intTypePromotion=3

Giáo trình Miễn dịch học thú y: Phần 2 - ĐH Nông nghiệp Hà Nội

Chia sẻ: Kien Kien | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:75

1
218
lượt xem
101
download

Giáo trình Miễn dịch học thú y: Phần 2 - ĐH Nông nghiệp Hà Nội

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Giáo trình "Miễn dịch học thú y" là tài liệu dùng để giảng dạy, học tập của cán bộ, sinh viên chuyên ngành thú y và chuyên ngành chăn nuôi trong hệ thống các trường đại học thuộc khối nông nghiệp. Sau đây mời các bạn cùng tham khảo phần 2 của giáo trình.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Miễn dịch học thú y: Phần 2 - ĐH Nông nghiệp Hà Nội

  1. Ch­¬ng 7 ®¸p øng miÔn dÞch vµ ®iÒu hßa miÔn dÞch * Môc tiªu: N¾m ®­îc c¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch, hiÓu râ ®­îc ho¹t ®éng ®iÒu hßa miÔn dÞch trong c¬ thÓ ®éng vËt. * KiÕn thøc c¬ b¶n: - C¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch - KiÓm so¸t vµ ®iÒu hßa ®¸p øng miÔn dÞch + Vai trß cña dung thø miÔn dÞch, kh¸ng nguyªn, c¸c lo¹i tÕ bµo, cytokin, kh¸ng thÓ vµ m¹ng l­íi idiotyp trong ®iÒu hßa miÔn dÞch + ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè di truyÒn, thÇn kinh, néi tiÕt,… ®Õn ®¸p øng miÔn dÞch. 7.1. ®¸p øng miÔn dÞch 7.1.1. Kh¸i niÖm chung §Êu tranh sinh tån lµ mét quy luËt tù nhiªn, cho nªn mäi sinh vËt ®Òu cã Ýt nhiÒu kh¶ n¨ng tù b¶o vÖ chèng l¹i sù x©m nhËp cña bÊt kú mét sinh vËt nµo kh¸c l¹ ®èi víi nã, thËm chÝ bÊt kú mét tÝn hiÖu l¹ nµo ®ã. C¬ thÓ sèng, nhÊt lµ khi ®· tiÕn hãa cao th× nã cã c¶ mét kho vò khÝ phong phó cho c«ng viÖc tù b¶o vÖ Êy, mét trong nh÷ng lo¹i vò khÝ nµy lµ qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch, ®ã lµ mét qu¸ tr×nh b¶o vÖ v« cïng quan träng vµ cùc kú phøc t¹p. Cã thÓ hiÓu mét c¸ch kh¸i qu¸t qu¸ tr×nh nµy qua kh¸i niÖm sau: Khi mét kh¸ng nguyªn x©m nhËp ®· kÝch thÝch c¬ thÓ huy ®éng hÖ thèng miÔn dÞch cña m×nh ®Ó ph¶n øng l¹i. §ã lµ mét qu¸ tr×nh phøc t¹p, chÞu sù chØ ®¹o cña hÖ thèng thÇn kinh trung ­¬ng, sù tham gia cña c¸c c¬ quan vµ c¸c tÕ bµo miÔn dÞch. Ph¶n øng ®Æc biÖt nµy ®­îc gäi lµ qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch. 7.1.2. C¸c lo¹i ®¸p øng miÔn dÞch Cã hai lo¹i ®¸p øng miÔn dÞch: a. §¸p øng miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu hay ®¸p øng miÔn dÞch tù nhiªn §©y lµ kh¶ n¨ng tù b¶o vÖ cña ®éng vËt, nã xuÊt hiÖn ngay tõ khi ®éng vËt míi sinh ra, c¸c c¬ quan vµ c¸c tÕ bµo miÔn dÞch cã thÓ ®¸p øng chèng l¹i bÊt kú lo¹i kh¸ng nguyªn nµo x©m nhËp. Cã thÓ tãm t¾t qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch tù nhiªn bao gåm: + Hµng rµo vËt lý: da, niªm m¹c + Hµng rµo ho¸ häc: ®é chua, lyzozim, interferon, bæ thÓ, protein C + Hµng rµo tÕ bµo: thùc bµo + Hµng rµo thÓ chÊt + Viªm kh«ng ®Æc hiÖu b. §¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu: Khi kh¸ng nguyªn kÝch thÝch, c¬ thÓ ®¸p øng b»ng c¸ch sinh ra c¸c yÕu tè ®Æc hiÖu chèng l¹i. Qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu bao gåm hai kiÓu: . KiÓu dÞch thÓ: Khi kh¸ng nguyªn kÝch thÝch, c¬ thÓ biÖt hãa nhãm tÕ bµo lympho B ®Ó s¶n xuÊt kh¸ng thÓ dÞch thÓ ®Æc hiÖu, kh¸ng thÓ nµy l­u th«ng trong m¸u vµ thÓ dÞch, khi kh¸ng nguyªn x©m nhËp vµo lÇn sau chóng sÏ kÕt hîp ®Æc hiÖu vµ lµm mÊt t¸c dông cña kh¸ng nguyªn. §a sè miÔn dÞch chèng vi khuÈn vµ miÔn dÞch chèng virus ®Òu diÔn ra theo kiÓu nµy. . KiÓu ®¸p øng miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo: Kh¸ng nguyªn kÝch thÝch c¬ thÓ vµ biÖt hãa nhãm tÕ bµo lympho T, chóng tiÕp nhËn kh¸ng nguyªn vµ trë nªn mÉn c¶m thµnh nhãm tÕ bµo ®Æc hiÖu hay cßn gäi lµ kh¸ng thÓ tÕ - 85 -
  2. bµo. Chóng kÕt hîp víi kh¸ng nguyªn x©m nhËp lÇn sau vµ lo¹i trõ kh¸ng nguyªn ®ã. §¸p øng miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo th­êng g©y ra c¸c biÓu hiÖn bÖnh lý nh­: dÞ øng, qu¸ mÉn, bÖnh huyÕt thanh, ph¶n øng lo¹i th¶i m¶nh ghÐp … Tuy nhiªn viÖc ph©n chia trªn ®©y chØ cã ý nghÜa trong häc thuËt, thùc tÕ th× hai kiÓu ®¸p øng nµy cã sù liªn quan mËt thiÕt vµ t­¬ng t¸c phøc t¹p. 7.1.3. C¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu §©y lµ mét qu¸ tr×nh rÊt phøc t¹p nh­ng tu©n theo mét quy luËt chÆt chÏ. KÕt qu¶ tèt hay xÊu, m¹nh hay yÕu, nhanh chãng hay bÒn v÷ng ®Òu phô thuéc rÊt lín ®Õn kh¸ng nguyªn kÝch thÝch, ®Õn c¸c yÕu tè ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ vµ ®iÒu kiÖn ngo¹i c¶nh… Qu¸ tr×nh nµy cã thÓ chia lµm 4 giai ®o¹n: a. Giai ®o¹n 1 Lµ giai ®o¹n ph¸t sinh, ph¸t triÓn vµ thuÇn thôc cña c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch. Trong giai ®o¹n nµy, ®ång thêi víi sù hoµn thiÖn cña c¸c c¬ quan cã thÈm quyÒn miÔn dÞch, c¸c tÕ bµo nguån tõ tñy x­¬ng ®­îc sinh ra sÏ ph¸t triÓn thµnh nguyªn bµo m¸u, nguyªn ®¹i thùc bµo vµ nguyªn bµo lympho. Nguyªn bµo lympho di t¶n xuèng tuyÕn øc vµ tói Fabricius hoÆc c¸c c¬ quan t­¬ng ®­¬ng. ë tuyÕn øc chóng ®­îc huÊn luyÖn vµ tr­ëng thµnh gäi lµ c¸c tÕ bµo lympho phô thuéc tuyÕn øc hay lympho T. C¸c lympho T sÏ cã sù xuÊt hiÖn c¸c dÊu Ên mµng (kh¸ng nguyªn bÒ mÆt) kh¸c nhau vµ tiÕp thu sù huÊn luyÖn miÔn dÞch gåm cã kh¶ n¨ng nhËn biÕt kh¸ng nguyªn vµ kh¶ n¨ng ph©n biÖt kh¸ng nguyªn cña m×nh (MHC) víi kh¸ng nguyªn l¹. Cuèi thêi kú chØ cßn l¹i 5% sè tÕ bµo lympho tån t¹i gåm hai lo¹i: - Lympho T cã dÊu Ên TCD8 - Lympho T cã dÊu Ên TCD4 Chóng tiÕp tôc tr­ëng thµnh ë ngoµi khu vùc tuyÕn øc (m¸u vµ c¸c c¬ quan lympho ngo¹i vi) vµ s½n sµng tiÕp nhËn kh¸ng nguyªn ®Ó trë thµnh c¸c lympho T mÉn c¶m. ë tói Fabricius vµ c¸c c¬ quan t­¬ng ®­¬ng, c¸c tÕ bµo tiÒn lympho ®­îc huÊn luyÖn thµnh tÕ bµo B gèc, råi thµnh tiÒn B sau ®ã chuyÓn sang dßng lympho B chÝn. Trong qu¸ tr×nh ®ã trªn bÒ mÆt tÕ bµo B còng xuÊt hiÖn c¸c dÊu Ên mµng nh­: - TiÒn B cã CD10, CD19, CD20, MHC líp II - B chÝn cã CD19, CD20, IgM, B chÝn rêi tói Fabricius hoÆc c¸c c¬ quan t­¬ng ®­¬ng vµo tuÇn hoµn m¸u vµ s½n sµng tiÕp xóc víi kh¸ng nguyªn. C¸c nguyªn bµo m¸u sÏ ph©n triÓn thµnh tÕ bµo m¸u cßn c¸c nguyªn ®¹i thùc bµo sÏ ph¸t triÓn thµnh tÕ bµo ®¹i thùc bµo tr­ëng thµnh vµ s½n sµng thùc bµo kh¸ng nguyªn, ph©n tÝch kh¸ng nguyªn vµ giíi thiÖu siªu kh¸ng nguyªn ®Ó më ®Çu cho qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu. b. Giai ®o¹n 2: Giai ®o¹n nhËn diÖn kh¸ng nguyªn Khi kh¸ng nguyªn xuÊt hiÖn trong c¬ thÓ, sÏ gÆp tõ phÝa c¬ thÓ søc ®Ò kh¸ng gäi lµ ®¸p øng miÔn dÞch tù nhiªn (miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu). Trong ph¶n øng b¶o vÖ nµy ®¹i thùc bµo ®ãng mét vai trß ®Æc biÖt quan träng. Kh¸ng nguyªn kÝch thÝch ®¹i thùc bµo lµm nhiÖm vô thùc bµo vµ gi¸ng hãa mét kh¸ng nguyªn cã cÊu tróc phøc t¹p thµnh nh÷ng peptit nhá cã chøa nhãm quy ®Þnh kh¸ng nguyªn råi giíi thiÖu lªn bÒ mÆt ®Ó c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch cã thÓ nhËn biÕt ®­îc. - 86 -
  3. H×nh 7.1. Qu¸ tr×nh tiªu hãa néi bµo ®Ó tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn Nh÷ng tÕ bµo cã kh¶ n¨ng giíi thiÖu kh¸ng nguyªn víi c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch ®­îc gäi lµ c¸c tÕ bµo tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn (APC - Antigen Presenting Cell) (xem ch­¬ng 4). Cã 2 lo¹i tÕ bµo APC: . TÕ bµo tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cã MHC líp II: ®­îc thÊy nhiÒu lµ tÕ bµo lympho B, c¸c tÕ bµo Monocyte, ®¹i thùc bµo, tÕ bµo langerhans ë da, tÕ bµo tua trong h¹ch vµ tuyÕn øc, tÕ bµo néi m¹c m¹ch m¸u vµ tÕ bµo biÓu m« ruét non… Protein TÕ bµo T ngoại bµo TCR CD4 peptit TÕ bµo APC MHC líp II M¶nh peptit MHC líp II H×nh 7.2. NhËn diÖn kh¸ng nguyªn nhê ph©n tö protein líp II - 87 -
  4. Nh­ thÕ c¸c kh¸ng nguyªn ngo¹i lai x©m nhËp b»ng bÊt cø con ®­êng nµo còng ®Òu ®­îc tiÕp xóc víi c¸c tÕ bµo APC. HÇu hÕt c¸c kh¸ng nguyªn x©m nhËp tõ ngoµi vµo (kh¸ng nguyªn cña vi sinh vËt, protein…) ®ã lµ c¸c kh¸ng nguyªn phô thuéc tuyÕn øc. Nh÷ng kh¸ng nguyªn nµy cã ph©n tö l­îng lín, nã kh«ng thÓ ®­îc nhËn diÖn bëi c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch cña c¬ thÓ. Th«ng qua c¸c tÕ bµo tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn (qu¸ tr×nh thùc bµo). C¸c kh¸ng nguyªn nµy ®­îc gi¸ng hãa thµnh c¸c peptit cã kho¶ng 10 axit amin ®ã lµ c¸c Epitop, khi ®ã chóng sÏ kÕt hîp víi c¸c ph©n tö MHC líp II cña tÕ bµo tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn råi ®­îc ®­a lªn bÒ mÆt tÕ bµo ®Ó giíi thiÖu víi c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch, khi ®ã c¸c tÕ bµo lympho T sÏ tiÕp xóc, nhê cã TCR, lympho T sÏ g¾n chÆt vµo phÇn siªu kh¸ng nguyªn, kÕt hîp nµy cßn cã sù hç trî cña c¸c ph©n tö b¸m dÝnh trªn bÒ mÆt tÕ bµo lympho T vµ c¸c tÕ bµo APC. TÝn hiÖu kh¸ng nguyªn ®­îc chuyÓn vµo trong vµ ho¹t hãa tÕ bµo T còng nh­ tÕ bµo APC, nh­ thÕ kh¸ng nguyªn ®· ®­îc nhËn diÖn. * TÕ bµo lympho B: Lympho B ®ãng vai trß chñ chèt trong ®¸p øng miÔn dÞch kiÓu dÞch thÓ. TÕ bµo nµy cã c¶ hai ph©n tö MHC líp I, MHC líp II vµ receptor víi kh¸ng nguyªn, cô thÓ lµ c¸c Ig mµng (SIgM vµ SIgD) mµ ngµy nay ®­îc gäi lµ BCR (B cell receptor). Khi c¸c kh¸ng nguyªn (protein) x©m nhËp, B kh«ng cã kh¶ n¨ng nuèt c¸c kh¸ng nguyªn cã cÊu tróc lín nh­ng nhê cã BCR mµ cã kh¶ n¨ng tiÕp nhËn c¸c kh¸ng nguyªn nhá hßa tan vµ ®Æc hiÖu víi BCR Êy. Sau khi kÕt hîp th× c¶ phøc hîp kh¸ng nguyªn + BCR ®­îc thu vµo bªn trong néi bµo vµ ë ®ã kh¸ng nguyªn sÏ ®­îc xö lý nh­ trong c¸c ®¹i thùc bµo hoÆc tÕ bµo tua. Dùa vµo tÝnh ®a d¹ng cña BCR, ng­êi ta ­íc tÝnh cã kho¶ng 107 dßng clon tÕ bµo; tÝnh ®a d¹ng nµy ®¸p øng ®­îc nhu cÇu nhËn biÕt nhiÒu kh¸ng nguyªn vµ nhiÒu Epitop kh¸c nhau trªn cïng mét kh¸ng nguyªn. Lóc nµy, Lympho B nh­ lµ mét APC ®Ó tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cho tÕ bµo lympho T qua MHC líp II cña m×nh vµ TCR, nh­ thÕ kh¸ng nguyªn ®· ®­îc nhËn biÕt. Víi c¸c kh¸ng nguyªn kh«ng phô thuéc vµo tuyÕn øc ®­îc lympho B nhËn diÖn vµ ho¹t hãa trùc tiÕp tế bào lympho B. H×nh 7.3. Sù biÖt hãa cña tÕ bµo Lympho B ®Ó s¶n xuÊt kh¸ng thÓ dÞch thÓ - 88 -
  5. H×nh 7.4. Thô thÓ cña tÕ bµo Lympho B vµ T dµnh cho kh¸ng nguyªn H×nh 7.5. Chän läc dßng tÕ bµo B trong s¶n xuÊt kh¸ng thÓ . TÕ bµo tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cã ph©n tö MHC líp I §ã lµ phÇn lín c¸c tÕ bµo cã nh©n gåm tÕ bµo lympho B, T, c¸c b¹ch cÇu ®a nh©n, tiÓu cÇu, tÕ bµo cña phÇn lín c¸c c¬ quan. MHC líp I cã rÊt Ýt trong tÕ bµo gan vµ kh«ng cã trong c¸c tÕ bµo kh«ng nh©n (hång cÇu ®éng vËt cã vó). §èi víi c¸c kh¸ng nguyªn néi sinh lµ s¶n phÈm tho¸i hãa cña c¸c tÕ bµo trong c¬ thÓ hay s¶n phÈm cña c¸c vi sinh vËt sèng bªn trong tÕ bµo chñ (virus), chóng sÏ ®­îc ®­a ®Õn m¹ng l­íi néi nguyªn sinh cña tÕ bµo, peptit kh¸ng nguyªn nµy sÏ kÕt hîp víi c¸c ph©n tö MHC líp I, nhê bé m¸y golgi di chuyÓn ra bÒ mÆt tÕ bµo ®Ó ®­îc tr×nh diÖn. Trong tr­êng hîp nµy c¸c MHC líp I chØ cã thÓ kÕt hîp ®­îc víi Epitop kh¸ng nguyªn cã cÊu tróc tõ 9 axit amin. C¸c tÕ bµo lympho T cã dÊu Ên TCD8 cã TCR t­¬ng øng víi kh¸ng nguyªn sÏ tiÕn tíi nhËn biÕt kh¸ng nguyªn ®­îc tr×nh bµy trªn ph©n tö MHC líp I, khi ®ã TCD8 ®­îc ho¹t hãa vµ trë thµnh Tc (T ®éc). C¸c tÕ bµo APC cã MHC líp I ®· giíi thiÖu kh¸ng nguyªn sÏ trë thµnh c¸c tÕ bµo ®Ých vµ bÞ tiªu diÖt bëi Tc mÉn c¶m. - 89 -
  6. TÕ bµo T TCR CD8 Protein l¹ néi bµo peptit MHC líp I M¶nh peptit MHC líp I H×nh 7.6. NhËn diÖn KN nhê protein MHC líp I Nh­ thÕ, tÊt c¶ c¸c tÕ bµo cña c¸c c¬ quan trong c¬ thÓ khi bÞ nhiÔm virus hoÆc khi tho¸i hãa ®Òu tù ®éng giíi thiÖu kh¸ng nguyªn th«ng qua MHC líp I cña m×nh vµ trë thµnh tÕ bµo ®Ých cho c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch (TCD8) cña c¬ thÓ tiªu diÖt. §©y lµ mét ph­¬ng thøc lµm “trong s¹ch” c¬ thÓ cùc kú tiÕn hãa cña giíi sinh vËt. Tãm l¹i, giai ®o¹n 2 cña qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch lµ sù t­¬ng t¸c gi÷a c¸c APC vµ c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch ®Ó nhËn diÖn kh¸ng nguyªn. c. Giai ®o¹n 3: giai ®o¹n c¶m øng Trong giai ®o¹n nµy, sau khi tiÕp xóc víi kh¸ng nguyªn, c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch ®­îc ho¹t hãa tiÕt cytokine t­¬ng t¸c lÉn nhau vµ ph©n triÓn, biÖt hãa t¹o ra c¸c lympho mÉn c¶m (kh¸ng thÓ tÕ bµo), c¸c tÕ bµo tiÕt kh¸ng thÓ dÞch thÓ (plasma) vµ c¸c dßng tÕ bµo ký øc miÔn dÞch (memory cell) . Cytokine C¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch th«ng tin víi nhau th«ng qua nh÷ng chÊt dÉn truyÒn cã tªn chung lµ cytokine ®Ó ho¹t hãa vµ ®iÒu hßa qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch gi÷a c¸c tÕ bµo. . Sù t­¬ng t¸c ph©n triÓn vµ biÖt hãa §Ó thÊy râ qu¸ tr×nh t­¬ng t¸c ph©n triÓn vµ biÖt hãa cña c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch, ng­êi ta chia ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu thµnh: ®¸p øng miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo vµ ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ. • §¸p øng miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo * Sù t­¬ng t¸c vµ ®iÒu hßa gi÷a APC cã MHC líp II víi tÕ bµo lympho TCD4 Khi c¸c tÕ bµo APC tr×nh víi tÕ bµo lympho T nhãm quyÕt ®Þnh kh¸ng nguyªn, tÝn hiÖu ®­îc truyÒn vµo bªn trong c¶ hai lo¹i tÕ bµo g©y ra sù biÖt hãa. C¸c tÕ bµo APC tiÕt ra IL-1 kÝch thÝch tÕ bµo T sinh tæng hîp IL-2 vµ IL-2R (IL-2 receptor) ®Ó tù kÝch thÝch t¨ng sinh dßng lympho T vµ ®ång thêi tiÕt IFN quay l¹i kÝch thÝch APC t¨ng tiÕt IL-1, t¹o ra nhiÒu ph©n tö MHC líp II míi vµ nh­ thÕ sÏ h×nh thµnh mét vßng ph¶n håi t­¬ng t¸c, khuÕch ®¹i, lµm cho ph¶n øng ngµy cµng m¹nh. D­íi t¸c ®éng cña IL-2, nhãm tÕ bµo TCD4 ph©n triÓn thµnh hai d­íi nhãm: - Th1 kiÓm so¸t qu¸ tr×nh viªm, ho¹t hãa ®¹i thùc bµo, ph¶n øng qu¸ mÉn chËm vµ sù h×nh thµnh u h¹t. Nhãm nµy còng gäi lµ kh¸ng thÓ tÕ bµo. - Th2 kiÓm so¸t qu¸ tr×nh s¶n xuÊt kh¸ng thÓ dÞch thÓ, cã nghÜa lµ, d­íi nhãm Th2 ®· truyÒn th«ng tin kh¸ng nguyªn cho lympho bµo B, ho¹t hãa B ®Ó biÖt hãa thµnh t­¬ng bµo s¶n - 90 -
  7. xuÊt kh¸ng thÓ dÞch thÓ. Thô thÓ cña tÕ bµo T MHC ThCD4 líp 2 M¶nh KN TÕ bµo T Vi khuÈn Interleukin Macrophage H×nh 7.7. Qu¸ tr×nh giíi thiÖu kh¸ng nguyªn cña Macrophage Ngoµi ra cßn mét d­íi nhãm TCD4 kh¸c sÏ ph©n triÓn t¹o ra nhãm tÕ bµo T cã ký øc miÔn dÞch. • Sù t­¬ng t¸c vµ ®iÒu hßa gi÷a APC va MHC líp I víi tÕ bµo lympho TCD8 Khi c¸c kh¸ng nguyªn néi sinh ®­îc c¸c tÕ bµo APC cã MHC líp I tr×nh diÖn, nhãm tÕ bµo lympho T cã dÊu Ên TCD8 tiÕp xóc, chóng ®­îc ho¹t hãa vµ ph©n triÓn thµnh nhãm c¸c tÕ bµo T cã ký øc miÔn dÞch, mét d­íi nhãm kh¸c ®­îc gäi lµ T øc chÕ (Ts-suppressor T cell) cã kh¶ n¨ng øc chÕ nhãm Tc vµ nhãm tÕ bµo lympho B do ®ã cã t¸c dông ®iÒu hßa gióp qu¸ tr×nh ho¹t hãa cña hai lo¹i tÕ bµo nµy kh«ng v­ît qu¸ møc. Nh­ng chñ yÕu trong qu¸ tr×nh nµy, sau khi ®­îc ho¹t hãa bëi tÝn hiÖu kh¸ng nguyªn vµ cã sù kÝch thÝch cña mét sè cytokine do nhãm Th1 tiÕt ra, TCD8 trë thµnh nhãm tÕ bµo T ®éc (Tc). TÕ bµo Tc t×m vµ tiªu diÖt c¸c tÕ bµo ®Ých lµ nh÷ng tÕ bµo cã chøa kh¸ng nguyªn néi sinh qua c¸c b­íc sau: - TiÕp xóc trùc tiÕp: nh­ qu¸ tr×nh tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cña APC víi TCD4, nh­ng ë ®©y lµ gi÷a ph©n tö MHC líp I ë trªn tÕ bµo ®Ých cã mang kh¸ng nguyªn vµ ph©n tö CD8 víi sù hç trë cña c¸c ph©n tö b¸m dÝnh. - Ph¸ hñy: x¶y ra kho¶ng 10 phót sau khi cã b¸m dÝnh. Qu¸ tr×nh ly gi¶i tÕ bµo ®Ých cã sù tham gia cña c¸c chÊt ®éc, ngoµi ra tÕ bµo ®Ých cßn chÕt theo c¬ chÕ hñy diÖt tù nhiªn gäi lµ Apoptosis. Sau khi bÞ t¸c ®éng, ADN ë tÕ bµo ®Ých bÞ tho¸i hãa, nguyªn sinh chÊt bÞ c« ®Æc vµ cuèi cïng chóng bÞ thùc bµo. • §¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ, sù ho¹t hãa lympho bµo B Vai trß chñ chèt trong ®¸p øng miÔn dÞch kiÓu dÞch thÓ lµ tÕ bµo lympho B. Nh­ trªn ®· nªu, khi kh¸ng nguyªn x©m nhËp vµo c¬ thÓ, nÕu lµ kh¸ng nguyªn kh«ng phô thuéc tuyÕn øc th× tÕ bµo B cã thÓ ®­îc ho¹t hãa trùc tiÕp. Trong tr­êng hîp kh¸ng nguyªn g©y ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ phô thuéc tuyÕn øc, nã ®ãng vai trß cña mét APC ®Ó tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cho lympho T trªn ph©n tö MHC líp II cña m×nh, do ®ã nã ho¹t hãa tÕ bµo T, T l¹i tiÕt ra IL-2, 4, 5, 6 ho¹t hãa trë l¹i tÕ bµo B, B biÖt hãa thµnh t­¬ng bµo ®Ó s¶n xuÊt kh¸ng thÓ. Cã nh÷ng tr­êng hîp ®Æc biÖt th× APC tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn c¶ cho TCR vµ BCR. Cã thÓ nãi ho¹t ®éng cña dßng tÕ bµo lympho B chñ yÕu lµ do ho¹t ®éng cña TCD4 mµ cô thÓ - 91 -
  8. lµ cña d­íi nhãm Th2 th«ng qua c¸c cytokine. Khi APC tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cho TCD4, chóng biÖt hãa thµnh Th1 vµ Th2, lympho B còng ®­îc ho¹t hãa nhê Th2 tiÕt ra c¸c cytokine. Trong thêi kú ®Çu, tÕ bµo B ®­îc chuyÓn tõ giai ®o¹n nghØ G0 sang giai ®o¹n ho¹t hãa G1 d­íi t¸c ®éng cña IL-4, IL-1 do TCD4 vµ APC tiÕt ra, tiÕp theo lµ sù ph©n triÓn clon tÕ bµo B ®· ho¹t hãa d­íi t¸c ®éng cña IL-2 vµ IL-5. Thêi kú cuèi cïng, d­íi t¸c ®éng cña IL-6 B ph©n triÓn thµnh tÕ bµo nhí miÔn dÞch vµ t­¬ng bµo s¶n xuÊt kh¸ng thÓ. Tïy thuéc vµo l­îng cytokine kh¸c nhau mµ B cã h­íng tæng hîp c¸c globulin miÔn dÞch kh¸c nhau IgG vµ IgM do IL-4,5,6; IgA do IL-5; IgE do IL-4 cã thÓ tãm t¾t qu¸ tr×nh ho¹t hãa, ph©n triÓn vµ biÖt hãa B theo s¬ ®å sau: B nhí B nghØ B ho¹t hãa Go T­¬ng bµo IL-4 IL-5 IL-6 IL-1 IL-2 IgM, IgG… Ho¹t hãa Ph©n triÓn BiÖt hãa Tr­êng hîp lympho B ®­îc ho¹t hãa kh«ng cã sù tham gia cña lympho T: Kh¸ng nguyªn IgM B chÝn B ho¹t hãa T­¬ng bµo H×nh 7.8. Qu¸ tr×nh ph©n triÓn vµ biÖt hãa tÕ bµo lympho B • TÕ bµo nhí miÔn dÞch §¸p øng miÔn dÞch lÇn ®Çu cã thêi gian tiÒm tµng dµi, c­êng ®é ®¸p øng kÐm vµ thêi gian duy tr× ®¸p øng ng¾n nh­ng trong sù biÖt hãa, khi tiÕp xóc víi kh¸ng nguyªn lÇn 1 (®¸p øng s¬ cÊp), mét sè tÕ bµo lympho B vµ T ®· ®­îc mÉn c¶m vµ ph©n triÓn ®Ó trë thµnh tÕ bµo nhí miÔn dÞch (memory cell). NÕu c¸c tÕ bµo nµy tiÕp xóc l¹i víi kh¸ng nguyªn ®· g©y mÉn c¶m th× ®¸p øng miÔn dÞch lÇn 2 (thø cÊp) vµ c¸c lÇn sau ®ã sÏ m¹nh h¬n nhiÒu, ®ã lµ do c¸c tÕ bµo nhí miÔn dÞch ph¸t triÓn m¹nh, t¹o thµnh mét clon tÕ bµo chuyªn s¶n xuÊt kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu nªn ®¸p øng miÔn dÞch thø cÊp th­êng nhanh m¹nh vµ bÒn. d. Giai ®o¹n 4: giai ®o¹n kÕt thóc Thêi kú nµy kÓ tõ khi c¸c tÕ bµo lympho ®· ®­îc mÉn c¶m s¶n xuÊt ra kh¸ng thÓ (dÞch thÓ hoÆc tÕ bµo) vµ kh¸ng thÓ nµy kÕt hîp víi kh¸ng nguyªn ®Æc hiÖu dÉn ®Õn viªm råi tiªu diÖt kh¸ng nguyªn Êy khi nã x©m nhËp lÇn sau. §©y lµ giai ®o¹n quan träng quyÕt ®Þnh kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch, cã hai kh¶ n¨ng x¶y ra: - NÕu ph¶n øng kh¸ng nguyªn + kh¸ng thÓ cã t¸c dông lo¹i trõ yÕu tè g©y bÖnh, b¶o vÖ c¬ thÓ, kh«ng g©y ®éc. §ã lµ sù kÕt thóc miÔn dÞch b»ng tr¹ng th¸i sinh lý hay cßn gäi lµ miÔn dÞch sinh lý. - 92 -
  9. H×nh 7.9. C¬ së tÕ bµo häc cña ®¸p øng miÔn dÞch - NÕu ph¶n øng kh¸ng nguyªn + kh¸ng thÓ còng cã t¸c dông lo¹i trõ yÕu tè g©y bÖnh nh­ng kh«ng cã lîi cho c¬ thÓ, g©y ®éc tÕ bµo vµ g©y ra c¸c t¸c ®éng bÖnh lý côc bé hoÆc toµn th©n. Qu¸ tr×nh nµy ®­îc gäi lµ miÔn dÞch bÖnh lý th­êng x¶y ra trong tr­êng hîp kh¸ng thÓ tÕ bµo kÕt hîp víi kh¸ng nguyªn ®Æc hiÖu. VÝ dô: hiÖn t­îng qu¸ mÉn, dÞ øng … 7.2. KiÓm so¸t vµ ®iÒu hßa ®¸p øng miÔn dÞch Nh­ trªn ®· tr×nh bµy, trong ®¹i ®a sè c¸c tr­êng hîp khi mét kh¸ng nguyªn x©m nhËp vµo c¬ thÓ, hÖ thèng miÔn dÞch cã sù ®¸p øng phï hîp mµ kÕt qu¶ cuèi cïng lµ kh¸ng nguyªn bÞ lo¹i trõ, c¬ thÓ ®­îc b¶o vÖ. Nãi c¸ch kh¸c, c¬ thÓ xuÊt hiÖn tr¹ng th¸i miÔn dÞch sinh lý. Muèn vËy, qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch ph¶i ®­îc kiÓm so¸t vµ ®iÒu hßa tr­íc tõng kh¸ng nguyªn cô thÓ sao cho ®¸p øng miÔn dÞch Êy kh«ng ®­îc v­ît qu¸ møc hoÆc ch­a ®ñ møc t¹o miÔn dÞch b¶o vÖ. NÕu nh÷ng tr­êng hîp nh­ vËy x¶y ra, c¬ thÓ sÏ r¬i vµo tr¹ng th¸i miÔn dÞch bÖnh lý nh­ qu¸ mÉn c¶m trong ®¸p øng miÔn dÞch dÉn ®Õn ph¶n l¹i t¸c dông b¶o vÖ c¬ thÓ (vÝ dô: hiÖn t­îng qu¸ mÉn) hoÆc suy gi¶m miÔn dÞch tøc lµ hÖ thèng miÔn dÞch ho¹t ®éng yÕu, kh«ng ®¸p øng ®­îc víi nhu cÇu cña cuéc sèng b×nh th­êng dÉn ®Õn kh«ng chèng l¹i ®­îc c¸c vi sinh vËt g©y bÖnh. ViÖc kiÓm so¸t vµ ®iÒu hßa miÔn dÞch cßn bao gåm c¶ viÖc kh«ng ®Ó hÖ thèng miÔn dÞch chèng l¹i c¸c kh¸ng nguyªn b¶n th©n, nÕu kh«ng sÏ xuÊt hiÖn bÖnh tù miÔn dÞch. Mét khi sù kiÓm so¸t vµ ®iÒu hßa miÔn dÞch bÞ rèi lo¹n c¬ thÓ sÏ r¬i vµo t×nh tr¹ng miÔn dÞch bÖnh lý. Ngµy nay ng­êi ta ®· x¸c ®Þnh râ ®­îc c¸c yÕu tè chÝnh tham gia vµ qu¸ tr×nh kiÓm so¸t vµ ®iÒu hßa miÔn dÞch bao gåm: hiÖn t­îng dung thø miÔn dÞch, kh¸ng nguyªn, kh¸ng thÓ, m¹ng l­íi Idiotyp - Antiidiotyp, sù hîp t¸c vµ ®iÒu hßa cña c¸c tÕ bµo miÔn dÞch, c¸c s¶n phÈm mµ chóng tiÕt ra trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng (c¸c cytokine), sù chi phèi cña hÖ thèng thÇn kinh - néi tiÕt vµ mét sè yÕu tè kh¸c vÒ c¬ thÓ vµ m«i tr­êng … 7.2.1. Vai trß cña dung thø trong kiÓm so¸t miÔn dÞch. Khi mét kh¸ng nguyªn x©m nhËp vµo c¬ thÓ, nã cã thÓ t¸c ®éng ®Õn hÖ miÔn dÞch ë hai tr­êng hîp sau: - KÝch thÝch hÖ miÔn dÞch ®Ó t¹o ra ®¸p øng miÔn dÞch - 93 -
  10. - Lµm cho c¬ thÓ dung thø nã mµ kh«ng chèng l¹i Ng­êi ta thÊy, trong thêi kú bµo thai, bé m¸y miÔn dÞch cña c¬ thÓ cã kh¶ n¨ng nhËn biÕt c¸c thµnh phÇn cña m×nh vµ c¸c clon tÕ bµo mang mËt m· di truyÒn ®Ó sinh ra kh¸ng thÓ chèng l¹i c¸c kh¸ng nguyªn lµ thµnh phÇn cña chÝnh b¶n th©n ®Òu bÞ kiÓm so¸t tøc lµ c¸c dßng clon nµy hoÆc bÞ tiªu diÖt vÜnh viÔn hoÆc bÞ v« c¶m (øc chÕ), qu¸ tr×nh nµy x¶y ra ë mét giai ®o¹n nhÊt ®Þnh trong qu¸ tr×nh biÖt hãa dßng ®ã (tõ non ®Õn giµ). KÕt qu¶ lµ hÖ thèng miÔn dÞch cña c¬ thÓ kh«ng sinh ra kh¸ng thÓ ®Ó chèng l¹i nh÷ng kh¸ng nguyªn lµ thµnh phÇn cña chÝnh m×nh. §ã lµ c¬ chÕ cña hiÖn t­îng dung thø miÔn dÞch (xem ch­¬ng miÔn dÞch bÖnh lý). Dung thø miÔn dÞch ®Æc biÖt quan träng trong kiÓm so¸t miÔn dÞch, do c¬ chÕ dung thø mµ ë mét c¬ thÓ b×nh th­êng bÖnh tù miÔn dÞch ®· kh«ng x¶y ra. 7.2.2. Vai trß cña kh¸ng nguyªn trong kiÓm so¸t ®¸p øng miÔn dÞch Kh¸ng nguyªn lµ tÝn hiÖu ®Çu tiªn g©y ho¹t hãa tÕ bµo lympho nªn cã vai trß lín trong kiÓm so¸t ®¸p øng miÔn dÞch. + B¶n chÊt cña kh¸ng nguyªn: cã ¶nh h­ëng ®Õn lo¹i ®¸p øng miÔn dÞch vµ c­êng ®é cña ®¸p øng x¶y ra. C¸c kh¸ng nguyªn kh¸c nhau vÒ cÊu tróc hãa häc th× kÝch thÝch c¸c lo¹i ®¸p øng miÔn dÞch kh¸c nhau: - Kh¸ng nguyªn lµ polysaccarit vµ lipit kh«ng g©y ®­îc ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo, ®©y lµ c¸c kh¸ng nguyªn kh«ng phô thuéc tÕ bµo lympho T. §¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ cña chóng chñ yÕu lµ h×nh thµnh IgM. Mét sè vi khuÈn cã gi¸p m« th­êng cã kh¸ng nguyªn polysaccarit nªn ®¸p øng miÔn dÞch chèng l¹i chóng th­êng rÊt ng¾n. - Kh¸ng nguyªn lµ protit sÏ g©y c¶ ®¸p øng miÔn dÞch kiÓu dÞch thÓ vµ ®¸p øng miÔn dÞch qua trung gian tÕ bµo, gÆp trong ®¹i ®a sè c¸c tr­êng hîp miÔn dÞch chèng vi khuÈn vµ ®Æc biÖt lµ virus. C¸c vi sinh vËt nµy cßn g©y ký øc miÔn dÞch kÐo dµi, do thÕ miÔn dÞch do chóng g©y ra kÐo dµi trong nhiÒu n¨m thËm chÝ suèt ®êi. + LiÒu l­îng kh¸ng nguyªn: l­îng kh¸ng nguyªn tiÕp xóc cã ¶nh h­ëng ®Õn c­êng ®é ®¸p øng miÔn dÞch ®èi víi kh¸ng nguyªn ®ã. Khi c¬ thÓ tiÕp xóc víi liÒu kh¸ng nguyªn rÊt lín hoÆc khi tiªm nh¾c l¹i nhiÒu lÇn víi liÒu kh¸ng nguyªn nhá th­êng g©y ra øc chÕ miÔn dÞch. L­îng lín c¸c kh¸ng nguyªn polysaccarit hay protit cã c¸c Epitop gièng nhau cã xu h­íng g©y dung thø ®èi víi c¸c tÕ bµo lympho B ®Æc hiÖu, do ®ã øc chÕ s¶n xuÊt kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu. §iÒu ®ã gi¶i thÝch t¹i sao khi ®éng vËt bÞ mét sè nhiÔm khuÈn nÆng (tiÕp xóc víi l­îng kh¸ng nguyªn lín) ®«i khi kh«ng cã ®¸p øng miÔn dÞch. + §­êng x©m nhËp: ®¸p øng miÔn dÞch ®èi víi mét kh¸ng nguyªn nhÊt ®Þnh thay ®æi tïy thuéc ®­êng vµo cña kh¸ng nguyªn ®ã. - §­a vµo ®­êng d­íi da th­êng sinh miÔn dÞch. - §­a vµo ®­êng tÜnh m¹ch hay ®­êng uèng th­êng kh«ng ®¸p øng ®ã lµ do c¶m øng sù dung thø cña tÕ bµo T hoÆc B hay do sù kÝch thÝch c¸c tÕ bµo Ts ®Æc hiÖu vµ còng cã thÓ do n¬i kh¸ng nguyªn x©m nhËp. ThiÕu c¸c tÕ bµo T chÝn ®Æc hiÖu hoÆc cã thÓ cã c¸c tÕ bµo T chÝn ®Æc hiÖu nh­ng l¹i thiÕu c¸c ph©n tö MHC t­¬ng øng, nh­ vËy Epitop kh¸ng nguyªn l¹ sÏ kh«ng tr×nh diÖn cho tÕ bµo T. - Nång ®é kh¸ng nguyªn: c­êng ®é s¶n xuÊt kh¸ng thÓ gi¶m khi nång ®é kh¸ng nguyªn gi¶m. Khi kh¸ng nguyªn x©m nhËp vµ kÝch thÝch c¸c tÕ bµo ®Æc hiÖu víi kh¸ng nguyªn ph¸t triÓn, xuÊt hiÖn c¸c kh¸ng thÓ tÕ bµo vµ kh¸ng thÓ dÞch thÓ, c¸c yÕu tè miÔn dÞch ®Æc hiÖu nµy sÏ lo¹i bá kh¸ng nguyªn, sau ®ã ®¸p øng miÔn dÞch sÏ gi¶m dÇn vµ t¾t h¼n khi kh¸ng nguyªn bÞ lo¹i bá hoµn toµn. Lóc ®ã hÖ thèng miÔn dÞch l¹i s½n sµng ®¸p øng víi c¸c nhiÔm khuÈn míi. NÕu kh«ng cã c¬ chÕ nµy, c¬ thÓ sÏ trµn ngËp c¸c clon tÕ bµo miÔn dÞch ®Æc hiÖu vµ c¸c s¶n phÈm cña chóng (kh¸ng thÓ hay cytokine). HiÖn t­îng nµy cã thÓ thÊy trong bÖnh ®a u tñy x­¬ng, c¬ thÓ mÊt kh¶ n¨ng kiÓm so¸t sù t¨ng sinh tÕ bµo lympho. øng dông c¬ chÕ nµy, ng­êi ta cã thÓ thanh läc kh¸ng nguyªn b»ng c¸ch tiªm mét l­îng kh¸ng thÓ thõa trong thêi gian cã ®¸p øng miÔn dÞch, ®iÒu ®ã sÏ lµm gi¶m l­îng kh¸ng nguyªn, gi¶m viÖc tæng hîp kh¸ng thÓ vµ gi¶m sè l­îng c¸c tÕ bµo tiÕt kh¸ng thÓ. - 94 -
  11. 7.2.3. Vai trß cña c¸c tÕ bµo trong ®iÒu hßa ®¸p øng miÔn dÞch Nh×n chung trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña ®¸p øng miÔn dÞch, c¸c tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch lu«n cã sù t­¬ng t¸c vµ hç trî lÉn nhau mét c¸ch hµi hßa ®Ó ph¶n øng miÔn dÞch ®­îc duy tr× ë tr¹ng th¸i b×nh th­êng (xem phÇn ®¸p øng miÔn dÞch). D­íi ®©y nªu ra vai trß ®iÒu hßa miÔn dÞch cña mét sè lo¹i tÕ bµo: a. TÕ bµo Ts (T- suppressor) Ts lµ mét d­íi nhãm cña lympho T cã chøc n¨ng øc chÕ trong giai ®o¹n ho¹t hãa cña ®¸p øng miÔn dÞch. Vai trß cña Ts quan träng trong c¸c tr­êng hîp: - Cã thÓ øc chÕ ®¸p øng víi c¸c kh¸ng nguyªn l¹, gi÷ cho ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu cña c¬ thÓ diÔn ra ë møc cÇn thiÕt, tr¸nh ®­îc hiÖn t­îng qu¸ mÉn. - K×m h·m dßng lympho Th chèng l¹i c¸c kh¸ng nguyªn b¶n th©n lµm cho bÖnh tù miÔn dÞch kh«ng ph¸t sinh. Tuy nhiªn, ng­êi ta cßn ph¸t hiÖn thÊy trong d­íi nhãm Ts, ngoµi tÕ bµo cã chøc n¨ng øc chÕ cßn cã c¶ c¸c tÕ bµo chèng l¹i sù øc chÕ ®Ó t¹o ra sù c©n b»ng trong miÔn dÞch. b. TÕ bµo c¶m øng øc chÕ §ã lµ c¸c d­íi nhãm Th cã dÊu Ên CD4+. §©y lµ tÕ bµo c¶m øng chung cho tÊt c¶ c¸c tÕ bµo T, trong ®ã cã vai trß khëi ®éng sù ho¹t hãa cña Ts nªn gäi lµ tÕ bµo c¶m øng øc chÕ. Tuy nhiªn, ph©n tÝch chi tiÕt th× d­íi nhãm Th còng kh«ng thuÇn nhÊt mµ l¹i gåm nhiÒu nhãm nhá cã chøc n¨ng kh¸c nhau, cã nhãm hç trî ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ vµ tÕ bµo, cã nhãm c¶m øng øc chÕ. Kh¸ng nguyªn TÕ bµo Th KÝch thÝch øc chÕ Ho¹t hãa TÕ bµo Ts TÕ bµo B TÕ bµo tr×nh diÖn KN Kh¸ng thÓ Y H×nh 7.10. C¸c tÕ bµo T kh¸c nhau liªn kÕt trong ®¸p øng miÔn dÞch c. Vai trß cña c¸c tÕ bµo hç trî B»ng viÖc c¾t bá tuyÕn øc cña ®éng vËt thÝ nghiÖm, ng­êi ta ®· chøng minh ®­îc r»ng quÇn thÓ tÕ bµo T cã vai trß quan träng trong ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ, ë nh÷ng con vËt bÞ c¾t bá tuyÕn øc chóng kh«ng chØ mÊt ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo mµ cßn gi¶m sót c¶ ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ. - Nhãm tÕ bµo T hç trî (Th): th«ng qua tiÕp xóc vµ c¸c cytokine cña m×nh Th ®· c¶m øng vµ t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho ®¸p øng cña tÕ bµo lympho T víi c¸c kh¸ng nguyªn phô thuéc tuyÕn øc. - C¸c tÕ bµo hç trî kh¸c nh­ ®¹i thùc bµo, tÕ bµo B … ®Òu rÊt cÇn thiÕt cho qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch víi c¸c kh¸ng nguyªn phô thuéc tuyÕn øc. C¸c tÕ bµo hç trî nµy tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn, s¶n xuÊt c¸c kÝch thÝch tè lµm t¨ng sinh vµ ho¹t hãa c¸c tÕ bµo B vµ T t­¬ng øng, v× thÕ nÕu thiÕu c¸c lo¹i tÕ bµo hç trî nµy sÏ g©y suy gi¶m miÔn dÞch hoÆc dung thø miÔn dÞch. Ng­êi ta nhËn thÊy r»ng nÕu tiªm vacxin vµo néi b× hoÆc d­íi da chung víi phô chÊt ®Ó tËp trung ®¹i thùc bµo sÏ g©y ra ®¸p øng miÔn dÞch cã hiÖu qu¶ nhÊt. C¸c APC kh¸c nhau cã thÓ xö lý cïng mét kh¸ng nguyªn theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau, - 95 -
  12. do ®ã c¸c typ APC kh¸c nhau cã thÓ ¶nh h­ëng ®Õn tÝnh ®Æc hiÖu cña ®¸p øng miÔn dÞch ®èi víi c¸c kh¸ng nguyªn cã nhiÒu epitop mÆc dï tÝnh ®Æc hiÖu chñ yÕu vÉn lµ do tÕ bµo lympho ®¸p øng quyÕt ®Þnh. 7.2.4. T¸c dông ®iÒu hßa miÔn dÞch cña c¸c cytokine Trong ho¹t ®éng miÔn dÞch vµ thùc hiÖn qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch hÖ miÔn dÞch ®· sö dông c¸c c¬ quan vµ tÕ bµo mét c¸ch hµi hßa vµ hîp t¸c b»ng mét c¬ chÕ chuyÓn t¶i th«ng tin th«ng qua c¸c hîp chÊt hßa tan gäi lµ cytokine. Cytokine do nhãm tÕ bµo T tiÕt ra th× ®­îc gäi lµ Inteuleukin (viÕt t¾t lµ IL). Cytokine lµ s¶n phÈm trung gian hßa tan do c¸c tÕ bµo ®· ®­îc ho¹t hãa gi¶i phãng ra, cã t¸c ®éng lªn tÕ bµo kh¸c theo c¬ chÕ ®iÒu hßa ho¹t ®éng. Kh«ng ph¶i tÊt c¶ c¸c cytokine ®Òu do tÕ bµo miÔn dÞch s¶n xuÊt vµ còng kh«ng ph¶i mäi tÕ bµo miÔn dÞch ®Òu s¶n xuÊt cytokine. Cytokine cña lo¹i tÕ bµo nµy cã kh¶ n¨ng b¸m vµo receptor cña mét lo¹i tÕ bµo kh¸c cã thô thÓ ®Ó nhËn biÕt th«ng tin, chuyÓn t¶i tÝn hiÖu vµo tÕ bµo vµ thùc hiÖn qu¸ tr×nh biÖt hãa, ho¹t hãa, tæng hîp protein, ph©n chia tÕ bµo, chän läc clon ®Ó t¨ng sinh, … HiÖn nay ng­êi ta ®· x¸c ®Þnh ®­îc rÊt nhiÒu lo¹i cytokine kh¸c nhau cã vai trß kÝch thÝch vµ ®iÒu hßa miÔn dÞch. - IL-1: do ®¹i thùc bµo vµ b¹ch cÇu ®¬n nh©n tiÕt ra cã t¸c dông ®iÒu hßa ho¹t ®éng miÔn dÞch cña nhiÒu lo¹i tÕ bµo mµ tr­íc hÕt lµ d­íi nhãm Th - nhãm tÕ bµo hµnh ®éng hç trî cho nhiÒu lo¹i tÕ bµo cã thÈm quyÒn miÔn dÞch ®Ó thùc hiÖn thµnh c«ng chøc n¨ng miÔn dÞch. H×nh 7.11. §¸p øng chÕ tiÕt cytokine cña ®¹i thùc bµo vµ chøc n¨ng cña cytikine do ®¹i thùc bµo chÕ tiÕt IL-1 b¸m vµo thô thÓ IL-1R cã trªn bÒ mÆt cña Th truyÒn tÝn hiÖu th«ng tin cho chóng ph©n chia vµ chän läc clon ®Ó t¨ng sinh. Trong h¹ch, c¸c ®¹i thùc bµo vµ Th th­êng tån t¹i c¹nh nhau, do vËy c¸c tÕ bµo Th nµo tiÕp xóc trùc tiÕp víi ®¹i thùc bµo ®ang tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn sÏ chÞu ¶nh h­ëng cña IL-1 tr­íc tiªn vµ sÏ ®­îc ho¹t hãa t¹o nªn c¸c clon ho¹t ®éng miÔn dÞch ®Æc hiÖu. Víi chøc n¨ng hç trî miÔn dÞch, Th mµ cô thÓ lµ TCD4 sau khi ®­îc ho¹t hãa sÏ tiÕt ra IL- 2, IL- 4 vµ IL- 6 chÞu tr¸ch nhiÖm trùc tiÕp chuyÓn th«ng tin cho lympho B ®Ó tÕ bµo nµy biÖt hãa thµnh t­¬ng bµo tiÕt kh¸ng thÓ vµ mét sè th× ph©n triÓn trë thµnh tÕ bµo nhí miÔn dÞch. IL-2: cã t¸c dông ho¹t hãa tÕ bµo NK thµnh tÕ bµo diÖt ®Ó t×m diÖt c¸c tÕ bµo ung th­ vµ c¸c tÕ bµo cña c¬ thÓ ®· c¶m nhiÔm virus ®ång thêi IL-2 còng tù ho¹t hãa Th vµ TCD8. IL-4: lµ s¶n phÈm cña Th cã t¸c dông trùc tiÕp lªn lympho B ®· tiÕp nhËn kh¸ng nguyªn gióp chóng ho¹t hãa, t¨ng sinh vµ chuyÓn ®æi hÖ gen tøc lµ t¸i tæ hîp t¹o gen hoµn chØnh ®Ó s¶n xuÊt kh¸ng thÓ. IL-6: nÕu do Th s¶n xuÊt th× cã t¸c ®éng lªn lympho B ho¹t hãa ®ang t¨ng sinh nh»m ®iÒu hßa qu¸ tr×nh biÖt hãa hoµn toµn ®Ó trë thµnh t­¬ng bµo; nÕu lµ s¶n phÈm cña b¹ch cÇu ®¬n nh©n th× t¸c ®éng ®iÒu hßa t­¬ng bµo tiÕt kh¸ng thÓ; nÕu do ®¹i thùc bµo tiÕt ra th× ®iÒu hßa tÕ bµo nguån ë tñy x­¬ng trong qu¸ tr×nh biÖt hãa. IL-10: do Th tiÕt ra nh»m t¸c ®éng lªn ®¹i thùc bµo víi môc ®Ých tiÕt chÕ s¶n xuÊt IL-1. - 96 -
  13. IL-12: nÕu do ®¹i thùc bµo s¶n xuÊt sÏ cã t¸c ®éng hç trî lympho T ho¹t hãa ®Ó trë thµnh kh¸ng thÓ tÕ bµo (TCD8); nÕu do lympho B s¶n xuÊt sÏ cã t¸c dông ®iÒu hßa Th trong qu¸ tr×nh t¨ng sinh. Ngoµi c¸c IL ra, cßn cã c¸c lo¹i cytokine kh¸c nh­: - MAF (Macrophage Activated Factor): lµ yÕu tè ho¹t hãa ®¹i thùc bµo lµm cho qu¸ tr×nh thùc bµo ®­îc hoµn chØnh, t¨ng c­êng tiªu diÖt kh¸ng nguyªn. - IFN (Interferon): bao gåm hai lo¹i phæ biÕn lµ: + IFN-α: do b¹ch cÇu s¶n xuÊt gióp cho mäi lo¹i tÕ bµo chèng l¹i c¸c virus g©y nhiÔm. + IFN-β: do nguyªn bµo sîi tiÕt ra, cã t¸c dông øc chÕ virus sao chÐp vµ sù ph¸t triÓn cña khèi u, kÝch thÝch ®¹i thùc bµo vµ tÕ bµo NK. + IFN-γ: do Th, Tc vµ tÕ bµo NK s¶n xuÊt còng cã t¸c dông chèng virus vµ gióp ®¹i thùc bµo ho¹t hãa. - TNF (Tumor Necrosis Factor): yÕu tè g©y ho¹i tö u, nã còng bao gåm TNF-α vµ TNF-β, ®Ých t¸c ®éng cña chóng lµ g©y ®éc cho c¸c tÕ bµo ung th­ trong c¬ thÓ. TNF-α do ®¹i thùc bµo vµ tÕ bµo NK s¶n xuÊt, TNF-β do tÕ bµo lympho B vµ tÕ bµo lympho T s¶n xuÊt. - GM-CSF (Granulocyte monocytecyte-colony Stimulating Factor): do ®¹i thùc bµo vµ lympho T s¶n xuÊt, cã vai trß quan träng trong ®iÒu hßa hÖ tÕ bµo nguån ®Ó biÖt hãa trë thµnh B¹ch cÇu ®a nh©nvµ b¹ch cÇu ®¬n nh©n. Nh­ vËy cytokine lµ s¶n phÈm cña c¸c lo¹i b¹ch cÇu trong sù hîp t¸c vµ ®iÒu hßa miÔn dÞch. 7.2.5. Vai trß cña kh¸ng thÓ Kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu, sau khi sinh ra còng cã vai trß nhÊt ®Þnh trong ®iÒu hßa qu¸ tr×nh miÔn dÞch. a. §iÒu hßa ©m tÝnh ng­îc cña kh¸ng thÓ C¸c kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu ®­îc s¶n xuÊt ra khi cã kÝch thÝch cña kh¸ng nguyªn nh­ng l¹i cã kh¶ n¨ng øc chÕ c¸c ®¸p øng sinh kh¸ng thÓ tiÕp theo víi cïng lo¹i kh¸ng nguyªn ®ã. Ng­êi ta ®· lµm mét thùc nghiÖm lµ tiªm cho sóc vËt mét l­îng kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu ngay tr­íc khi mÉn c¶m hay trong thêi gian x¶y ra ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu th× sù s¶n xuÊt kh¸ng thÓ bÞ gi¶m. §ã lµ sù ®iÒu hßa ©m tÝnh ng­îc cña kh¸ng thÓ, kh¸ng thÓ cã thÓ ®iÒu hßa c¶ ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ vµ tÕ bµo. C¬ chÕ cña sù ®iÒu hßa nµy bao gåm: - Thanh läc kh¸ng nguyªn: khi kh¸ng nguyªn kÕt hîp víi kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu t¹o ra phøc hîp miÔn dÞch, b»ng sù thùc bµo phøc hîp nµy c¸c tÕ bµo thùc bµo ®· lo¹i trõ ®­îc kh¸ng nguyªn, nªn lo¹i bá ®­îc kÝch thÝch khëi ®éng cho ®¸p øng miÔn dÞch. Kh¸ng thÓ cã trong phøc hîp miÔn dÞch ho¹t hãa ®¹i thùc bµo th«ng qua thô thÓ víi Fc vµ C3b cã trªn bÒ mÆt c¸c ®¹i thùc bµo. Thanh läc kh¸ng nguyªn b»ng hiÖn t­îng thùc bµo c¸c phøc hîp miÔn dÞch lµ mét chøc n¨ng ®iÒu hßa miÔn dÞch cã hiÖu lùc cña kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu. - Kh¸ng thÓ phong bÕ c¸c Epitop kh¸ng nguyªn do ®ã epitop kh«ng tiÕp cËn ®­îc víi SIg cña lympho B nªn B kh«ng ®­îc ho¹t hãa ®Ó tiÕt kh¸ng thÓ. - C¸c kh¸ng thÓ khi g¾n trùc tiÕp lªn receptor cña Fc (FcR) trªn tÕ bµo B sÏ trùc tiÕp øc chÕ sù ho¹t hãa cña tÕ bµo B, B kh«ng ®­îc ho¹t hãa sÏ kh«ng tiÕt kh¸ng thÓ. - Kh¸ng thÓ trong c¸c phøc hîp miÔn dÞch cã thÓ øc chÕ sù ho¹t hãa cña Th hoÆc c¶m øng c¸c Ts ®Æc hiÖu, ®iÒu hßa ®¸p øng cña tÕ bµo T; c¸c phøc hîp miÔn dÞch cßn cã thÓ lµm rèi lo¹n sù s¶n xuÊt c¸c cytokine, ng­êi ta ®· ph¸t hiÖn khi ®¹i thùc bµo tiÕp xóc víi phøc hîp miÔn dÞch, cã thÓ s¶n xuÊt mét chÊt chèng c¸c receptor cña IL-1 (Anti IL-1R). ChÊt nµy c¹nh tranh víi IL-1 ®Ó g¾n vµo c¸c IL-1R g©y øc chÕ ®¸p øng miÔn dÞch, gi¶m s¶n xuÊt IL-2 … §iÒu hßa ©m tÝnh ng­îc cña kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu lµ mét kh¶ n¨ng tù ®iÒu hßa cña ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu. Trong y häc, mét øng dông rÊt hiÖu qu¶ hiÖn t­îng tù ®iÒu hßa b»ng kh¸ng thÓ lµ tr­êng hîp phßng bÖnh tan m¸u do Rh. BÖnh tan m¸u do Rh x¶y ra ë nh÷ng ®øa trÎ lµ con cña c¸c bµ mÑ kh«ng cã kh¸ng - 97 -
  14. nguyªn Rh ë hång cÇu Rh (-) vµ ng­êi cha cã kh¸ng nguyªn Rh (+). M¸u cña thai nhi cã Rh (+) ®i vµo vßng tuÇn hoµn mÑ vµ ®­îc hÖ miÔn dÞch cña mÑ nhËn biÕt, s¶n xuÊt kh¸ng thÓ chèng l¹i. Kh¸ng thÓ nµy t¨ng dÇn sau mçi lÇn mang thai liªn tiÕp. Khi cã thai, kh¸ng thÓ nµy qua nhau thai vµo vßng tuÇn hoµn cña thai nhi, g¾n vµo hång cÇu thai nhi vµ g©y tan m¸u (cã sù tham gia cña bæ thÓ). Møc ®é bÖnh cµng trÇm träng sau nhiÒu lÇn cã thai vµ cã thÓ g©y chÕt thai. §Ó phßng bÖnh, ng­êi ta tiªm cho ng­êi mÑ mét l­îng lín kh¸ng thÓ chèng Rh (Anti Rh (+)) ngay sau mçi lÇn ®Î. L­îng kh¸ng thÓ nµy sÏ cã t¸c dông øc chÕ ®¸p øng miÔn dÞch cña ng­êi mÑ víi kh¸ng nguyªn Rh (+) cã trong hång cÇu thai nhi ë nh÷ng lÇn cã chöa sau vµ ng¨n c¶n hoµn toµn sù ph¸t triÓn cña bÖnh. 7.2.6. T­¬ng t¸c idiotyp trong ®iÒu hoµ miÔn dÞch Trong phÇn tr×nh bµy vÒ kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu, chóng ta ®· hiÓu qua vÒ sù kh¸c biÖt idiotyp cña c¸c ph©n tö kh¸ng thÓ vµ m¹ng l­íi idiotyp. Ng­êi ta ®· chøng minh ®­îc r»ng: nÕu ®em mét kh¸ng nguyªn mÉn c¶m cho sóc vËt thø nhÊt, nã sÏ sinh ra kh¸ng thÓ chèng l¹i kh¸ng nguyªn ®ã gäi lµ kh¸ng thÓ 1 (hay idiotyp 1). Tinh khiÕt idiotyp 1 tiªm cho sóc vËt thø hai, ta ®­îc kh¸ng thÓ 2 hay kh¸ng kh¸ng thÓ 1 (idiotyp 2 hay anti idiotyp 1). §em idiotyp 2 tiªm cho sóc vËt 3 ta thu ®­îc idiotyp 3 hay anti idiotyp 2, cø nh­ thÕ ta sÏ cã idiotyp 4, idiotyp 5… Idiotyp 1 cã thÓ kÕt hîp ®Æc hiÖu víi anti idiotyp 1 vµ anti idiotyp 1 còng cã thÓ kÕt hîp ®Æc hiÖu víi idiotyp 3, còng nh­ thÕ idiotyp 3 cã thÓ kÕt hîp ®Æc hiÖu víi idiotyp 2 vµ nhËn biÕt ®­îc idiotyp 4… Nh­ vËy, idiotyp 1 cã tÝnh chÊt gÇn gièng víi idiotyp 3, idiotyp 2 gÇn gièng víi idiotyp 4, idiotyp 3 l¹i gÇn gièng víi idiotyp 5… Trong mét c¬ thÓ, khi kh¸ng nguyªn x©m nhËp, kh¸ng thÓ ®Çu h×nh thµnh vÞ trÝ kÕt hîp ®Æc hiÖu víi epitop cña kh¸ng nguyªn mµ ta gäi lµ paratop. ChÝnh paratop nµy ®· cã nh÷ng thay ®æi vµ trë thµnh nhãm quyÕt ®Þnh kh¸ng nguyªn míi (epitop cña kh¸ng thÓ). Khi ®ã c¬ thÓ sÏ t¸c ®éng ®Õn dßng tÕ bµo lympho B ®Æc hiÖu sinh ra kh¸ng thÓ 2 chèng l¹i nhãm quyÕt ®Þnh kh¸ng nguyªn nµy, kh¸ng thÓ 2 ®­îc sinh ra chÝnh lµ anti idiotyp 1. Kh¸ng thÓ 2 ®­îc sinh ra cã nhãm paratop thay ®æi sÏ l¹i trë thµnh kh¸ng nguyªn vµ t¸c ®éng ®Õn dßng tÕ bµo lympho B ®Æc hiÖu kh¸c s¶n sinh ra mét anti idiotyp míi, cø nh­ thÕ trong c¬ thÓ cã kh¸ng nguyªn kÝch thÝch sÏ t¹o ra mét m¹ng l­íi idiotyp, c¸c idiotyp nµy sinh ra sÏ cã ph¶n øng chÐo víi nhau ®Ó ®iÒu hoµ ®¸p øng miÔn dÞch cho ®Õn khi nång ®é kh¸ng nguyªn hay kh¸ng thÓ gi¶m dÇn råi trë vÒ nh­ lóc ch­a mÉn c¶m, ®iÒu ®ã cã nghÜa lµ dËp t¾t ®¸p øng miÔn dÞch. Sau khi kh¸ng nguyªn bÞ lo¹i trõ, l­îng kh¸ng thÓ gi¶m dÇn, m¹ng l­íi idiotyp cho phÐp ®¸p øng miÔn dÞch “ch¹y kh«ng” trong mét thêi gian ®Ó duy tr× quÇn thÓ tÕ bµo nhí miÔn dÞch. §ã chÝnh lµ sù ®iÒu hoµ ®¸p øng miÔn dÞch cña m¹ng l­íi idiotyp. VÝ dô: tr­êng hîp ®iÒu hßa ©m tÝnh ng­îc cña kh¸ng thÓ tr×nh bµy ë trªn (môc 7.2.5 phÇn a) còng lµ mét phÇn ho¹t ®éng miÔn dÞch cña m¹ng l­íi idiotyp. Tuy vËy, ý nghÜa ®iÒu hoµ miÔn dÞch cña m¹ng l­íi nµy cho ®Õn nay vÉn cßn ch­a ®­îc hiÓu biÕt t­êng tËn. 7.2.7. ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè di truyÒn vµ thÇn kinh - néi tiÕt ®Õn ®¸p øng miÔn dÞch a. ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè di truyÒn Ho¹t ®éng miÔn dÞch cña mét c¬ thÓ cã liªn quan chÆt chÏ tíi yÕu tè di truyÒn. ë ng­êi, ng­êi ta ®· x¸c ®Þnh cã h¬n 10 côm gen tham gia trong ®¸p øng miÔn dÞch, trong ®ã cã mét sè côm gen cã ¶nh h­ëng ®Õn kh¶ n¨ng xö lý vµ tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cña ®¹i thùc bµo. C¸c nghiªn cøu trªn chuét cho thÊy c¸c gen tham gia ®¸p øng miÔn dÞch cßn g¾n liÒn víi c¸c gen chÞu tr¸ch nhiÖm tæng hîp Ig vµ ®¸p øng miÔn dÞch l¹i liªn quan ®Õn phøc hîp kh¸ng nguyªn MHC, gen Ir cña phøc hîp MHC quyÕt ®Þnh ®¸p øng kh¸ng thÓ ®èi víi c¸c kh¸ng nguyªn ®¬n gi¶n phô thuéc tuyÕn øc, mçi gen Ir kiÓm so¸t ®¸p øng víi mét Epitop. b. Vai trß ®iÒu hßa cña hÖ thÇn kinh - néi tiÕt - 98 -
  15. Ho¹t ®éng cña hÖ miÔn dÞch trong mét c¬ thÓ thèng nhÊt, hÖ thÇn kinh - néi tiÕt cã vai trß quan träng trong ®iÒu hßa miÔn dÞch. . T¸c ®éng cña hormon vµ thÇn kinh lªn tÕ bµo miÔn dÞch. Trªn c¸c tÕ bµo miÔn dÞch cã receptor víi nhiÒu hormon, ng­îc l¹i trªn c¸c tÕ bµo thÇn kinh còng cã c¸c receptor víi c¸c cytokine. C¸c hormon glucocorticoit, Androgen, Oestrogen, Progesteron øc chÕ ®¸p øng miÔn dÞch cßn GH, Thyroxin, Insulin cã t¸c dông ng­îc l¹i. Khi con vËt bÞ c¾t th­îng thËn hay bÞ stress ®Òu cã liªn quan ®Õn sù biÕn ®æi tÕ bµo tiÕt kh¸ng thÓ. C¸c c¬ quan miÔn dÞch ®Òu cã hÖ thÇn kinh thùc vËt vµ thÇn kinh c¶m gi¸c. NÕu c¾t thÇn kinh giao c¶m cña ®éng vËt s¬ sinh b»ng 6-Hydroxidopamin hay c¾t bá thÇn kinh l¸ch sÏ g©y t¨ng c­êng ®¸p øng miÔn dÞch … . T¸c dông cña hÖ miÔn dÞch lªn thÇn kinh - néi tiÕt Kh¸ng nguyªn x©m nhËp vµo c¬ thÓ, ®¸p øng miÔn dÞch x¶y ra, khi kh¸ng thÓ ®¹t ®Ønh cao, ng­êi ta thÊy nång ®é glucocorticoit trong m¸u còng cao, ®¸p øng miÔn dÞch bÞ øc chÕ. §ã lµ do IL-1 ®· kÝch thÝch sù tæng hîp glucocorticoit th«ng qua trôc tuyÕn yªn - th­îng thËn; IL-1 vµ IFN th«ng qua c¸c trung t©m ®iÒu nhiÖt ®Ó g©y sèt. Ng­êi ta thÊy sù t­¬ng t¸c gi÷a hÖ thÇn kinh - néi tiÕt vµ hÖ miÔn dÞch ®i theo c¸c m¹ch kÝn. - M¹ch thø nhÊt liªn quan ®Õn sù tæng hîp c¸c glucocorticoit d­íi ¶nh h­ëng cña IL-1; glucocorticoit l¹i øc chÕ ng­îc trë l¹i IL-1 vµ IL-2. - M¹ch thø hai liªn quan ®Õn hormon, receptor víi hormon. M¹ch nµy cã thÓ cã liªn quan ®Õn c¬ chÕ bÖnh sinh cña bÖnh tù miÔn vµ trùc tiÕp chèng c¸c receptor víi hormon. 7.2.8. ¶nh h­ëng cña chÕ ®é dinh d­ìng, lao t¸c, sang chÊn vµ tuæi t¸c ®Õn ®¸p øng miÔn dÞch Suy dinh d­ìng lµm gi¶m ®¸p øng miÔn dÞch, sù nh¹y c¶m víi nhiÔm khuÈn t¨ng lªn. Trong c¸c c¸ thÓ suy dinh d­ìng cã thÓ do vÖ sinh m«i tr­êng vµ vÖ sinh c¸ nh©n kÐm. Nh­ng chñ yÕu lµ teo tæ chøc lympho lan réng, nhÊt lµ khi gi¶m 50% TCD4 sÏ lµm rèi lo¹n nghiªm träng ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo. ThiÕu KÏm trong chÕ ®é ¨n sÏ lµm gi¶m ho¹t tÝnh sinh häc cña hormon tuyÕn øc vµ do ®ã lµm gi¶m miÔn dÞch tÕ bµo. Lµm viÖc, lao t¸c nÆng sÏ g©y stress lµm t¨ng nång ®é cortisol, IFN-γ, IL-1, β-Endophyl, gi¶m IgA do ®ã suy gi¶m miÔn dÞch, t¨ng nh¹y c¶m víi nhiÔm khuÈn. Mæ xÎ, sang chÊn ®Òu øc chÕ miÔn dÞch t¨ng nguy c¬ nhiÔm khuÈn. Khi thÇn kinh c¨ng th¼ng, corticosteroid ®­îc gi¶i phãng tõ tæ chøc tæn th­¬ng; néi ®éc tè cña vi khuÈn ®­êng ruét ®­îc gi¶i phãng ®Òu t¸c ®éng g©y suy gi¶m miÔn dÞch. Tuæi t¸c cao th­êng gi¶m ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo nh­ng ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ l¹i kh«ng thay ®æi râ rÖt. Tãm l¹i, trong qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu cã sù t­¬ng t¸c chÆt chÏ vµ rÊt phøc t¹p gi÷a c¸c tÕ bµo miÔn dÞch. §¹i thùc bµo vµ c¸c APC kh¸c, trong ®¸p øng miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu ®· n¾m b¾t kh¸ng nguyªn, ph©n tÝch, chän läc c¸c epitop cña chóng vµ ®­a lªn bÒ mÆt trong khu«n khæ cña ph©n tö MHC líp II, tiÕp xóc vµ giíi thiÖu th«ng tin kh¸ng nguyªn nµy víi c¸c tÕ bµo miÔn dÞch kh¸c. Sù tiÕp xóc cßn ®­îc cñng cè thªm nhê c¸c ph©n tö b¸m dÝnh. D­íi nhãm Th hay TCD4 nhËn ®­îc th«ng tin kh¸ng nguyªn sÏ ho¹t hãa, tiÕt cytokine, trong ®ã quan träng nhÊt lµ IL-2; chÊt nµy l¹i ho¹t hãa c¸c tÕ bµo lympho kh¸c nh­ TCD8 ®Ó nhËn biÕt kh¸ng nguyªn ®­îc tr×nh diÖn trªn MHC líp I, ho¹t hãa tÕ bµo B vµ chuyÓn chóng thµnh t­¬ng bµo tiÕt kh¸ng thÓ dÞch thÓ ®Æc hiÖu. Cytokine cßn kÝch thÝch c¸c tÕ bµo diÖt kh¸c nh­ NK, K … Khi kh¸ng nguyªn l¹ (kh¸ng nguyªn lµ virus hoÆc vi khuÈn ) xuÊt hiÖn trªn bÊt kú mét tÕ bµo nµo cña c¬ thÓ (kh¸ng nguyªn néi bµo) chóng sÏ ®­îc tr×nh bµy qua MHC líp I víi TCR cña tÕ bµo TCD8, c¸c tÕ bµo nhiÔm kh¸ng nguyªn néi bµo Êy sÏ bÞ tiªu diÖt bëi TCD8 víi - 99 -
  16. sù hç trî cña c¸c ph©n tö b¸m dÝnh vµ c¸c cytokine. Kh¸ng nguyªn ®Æc hiÖu víi Ig mµng trªn tÕ bµo lympho B chóng trùc tiÕp mÉn c¶m tÕ bµo B ®Ó s¶n xuÊt ra kh¸ng thÓ dÞch thÓ ®Æc hiÖu d­íi sù hç trî cña c¸c cytokine IL-1; IL-2; IL-4 do ®¹i thùc bµo vµ tÕ bµo lympho T tiÕt ra … Mét ®¸p øng miÔn dÞch hoµn h¶o th­êng xuyªn x¶y ra trong c¬ thÓ b×nh th­êng khi cã kh¸ng nguyªn x©m nhËp. §Ó ®¶m b¶o ®iÒu kiÖn c©n b»ng trong ho¹t ®éng cña hÖ miÔn dÞch, ngoµi sù t­¬ng t¸c vµ ®iÒu hßa trùc tiÕp gi÷a c¸c tÕ bµo qua c¸c cytokine cßn cã sù t­¬ng t¸c vµ ®iÒu hßa cña m¹ng l­íi Idiotype, cña Ig vµ TCR. Cuèi cïng, ho¹t ®éng cña hÖ miÔn dÞch cßn chÞu ¶nh h­ëng cña hÖ thÇn kinh - néi tiÕt vµ ng­îc l¹i ®Ó t¹o nªn mét t­¬ng t¸c ®iÒu hßa hµi hßa trong toµn c¬ thÓ. HiÓu biÕt vÒ kiÓm so¸t, ®iÒu hßa ®¸p øng miÔn dÞch kh«ng chØ cã ý nghÜa trong miÔn dÞch sinh lý mµ cßn cã Ých trong viÖc thiÕt kÕ c¸c lo¹i vacxin vµ ®iÒu trÞ c¸c t×nh tr¹ng bÖnh lý miÔn dÞch. C©u hái «n tËp ch­¬ng 1. Tr×nh bµy kh¸i niÖm vÒ ®¸p øng miÔn dÞch vµ c¸c lo¹i ®¸p øng miÔn dÞch? 2. Tr×nh bµy sù hiÓu biÕt cña anh, chÞ vÒ c¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh ®¸p øng miÔn dÞch? 3. Tr×nh bµy nh÷ng hiÓu biÕt vÒ kiÓm so¸t vµ ®iÒu hoµ miÔn dÞch? 4. Vai trß cña dung thø trong kiÓm so¸t miÔn dÞch? 5. Vai trß cña kh¸ng nguyªn trong kiÓm so¸t miÔn dÞch? 6. Vai trß cña quÇn thÓ tÕ bµo T trong ®iÒu hoµ ®¸p øng miÔn dÞch? 7. T¸c dông ®iÒu hoµ miÔn dÞch cña Cytokin? 8. Tr×nh bµy hiÓu biÕt cña anh, chÞ vÒ ®iÒu hoµ ©m tÝnh ng­îc cña kh¸ng thÓ? 9. T­¬ng t¸c Idiotyp trong ®iÒu hoµ miÔn dÞch? 10. Tr×nh bµy ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè di truyÒn trong néi tiÕt ®Õn ®¸p øng miÔn dÞch? 11. ¶nh h­ëng cña chÕ ®é dinh d­ìng, lao t¸c, sang chÊn vµ tuæi t¸c ®Õn ®¸p øng miÔn dÞch? - 100 -
  17. Ch­¬ng 8 MiÔn dÞch vµ nhiÔm khuÈn * Môc tiªu: N¾m ®­îc ®Æc ®iÓm cña lo¹i h×nh miÔn dÞch chèng virus, vi khuÈn vµ ký sinh trïng, liªn hÖ thùc tÕ s¶n xuÊt. * KiÕn thøc c¬ b¶n: - MiÔn dÞch chèng virus - MiÔn dÞch chèng vi khuÈn - MiÔn dÞch chèng ký sinh trïng.  §¹i c­¬ng: Trong cuéc ®Êu tranh sinh tån, vi sinh vËt g©y bÖnh lµ mèi ®e do¹ ®¸ng sî ®èi víi sù sèng cña ®éng vËt vµ con ng­êi. Trong c¶ cuéc ®êi cña mçi c¬ thÓ lµ cuéc ®Êu tranh liªn tôc tõ lóc sinh ra cho ®Õn chÕt, chèng l¹i c¸c vi sinh vËt g©y bÖnh, lóc thÇm lÆng, lóc m¹nh mÏ. §Ó chèng l¹i vi sinh vËt g©y bÖnh, ®éng vËt vµ con ng­êi cã nhiÒu c¬ chÕ miÔn dÞch ®Ó b¶o vÖ th× vi sinh vËt ®Ó tån t¹i chóng còng thay ®æi mu«n h×nh, mu«n vÎ nh»m chiÕn th¾ng l¹i. Cho nªn cuéc sèng ®· t¹o ra gi÷a ®éng vËt, con ng­êi vµ vi sinh vËt mét mèi t­¬ng quan lu«n lu«n biÕn ®æi, theo sù tiÕn ho¸. MiÔn dÞch vµ nhiÔm khuÈn sÏ lµm s¸ng tá mèi liªn quan ®ã vµ gióp con ng­êi ®Ò ra ®­îc nh÷ng biÖn ph¸p h÷u hiÖu phßng vµ chèng l¹i vi sinh vËt. Khi vi sinh vËt g©y bÖnh x©m nhËp vµo c¬ thÓ, ®Ó chèng l¹i chóng, c¬ thÓ b¶o vÖ m×nh b»ng hai c¬ chÕ: miÔn dÞch ®Æc hiÖu vµ miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu, hai c¬ chÕ miÔn dÞch phèi hîp rÊt chÆt chÏ víi nhau nh»m lo¹i trõ vi sinh vËt. Vi sinh vËt g©y bÖnh cã nhiÒu lo¹i, mçi lo¹i cã ®Æc ®iÓm g©y bÖnh riªng, cho nªn ®Ó chèng l¹i chóng sù chèng tr¶ cña c¬ thÓ còng cã nÐt riªng. 8.1. MiÔn dÞch chèng virus Virus lµ nhãm vi sinh vËt nhá nhÊt, cÊu t¹o rÊt ®¬n gi¶n (chØ gåm cã nh©n ADN hoÆc ARN vµ ®­îc bao bäc bëi líp vá capxit) cho nªn ph¶i sèng ký sinh b¾t buéc bªn trong tÕ bµo vËt chñ. Sau khi virus vµo ®­îc bªn trong tÕ bµo, nh©n cña virus tÝch hîp víi nh©n cña tÕ bµo vËt chñ vµ cã thÓ cã hai ph­¬ng thøc ho¹t ®éng: - Virus b¾t bé m¸y sao chÐp sinh s¶n cña tÕ bµo vËt chñ gióp chóng nh©n lªn, sau ®ã ph¸ vì tÕ bµo nµy ®Ó lan sang tÕ bµo kh¸c vµ cø thÕ bÖnh nhiÔm ph¸t triÓn. §©y lµ thÓ ly gi¶i lµm tÕ bµo chÕt. - Virus n»m tiÒm tµng trong nh©n, chê c¬ héi ho¹t ®éng sau nµy d­íi h×nh thøc nh­ trªn hay b»ng h×nh thøc g©y chuyÓn biÕn tÕ bµo vËt chñ thµnh tÕ bµo ¸c tÝnh. §©y lµ c¸ch ho¹t ®éng cña mét sè virus sinh u. VÝ dô : virus g©y bÖnh Marek, Leuco ë gµ. Tr­íc sù tÊn c«ng cña virus, c¬ thÓ b¶o vÖ m×nh b»ng c¬ chÕ miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu, miÔn dÞch ®Æc hiÖu. 8.1.1.§¸p øng miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu Trong c¬ chÕ miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu, c¬ thÓ b¶o vÖ b»ng c¸ch nh­ sau: - TÕ bµo bÞ nhiÔm virus ®· s¶n sinh ra Interferon - γ, h¹n chÕ sù lan trµn cña virus g©y bÖnh ë chç: IFN - γ ®­îc sinh ra, ngÊm vµo c¸c tÕ bµo bªn c¹nh, ë c¸c tÕ bµo nµy IFN - γ ®· kÝch thÝch hÖ gen cña tÕ bµo s¶n xuÊt ra mét lo¹i protein kh¸ng virus lµ AVP (Anti Viral Protein), chÊt nµy g¾n vµo ARNm cña virus lµm phong bÕ vÞ trÝ tiÕp xóc cña ARNm víi enzyme sao m·, riboxom nªn qu¸ tr×nh dÞch m· kh«ng x¶y ra ®­îc, ARNm, protein cña virus kh«ng ®­îc tæng hîp. V× thÕ virus kh«ng nh©n lªn ®­îc vµ kh«ng lan sang c¸c tÕ bµo lµnh kh¸c. - TÕ bµo diÖt tù nhiªn NK (Natural Killer): t¨ng c­êng ho¹t ®éng diÖt c¸c tÕ bµo nhiÔm virus, trªn mét phÇn còng do t¸c dông cña IFN - γ. Ngoµi ra ho¹t ®éng cña thùc bµo, cña bæ thÓ còng gãp phÇn trong ®¸p øng miÔn dÞch kh«ng ®Æc hiÖu. - 101 -
  18. 8.1.2. §¸p øng miÔn dÞch ®Æc hiÖu Sau khi x©m nhËp vµo trong tÕ bµo, virus bÞ c¸c tÕ bµo APC b¾t nuèt, mét sè kh¸ng nguyªn cña virus ®­îc xö lý thµnh siªu kh¸ng nguyªn, råi ®­îc ®­a lªn bÒ mÆt tÕ bµo trong khu«n khæ kÕt hîp víi MHC, tr×nh diÖn kh¸ng nguyªn cho tÕ bµo lympho T vµ kÝch thÝch ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ hay tÕ bµo. a. §¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ KÕt qu¶ cña ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ lµ h×nh thµnh c¸c líp kh¸ng thÓ: IgM; IgG; IgA. Kh¸ng thÓ dÞch thÓ chñ yÕu t¸c ®éng víi virus khi virus cßn ë bªn ngoµi tÕ bµo nh­ trong m¸u, dÞch gian bµo... - IgM, IgG ng¨n c¶n virus kÕt hîp víi receptor cña tÕ bµo t­¬ng øng, ng¨n c¶n sù hoµ mµng gi÷a vá virus víi mµng tÕ bµo vµ tiªu diÖt virus b»ng sù kÕt hîp kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ, cã thÓ cã sù tham gia cña bæ thÓ. IgA tiÕt cã trong dÞch tiÕt cña niªm m¹c diÖt virus ngay ë hµng rµo niªm m¹c, cöa ngâ cña c¬ thÓ. Kh¸ng thÓ dÞch thÓ cã vai trß quan träng chèng virus trong giai ®o¹n sím cña qu¸ tr×nh nhiÔm. Khi phøc hîp kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ bÞ tÕ bµo thùc bµo nuèt vµo bªn trong tÕ bµo th× kh¸ng thÓ ®Æc hiÖu cßn ng¨n c¶n virus ph¸ vì mµng cña hèc thùc bµo (phagosome), ph¸ vì m¹ng ph©n tö vá cña virus, ng¨n chóng kh«ng t¸i sao ®­îc n÷a. Vai trß cña ®¸p øng miÔn dÞch dÞch thÓ trong qu¸ tr×nh chèng virus cã bÞ h¹n chÕ lµ do: - ChØ cã t¸c dông diÖt virus khi virus ë bªn ngoµi tÕ bµo. - §«i khi kh«ng cã t¸c dông diÖt virus v× kh¸ng thÓ dÞch thÓ chØ chèng l¹i Epitop kh«ng quan träng cña virus. VÝ dô: Ng­êi bÞ nhiÔm virus HIV (Human Immuno Deficiency virus) Ph¸t hiÖn thÊy kh¸ng thÓ dÞch thÓ chèng l¹i kh¸ng nguyªn: gp 120 cña virus. Kh¸ng nguyªn nµy kh«ng ph¶i Epitop quan träng cña virus. Kh¸ng thÓ nµy kh«ng cã t¸c dông b¶o vÖ c¬ thÓ, virus vÉn ph¸t triÓn g©y thµnh bÖnh AIDS (Acquired Immuno Deficiency Syndrome). Ph¸t hiÖn thÊy kh¸ng thÓ nµy chØ cho biÕt c¬ thÓ ®ã bÞ nhiÔm virus HIV mµ th«i. Kh¸ng thÓ dÞch thÓ cã tÝnh ®Æc hiÖu cao, gióp cho viÖc x¸c ®Þnh typ cña chñng virus g©y bÖnh b»ng ph¶n øng huyÕt thanh häc. b. §¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo §©y lµ ph­¬ng thøc chÝnh cña c¬ thÓ chèng l¹i virus, th«ng qua c¸c tÕ bµo lympho T g©y ®éc Tc (cytoxin), hay CTL (Cytotoxic T lymphocyte). Tc mang dÊu Ên CD8, ho¹t ®éng theo c¬ chÕ h¹n chÕ bëi MHC, nghÜa lµ chóng chØ cã t¸c dông khi tÕ bµo nhiÔm virus mang cïng ph©n tö MHC líp I. Trong c¬ thÓ tÊt c¶ c¸c tÕ bµo (trõ tÕ bµo kh«ng nh©n) ®Òu cã ph©n tö MHC líp I, v× vËy nÕu bÞ nhiÔm virus ®Òu lµ tÕ bµo ®Ých, lµ môc tiªu tÊn c«ng cña Tc. C¬ chÕ ho¹t ®éng cña Tc lµ g©y chÕt tÕ bµo do chÊt ®éc (perforin...) cña chóng tiÕt ra. §ång thêi tiÕt ra cytokin TNF (Tumor Necrosis Factor: yÕu tè g©y ho¹i tö u) øc chÕ virus nh©n lªn, ho¹t ho¸ c¸c tÕ bµo kh¸c t¨ng biÓu lé MHC. ChÝnh c¬ chÕ nµy trong mét sè tr­êng hîp l¹i g©y ra mét sù ph¸ huû tÕ bµo réng lín, trong khi virus ®¸ng lÏ chØ tån t¹i trong tÕ bµo mµ kh«ng g©y ph¸ huû tÕ bµo (ng­êi lµnh mang mÇm bÖnh). §iÒu nµy hay x¶y ra ë c¬ thÓ cã ®¸p øng miÔn dÞch qu¸ m¹nh. VÝ dô: C¬ chÕ sinh bÖnh viªm gan B Trong nhiÒu tr­êng hîp, sù phèi hîp c¶ hai ®¸p øng miÔn dÞch tÕ bµo vµ miÔn dÞch dÞch thÓ lµ nguyªn nh©n lµm cho tr¹ng th¸i bÖnh lý nÆng nÒ. VÝ dô: Trong sèt xuÊt huyÕt Dengue. Ng­êi ta cho r»ng virus Dengue vµo c¬ thÓ lÇn sau, lóc nµy c¬ thÓ ®· cã kh¸ng thÓ dÞch thÓ, kh¸ng thÓ dÞch thÓ kÕt hîp víi virus (kh¸ng nguyªn - kh¸ng thÓ), t¹o ®iÒu kiÖn cho virus dÔ vµo tÕ bµo thùc bµo vµ lµm chóng lµ ®èi t­îng cña Tc, tÕ bµo thùc bµo bÞ ly gi¶i, cïng víi sù phãng thÝch c¸c cytokin, chñ yÕu g©y viªm IL-1, IL-6, IFN vµ c¸c enzim kh¸c sÏ g©y hµng lo¹t thay ®æi trong c¬ thÓ dÉn ®Õn sèc nhiÔm trïng. - 102 -
  19. 8.1.3. Sù lÈn tr¸nh cña virus Trong cuéc ®Êu tranh, ®Ó tån t¹i virus ph¶i t×m c¸ch lÈn tr¸nh ®¸p øng miÔn dÞch cña vËt chñ b»ng nh÷ng c¸ch sau: - Thay ®æi kh¸ng nguyªn : Một số virus có thể thoát khỏi sức tấn công miễn dịch bằng cách thay đổi kháng nguyên của chúng. Trong trường hợp nhiễm virus cúm, sự thay đổi kháng nguyên liên tục đã dẫn đến sự hình thành thường xuyên các chủng virus gây bệnh mới. Các hạt virus cúm có dạng hình cầu hoặc hình ô-val xù xì với đường kính trung bình là 90-100 nm, được bao bọc xung quanh bởi một lớp vỏ bên ngoài đó là một màng lipid kép lấy được từ màng bào tương của tế bào túc chủ đã bị nhiễm virus này trong quá trình thâm nhập. Có 2 glycoprotein lớp vỏ này đó là hemagglutinin (HA) và neuraminidase (NA) ình h thành các gai nhô ra mà có thể trông thấy được dưới kính hiển vi điện tử. Các gai HA trong dạng trimer chịu trách nhiệm gắn virus vào tế bào túc chủ. Mỗi hạt virus có khoảng 1.000 gai HA. Trimer HA kết hợp với nhóm acid sialic có trên phân tử glycoprotein hoặc glycolypid của tế bào túc chủ. Neuraminidase là một enzyme có thể phân cắt acid N-acetylneuramic khỏi phân tử glycoprotein của virus hoặc phân tử glycoprotein màng tế bào túc chủ, thúc đẩy sự lan tràn của virus từ các tế bào túc chủ đã bị nhiễm. Trong vỏ còn có một lớp protein đáy trơ bao quanh vỏ nhân trong đó có chứa 8 phân đoạn ARN xoắn đơn gắn với protein và ARN polymerase . Mỗi phân đoạn ARN sẽ mã hóa một protein khác nhau của virus cúm khác nhau. Có 3 type cơ bản của virus cúm (A, B, C) phân biệt bởi sự khác nhau về nucleoprotein và các protein đáy. Type A là phổ biến nhất và thường gây nên những đại dịch cúm ở người. Sự thay đổi kháng nguyên trong HA và NA lại cho phép phân type A thành các phân type nhỏ theo thuật ngữ của Tổ chức Y tế Thế giới: mỗi chủng virus được xác định bởi nguồn gốc túc chủ của nó (nếu phông phải là người), nguồn gốc địa lý, số chủng, năm phân lập được và loại kháng nguyên HA và NA. Ví dụ A/ SW/ Iowa/ 15/ 30 (H1N1) là tên hiệu của chủng số 15 phân lập được từ cừu ở Iowa vào năm 1930; A/ Hongkong/ 1/ 68/ (H3N2) là tên chủng số 1 phân lập được ở người tại Hồng Kông vào năm 1968. Hai chủng trên có các kháng nguyên H và N khác nhau. Nét đặc trưng của virus cúm là sự thay đổi kháng nguyên của chúng. Virus có thể thay đổi kháng nguyên bề mặt một cách hoàn toàn đến nỗi đáp ứng miễn dịch đối với virus trong một vụ dịch sẽ không còn tác dụng chống lại virus trong vụ dịch trước đó. Sự thay đổi kháng nguyên chủ yếu xảy ra do sự thay đổi các gai HA và NA nhô ra từ vỏ virus . Có hai cơ chế khác nhau làm thay đổi kháng nguyên HA và NA đó là “cải biên” kháng nguyên (antigenic drift) và “thay mới” kháng nguyên (antigenic shift). Cải biên kháng nguyên bao gồm một loạt các biến dị điểm ngẫu nhiên xuất hiện một cách trình tự dẫn đến những thay đổi nhỏ trong HA và NA. Sự thay mới kháng nguyên dẫn đến hình thành đ ột nhiên một type mới của virus cúm có HA và NA hoàn toàn khác biệt với virus trước đó. Virus cúm ở người lần đầu tiên được phân lập vào năm 1934 với ký hiệu là H0N1. Type này tồn tại tiềm tàng đến năm 1947, lúc này có một sự thay mới kháng nguyên sinh ra một type mới với ký hiệu là H1N1. Type H1N1 thay thế type trước và lan tràn trên thế giới đến năm 1957 thì xu ất hiện type H2N2. Type H2N2 lưu hành trên thế giới trong suốt thập kỷ 60 và đến năm 1968 biến đổi thành type H3N2. Sự thay mới kháng nguyên xuất hiện gần đây nhất xẩy ra vào năm 1977 làm tái xuất hiện type H1N1. Trong mỗi lần thay đổi kháng nguyên đều xảy ra sự thay đổi trình tự các acid amine căn bản trong cấu trúc HA và NA dẫn đến thay đổi kháng nguyên rõ rệt mà hệ thống miễn dịch của túc chủ chưa có trí nhớ miễn dịch đối với kháng nguyên này. Như vậy thay mới kháng nguyên xảy ra ở một quần thể chưa có chuẩn bị về miễn dịch làm xuất hiện các đại dịch cúm cho loài người như đã xảy ra. Giữa những vụ đại dịch virus cúm vẫn có sự cải biên kháng nguyên gây ra những thay - 103 -
  20. đổi không nhiều, đáp ứng miễn dịch vẫn xẩy ra để chống lại các chủng virus cúm này. Khi một cá thể đã bị nhiễm 1 chủng virus cúm nhất định và sinh ra một đáp ứng miễn dịch thì chủng virus tương tự chủng này sẽ bị loại bỏ. Tuy nhiên sự tích lũy các biến dị điểm cũng làm thay đổi tính kháng nguyên của một số chủng đủ để chúng có thể thoát khỏi sự loại bỏ do miễn dịch. Những chủng này là những chủng mới, gây ra một chu kỳ dịch địa phương khác. Vai trò của kháng thể trong việc lựa chọn miễn dịch như vậy có thể được chứng minh trong phòng thí nghiệm bằng cách trộn một chủng virus cúm với kháng thể đơn clone đặc hiệu cho chủng này và sau đó cấy virus trong tế bào. Kháng thể trung hòa tất cả các hạt virus không thay đổi, chỉ có các hạt virus xẩy ra những biến dị dẫn đến thay đổi tính kháng nguyên sẽ không bị kháng thể trung hòa và nhân lên. Sau một thời gian ngắn có thể xác định được chủng virus cúm mới này. Ðảo lộn kháng nguyên được giả thiết là do sự tái liên kết giữa các virus cúm của người với các virus cúm từ động vật khác nhau bao gồm ngựa, lợn và vịt. Thật vậy, virus cúm chứa 8 phân đoạn ARN xoắn đơn tách biệt nhau, điều này tạo ra khả năng tái liên kết của các sợi ARN của các hạt virus của người với các sợi ARN của các hạt virus động vật. Nếu như một tế bào riêng lẻ bị nhiễm đồng thời cả hai loại virus. Năm 1971 Webster .R.G và Campbell.C.H đã nêu lên những bằng chứng về sự tái liên kết di truyền in vivo của virus cúm A của người và của lợn nhà. Sau khi gây nhiễm cho một lợn đồng thời virus Hồng Kông của người (H3N2) và virus cừu (H1N1) thì ngư ời ta đã phát hiện được các hạt virus có H3N1. Trong một số trường hợp sự thay mới kháng nguyên rõ rệt đã làm tái xuất hiện một chủng virus mà trước đây đã tồn tại ẩn nấp trong nhiều thập kỷ. Ví dụ tháng 5 năm 1977 một chủng virus cúm A/ USSR/ 77 (H1N1) đ ã được chứng minh là giống với một chủng gây nên vụ dịch 27 năm về trước. Trong trạng thái đóng băng thì virus có thể tồn tại nhiều năm, khi các virus này được tái xuất hiện thì các HA và NA không phải là hoàn toàn mới. Tuy nhiên chúng sẽ được nhận biết bởi hệ thống miễn dịch như là chủng mới bởi vì không có các tế bào mang trí nhớ miễn dịch đặc hiệu cho các kháng nguyên của chủng virus này. Vì vậy, trên quan điểm miễn dịch học thì sự tái xuất hiện của một chủng virus cúm A trước đây có thể có những hiệu quả tương tự như một sự thay mới kháng nguyên sinh ra một typ mới. Sự thay đổi kháng nguyên trong virus rhino làm cho người ta không thể sản xuất được các vacxin hữu hiệu. Không đâu có sự thay đổi kháng nguyên lớn hơn sự thay đổi kháng nguyên ở virus HIV. Người ta dự đoán rằng HIV có biến dị 65 lần lớn hơn virus cúm. - øc chÕ ®¸p øng miÔn dÞch: Một số lớn virus né tránh đáp ứng miễn dịch bằng cách sinh ra ức chế miễn dịch. Trong số này có paramyxovirus gây bệnh quai bị, virus sởi, virus Epstein-Barr, virus cự bào (cytomegalovirus) và HIV. Trong một số trường hợp tình trạng ức chế miễn dịch xảy ra là do nhiễm virus trực tiếp và các lympho bào và đại thực bào, ví dụ virus Gumboro x©m nhËp vµo tÕ bµo lympho B chÝn, virus Lelystad x©m nhËp vµo ®¹i thùc bµo phÕ nang cña lîn, do vậy virus có thể phá hủy trực tiếp các tế bào miễn dịch bằng các cơ chế làm tan tế bào hoặc làm thay đổi chức năng của các tế bào này. Trong các trường hợp khác, ức chế miễn dịch xuất hiện do sự mất cân bằng cytokine. Ví dụ gene virus Epstein-Barr tương tự với gene IL-10, mà IL-10 có tác dụng ức chế tế bào Th1 sản xuất cytokine vì vậy dẫn đến làm giảm IL-2 và IFN-γ. 8.2. MiÔn dÞch chèng vi khuÈn Vi khuÈn g©y bÖnh cho ®éng vËt vµ ng­êi cã thÓ ph©n biÖt lµm 2 lo¹i: lo¹i sèng bªn ngoµi tÕ bµo vµ lo¹i sèng bªn trong tÕ bµo. 8.2.1. MiÔn dÞch chèng vi khuÈn sèng bªn ngoµi tÕ bµo Lo¹i vi khuÈn nµy g©y bÖnh do chóng g©y ra ph¶n øng viªm hay do ®éc tè ph¸ ho¹i tæ chøc. §éc tè cña vi khuÈn gåm 2 lo¹i: - Néi ®éc tè cã ë v¸ch tÕ bµo vi khuÈn - 104 -

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản