA vµo ngµy 14-5- 55
  2. 1955. ViÖc thµnh lËp c¸c khèi qu©n sù NATO vµ VACSAVA lµ nh»m c©n b»ng quyÒn lùc vµ lîi Ých cña hÖ thèng chÝnh trÞ ®èi lËp còng nh− ®èi víi hai n−íc Liªn X« vµ Mü. Bªn c¹nh khèi NATO vµ VACSAVA, ë khu vùc kh¸c còng h×nh thµnh c¸c khèi qu©n sù theo kiÓu khu vùc nh− SEATO ë §«ng Nam ¸, ANZUS ë Nam Th¸i B×nh D−¬ng, CENTO ë Trung CËn §«ng vµ Liªn minh qu©n sù Mü - NhËt ë §«ng B¾c ¸. Sau chiÕn tranh thÕ giíi thø hai, phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc trë thµnh mét cao trµo chÝnh trÞ réng lín trªn kh¾p toµn cÇu. Mét lo¹t n−íc giµnh ®−îc ®éc lËp chÝnh trÞ d−íi nh÷ng h×nh thøc kh¸c nhau. Yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi c¸c n−íc ¸ - Phi - Mü La tinh Lµ gi¶i phãng d©n téc ph¶i g¾n liÒn víi gi¶i phãng lao ®éng vµ x· héi. Th¸ng 5- 1961, phong trµo kh«ng liªn kÕt ®−îc thµnh lËp t¹i Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø nhÊt häp ë Bª«gr¸t (Nam T−) víi môc ®Ých ®Êu tranh chèng chñ nghÜa ®Õ quèc, chèng chñ nghÜa thùc d©n cò vµ míi, chèng chñ nghÜa ph©n biÖt chñng téc, chèng chiÕn tranh, chèng ch¹y ®ua vò trang v× hoµ b×nh, ®éc lËp d©n téc, d©n chñ vµ tiÕn bé x· héi. §èi víi c¸c n−íc míi giµnh ®−îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ th× mét yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi c¸c n−íc nµy lµ ®Êu tranh ®Ó x¸c lËp chñ nghÜa ®éc quyÒn vÒ kinh tÕ. §©y lµ mét yªu cÇu thiÕt thùc phï hîp víi xu h−íng quèc tÕ ho¸ nÒn kinh tÕ toµn cÇu. N¨m 1947, Liªn hîp quèc thµnh lËp Uû ban kinh tÕ ch©u ¸ vµ ViÔn §«ng (ECAFE) Economic Commission for Asia and Far East, bao gåm 27 n−íc tham gia. Th¸ng 1-1950, chÝnh phñ Anh ®−a ra kÕ ho¹ch C«l«mb« nh»m liªn kÕt kinh tÕ gi÷a c¸c n−íc Nam ¸ vµ §«ng Nam ¸. N¨m 1961, kÕ ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ khu vùc víi sù hç trî cña ng©n hµng ph¸t triÓn ch©u ¸ còng ®−îc thµnh lËp t¹i Manila (Philippin) bao gåm 31 n−íc tham gia. TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®· t¹o tiÒn ®Ò thuËn lîi cho sù hîp t¸c kinh tÕ khu vùc. Tr−íc sù biÕn ®æi nhanh chãng cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau khi giµnh ®−îc ®éc lËp vÒ chÝnh trÞ ®· v¹ch ®Þnh mét chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ th«ng qua viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch c«ng nghiÖp ho¸ thay thÕ nhËp khÈu vµ c«ng nghiÖp ho¸ h−íng vÒ xuÊt khÈu. Râ rµng lµ ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ nhu cÇu hîp t¸c mang tÝnh chÊt khu vùc ®· trë thµnh vÊn ®Ò thiÕt yÕu ®èi víi c¸c n−íc §«ng Nam ¸. Cïng víi sù kÕt thóc ¶nh h−ëng cña chñ nghÜa thùc d©n cò, vai trß cña Mü vµ c¸c khèi qu©n sù do Mü lËp ra sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II ®· tá ra bÊt lùc tr−íc sù lín m¹nh kh«ng ngõng cña phong trµo c¸ch m¹ng ë ch©u ¸. Nã kh«ng cßn lµ chç dùa ®¸ng 56
  3. tin cËy vÒ an ninh cho c¸c n−íc §«ng Nam ¸. Sau thÊt b¹i ë §iÖn Biªn Phñ n¨m 1954, Ph¸p buéc ph¶i rót khái §«ng D−¬ng. ë In®«nªxia, bé m¸y qu©n sù cña Hµ Lan còng bÞ gi¶i t¸n. N¨m 1958, khèi qu©n sù B¸t§a tan vì sau bïng næ c¸ch m¹ng ë Ir¾c. ë §«ng Nam ¸ khèi qu©n sù SEATO còng tá ra bÊt lùc tr−íc sù ph¸t triÓn cña phong trµo c¸ch m¹ng cña hai n−íc ViÖt Nam vµ Lµo. §Æc biÖt, sù kÕt thóc chiÕn tranh ë TriÒu Tiªn ®· ph¶n ¸nh søc m¹nh cña Mü còng bÞ giíi h¹n trong mét chõng mùc nhÊt ®Þnh. Trong khi ®ã ¶nh h−ëng cña Liªn X« sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II l¹i ®−îc t¨ng c−êng. Cïng víi sù t¨ng lªn kh«ng ngõng ¶nh h−ëng cña Liªn X« ®èi víi mét sè n−íc ë khu vùc §«ng Nam ¸ th× vai trß cña Trung Quèc ë khu vùc nµy còng ®−îc cñng cè vµ ph¸t triÓn. ViÖc c¸c n−íc lín gia t¨ng ¶nh h−ëng cña m×nh ë khu vùc §«ng Nam ¸ ®· t¸c ®éng rÊt lín ®Õn côc diÖn chiÕn tranh cña c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau n¨m 1945. Sù ph©n tuyÕn vÒ chiÕn tranh - x· héi cña c¸c n−íc §«ng Nam ¸ sau chiÕn tranh thÕ giíi thø II ®· biÕn ®æi kh«ng cã lîi cho quan hÖ gi÷a c¸c n−íc §«ng Nam ¸ víi nhau. Sau n¨m 1945, ë §«ng Nam ¸ ®· h×nh thµnh hai con ®−êng ph¸t triÓn x· héi kh¸c nhau nªn sù ph©n tuyÕn còng ®−îc tËp hîp theo hai dßng kh¸c nhau. §èi víi nh÷ng n−íc lùa chän con ®−êng ph¸t triÓn t− b¶n chñ nghÜa bªn c¹nh ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu kh¶ quan trong lÜnh vùc kh«i phôc vµ ph¸t triÓn ®Êt n−íc th× nh÷ng n−íc nµy cßn ®øng tr−íc nh÷ng th¸ch thøc vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ hÕt søc lín lao. V¶ l¹i, c¸c n−íc nµy cßn ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n thËm chÝ c¶ xung ®ét trong quan hÖ gi÷a hä víi nhau vµ c¶ søc Ðp tõ bªn ngoµi. XuÊt ph¸t tõ t×nh h×nh ®ã, viÖc c¸c n−íc §«ng Nam ¸ liªn kÕt l¹i víi nhau thµnh mét tæ chøc ®Ó ®èi phã víi nh÷ng th¸ch thøc nh− ®· nªu trªn cµng trë nªn cÊp thiÕt. Ngoµi ra, khi vËn ®éng thµnh lËp mét tæ chøc khu vùc, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ cßn theo ®uæi môc ®Ých riªng cña m×nh. Malaixia lµ n−íc võa cã nh÷ng vÊn ®Ò phøc t¹p vÒ vÊn ®Ò d©n téc trong n−íc nh−ng còng l¹i lµ n−íc th−êng x¶y ra sù tranh chÊp l·nh thæ víi c¸c n−íc trong khu vùc nh− Philippin, In®«nªxia ë c¸c bang Xarao¾c vµ Xab¾c. V× vËy, Malaixia gia nhËp ASEAN lµ ®Ó gi¶i quyÕt mèi quan hÖ trong khu vùc, x©y dùng mét mèi quan hÖ h÷u nghÞ l¸ng giÒng nh−ng ®ång thêi còng th«ng qua sù hîp t¸c ®ã ®Ó ®èi phã víi nh÷ng th¸ch thøc trong n−íc. Xingapo gia nhËp ASEAN lµ ®Ó tr¸nh sù c« lËp cña c¸c n−íc In®«nªxia, Malaixia vµ lîi dông thÞ tr−êng ASEAN ®Ó phôc vô cho sù ph¸t triÓn kinh tÕ ®Êt n−íc. Philippin gia nhËp ASEAN ®Ó gi¶i quyÕt tranh chÊp l·nh thæ víi Malaixia vµ ®Ó thùc hiÖn ý ®å ®a d¹ng ho¸ chÝnh s¸ch ngo¹i giao cña Tæng thèng M¸ccèt. 57
  4. Th¸i Lan do ph¶i ®−¬ng ®Çu víi phong trµo ®Êu tranh cña nh©n d©n trong n−íc cïng víi sù lo ng¹i ¶nh h−ëng cña c¸ch m¹ng §«ng D−¬ng nªn ý nguyÖn tham gia vµo ASEAN lµ ®Ó dùa vµo c¸c n−íc nµy ®èi phã víi nh÷ng khã kh¨n vµ th¸ch thøc trªn. Riªng In®«nªxia lµ n−íc cã d©n sè vµ diÖn tÝch lín nhÊt §«ng Nam ¸ nªn nu«i tham väng l·nh ®¹o vµ khèng chÕ c¸c n−íc ASEAN. §ång thêi th«ng qua ASEAN ®Ó ph¸t huy vai trß ¶nh h−ëng cña m×nh ®èi víi c¸c n−íc trong khu vùc vµ thÕ giíi. Trong khi ®ã c¸c n−íc §«ng Nam ¸ l¹i muèn In®«nªxia gia nhËp ASEAN ®Ó t¨ng thªm søc m¹nh khu vùc cã thÓ ®èi träng ®−îc víi c¸c n−íc ngoµi khu vùc. Sau n¨m 1945, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®· cã dù ®Þnh thµnh lËp c¸c tæ chøc khu vùc ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ còng nh− t¹o ®iÒu kiÖn cho sù hîp t¸c trªn c¸c lÜnh vùc khoa häc kü thuËt vµ v¨n ho¸. N¨m 1947, Th¸i Lan ®øng ra chñ tr−¬ng thµnh lËp Liªn héi §«ng Nam ¸ bao gåm Th¸i Lan, Campuchia, Lµo vµ Mianma ®Æt trô së t¹i B¨ng Cèc. §Õn Héi nghÞ B¨ng Dung th¸ng 4/1955, ý thøc hîp t¸c khu vùc míi ®−îc h×nh thµnh mét c¸ch râ nÐt. Héi nghÞ B¨ng Dung ®· nªu ra 5 nguyªn t¾c chung sèng hoµ b×nh lµ c¬ së ph¸p lý cho viÖc x©y dùng mét §«ng Nam ¸ thèng nhÊt trong ®a d¹ng. Th¸ng 1-1959, HiÖp héi h÷u nghÞ vµ kinh tÕ (South-East Asian Friendship Economic Treaty) bao gåm hai n−íc Philippin vµ Malaixia ®−îc thµnh lËp. Th¸ng 7-1961, Th¸i Lan, Philippin vµ Malaixia thµnh lËp HiÖp héi §«ng Nam ¸ (Assoiation of South-East Asian) tuyªn bè kh«ng liªn quan ®Õn bÊt kú c−êng quèc nµo hoÆc bÊt kú khèi quyÒn lùc nµo mµ chñ yÕu lµ HiÖp héi tù do §«ng Nam ¸. Môc ®Ých cña viÖc thµnh lËp ®· ®−îc c¸c nhµ l·nh ®¹o Th¸i Lan, Philippin vµ Malaixia chØ râ: Thø nhÊt lµ nh»m thiÕt lËp mét bé m¸y ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶ ®Ó tham kh¶o, céng t¸c mét c¸ch th©n h÷u vµ tr−¬ng trî lÉn nhau trong c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸ khoa häc vµ hµnh chÝnh. Thø hai lµ ®Ó cung cÊp ®µo t¹o gi¸o dôc, nghÒ nghiÖp, kü thuËt vµ hµnh chÝnh, ph−¬ng tiÖn nghiªn cøu cho nh©n d©n vµ quan chøc c¸c n−íc tham gia. Thø ba lµ ®Ó trao ®æi th«ng tin vÒ c¸c vÊn ®Ò thuéc lîi Ých chung hoÆc c¸c mèi quan t©m trong c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, v¨n ho¸, gi¸o dôc vµ khoa häc. Thø t− lµ hîp t¸c trong viÖc thóc ®Èy nghiªn cøu vÒ §«ng Nam ¸. Ngay sau khi thµnh lËp, ASA ®· triÓn khai mét sè ho¹t ®éng mang tÝnh chÊt khu vùc. D−íi danh nghÜa ASA trong n¨m 1962 ®· tæ chøc 7 Héi nghÞ ë Manila (Philippin). Ngoµi ra, Malaixia vµ Th¸i Lan ®· ®¹t ®−îc sù tho¶ thuËn trong viÖc ®ång ý miÔn visa cho nh÷ng ng−êi tham gia vµo c¸c chuyÕn ®i nghiªn cøu gi÷a hai n−íc. TÊt c¶ c¸c yªu cÇu 58
  5. viÖn trî gi÷a c¸c n−íc §«ng Nam ¸ trong quan ®iÓm gi÷a c¸c n−íc trong tæ chøc ASA lµ ph¶i ®−îc v¹ch ®Þnh d−íi sù b¶o trî cña ASA. §Õn n¨m 1964, do m©u thuÉn gi÷a Philippin vµ Malaixia vÒ vÊn ®Ò chñ quyÒn ®èi víi Xab¾c nªn ho¹t ®éng ASA chÊm døt. Bªn c¹nh tæ chøc ASA, ë §«ng Nam ¸ thêi kú nµy cßn xuÊt hiÖn mét sè tæ chøc hîp t¸c mang tÝnh chÊt khu vùc lµ MAPHILINDO (8-1963). Môc ®Ých cña viÖc thµnh lËp tæ chøc nµy lµ nh»m tham kh¶o lÉn nhau vÒ nh÷ng vÊn ®Ò quan träng gi÷a c¸c n−íc cã chung nguån gèc M· Lai. Nh−ng chØ mét th¸ng sau khi tuyªn bè thµnh lËp MAPHILINDO ®· kh«ng gi¶i quyÕt ®−îc nh÷ng m©u thuÉn gi÷a c¸c n−íc ®ã víi nhau nªn tæ chøc MAPHILINDO cuèi cïng bÞ tan r·. MÆc dï vËy, sù ra ®êi c¸c tæ chøc trªn lµ mét ®éng th¸i rÊt quan träng ®Ó tiÕn tíi thµnh lËp mét tæ chøc mang tÝnh chÊt khu vùc: HiÖp héi c¸c n−íc §«ng Nam ¸ (ASEAN) vµo th¸ng 8-1967 t¹i B¨ng Cèc. Tuy nhiªn ®Ó tiÕn tíi thµnh lËp mét tæ chøc mang tÝnh khu vùc, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®· tr¶i qua mét qu¸ tr×nh tranh luËn vÒ c¬ chÕ thÝch øng víi mét tæ chøc khu vùc. Mét sè n−íc chñ tr−¬ng thµnh lËp: Tæ chøc hîp t¸c khu vùc trªn c¬ së më réng MAPHILINDO hoÆc më réng ASA, thËm chÝ trén lÉn hai thø ®ã víi nhau. Sau mét qu¸ tr×nh ®Êu tranh l©u dµi, cuèi cïng c¸c n−íc chñ tr−¬ng thµnh lËp tæ chøc hîp t¸c khu vùc thèng nhÊt quan ®iÓm lµ tæ chøc ®ã kh«ng ph¶i lµ MAPHILINDO còng kh«ng ph¶i lµ ASA. Trªn c¬ së ®ã, ngµy 8-8-1967, Ngo¹i tr−ëng 5 n−íc bao gåm Th¸i Lan, Xingapo, Malaixia, Philippin vµ In®«nªxia ®· häp ë B¨ng Cèc (Th¸i Lan) vµ ®· ra tuyªn bè vÒ viÖc thµnh lËp HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ (viÕt t¾t tiÕng Anh lµ ASEAN). II. T«n chØ, môc ®Ých cña sù thµnh lËp ASEAN: T«n chØ cña HiÖp héi c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®−îc nªu râ trong Tuyªn bè B¨ng Cèc lµ: 1. Thóc ®Èy sù t¨ng tr−ëng kinh tÕ, tiÕn bé x· héi vµ ph¸t triÓn v¨n ho¸ trong khu vùc th«ng qua nh÷ng nç lùc chung trªn tinh thÇn b×nh ®¼ng vµ hîp t¸c, nh»m t¨ng c−êng c¬ së cho mét céng ®ång thÞnh v−îng vµ hoµ b×nh cña c¸c quèc gia §«ng Nam ¸. 2. T¨ng c−êng hoµ b×nh vµ æn ®Þnh khu vùc b»ng viÖc t«n träng c«ng lý vµ nguyªn t¾c luËt ph¸p trong quan hÖ gi÷a c¸c quèc gia trong vïng vµ tu©n thñ c¸c nguyªn t¾c cña HiÕn ch−¬ng Liªn hiÖp quèc. 3. Thóc ®Èy sù céng t¸c tÝch cùc vµ gióp ®ì lÉn nhau trong c¸c vÊn ®Ò cïng quan t©m trªn c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸, khoa häc kü thuËt vµ hµnh chÝnh. 4. Gióp ®ì lÉn nhau d−íi c¸c h×nh thøc ®µo t¹o, cung cÊp ph−¬ng tiÖn nghiªn cøu trong c¸c lÜnh vùc gi¸o dôc, nghÒ nghiÖp, kü thuËt vµ hµnh chÝnh. 59
  6. 5. Hîp t¸c cã hiÖu qu¶ ®Ó sö dông tèt h¬n nÒn c«ng nghiÖp vµ c¸c ngµnh c«ng nghiÖp cña nhau; më réng mËu dÞch, kÓ c¶ viÖc nghiªn cøu c¸c vÊn ®Ò vÒ trao ®æi hµng ho¸ quèc tÕ; c¶i tiÕn c¸c ph−¬ng tiÖn giao th«ng liªn l¹c vµ n©ng cao møc sèng cña nh©n d©n. 6. Thóc ®Èy viÖc nghiªn cøu §«ng Nam ¸. 7. Duy tr× sù hîp t¸c chÆt chÏ cïng cã lîi víi c¸c tæ chøc quèc tÕ vµ khu vùc cã cïng t«n chØ, môc ®Ých vµ t×m kiÕm c¸c c¸ch thøc nh»m ®¹t ®−îc mét sù hîp t¸c chÆt chÏ h¬n n÷a gi÷a c¸c tæ chøc nµy. Môc ®Ých cña viÖc thµnh lËp ASEAN ®· ®−îc gi¶i thÝch qua lêi tuyªn bè cña Phã thñ t−íng Malaixia Tum ¸p®un Ram¸c nh− sau: “§iÒu quan träng lµ trªn t− c¸ch tõng n−íc vµ cïng hµnh ®éng chung, chóng ta nªn t¹o ra mét ý thøc s©u s¾c r»ng, chóng ta kh«ng thÓ tån t¹i l©u dµi trªn t− c¸ch lµ nh÷ng n−íc ®éc lËp nh−ng ®¬n ®éc, trõ khi chóng ta cïng nhau suy nghÜ vµ hµnh ®éng, trõ khi chóng ta chøng tá r»ng viÖc lµm cña chóng ta ®Òu thuéc vÒ mét gia ®×nh c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®−îc rµng buéc víi nhau b»ng nh÷ng sîi d©y t×nh h÷u nghÞ, thiÖn chÝ, thÊm nhuÇn nh÷ng lý t−ëng vµ nguyÖn väng cña chóng ta, quyÕt t©m t¹o lËp ®−îc x· héi cña chóng ta”1. Bé tr−ëng ngo¹i giao In®«nªxia còng chØ râ: “Cã thÓ thÊy ASEAN ph¶n ¸nh ý chÝ chÝnh trÞ ®ang ph¸t triÓn cña c¸c n−íc trong khu vùc muèn ®¶m nhiÖm t−¬ng lai cña m×nh, muèn gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn sù ph¸t triÓn, æn ®Þnh vµ an ninh cña m×nh cïng nhau vµ ng¨n kh«ng ®Ó khu vùc cña m×nh tiÕp tôc lµ ®Êu tr−êng vµ ®èi t−îng cña sù tranh chÊp vµ tiÕp ®ã cña c¸c cuéc xung ®ét gi÷a c¸c n−íc lín”.2 T¹i diÔn ®µn Héi nghÞ B¨ng Cèc c¸c n−íc ASEAN ®Òu kh¼ng ®Þnh viÖc thùc hiÖn hîp t¸c b×nh ®¼ng gi÷a c¸c n−íc trong HiÖp héi sÏ t¹o nªn mét c¬ së v÷ng ch¾c b¶o ®¶m cho lîi Ých chung cña mäi quèc gia, gãp phÇn vµo hoµ b×nh, tiÕn bé vµ thÞnh v−îng ë khu vùc. Tuyªn bè B¨ng Cèc cßn chØ râ: HiÖp héi sÏ ®Ó ngâ cho sù tham gia cña tÊt c¶ c¸c quèc gia ë khu vùc §«ng Nam ¸ ®¨ng ký tu©n thñ c¸c t«n chØ nguyªn t¾c vµ môc ®Ých nãi trªn. Sù ra ®êi cña tæ chøc ASEAN ®¸nh dÊu sù tr−ëng thµnh vÒ chÝnh trÞ cña c¸c quèc gia §«ng Nam ¸. Nã cho thÊy sù quan t©m cña c¸c n−íc thµnh viªn trong viÖc tù g¸nh v¸c lÊy tr¸ch nhiÖm ®èi víi t−¬ng lai ph¸t triÓn cña mçi n−íc còng nh− toµn khu vùc. Tæ chøc ASEAN ra ®êi lµ mét th¾ng lîi cña tinh thÇn hoµ gi¶i, hoµ hîp gi÷a c¸c 1 ASEAN h×nh thµnh, ph¸t triÓn vµ tr−ëng thµnh. Ban ch©u ¸ - Th¸i B×nh D−¬ng. ViÖn Quan hÖ quèc tÕ, trang 6. 2 nt 60
  7. n−íc trong khu vùc. A®am Malik - Ngo¹i tr−ëng In®«nªxia cho r»ng: “§· cã mét sù ®oµn kÕt khu vùc bÊt kÓ nh÷ng kh¸c biÖt n¶y sinh tõ lîi Ých d©n téc”.1 Tr¶i qua h¬n 30 n¨m ho¹t ®éng ASEAN ®· tu©n thñ mét c¸ch triÖt ®Ó t«n chØ, môc ®Ých ®· ®−îc ®Ò ra trong Tuyªn bè B¨ng Cèc n¨m 1967 vµ ®· thùc hiÖn sù hîp t¸c trªn nhiÒu lÜnh vùc kh¸c nhau. Tõ mét tæ chøc kh«ng cã tªn tuæi víi 5 thµnh viªn ban ®Çu, ngµy nay ASEAN ®· trë thµnh mét tæ chøc tr−ëng thµnh vÒ nhiÒu mÆt víi sù tham gia cña 10 n−íc §«ng Nam ¸ vµ cã uy tÝn trªn thÕ giíi. III. C¬ cÊu tæ chøc vµ qui chÕ ho¹t ®éng cña ASEAN: 1. C¬ cÊu tæ chøc: + Thêi kú 1967-1975: C¬ quan l·nh ®¹o lµ Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng hµng n¨m ®−îc tæ chøc lÇn l−ît ë thñ ®« c¸c n−íc thµnh viªn theo thø tù A, B, C tiÕng Anh vµ cã thÓ triÖu tËp ®Æc biÖt hoÆc bÊt th−êng (nÕu thÊy cÇn thiÕt). Theo nguyªn t¾c, c¬ quan quyÒn lùc cao nhÊt cña ASEAN lµ Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng cña c¸c n−íc thµnh viªn. Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng cã nhiÖm vô ®¸nh gi¸ l¹i néi dung Tuyªn bè cña Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng lÇn tr−íc vµ x¸c ®Þnh nhiÖm vô míi cña HiÖp héi. Mäi c«ng viÖc gi÷a hai kú häp cña Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng lµ do mét Uû ban th−êng trùc cña ASEAN ®¶m nhiÖm. §øng ®Çu Uû ban lµ Ngo¹i tr−ëng (hoÆc ®¹i diÖn Ngo¹i tr−ëng) cña c¸c n−íc héi viªn ®¨ng cai Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng. Thµnh viªn cña Uû ban Th−êng trùc lµ ®¹i sø c¸c n−íc t¹i n−íc ®ã. Mäi thµnh viªn sÏ thµnh lËp Ban th− ký quèc gia riªng vÒ vÊn ®Ò ASEAN víi nhiÖm vô phôc vô cho kú häp th−êng kú hay ®ét xuÊt cña c¸c Ngo¹i tr−ëng. VÒ sau bªn c¹nh Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng lµ Héi nghÞ Th−îng ®Ønh bao gåm nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu c¸c n−íc thµnh viªn. + Thêi kú sau n¨m 1976: Bªn c¹nh c¬ quan ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch cao nhÊt cña ASEAN lµ Héi nghÞ c¸c Bé tr−ëng Ngo¹i giao, c¸c n−íc ASEAN cßn thµnh lËp thªm 5 Héi nghÞ Bé tr−ëng kh¸c ®Ó th¶o luËn vµ th«ng qua c¸c ch−¬ng tr×nh hîp t¸c cña ASEAN. §ã lµ: Héi nghÞ Bé tr−ëng kinh tÕ Héi nghÞ Bé tr−ëng lao ®éng Héi nghÞ Bé tr−ëng phô tr¸ch phóc lîi x· héi Héi nghÞ Bé tr−ëng th«ng tin 1 Xem “Regional Intergration Attempt in South - East Asia: A Study of ASEAN Problems and Progress” by Phanit Thakur. The book published on demand by Universities Microfilms International, 1980, p. 197. 61
  8. Trong 5 Héi nghÞ trªn th× Héi nghÞ Bé tr−ëng Kinh tÕ gi÷ vÞ trÝ quan träng nhÊt. Th¸ng 2-1976, c¸c n−íc trong HiÖp héi ASEAN quyÕt ®Þnh thµnh lËp Ban th− ký ASEAN ®Æt trô së t¹i Giac¸cta (thñ ®« In®«nªxia). §øng ®Çu Ban th− ký do c¸c Bé tr−ëng Ngo¹i giao bæ nhiÖm víi nhiÖm kú 2 n¨m trªn c¬ së lu©n phiªn theo ch÷ c¸i tiÕng Anh. §Õn n¨m 1992, Tæng th− ký ASEAN ®−îc nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu chÝnh phñ bæ nhiÖm theo ®Ò nghÞ cña Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng víi nhiÖm kú 5 n¨m vµ cã thÓ gia h¹n thªm nh−ng kh«ng thÓ qu¸ mét nhiÖm kú n÷a. §Õn nay c¬ cÊu tæ chøc cña ASEAN ®−îc thµnh lËp theo 5 khèi sau ®©y: 1) Khèi ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch bao gåm Héi nghÞ Th−îng ®Ønh, Héi nghÞ liªn Bé tr−ëng, Héi nghÞ Bé tr−ëng Ngo¹i giao, Héi nghÞ Bé tr−ëng Kinh tÕ, Héi nghÞ Bé tr−ëng c¸c ngµnh vµ c¸c bé kh¸c. 2) Bé phËn hç trî cho c¬ quan ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch bao gåm Tæng Th− ký ASEAN, cuéc häp c¸c quan chøc cao cÊp, cuéc häp c¸c quan chøc cao cÊp, cuéc häp c¸c quan chøc cao cÊp kh¸c vµ cuéc häp t− vÊn chung. 3) Khèi c¸c uû ban bao gåm Uû ban trùc thuéc vµ c¸c Uû ban chuyªn ngµnh. 4) Khèi c¸c Ban th− ký bao gåm Ban th− ký Giac¸cta vµ th− ký c¸c n−íc. 5) Khèi c¸c ban c¬ chÕ hîp t¸c víi n−íc thø ba bao gåm Héi nghÞ sau Héi nghÞ Bé tr−ëng víi 7 bªn ®èi tho¹i Mü, NhËt, Cana®a, óc, Niudil©n, Liªn minh ch©u ¢u, Hµn Quèc vµ Uû ban ASEAN víi c¸c n−íc thø ba. a. Khèi ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch: + Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ASEAN. Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ASEAN lµ diÔn ®µn cña nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu chÝnh phñ c¸c n−íc ASEAN, quyÕt ®Þnh nh÷ng chÝnh s¸ch cao nhÊt trong mäi lÜnh vùc hîp t¸c ASEAN. Cho ®Õn nay c¸c n−íc ASEAN ®· tr¶i qua 6 Héi nghÞ Th−îng ®Ønh. - Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø nhÊt ®−îc tæ chøc ngµy 23, 24-2-1976 t¹i Bali (In®«nªxia). T¹i Héi nghÞ nµy c¸c n−íc ASEAN ®· th«ng qua hai v¨n kiÖn quan träng: + Mét lµ: HiÖp −íc h÷u nghÞ vµ hîp t¸c ë §«ng Nam ¸ (HiÖp −íc Bali). + Hai lµ: Tuyªn bè vÒ sù hoµ hîp ASEAN trong ®ã nªu râ nh÷ng môc tiªu vµ nguyªn t¾c b¶o ®¶m sù æn ®Þnh chÝnh trÞ ë khu vùc, ®Èy m¹nh hîp t¸c kinh tÕ v¨n ho¸ vµ x· héi. + Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø hai ®−îc tæ chøc vµo th¸ng 8-1977 ë Cualal¨mp¬ (4- 8/8/1977). Néi dung cña Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø II lµ c¬ cÊu l¹i Uû ban hîp t¸c ASEAN ®Ó chuÈn bÞ më réng hîp t¸c ASEAN ra mäi lÜnh vùc. ChÝnh thøc ho¸ cuéc ®èi 62
  9. tho¹i cña c¸c n−íc ASEAN víi c¸c n−íc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn nh»m n©ng cao vai trß cña ASEAN trong céng ®ång quèc tÕ. - Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø III tæ chøc vµo ngµy 14, 15-12-1987 tai Manila (Philippin). Héi nghÞ lÇn nµy ®· ra ®−îc tuyªn bè Manila vÒ tiÕp tôc ®Èy m¹nh vµ cñng cè sù ®oµn kÕt hîp t¸c khu vùc. §ång thêi, ban hµnh NghÞ ®Þnh th− söa ®æi ®iÒu 14 vµ 18 cña HiÖp −íc h÷u nghÞ vµ hîp t¸c §«ng Nam ¸ ®Ó c¸c n−íc ngoµi khu vùc còng cã thÓ tham gia hiÖp −íc, khuyÕn khÝch vµ ®¶m b¶o ®Çu t− ASEAN. Ngoµi ra, nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu c¸c n−íc ASEAN còng th«ng qua NghÞ ®Þnh th− vÒ më réng danh môc thuÕ −u ®·i theo tho¶ thuËn −u ®·i thuÕ quan ASEAN (PTA: Freferental Tariffs Agreements). - Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø IV ®−îc tæ chøc t¹i Xingapo tõ ngµy 27 ®Õn 28-1- 1992. Héi nghÞ ®· ra Tuyªn bè Xingapo n¨m 1992 kh¼ng ®Þnh quyÕt t©m cña ASEAN trong viÖc ®Èy m¹nh hîp t¸c chÝnh trÞ vµ kinh tÕ. * Héi nghÞ còng thèng nhÊt viÖc ban hµnh HiÖp ®Þnh khung vÒ t¨ng c−êng hîp t¸c kinh tÕ cña ASEAN trong ®ã nªu 3 nguyªn t¾c c¬ b¶n sau ®©y: + H−íng ra bªn ngoµi cïng cã lîi vµ linh ho¹t ®èi víi sù tham gia cña c¸c n−íc thµnh viªn trong c¸c ch−¬ng tr×nh dù ¸n hîp t¸c. + X¸c ®Þnh râ 5 lÜnh vùc hîp t¸c kinh tÕ: Th−¬ng m¹i - c«ng nghiÖp - n¨ng l−îng - kho¸ng s¶n, n«ng - l©m - ng− nghiÖp - tµi chÝnh - ng©n hµng - vËn t¶i - liªn l¹c - du lÞch. + NhÊn m¹nh hoµ gi¶i lµ ph−¬ng ch©m gi¶i quyÕt nh÷ng kh¸c nhau gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn trong viÖc gi¶i thÝch vµ thùc hiÖn hiÖp ®Þnh khung vµ quyÕt t©m thµnh lËp khu vùc mËu dÞch tù do ASEAN (AFTA) trong vßng 15 n¨m. Héi nghÞ còng ban hµnh hiÖp ®Þnh vÒ ch−¬ng tr×nh −u ®·i thuÕ quan cã hiÖu lùc chung (CEPT), qui ®Þnh c¸c biÖn ph¸p còng nh− c¸c giai ®o¹n cho viÖc tõng b−íc thùc hiÖn gi¶m thuÕ nhËp khÈu tiÕn tíi thùc hiÖn AFTA. VÒ c¬ cÊu, Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn nµy ®· quyÕt ®Þnh c¸c cuéc häp cña Héi nghÞ Th−îng ®Ønh sÏ ®−îc tæ chøc 3 n¨m mét lÇn theo chÕ ®é lu©n phiªn dùa trªn thø tù ch÷ c¸i tªn n−íc vµ cã thÓ cã c¸c Héi nghÞ Th−îng ®Ønh kh«ng chÝnh thøc gi÷a hai kú häp cña Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ®Ó ®Ò ra ph−¬ng h−íng vµ chÝnh s¸ch chung cho ho¹t ®éng cña ASEAN. Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø IV ®· thµnh lËp Héi ®ång AFTA cÊp Bé tr−ëng ®Ó theo dâi thóc ®Èy viÖc thùc hiÖn CEPT vµ AFTA, gi¶i t¸n 5 uû ban kinh tÕ vµ giao cho SEOM (cuéc häp c¸c quan chøc kinh tÕ cao cÊp) ®¶m nhËn viÖc gi¸m s¸t c¸c ho¹t ®éng hîp t¸c kinh tÕ ASEAN, c¶i tæ vµ t¨ng c−êng bé m¸y Ban th− ký ASEAN. - Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø V tæ chøc t¹i B¨ng Cèc (12-1995) víi sù cã mÆt ®Çy ®ñ c¸c vÞ nguyªn thñ 10 n−íc §«ng Nam ¸ trong ®ã cã 7 thµnh viªn ASEAN vµ 3 n−íc 63
  10. quan s¸t viªn lµ Lµo, Campuchia vµ Mianma. T¹i héi nghÞ nµy, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ ®· ký vµo HiÖp −íc biÕn §«ng Nam ¸ thµnh khu vùc kh«ng cã vò khÝ h¹t nh©n (SEANWFZ). HiÖp −íc nµy b¾t ®Çu cã hiÖu lùc tõ ngµy 27-3-1997. Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø V ®· ra tuyªn bè kh¼ng ®Þnh viÖc thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p ®Ó t¨ng c−êng h¬n n÷a søc m¹nh tù c−êng quèc gia vµ khu vùc vÒ chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸ x· héi vµ c¸c lÜnh vùc kh¸c còng nh− t¨ng c−êng hoµ b×nh an ninh ë khu vùc ch©u ¸ - Th¸i B×nh D−¬ng. - Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø VI tæ chøc t¹i Hµ Néi (15, 16-12-1998). T¹i Héi nghÞ nµy c¸c n−íc ASEAN ®· ra Tuyªn bè “Ch−¬ng tr×nh Hµ Néi”. §ã lµ “TÇm nh×n ASEAN” víi t− c¸ch lµ dµn hîp ca c¸c n−íc §«ng Nam ¸ h−íng tíi t−¬ng lai sèng trong hoµ b×nh, æn ®Þnh vµ thÞnh v−îng, g¾n bã víi nhau trong quan hÖ, ®èi t¸c trong sù ph¸t triÓn n¨ng ®éng vµ trong mét céng ®ång c¸c x· héi quan t©m ®Õn nhau. + Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng: Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng lµ héi nghÞ ®−îc tæ chøc hµng n¨m cña c¸c Bé tr−ëng Ngo¹i giao ASEAN theo nguyªn t¾c lu©n phiªn gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn theo thø tù ch÷ c¸i cña tªn n−íc. Sau Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ASEAN, Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng ASEAN lµ c¬ quan ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch cao nhÊt cã tr¸ch nhiÖm ®Ò ra quyÕt ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch cña ASEAN. Trong ®ã th¶o luËn nh÷ng vÊn ®Ò chÝnh trÞ khu vùc vµ quèc tÕ, ph¸t triÓn v¨n ho¸ - x· héi vµ v¹ch ®Þnh h−íng ho¹t ®éng cña ASEAN. T¹i Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ASEAN lÇn thø hai Cualal¨mp¬, nh÷ng vÞ nguyªn thñ quèc gia cña c¸c n−íc ASEAN ®· nhÊt trÝ cho phÐp c¸c Bé tr−ëng liªn quan cã thÓ tham dù Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng khi cÇn thiÕt. + Héi nghÞ Bé tr−ëng kinh tÕ ASEAN. Héi nghÞ Bé tr−ëng Kinh tÕ ®−îc tæ chøc häp chÝnh thøc h»ng n¨m ®Ó ®Ò ra c¸c chÝnh s¸ch cao nhÊt vÒ hîp t¸c kinh tÕ. Ngoµi ra, cã thÓ häp kh«ng chÝnh thøc nh»m chØ ®¹o c¸c mÆt hîp t¸c kinh tÕ gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn ASEAN. Trong Héi nghÞ Bé tr−ëng kinh tÕ cã Héi ®ång AFTA ®−îc thµnh lËp vµo n¨m 1992 theo quyÕt ®Þnh cña Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø IV ë Xingapo ®Ó theo dâi, phèi hîp vµ b¸o c¸o viÖc thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh −u ®·i thuÕ quan cã hiÖu lùc chung (CEPT). + Héi nghÞ Bé tr−ëng c¸c ngµnh trong hîp t¸c kinh tÕ ®−îc triÖu tËp khi cÇn thiÕt ®Ó trao ®æi vµ bµn b¹c nh÷ng vÊn ®Ò cô thÓ cña sù hîp t¸c. Tr¸ch nhiÖm cña Héi nghÞ Bé tr−ëng c¸c ngµnh lµ b¸o c¸o lªn Héi nghÞ Bé tr−ëng kinh tÕ. HiÖn nay, c¸c n−íc ASEAN ®· tæ chøc ®−îc c¸c Héi nghÞ Bé tr−ëng n¨ng l−îng, Bé tr−ëng N«ng nghiÖp vµ L©m nghiÖp. + C¸c Héi nghÞ Bé tr−ëng kh¸c cã thÓ triÖu tËp khi cÇn thiÕt ®Ó ®iÒu hµnh c¸c ch−¬ng tr×nh hîp t¸c trong lÜnh vùc y tÕ, m«i tr−êng, lao ®éng, phóc lîi x· héi, gi¸o dôc, 64
  11. khoa häc vµ c«ng nghÖ, luËt ph¸p, th«ng tin. + Héi nghÞ liªn Bé tr−ëng (JMM) ®−îc thµnh lËp n¨m 1987 t¹i Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø III ë Manila (Philippin). Héi nghÞ liªn Bé tr−ëng bao gåm Bé tr−ëng Kinh tÕ vµ Bé tr−ëng Ngo¹i giao ASEAN d−íi sù ®ång chñ to¹ cña Chñ tÞch Héi ®ång Bé tr−ëng Ngo¹i giao vµ Chñ tÞch Héi nghÞ Bé tr−ëng Kinh tÕ. Bé tr−ëng Ngo¹i giao vµ Bé tr−ëng Kinh tÕ cã thÓ triÖu tËp Héi nghÞ Liªn Bé tr−ëng ®Ó thóc ®Èy sù hîp t¸c gi÷a c¸c ngµnh vµ th¶o luËn vÒ ho¹t ®éng cña ASEAN. b. Bé phËn hç trî cho c¬ quan ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch: + Tæng th− ký ASEAN do nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu chÝnh phñ ASEAN bæ nhiÖm theo ®Ò nghÞ cña Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng. Tæng th− ký ASEAN lµ ng−êi ®Ò xuÊt, gãp ý kiÕn, phèi hîp vµ thùc hiÖn ho¹t ®éng cña ASEAN nh»m n©ng cao hiÖu qu¶ hîp t¸c vµ ho¹t ®éng cña ASEAN. Tæng th− ký ASEAN cã hµm Bé tr−ëng vµ ®−îc bÇu ra trªn c¬ së cña sù tÝn nhiÖm vµ tµi n¨ng. Tæng th− ký ASEAN chÞu tr¸ch nhiÖm tr−íc Héi nghÞ Th−îng ®Ønh, Héi nghÞ Bé tr−ëng ASEAN vµ Chñ tÞch Uû ban th−êng trùc gi÷a c¸c kú häp. Tæng th− ký ASEAN cßn chñ to¹ cuéc häp cña Uû ban th−êng trùc trõ phiªn häp ®Çu tiªn vµ cuèi cïng. Ngoµi ra, Tæng th− ký ®−îc tham gia c¸c cuéc häp t− vÊn chung (JCM) víi c¸c quan chøc cÊp cao ASEAN vµ c¸c Tæng gi¸m ®èc ASEAN, th«ng b¸o kÕt qu¶ cña Héi nghÞ Bé tr−ëng ASEAN vµ Héi nghÞ Bé tr−ëng Kinh tÕ. + Cuéc häp c¸c quan chøc cÊp cao (SOM) chñ yÕu phôc vô cho Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng vµ th−êng ®−îc triÖu tËp ba hoÆc bèn lÇn trong mét n¨m. Thµnh phÇn cña SOM lµ c¸c quan chøc cña Bé Ngo¹i giao c¸c n−íc thµnh viªn nh»m th¶o luËn c¸c vÊn ®Ò hîp t¸c chÝnh trÞ tr−íc khi ®Ö tr×nh lªn Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng. + Cuéc häp c¸c quan chøc kinh tÕ cao cÊp (SEOM) th−êng ®−îc tæ chøc th−êng kú 2 th¸ng bao gåm c¸c quan chøc kinh tÕ cao cÊp. NhiÖm vô cña c¸c cuéc häp nµy lµ theo dâi nh÷ng vÊn ®Ò cña sù hîp t¸c kinh tÕ ASEAN nh− ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, h×nh thµnh vµ thùc hiÖn c¸c ch−¬ng tr×nh hîp t¸c v.v... chuÈn bÞ cho Héi nghÞ Bé tr−ëng Kinh tÕ vµ ®iÒu hµnh c«ng viÖc gi÷a hai kú héi nghÞ. + Cuéc häp t− vÊn chung (JCM) ®−îc thµnh lËp n¨m 1987 theo quyÕt ®Þnh cña Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ASEAN lÇn thø ba t¹i Manila nh»m thóc ®Èy sù phèi hîp gi÷a c¸c quan chøc liªn ngµnh bao gåm c¸c quan chøc cÊp cao vµ quan chøc kinh tÕ, c¸c Tæng gi¸m ®èc vµ Ban th− ký ASEAN. + Cuéc häp c¸c quan chøc cao cÊp kh¸c chñ yÕu bµn vÒ c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn m«i tr−êng, ma tuý, c¸c vÊn ®Ò c«ng chøc, v¨n ho¸ - th«ng tin vµ khoa häc c«ng nghÖ. c. Khèi c¸c Uû ban ASEAN: 65
  12. + Uû ban th−êng trùc thµnh lËp n¨m 1967 nh»m gi¶i quyÕt c¸c c«ng viÖc gi÷a hai kú häp cña Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng. Ngo¹i tr−ëng n−íc chñ nhµ lµ Chñ tÞch Uû ban th−êng trùc vµ c¸c thµnh viªn lµ ®¹i sø c¸c n−íc thµnh viªn t¹i n−íc chñ nhµ. Uû ban th−êng trùc mçi n¨m häp 6 lÇn ®Ó ®Ö tr×nh b¸o c¸o hµng n¨m vµ tæng hîp b¸o c¸o ®Ó Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng xem xÐt. Ngoµi ra, Uû ban th−êng trùc cßn xem xÐt c¸c ®Ò nghÞ vÒ ch−¬ng tr×nh hîp t¸c do cuéc häp cña c¸c quan chøc kinh tÕ cao cÊp vµ 5 uû ban hîp t¸c chuyªn ngµnh nªu ra th«ng qua c¸c n−íc thµnh viªn ASEAN ®Ó chuyÓn cho c¸c tæ chøc quèc tÕ hoÆc cho c¸c n−íc ®èi tho¹i nh»m t×m vèn tµi trî cho nh÷ng ®Ò ¸n cã thÓ coi lµ ®em l¹i hiÖu qu¶ thiÕt thùc nhÊt. + C¸c Uû ban hîp t¸c chuyªn ngµnh bao gåm 6 uû ban thuéc vÒ c¸c lÜnh vùc khoa häc c«ng nghÖ, m«i tr−êng, v¨n ho¸ vµ th«ng tin, ph¸t triÓn x· héi, c¸c vÊn ®Ò c«ng chøc vµ kiÓm so¸t ma tuý. Chñ tÞch Uû ban ®−îc tæ chøc theo chÕ ®é lu©n phiªn vµ mçi Uû ban cã c¸c tiÓu ban hoÆc nhãm lµm viÖc phô tr¸ch c¸c phÇn viÖc cô thÓ. NhiÖm vô cña c¸c Uû ban nµy lµ xem xÐt vµ kiÕn nghÞ nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn hîp t¸c còng nh− viÖc triÓn khai chuyÓn giao c«ng nghÖ ®èi víi c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu trªn c¸c lÜnh vùc cô thÓ do m×nh ®¶m nhiÖm. d. Khèi c¸c Ban th− ký ASEAN: + Ban th− ký ASEAN quèc tÕ thµnh lËp n¨m 1976 nh»m t¨ng c−êng sù phèi hîp trong c¸c ch−¬ng tr×nh, chÝnh s¸ch vµ c¸c ho¹t ®éng gi÷a c¸c bé phËn kh¸c nhau trong ASEAN. T¹i Héi nghÞ Th−îng ®Ønh lÇn thø IV tæ chøc t¹i Xingapo (1992), c¸c vÞ nguyªn thñ c¸c n−íc ASEAN ®· thèng nhÊt t¨ng c−êng Ban th− ký ASEAN ®Ó thóc ®Èy ho¹t ®éng cña ASEAN ngµy cµng cã hiÖu qu¶ h¬n. Theo ®ã, chøc n¨ng, nhiÖm vô vµ quyÒn h¹n cña Ban th− ký ASEAN ®−îc më réng h¬n trong viÖc ®Ò xuÊt, kiÕn nghÞ, phèi hîp thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng cña ASEAN. Ban th− ký cã tr¸ch nhiÖm trong viÖc chuÈn bÞ kÕ ho¹ch hîp t¸c 3 n¨m cña ASEAN, h×nh thµnh ch−¬ng tr×nh kÕ ho¹ch, phèi hîp, thèng nhÊt vµ qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng hîp t¸c ®· ®−îc th«ng qua, phèi hîp tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng ®èi tho¹i cña ASEAN víi c¸c n−íc trong khu vùc vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ v.v... + Ban th− ký ASEAN quèc gia thuéc mçi n−íc thµnh viªn ASEAN cã nhiÖm vô theo dâi vµ thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng liªn quan ®Õn n−íc m×nh. Ban th− ký quèc gia do mét Tæng vô tr−ëng phô tr¸ch. e. Khèi c¬ chÕ hîp t¸c víi n−íc thø ba: + Héi nghÞ sau Héi nghÞ Bé tr−ëng (PMC) ®−îc tæ chøc ngay sau Héi nghÞ Bé tr−ëng Ngo¹i giao bao gåm c¸c Ngo¹i tr−ëng ASEAN vµ Ngo¹i tr−ëng cña 7 n−íc ®èi tho¹i ASEAN. 66
  13. + C¸c cuéc häp cña ASEAN víi c¸c bªn ®èi tho¹i ®−îc tæ chøc nh»m th¶o luËn nh÷ng vÊn ®Ò ®Çu t−, chuyÓn giao c«ng nghÖ, th−¬ng m¹i, c¸c dù ¸n tµi trî, c¶i thiÖn c¸c ph−¬ng tiÖn vËn t¶i vµ liªn l¹c, ®µo t¹o c¸n bé vµ ph¸t triÓn nguån lùc. Mçi n−íc ASEAN lµ mét phèi hîp viªn cã tr¸ch nhiÖm phèi hîp vµ qu¶n lý c¸c mèi quan hÖ víi tõng bªn ®èi tho¹i. + Uû ban ASEAN víi c¸c n−íc thø ba ®−îc thµnh lËp víi môc ®Ých t¨ng c−êng mèi quan hÖ gi÷a ASEAN víi c¸c bªn ®èi tho¹i vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ. ë c¸c n−íc ®èi tho¹i cã c¸c uû ban cña ASEAN gåm Tr−ëng ph¸i ®oµn ngo¹i giao cña c¸c n−íc ASEAN t¹i n−íc së t¹i. T¹i ®©y, hµng th¸ng sÏ cã cuéc häp ®Ó bµn b¹c nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn hîp t¸c gi÷a ASEAN víi c¸c n−íc së t¹i. HiÖn nay cã 11 uû ban ASEAN t¹i c¸c n−íc CHLB §øc, BØ, ¤xtr©ylia, Thuþ SÜ, Anh, Canada, Ph¸p, Hµn Quèc, Mü vµ Niudil©n. 2. Nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña ASEAN Tæ chøc ASEAN ho¹t ®éng theo nguyªn t¾c ®· ®−îc ®Ò ra t¹i Bali (In®«nªxia) ngµy 24 th¸ng 2 n¨m 1976. Theo ®ã, c¸c n−íc trong khèi ASEAN sÏ thùc hiÖn theo c¸c nguyªn t¾c nh− sau: 1) Cïng t«n träng ®éc lËp chñ quyÒn, b×nh ®¼ng vµ toµn vÑn l·nh thæ vµ b¶n s¾c d©n téc cña tÊt c¶ c¸c quèc gia. 2) QuyÒn cña c¸c quèc gia ®−îc l·nh ®¹o ho¹t ®éng cña d©n téc m×nh kh«ng cã sù can thiÖp, lËt ®æ hoÆc c−ìng Ðp tõ bªn ngoµi. 3) C¸c n−íc trong khèi ASEAN kh«ng ®−îc can thiÖp vµo c«ng viÖc néi bé cña nhau vµ gi¶i quyÕt c¸c bÊt ®ång tranh chÊp b»ng con ®−êng th−¬ng l−îng hoµ b×nh. 4) C¸c n−íc kh«ng ®−îc ®e do¹ hoÆc sö dông vò lùc ®e do¹ chèng l¹i c¸c n−íc kh¸c. 5) C¸c n−íc quan hÖ víi nhau trªn tinh thÇn hîp t¸c cã hiÖu qu¶. Ngoµi ra, ®Ó duy tr× sù ho¹t ®éng cña bé m¸y tæ chøc ASEAN, c¸c n−íc ASEAN cßn tu©n thñ mét sè nguyªn t¾c ho¹t ®éng sau ®©y: Thø nhÊt lµ nguyªn t¾c nhÊt trÝ (Consensus). Nguyªn t¾c nµy ®−îc thõa nhËn khi NghÞ quyÕt ®−îc coi lµ ASEAN víi sù nhÊt trÝ cña c¸c n−íc thµnh viªn. NÕu nh− mét trong sè c¸c n−íc ASEAN kh«ng nhÊt trÝ th× hä cã quyÒn b¶o l−u ý kiÕn cña m×nh vµ kh«ng thùc hiÖn nh÷ng g× mµ kh«ng cã lîi cho hä. V× vËy nguyªn t¾c nµy ®ßi hái ph¶i cã qu¸ tr×nh ®µm ph¸n l©u dµi vµ b¶o ®¶m ®−îc lîi Ých quèc gia vµ sù hµi hoµ cña tÊt c¶ c¸c n−íc thµnh viªn ASEAN. Thø hai lµ nguyªn t¾c b×nh ®¼ng ®−îc thÓ hiÖn qua sù ®ãng gãp vµ chia sÎ quyÒn lîi, kh«ng kÓ c¸c n−íc lín hay nhá, giµu hay nghÌo. Nguyªn t¾c nµy cßn ®−îc ph¶n ¸nh qua 67
  14. ho¹t ®éng cña tæ chøc ASEAN ®−îc tiÕn hµnh trªn c¬ së lu©n phiªn tõ chøc chñ to¹ c¸c cuéc häp cña ASEAN ®Õn ®Æc ®iÓm, vÞ trÝ vµ nh©n viªn cña hÇu hÕt c¸c c¬ quan chñ chèt theo thø tù ch÷ c¸i A, B, C cña tiÕng Anh. Riªng chøc Tæng th− ký ASEAN ®−îc lùa chän theo sù tÝn nhiÖm vµ kh¶ n¨ng kÓ tõ sau quyÕt ®Þnh cña Héi nghÞ Th−îng ®Ønh ASEAN lÇn thø IV th¸ng 1-1992. Víi nguyªn t¾c trªn, ho¹t ®éng cña ASEAN sÏ thu hót ®−îc sù tham gia tÝch cùc cña chÝnh phñ vµ nh©n d©n c¸c n−íc thµnh viªn còng nh− ®¶m b¶o ®−îc sù chia sÎ c«ng b»ng vÒ lîi Ých, quyÒn lùc vµ thÈm quyÒn. Víi nguyªn t¾c nµy c¸c n−íc ASEAN ®· t¹o ra ®−îc mét s©n ch¬i b×nh ®¼ng cho mäi quèc gia, d©n téc kh«ng ph©n biÖt tÇm cì l·nh thæ, t«n gi¸o, s¾c téc vµ v¨n ho¸. Thø ba lµ nguyªn t¾c tho¶ thuËn ®−îc sö dông trong hîp t¸c kinh tÕ. Nguyªn t¾c nµy lóc ®Çu ®−îc gäi lµ nguyªn t¾c 6X (nay lµ 10X). Theo ®ã, hai n−íc trë lªn cã thÓ tham gia dù ¸n ASEAN mµ kh«ng cÇn ®îi c¸c n−íc kh¸c. Nguyªn t¾c nµy thÓ hiÖn tÝnh linh ho¹t vµ nh¹y c¶m nh»m b¶o ®¶m cho ho¹t ®éng kinh tÕ cña ASEAN ®¹t ®−îc hiÖu qu¶ tèi −u. Ngoµi ra, trong ho¹t ®éng cña ASEAN cßn tån t¹i mét sè nguyªn t¾c kh«ng thµnh v¨n. §ã lµ c¸c nguyªn t¾c cã ®i cã l¹i, kh«ng ®èi ®Çu, kh«ng tuyªn truyÒn, tè c¸o lÉn nhau qua b¸o chÝ, quan hÖ gi÷a hai n−íc lµ th©n thiÖn, b¶o ®¶m sù nhÊt trÝ vµ b¶n s¾c chung cña HiÖp héi. Tuy nhiªn, trong qu¸ tr×nh më réng thµnh viªn ASEAN lªn 10 n−íc, nguyªn t¾c kh«ng can thiÖp ®· ®−îc nh×n nhËn l¹i cho phï hîp víi t×nh h×nh thùc tÕ cña khu vùc. VÊn ®Ò xung ®ét néi bé Campuchia ®· buéc c¸c n−íc ASEAN xem xÐt l¹i nguyªn t¾c kh«ng can thiÖp ®Ó ®−a ra nh÷ng gi¶i ph¸p hîp lý cho viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò khu vùc. Cuéc häp ®Æc biÖt cña c¸c n−íc ASEAN ë Cualal¨mp¬ nh»m ®¸nh gi¸ t×nh h×nh Campuchia còng nh− sù tham gia trùc tiÕp cña ASEAN vµo c«ng viÖc néi bé cña c¸c n−íc thµnh viªn thùc chÊt chØ lµ viÖc øng dông c¸ch gi¶i quyÕt cña ASEAN cho c¸c vÊn ®Ò ASEAN. C¸c n−íc ASEAN tu©n thñ nguyªn t¾c kh«ng th¶o luËn c«ng khai, nh−ng mét trong nh÷ng thµnh viªn gÆp khã kh¨n néi bé th× c¸ch gi¶i quyÕt cña ASEAN ®−îc coi lµ phong c¸ch kÝn ®¸o cña ng−êi ch©u ¸. Ho¹t ®éng cña ASEAN th«ng qua mét qu¸ tr×nh x©y dùng lßng tin l©u dµi vµ dùa trªn nguyªn t¾c cña ng−êi M· Lai cæ lµ Mushwarah (tranh luËn vµ tham vÊn) vµ Mukafat (®ång t×nh). §iÒu nµy cã nghÜa lµ khi gi¶i quyÕt vÊn ®Ò cÇn ph¶i tiÕn hµnh trªn c¬ së hoµ gi¶i nh»m gi÷ thÓ diÖn vµ t«n träng gi¸ trÞ cña c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c quèc gia vµ nh÷ng ng−êi tham gia trªn ph−¬ng diÖn ngo¹i giao. “Mét nhµ l·nh ®¹o kh«ng nªn ®éc ®o¸n hoÆc ¸p ®Æt ý chÝ cña m×nh mµ tèt h¬n lµ nhÑ nhµng ®−a ra nh÷ng gîi ý vÒ con ®−êng mµ céng ®ång nªn theo, ®ång thêi 68
  15. lu«n lu«n thËn träng tham kh¶o ý kiÕn tÊt c¶ nh÷ng ng−êi kh¸c mét c¸ch ®Çy ®ñ vµ tÝnh tíi quan ®iÓm vµ t×nh c¶m cña hä tr−íc khi ®i tíi quyÕt ®Þnh cã tÝnh chÊt tæng hîp”.1 IV. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn vµ hîp t¸c cña ASEAN 1. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña ASEAN + Giai ®o¹n tõ 1967-1975 Giai ®o¹n nµy ASEAN cã 5 thµnh viªn lµ Th¸i Lan, Maliaxia, In®«nªxia, Philippin vµ Xingapo. Víi 5 thµnh viªn ban ®Çu trong tæng sè 10 n−íc §«ng Nam ¸, ho¹t ®éng cña tæ chøc ASEAN chñ yÕu ®−îc thùc hiÖn trªn lÜnh vùc chÝnh trÞ nh»m x©y dùng mèi quan hÖ ®oµn kÕt trong néi bé vµ ®iÒu chØnh c¸c chÝnh s¸ch thÝch øng víi nh÷ng biÕn ®æi cña t×nh h×nh thÕ giíi vµ khu vùc. §©y lµ thêi kú vÞ thÕ cña Mü ë khu vùc §«ng Nam ¸ gi¶m sót mét c¸ch ®¸ng kÓ. Mü cã sù ®iÒu chØnh chiÕn l−îc gi¶m sù cam kÕt ®èi víi khu vùc nµy vµ ®Æc biÖt lµ tõ th¸ng 6-1969, Mü b¾t ®Çu rót qu©n khái ViÖt Nam. Trong khi ®ã quan hÖ cña Liªn X« t¹i khu vùc nµy kh«ng ngõng ®−îc t¨ng lªn. Cïng víi ®iÒu ®ã, phong trµo c¸ch m¹ng cña 3 n−íc §«ng D−¬ng kh«ng ngõng ph¸t triÓn. §Ó ®èi phã víi t×nh h×nh trªn, ®ång thêi vËn dông mét sè nh©n tè nh»m b¶o ®¶m an ninh khu vùc, ngµy 27-11-1971, Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng c¸c n−íc ASEAN häp t¹i Cualal¨mp¬ ®· cïng nhau ký kÕt b¶n Tuyªn bè thµnh lËp khu vùc hoµ b×nh, tù do, trung lËp ë §«ng Nam ¸ (A Zone of Peace, Freedom and New Trality - gäi t¾t lµ ZOPFAN). Tuyªn bè ZOPFAN ®· më ra mét thêi kú ph¸t triÓn míi cña ASEAN. TÊt c¶ 5 n−íc héi viªn ®Òu t¸n thµnh viÖc trung lËp ho¸ khu vùc §«ng Nam ¸ vµ coi ®ã lµ môc tiªu ®Ó t×m c¸ch thùc hiÖn biÕn nã thµnh hiÖn thùc. Mét lo¹t c¸c ho¹t ®éng cña tæ chøc ASEAN nh»m b×nh th−êng ho¸ mèi quan hÖ víi c¸c n−íc trong vµ ngoµi khu vùc thêi kú 1967- 1975 ®· chøng tá quyÕt t©m cña ASEAN trong viÖc biÕn §«ng Nam ¸ thµnh khu vùc hoµ b×nh, tù do vµ trung lËp, tho¸t khái bÊt kú h×nh thøc can thiÖp nµo tõ bªn ngoµi. Trªn lÜnh vùc kinh tÕ c¸c n−íc ASEAN ch−a ®¹t ®−îc kÕt qu¶ ®¸ng kÓ nµo trong viÖc thóc ®Èy hîp t¸c kinh tÕ khu vùc. Thêi kú nµy c¸c n−íc thµnh viªn trong tæ chøc ASEAN chñ yÕu t¨ng c−êng mèi quan hÖ víi Mü vµ NhËt B¶n nh»m thu hót vèn ®Çu t− ph¸t triÓn kinh tÕ ®Êt n−íc. Nh− vËy, thêi kú 1967-1975, tæ chøc ASEAN ch−a cã ho¹t ®éng g× næi bËt vµ lµ mét tæ chøc khu vùc ®ang cßn non yÕu nªn rÊt Ýt ®−îc biÕt ®Õn. Mäi mèi quan hÖ mµ ASEAN 1 DÉn theo ESTRELLA D. Solidium. “Towards a SouthEast Asian Community”. University of Philippines Press Quenzon City, 1974, p. 50 69
  16. thiÕt lËp ®−îc trong thêi kú nµy chØ míi lµ b−íc ®Çu vµ chñ yÕu lµ x©y dùng lßng tin ®Æt c¬ së cho viÖc thóc ®Èy ho¹t ®éng cña ASEAN trong giai ®o¹n tiÕp theo. + Giai ®o¹n tõ 1976 ®Õn nay. §©y lµ giai ®o¹n tæ chøc ASEAN ®· më réng qui m«, sè l−îng thµnh viªn tõ 5 n−íc ban ®Çu lªn 10 n−íc vµ ph¹m vi ho¹t ®éng ®−îc thùc hiÖn trªn tÊt c¶ mäi lÜnh vùc chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸ vµ x· héi. Sù kiÖn ®¸nh dÊu sù ph¸t triÓn cña ASEAN lµ Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø nhÊt tæ chøc t¹i Bali th¸ng 2-1976. Héi nghÞ ®· ®i ®Õn viÖc ký kÕt “HiÖp −íc h÷u nghÞ vµ hîp t¸c ë §«ng Nam ¸”. T¹i Héi nghÞ nµy, c¸c nguyªn thñ quèc gia cña c¸c n−íc ASEAN ®· ®Æt ra nhiÖm vô nghiªn cøu gi¶i quyÕt nh÷ng bÊt ®ång vÒ t«n gi¸o, l·nh thæ vµ c¸c quyÒn lîi kh¸c trong khu vùc, trong ®ã cã viÖc gi¶i quyÕt m©u thuÉn gi÷a Philippin vµ Malaixia vÒ chñ quyÒn t¹i Sab¾c cña Malaixia. §Æc biÖt HiÖp −íc Bali ®· t¹o ra mét c¬ chÕ míi ®Ó cho c¸c n−íc cßn l¹i trong khu vùc §«ng Nam ¸ tham gia vµo tæ chøc ASEAN. M−êi b¶y n¨m sau Tuyªn bè B¨ng Cèc v−¬ng quèc Brun©y ®−îc kÕt n¹p vµo tæ chøc ASEAN (1984). TiÕp theo 11 n¨m sau (1995) viÖc më réng thµnh viªn thø 2 míi ®−îc tiÕn hµnh. §iÓm kh¸c biÖt cña viÖc më réng lÇn nµy lµ tæ chøc ASEAN ®· kÕt n¹p ViÖt Nam, n−íc cã chÕ ®é chÝnh trÞ, hÖ t− t−ëng kh¸c h¼n víi c¸c n−íc thµnh viªn gèc vµo HiÖp héi. Víi viÖc kÕt n¹p ViÖt Nam vµo tæ chøc ASEAN ®· lµm cho HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ tõ chç lµ mét tæ chøc bao gåm nh÷ng n−íc cã cïng hÖ t− t−ëng trë thµnh mét tæ chøc ®a d¹ng vµ mang tÝnh chÊt toµn khèi. Sau viÖc kÕt n¹p ViÖt Nam lµ c¸c n−íc Lµo, Mianma vµ cuèi cïng lµ Campuchia ®Òu trë thµnh thµnh viªn chÝnh thøc cña HiÖp héi ASEAN ®−a tæng sè thµnh viªn cña HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ lªn thµnh 10 n−íc. ë ®©y còng cÇn ph¶i thÊy r»ng: trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña m×nh, c¸c n−íc ASEAN ®· ®−a ra nh÷ng gi¶i quyÕt xung ®ét ë ViÔn §«ng, gi¶i quyÕt t−¬ng lai c¸c c¨n cø qu©n sù cña Mü ë Philippin còng nh− c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn Campuchia. §ång thêi, c¸c n−íc ASEAN cßn t¨ng c−êng sù hîp t¸c khu vùc chèng l¹i ¸p lùc cña c¸c n−íc t− b¶n ph−¬ng T©y vµ NhËt B¶n nh»m b¶o vÖ quyÒn lîi cña HiÖp héi. Ngoµi ra, hÇu hÕt c¸c n−íc trong khèi ASEAN ®Òu nhÊt trÝ thiÕt lËp quan hÖ ngo¹i giao víi Trung Quèc. Trªn lÜnh vùc qu©n sù, gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn ®· cã sù hîp t¸c néi bé mÆc dÇu ch−a chÝnh thøc. Nh−ng vÒ c¬ b¶n c¸c quèc gia trong HiÖp héi cßn chÞu ¶nh h−ëng cña ph−¬ng T©y trong viÖc ®µo t¹o sÜ quan, cung cÊp vò khÝ vµ tiÕn hµnh tËp trËn chung. Trªn lÜnh vùc kinh tÕ, Tuyªn bè B¨ng Cèc n¨m 1967 coi hîp t¸c kinh tÕ lµ môc tiªu hµng ®Çu cña HiÖp héi. Tuy nhiªn, thêi kú 1967-1975 hîp t¸c kinh tÕ gi÷a c¸c thµnh viªn kh¸ láng lÎo. Tõ 1976 trë ®i, c¸c n−íc ASEAN míi b¾t ®Çu chó ý ®Õn vÊn ®Ò hîp t¸c kinh tÕ néi bé gi÷a c¸c thµnh viªn ASEAN. 70
  17. Thµnh tùu trong hîp t¸c kinh tÕ vµ chÝnh trÞ cña c¸c n−íc ASEAN ®−îc thÓ hiÖn qua viÖc thµnh lËp khu mËu dÞch tù do ASEAN (AFTA) vµo ngµy 28-1-1992 vµ sù ra ®êi cña diÔn ®µn an ninh khu vùc (ARF) th¸ng 7-1993 lµ nh÷ng minh chøng cho sù ph¸t triÓn vµ tr−ëng thµnh cña HiÖp héi c¸c quèc gia §«ng Nam ¸ (ASEAN). Nh×n nhËn qu¸ tr×nh ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña tæ chøc ASEAN, chóng ta cã thÓ rót ra ®−îc mét sè nhËn xÐt sau ®©y: Thø nhÊt, lóc ®Çu tæ chøc ASEAN thu hót c¸c n−íc cã vÞ trÝ gÇn nhau vµ cïng chÞu ¶nh h−ëng v¨n ho¸ chÝnh trÞ ¡ngl« X¾c x«ng sang nh÷ng n−íc cã chung nguån gèc chñng téc vµ v¨n ho¸ M· Lai. Thø hai, tÝnh chÊt hîp t¸c khu vùc thay ®æi tõ hîp t¸c mang tÝnh chÊt ®ãng cña sang hîp t¸c mang tÝnh chÊt më cöa. Thø ba, trªn b×nh diÖn kinh tÕ: tõ chç chñ tr−¬ng héi nhËp vÒ ph−¬ng diÖn thÓ chÕ vµ thóc ®Èy bëi c¸c môc tiªu chÝnh trÞ sang chñ tr−¬ng hîp t¸c mang tÝnh chÊt thÞ tr−êng vµ lÊy thÞ tr−êng thóc ®Èy qu¸ tr×nh héi nhËp. V¶ l¹i, tæ chøc ASEAN lóc ®Çu chñ yÕu lµ nh÷ng n−íc cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn t−¬ng tù nhau. VÒ sau, tæ chøc ASEAN bao gåm nh÷ng n−íc cã tr×nh ®é ph¸t triÓn kinh tÕ chªnh lÖch nhau. Hîp t¸c cña c¸c n−íc ASEAN chuyÓn ®æi tõ hîp t¸c h−íng vµo bªn trong vµ chia sÎ thÞ tr−êng sang hîp t¸c h−íng ra bªn ngoµi vµ gãp chung nguån lùc. Thø t−, trªn b×nh diÖn chÝnh trÞ: lóc ®Çu tæ chøc ASEAN lµ tæ chøc hîp t¸c gi÷a c¸c n−íc cã cïng chung t− t−ëng vµ chñ tr−¬ng ®èi ®Çu víi c¸c n−íc thï ®Þch. VÒ sau, tæ chøc ASEAN lµ tæ chøc bao gåm c¸c n−íc cã thÓ chÕ chÝnh trÞ vµ hÖ t− t−ëng kh¸c biÖt nh»m ®èi phã víi nh÷ng bÊp bªnh trong m«i tr−êng chiÕn l−îc ë ch©u ¸ - Th¸i B×nh D−¬ng vµ khuyÕn khÝch xóc tiÕn c¸c biÖn ph¸p x©y dùng lßng tin víi môc ®Ých x©y dùng §«ng Nam ¸ thµnh mét khu vùc hoµ b×nh, æn ®Þnh vµ thÞnh v−îng. 2. ASEAN víi vÊn ®Ò hîp t¸c an ninh chÝnh trÞ: VÊn ®Ò an ninh chÝnh trÞ lu«n lµ mét lÜnh vùc hîp t¸c quan träng cña ASEAN. Ngay tõ khi míi thµnh lËp, b¶n tuyªn bè B¨ng Cèc n¨m 1967 nªu râ môc tiªu cña viÖc thµnh lËp HiÖp héi ASEAN lµ ®Ó “c¸c n−íc §«ng Nam ¸ cã tr¸ch nhiÖm chÝnh vÒ viÖc t¨ng c−êng, æn ®Þnh kinh tÕ vµ x· héi cña khu vùc, quyÕt t©m b¶o vÖ an ninh vµ æn ®Þnh cña m×nh kh«ng cã sù can thiÖp cña bªn ngoµi d−íi bÊt kú h×nh thøc vµ biÓu hiÖn nµo”. §iÒu 2 cña b¶n tuyªn bè B¨ng Cèc còng ®· ghi râ: “C¸c n−íc ASEAN sÏ thóc ®Èy hoµ b×nh vµ æn ®Þnh trong khu vùc trªn c¬ së t«n träng c«ng lý vµ ph¸p luËt trong quan hÖ gi÷a c¸c 71
  18. quèc gia §«ng Nam ¸ vµ tu©n thñ c¸c nguyªn t¾c cña hiÕn ch−¬ng Liªn hîp quèc”.1 ChÝnh nh÷ng ®iÒu trªn ®©y ®· kh¼ng ®Þnh tÝnh chÊt chÝnh trÞ trong môc tiªu vµ ho¹t ®éng cña ASEAN. DÉu r»ng môc tiªu hµng ®Çu cña viÖc thµnh lËp ASEAN lµ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, nh−ng sù tån t¹i cña hµng lo¹t c¸c nh©n tè bÊt æn ®Þnh, m©u thuÉn, nguy c¬ xung ®ét gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn vµ sù thay ®æi côc diÖn chÝnh trÞ trë thµnh vÊn ®Ò quan träng. Trong sè c¸c n−íc ASEAN, In®«nªxia lµ n−íc cã tham väng n¾m quyÒn l·nh ®¹o khu vùc. Malaixia lîi dông khèi ASEAN ®Ó ®èi phã víi sù xung ®ét chñng téc trong n−íc vµ gi¶i quyÕt tranh chÊp l·nh thæ ë bªn ngoµi. Philippin lo ng¹i vÒ sù bïng næ xung ®ét víi Malaixia vÒ chñ quyÒn ë Sab¾c nªn còng muèn th«ng qua ASEAN ®Ó b¶o ®¶m quyÒn lîi cña m×nh ë khu vùc nµy, Th¸i Lan dùa vµo c¸c n−íc ASEAN ®Ó ®èi phã víi sù lín m¹nh kh«ng ngõng cña c¸ch m¹ng 3 n−íc §«ng D−¬ng. Riªng Xingapo lµ mét n−íc nhá vÒ diÖn tÝch vµ d©n sè cho nªn còng mong muèn th«ng qua ASEAN ®Ó kh«i phôc thÕ bÞ c« lËp. Râ rµng lµ ASEAN kh«ng ph¶i lµ mét tæ chøc chñ ®¹o thèng nhÊt siªu quèc gia mµ lµ mét c¬ quan phèi hîp ho¹t ®éng nh»m dung hoµ quyÒn lîi gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn trong néi bé HiÖp héi ASEAN. Cho nªn, ASEAN chØ lµ tæ chøc an ninh ®¬n gi¶n cã chung quyÒn lîi trong viÖc ng¨n chÆn nh÷ng sù thay ®æi mang tÝnh chÊt cùc ®oan. C¸c hµnh ®éng t¹o lËp sù æn ®Þnh, b¶o ®¶m an ninh, c¸c nç lùc gi¶i quyÕt tranh chÊp gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn ASEAN còng nh− sù t×m kiÕm th¸i ®é ñng hé tr−íc ¶nh h−ëng qu©n sù n−íc ngoµi cïng víi c¸c ho¹t ®éng phèi hîp qu©n sù song ph−¬ng vµ ®a ph−¬ng v× thÕ ®· trë thµnh mèi quan t©m hµng ®Çu cña ASEAN. §Ó ®¶m b¶o an ninh chÝnh trÞ cña khu vùc, c¸c n−íc ASEAN ®· thóc ®Èy quan hÖ h÷u nghÞ gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn, t×m kiÕm con ®−êng th−¬ng l−îng ®Ó gi¶i quyÕt c¸c m©u thuÉn gi÷a c¸c n−íc héi viªn nh»m tËp trung søc lùc ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ, x· héi vµ hîp t¸c an ninh néi bé. Ngoµi ra, c¸c n−íc ASEAN cßn phèi hîp hµnh ®éng trong lÜnh vùc ngo¹i giao ®Ó cã chiÕn l−îc s¸ch l−îc thèng nhÊt nh»m t¹o thÕ c©n b»ng an ninh chiÕn l−îc khu vùc. BiÓu hiÖn ®Çu tiªn cña viÖc hîp t¸c chÝnh trÞ trong néi bé ASEAN lµ viÖc c¸c n−íc nµy ®−a ra ®Ò nghÞ biÕn khu vùc §«ng Nam ¸ thµnh khu vùc hoµ b×nh tù do vµ trung lËp (ZOPFAN - A Zone of Peace and New Trality) t¹i Héi nghÞ Ngo¹i tr−ëng c¸c n−íc ASEAN häp t¹i Cualal¨mp¬ th¸ng 11-1971. Së dÜ c¸c n−íc ASEAN ®−a ra lêi tuyªn bè trªn lµ do t×nh h×nh ë khu vùc §«ng Nam ¸ cã nh÷ng thay ®æi quan träng. Thùc d©n Anh hoµn tÊt kÕ ho¹ch rót hÕt qu©n ®éi Anh ra khái c¸c n−íc phÝa §«ng kªnh Xuyª trong ®ã cã c¸c n−íc thuéc khu vùc §«ng Nam ¸ vµo n¨m 1971. Cuéc chiÕn tranh do Mü tiÕn hµnh ®èi víi 3 n−íc §«ng D−¬ng ®ang ®−a Mü ®Õn chç thÊt b¹i kh«ng thÓ tr¸nh 1 The ASEAN Declaration “ASEAN Journal”, 1973, vol I, NO2 P4 72
  19. khái. Trong khi ®ã Trung Quèc ®· tho¸t khái t×nh tr¹ng bÞ c« lËp ®ang xÝch l¹i gÇn Mü vµ më réng ¶nh h−ëng cña m×nh xuèng khu vùc §«ng Nam ¸. TÊt c¶ ®iÒu ®ã sÏ t¹o ra mét kho¶ng trèng quyÒn lùc ë khu vùc vµ Trung Quèc lµ n−íc cã kh¶ n¨ng chiÕm −u thÕ “lÊp kho¶ng trèng” ®ã ®· lµm cho c¸c n−íc ASEAN lo ng¹i. V× vËy, viÖc c¸c n−íc ASEAN ®−a ra tuyªn bè ZOPFAN lµ ®Ó duy tr× nguyªn tr¹ng cña khu vùc vµ ng¨n chÆn nguy c¬ bµnh tr−íng cña c¸c c−êng quèc míi xuèng khu vùc §«ng Nam ¸. Môc ®Ých cña c¸c n−íc ASEAN khi ®−a ra lêi tuyªn bè biÕn §«ng Nam ¸ thµnh khu vùc tù do, trung lËp lµ ®Ó buéc c¸c n−íc ngoµi khu vùc chÝnh thøc cam kÕt kh«ng can thiÖp vµo c«ng viÖc néi bé cña c¸c n−íc ASEAN. Ngoµi ra, c¸c n−íc ASEAN còng hy väng sÏ chÊm døt t×nh tr¹ng bÊt æn do c¸c phÇn tö b¹o lo¹n li khai g©y ra víi sù ñng hé tõ bªn ngoµi. Theo ®ã, In®«nªxia vµ Malaixia ra b¶n tuyªn bè chung vÒ eo biÓn Mal¾cca coi eo biÓn ®ã lµ thuéc vÒ chñ quyÒn an ninh cña hä chø kh«ng ph¶i thuéc vÒ chñ quyÒn quèc tÕ. Bªn c¹nh ®ã, c¸c n−íc ASEAN cßn ®¹t ®−îc viÖc b×nh th−êng ho¸ quan hÖ víi Trung Quèc. VÊn ®Ò thùc hiÖn ZOPFAN trong quan niÖm cña c¸c n−íc ASEAN sÏ ®−îc tiÕn hµnh qua hai giai ®o¹n. Trong ®ã, giai ®o¹n I c¸c n−íc ASEAN ngåi l¹i víi nhau ®Ó ®¸nh gi¸ t×nh h×nh thÕ giíi vµ khu vùc còng nh− tho¶ thuËn mét sè ®iÓm cÇn thiÕt cho viÖc thùc hiÖn kÕ ho¹ch ZOPFAN nh−: t«n träng chñ quyÒn, toµn vÑn l·nh thæ cña nhau, kh«ng tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp ®e do¹ ®Õn nÒn an ninh cña c¸c n−íc kh¸c. C¸c n−íc §«ng Nam ¸ kh«ng ®−îc ®Ó khu vùc cña m×nh bÞ sö dông lµm n¬i tranh giµnh, ¶nh h−ëng quèc tÕ vµ ph¶i t×m kiÕm mäi c¸ch thøc, biÖn ph¸p ®Ó b¶o ®¶m hoµ b×nh vµ an ninh khu vùc. Ph¶i lo¹i bá c¸c c¨n cø qu©n sù n−íc ngoµi ra khái khu vùc §«ng Nam ¸. Sang giai ®o¹n II, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ yªu cÇu c¸c c−êng quèc Mü, Liªn X«, Trung Quèc ph¶i ®¹t ®−îc sù tho¶ thuËn trong mét sè ®iÓm nh−: §«ng Nam ¸ sÏ trë thµnh khu vùc trung lËp, c¸c c−êng quèc ph¶i l·nh tr¸ch nhiÖm kh«ng l«i kÐo c¸c n−íc trong khu vùc vµo c¸c cuéc tranh chÊp gi÷a c¸c c−êng quèc víi nhau. C¸c c−êng quèc ph¶i cã nh÷ng biÖn ph¸p cô thÓ ®Ó gi¸m s¸t viÖc b¶o ®¶m trung lËp cña khu vùc §«ng Nam ¸. §Ó thùc hiÖn, c¸c n−íc ASEAN ®· thµnh lËp mét uû ban ®Æc biÖt gåm ®¹i diÖn c¸c cÊp ®Ó c¸c n−íc ASEAN so¹n th¶o chi tiÕt thùc hiÖn kÕ ho¹ch nµy. Víi b¶n tuyªn bè ZOPFAN vµ nh÷ng nç lùc cña c¸c n−íc thµnh viªn trong tæ chøc ASEAN ®· lµm cho m©u thuÉn néi bé t¹m thêi l¾ng xuèng vµ trë thµnh hµng thø yÕu. C¸c n−íc ASEAN ®· x©y dùng ®−îc mét sè ho¹t ®éng hîp t¸c qu©n sù vµ an ninh song ph−¬ng nh− viÖc ký kÕt hiÖp −íc biªn giíi gi÷a hai n−íc In®«nªxia víi Malaixia, hîp t¸c 73
  20. tuÇn tra vïng biÓn Malaixia vµ Xingapo. Nh÷ng hîp t¸c qu©n sù vµ an ninh ®−îc In®«nªxia gäi lµ hîp t¸c ngoµi khu«n khæ ASEAN1. Ngoµi ra, c¸c n−íc ASEAN cßn ®¹t ®−îc viÖc b×nh th−êng ho¸ quan hÖ víi Trung Quèc. Tuy nhiªn, møc ®é cam kÕt cña c¸c n−íc ASEAN kh«ng ®ång ®Òu. Trong sè 5 n−íc th× Malaixia ñng hé tuyÖt ®èi tuyªn bè ZOPFAN, In®«nªxia nghi ngê tÝnh h÷u hiÖu cña ZOPFAN cßn Th¸i Lan vµ Philippin ñng hé nh÷ng chñ tr−¬ng kh«ng ®−îc lµm ph−¬ng h¹i ®Õn quan hÖ víi Mü. Th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng ba n−íc §«ng D−¬ng n¨m 1975 ®· t¸c ®éng ®Õn ho¹t ®éng cña tæ chøc ASEAN. Sau n¨m 1975, c¸c n−íc ASEAN ®· thùc thi chÝnh s¸ch h÷u nghÞ víi c¸c n−íc §«ng D−¬ng vµ t¨ng c−êng quan hÖ víi c¸c n−íc lín. §ång thêi, lîi dông m©u thuÉn gi÷a c¸c n−íc nµy ®Ó t¹o ra c¸ch thøc c¬ chÕ hîp t¸c trong côc diÖn an ninh chÝnh trÞ míi. C¸c n−íc ASEAN cho ®Õn cuèi n¨m 1976 ®· c«ng nhËn Campuchia, Lµo vµ ®Æt quan hÖ ngo¹i giao víi ViÖt Nam. Mét ®éng th¸i hÕt søc quan träng cho viÖc t¹o lËp mét §«ng Nam ¸ (SEATO) tuyªn bè gi¶i t¸n vµo n¨m 1976. Sù ghi nhËn vÒ mÆt ph¸p lý trong vÊn ®Ò hîp t¸c an ninh chÝnh trÞ cña ASEAN lÇn ®Çu tiªn ®−îc thÓ hiÖn t¹i Héi nghÞ cÊp cao lÇn thø nhÊt t¹i Bali (In®«nªxia) th¸ng 2 n¨m 1976. T¹i Héi nghÞ nµy, c¸c n−íc ASEAN ®· th«ng qua hai v¨n kiÖn quan träng: Tuyªn bè vÒ sù hoµ hîp ASEAN, HiÖp −íc h÷u nghÞ vµ hîp t¸c §«ng Nam ¸ (HiÖp −íc Bali). Trong v¨n kiÖn thø nhÊt, c¸c n−íc ASEAN ®· kh¼ng ®Þnh mét trong nh÷ng môc tiªu mµ c¸c n−íc ASEAN muèn ®¹t ®Õn lµ cñng cè ®oµn kÕt vÒ chÝnh trÞ, cïng phèi hîp thèng nhÊt quan ®iÓm vµ hµnh ®éng ë nh÷ng n¬i cã thÓ ®−îc vµ cÇn thiÕt nh»m b¶o ®¶m æn ®Þnh chÝnh trÞ khu vùc, ®Èy m¹nh hîp t¸c kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi. V¨n kiÖn thø hai lµ hiÖp −íc h÷u nghÞ vµ hîp t¸c §«ng Nam ¸ bao gåm 5 ch−¬ng 18 ®iÒu dùa trªn tinh thÇn vµ nh÷ng nguyªn t¾c cña HiÕn ch−¬ng Liªn hîp quèc, 10 nguyªn t¾c cña Héi nghÞ B¨ng §ung, Tuyªn bè B¨ng Cèc cña ASEAN 8-8-1967 vµ Tuyªn bè Cualal¨mp¬ 27-11-1971 cña c¸c n−íc ASEAN. HiÖp −íc Bali ®· giµnh hai ch−¬ng (I vµ IV) trong sè 5 ch−¬ng cho vÊn ®Ò hîp t¸c an ninh chÝnh trÞ. Trong ®ã ®−a ra 6 nguyªn t¾c c¬ b¶n chØ ®¹o mèi quan hÖ gi÷a c¸c n−íc thµnh viªn ASEAN. - Cïng t«n träng ®éc lËp, chñ quyÒn, b×nh ®¼ng, toµn vÑn l·nh thæ vµ tÝnh d©n téc cña tÊt c¶ c¸c n−íc. - QuyÒn cña tÊt c¶ c¸c n−íc ®−îc tån t¹i nh− mét quèc gia, kh«ng cã sù can thiÖp, lËt ®æ hoÆc c−ìng Ðp tõ bªn ngoµi. 1 L−u §oµn Huúnh, ASEAN h×nh thµnh, ph¸t triÓn vµ tr−ëng thµnh. ViÖn ch©u ¸ - Th¸i B×nh D−¬ng 1990, trang 12 74

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản