intTypePromotion=3

Giáo trình sinh học đại cương part 2

Chia sẻ: Ashdkajd Daksdjk | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:12

0
447
lượt xem
189
download

Giáo trình sinh học đại cương part 2

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Sinh học bao hàm nhiều ngành học khác nhau được xây dựng dựa trên những nguyên lý riêng. Có 4 nguyên lí tạo thành nền tảng cho sinh học hiện đại: lý thuyết tế bào, tiến hóa, di truyền và cân bằng nội tại (homeostasis )[1]. Các môn học này có mối quan hệ qua lại với nhau, giúp ta hiểu về sự sống với các mức độ, phạm vi khác nhau.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình sinh học đại cương part 2

  1. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 13 năng như c a nhân các t bào b c cao. E. coli ch a m t phân t ADN (m t nhi m s c th ) có d ng vòng tròn. M t s vi khu n có kh năng di ñ ng, cơ quan ñ di ñ ng là tiêm mao. Tiêm mao là nh ng s i nguyên sinh ch t r t m nh, chi u rông ch kho ng 0,01 ñ n 0,05 micron, con chi u dài thì thay ñ i tùy theo t ng ch ng lo i. 2.1.2.2. S sinh s n c a vi khu n Vi khu n thư ng sinh s n b ng con ñư ng vô tính: nhân ñôi t bào. S nhân ñôi t bào có nhi u ñi m gi ng s phân bào nguyên nhi m, nhưng vi khu n c u trúc nhân chưa hoàn ch nh nên trong quá trình phân bào cũng không x y ra m t cách hoàn thi n như sinh v t b c cao. Quá trình phân bào cũng ti n hành nhân ñôi nhi m s c th , phân chia th nhân, phân chia t bào ch t. Tuy nhiên s nhân ñôi nhi m s c th và phân chia mi n nhân không ph i luôn lúc nào cũng x y ra m t cách ñ ng th i v i s phân chia các ph n còn l i c a t bào. Vì v y có th g p m t s trư ng h p trong m t t bào có 1 ho c nhi u th nhân. S hình thành vách ngăn phân chia t bào làm ñôi thì vi khu n hình que và hình xo n vách ngăn hình thành theo b ngang c a t bào, còn c u khu n thì vách ngăn ñư c t o nên theo b t kỳ m t ñư ng kính nào. Ph n l n vi khu n sau khi phân chia các t bào con tách kh i nhau, nhưng m t s khác t bào con không lìa nhau mà x p thành chu i. S phân chia t bào vi khu n x y ra r t nhanh chóng - ñ i v i m t s vi khu n c 20÷30 phút chúng l i phân chia m t l n. V i t c ñ sinh s n như v y, n u trong ñi u ki n r t thu n l i cho chúng trong kho ng th i gian 6 gi thì t m t t bào vi khu n có th t o thành 250.000 t bào. V i t c ñ sinh s n như v y cho nên chúng ta d dàng hi u vì sao ch có m t s lư ng nh vi khu n gây b nh xâm nh p vào cơ th mà ch ng bao lâu sau có th xu t hi n tri u ch ng b nh t t. Tương t v y n u s n ph m th c ph m b nhi m khu n thì cũng s nhanh chóng b hư. M t s nghiên c u cho th y th nh tho ng vi khu n có th có hi n tư ng gi ng như sinh s n h u tính. Khi ñó x y ra s liên k t gi a hai t bào và trao ñ i các nhân t di truy n. Các t bào vi khu n bình thư ng ñ u là ñơn b i. Khi sinh s n h u tính thì nhi m s c th t t bào ñ c m t ph n ho c toàn b chuy n sang t bào cái và k t qu là hình thành nên t bào lư ng b i. S phân li nhi m s c th ti p theo s d n t i s hình thành các t bào ñơn b i th h con. 2.1.2.3. Ph n ng c a vi khu n ñ i v i s thay ñ i c a môi trư ng
  2. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 14 S hình thành bào t vi khu n ñư c nhi u nhà nghiên c u quan tâm. ða s các nhà nghiên c u cho r ng trong ñi u ki n b t l i như môi trư ng dinh dư ng c n ki t, nhi t ñ , pH không thích h p, môi trư ng tích lũy nhi u s n ph m có h i, ... vi khu n có kh năng hình thành bào t . Khi hình thành bào t , vi khu n s d ng m t ph n l n nguyên sinh ch t trong t bào. Lúc ñ u t bào ch t và ch t nhân t p trung l i m t v trí nh t ñ nh trong t bào. V trí này g i là vùng bào sinh, ñó t bào ch t b m t nư c t do và ñ c l i t o thành ti n bào t . Ti n bào t sau ñó ñư c bao b c b i các l p màng và b t ñ u khác t bào dinh dư ng. Ti n bào t phát tri n d n và tr thành bào t . M i t bào vi khu n ch có m t bào t . Trong r t ít trư ng h p (như xo n khu n Spirillum volutans) có th th y trong t bào có t i hai ho c nhi u bào t . Bào t c a vi khu n không bao gi có ch c năng c a cơ quan sinh s n như c a nhi u lo i vi sinh v t khác. Bào t c a vi khu n có th gi ñư c s c s ng r t lâu, năm 1911 m t nhà sinh h c Liên xô (Omelianski) ñã tìm th y bào t vi khu n xác m t con voi mamut vùi sâu trong băng tuy t hàng nghìn năm. Bào t cũng có th ch u ñ ng ñư c khá cao các ñi u ki n b t l i c a ngo i c nh. Kh năng này không gi ng nhau ñ i v i t ng loài vi khu n. Ví d : bào t vi khu n gây ng ñ c th c ăn (clostridium botulinum) có th ch u ñư c nhi t 180°C trong th i gian 10 phút, còn bào t Bac. subtilis nhi t ñ 100°C có th ch u ñư c 180 phút. Mu n tiêu di t bào t vi khu n ph i kh trùng nhi t ñ 121°C trong 20 phút (s c nóng ư t). Các bào t khi g p ñi u ki n thu n l i s n y m m và phát tri n thành m t t bào dinh dư ng m i. Ngày nay, có m t s tác gi cho r ng không th nói vì ñi u ki n b t l i mà t bào vi khu n sinh bào t vì ngư i ta tìm th y có m t s vi khu n cho bào t nhi u hơn trong ñi u ki n dinh dư ng thu n l i so v i ñi u ki n b t l i, cũng như tác ñ ng c a ñ thoáng khí, pH, nhi t ñ , ch t ñ c, ... ñ u không ph i là nguyên nhân tr c ti p. Do ñó v n ñ nguyên nhân và ý nghĩa c a vi c hình thành bào t v n còn là v n ñ tranh lu n. 2.1.2.4. Các vi khu n có l i và có h i cho con ngư i Vi sinh v t ñư c ñ c trưng b i s ph bi n r ng rãi và kh năng trao ñ i ch t ñ c bi t có hi u xu t cao. Vi c ng d ng vi sinh v t nói chung, vi khu n nói riêng ñã có t r t lâu. ñây chúng ta ñ c p ch y u là vi khu n, còn ph m vi ng d ng c a vi sinh v t thì r t r ng l n. 1,- M t s vi khu n có l i cho con ngư i
  3. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 15 Vi khu n ñư c ng d ng r ng rãi trong nghành th c ph m, trong y- dư c và m t s ngành s n xu t công nghi p, sau ñây là m t s d n ch ng c th nêu lên nh ng ng d ng c a vi khu n: ð lên men lactic ngư i ta s d ng m t s ch ng như: Lactobacillus bulgaricus; L. delbruckii; L. brevis; Leuconostos mesenteroides, ... lên men lactic ñư c s d ng trong vi c s n xu t các s n ph m t s a (s a chua, váng s a, phomai) hay trong s n xu t các lo i th c ph m mu i chua. ð s n xu t d m (axit axetic) ngư i ta dùng vi khu n Acetobacter suboxydans ð i v i y h c các s n ph m lên men cũng ñóng vai trò quan tr ng, ñ c bi t là trong k ngh dư c. Vi khu n cũng ñư c s d ng ñ s n xu t m t s ch ph m như E. coli ñư c s d ng ñ s n xu t Asparaginaza là m t enzyme ñư c s d ng ñ kìm hãm m t s kh i u và b nh b ch c u. Leuconostos mesenteroides s d ng ñ s n xu t ch t thay th huy t tương (dextran). 2,- M t s vi khu n có h i Vi khu n khi xâm nh p vào th c ph m c a ngư i và ñ ng v t s làm cho th c ph m nhanh chóng b h ng, vì như chúng ta ñã bi t vi khu n có m t t c ñ sinh s n r t nhanh chóng, ñi u ñó ch ng t r ng vi khu n s d ng ngu n dinh dư ng trong môi trư ng r t m nh, cho nên n u th c ph m b nhi m khu n thì s b phá h y nhanh chóng. Ví d : vi khu n Bacillus stearothermophilus là lo i thư ng làm h ng ñ h p. Bào t c a chúng có kh năng ch u nhi t cao nên n u kh trùng ñ h p không k thì bào t t n t i trong h p và sau ñó phát tri n làm ñ h p b hư h ng.Vì v y trong b o qu n lương th c và th c ph m ngư i ta thư ng tìm các bi n pháp ñ tránh s phá h y c a vi sinh v t nói chung và vi khu n nói riêng. Ngoài ra, m t s vi khu n là nguyên nhân gây ra m t s b nh cho ngư i và ñ ng v t khi chúng xâm nh p vào cơ th . Dư i ñây là m t s thí d c th v m t s vi khu n gây b nh: B nh b ch h u do vi khu n Corynebacterium diphtheriae; b nh u n ván do tr c khu n Clostridium tetani; tr c khu n Cl. botulinum thư ng gây ng ñ c th c ăn, ngoài ra m t s vi khu n như Staphylococcus aureus, Staph. emidermidis cũng là nh ng vi khu n gây ng ñ c th c ăn; b nh t do vi khu n Vibrio cholera; b nh thương hàn do Salmonella, ... C u trúc c a t bào eukaryot 2.1.3. 2.1.3.1. C u trúc 1,- Màng sinh ch t
  4. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 16 M i t bào ñ u ñư c bao b c b i m t l p màng m ng, ñàn h i, l p màng này ti p xúc v i ch t nguyên sinh phía trong t bào. Gi ng như ph n vi khu n chúng ta ñã ñ c p ñ n các ch c năng c a màng sinh ch t. Nói chung v ch c năng thì màng sinh ch t c a t bào prokaryot cũng gi ng như t bào eukaryot. Màng t bào ñóng vai trò c c kỳ quan tr ng trong vi c ñi u ch nh thành ph n c a d ch n i bào, b i vì các ch t dinh dư ng cũng như các ch t th i ñi vào và ñi ra ñ u qua màng t bào. 2,- Các t ch c bên trong t bào Trong màng t bào là ch t nguyên sinh. ðó là m t kh i ch t keo bán l ng ch a 80 ñ n 90% nư c. Trong t bào ch t có nh ng cơ quan ch c năng như: * M ng lư i n i ch t Hình 2-1: Lư i n i ch t và các vi th Là m t h th ng màng, nh ng màng c a lư i n i ch t g n ch t vào nhau t o thành các kênh ph c t p ñư ng kính g n 50÷100 nm. M ng lư i n i ch t thư ng có hai lo i là lo i trơn và lo i h t. Lo i trơn ch g m có m t lo i màng còn lo i h t màng c a chúng có nhi u riboxom là nơi t ng h p protein. Cùng m t t bào có th ch a m ng lư i n i ch t trơn ho c h t. Ch c năng c a m ng lư i trơn chưa ñư c bi t rõ, có th chúng tham gia vào quá trình t ng h p m t s ch t ñ c trưng c a t bào. * Riboxom V c u t o c a Riboxom gi ng như vi khu n mà chúng ta ñã ñ c p ñ n g m hai ti u ñơn v có h ng s l ng khác nhau. Riboxom ch a ARN- Riboxom, protein, enzyme. ði m khác nhau gi a t bào prokaryot và eukaryot ch Riboxom t bào prokaryot thư ng n m trong t bào ch t ch không g n vào màng như t bào eukaryot. Riboxom ñư c t ng h p trong nhân và ñư c chuy n ra bào ch t, ñây, chúng th c hi n ch c năng c a mình. * Nhân
  5. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 17 M i t bào thư ng có m t nhân, nhân có th hình c u ho c hình tr ng. Trong m t s t bào nhân thư ng có v trí nh t ñ nh gi a t bào, nhưng cũng có trư ng h p nhân không ñ nh v nh t ñ nh m t ch mà có th di ñ ng nên có th tìm th y nh ng v trí khác nhau. t bào eukaryot, nhân tách bi t v i t bào ch t b ng màng nhân. Màng nhân ñi u hòa s chuy n v n các ch t t nhân ñi ra t bào ch t và ngư c l i. Màng nhân ñư c c u t o t hai l p và có các l , qua ñó các ch t có th v n chuy n qua. Thành ph n chính c a nhân là các nhi m s c th - chúng ñư c c u t o t ADN, protein. S lư ng nhi m s c th c ñ nh ñ i v i t ng loài sinh v t - ví d : như ru i d m có 8 nhi m s c th (b n c p), ngư i có 46 nhi m s c th (23 c p), ngô 20 nhi m s c th (10 c p). T bào có hai b nhi m s c th hoàn ch nh g i là t bào lư ng b i (t c m i lo i có hai nhi m s c th gi ng nhau). T bào ch có m t b nhi m s c th (m i lo i ch có m t nhi m s c th ) g i là t bào ñơn b i. T bào ñơn b i thư ng là t bào gi i tính như tinh trùng, tr ng; th c v t như: ph n hoa, noãn hoa. Trong nhân có m t th hình tròn g i là h ch nhân (nhân con). ph n l n t bào, h ch nhân r t dao ñ ng, nó thay ñ i hình d ng, lúc xu t hi n, lúc bi n ñi (khi t bào chu n b phân chia). Trong nhân có th có m t s h ch nhân, nhưng thư ng thì t bào m i loài ñ ng v t, th c v t có s lư ng nhân con nh t ñ nh. Nhân con tham gia vào qúa trình t ng h p axit nucleic. N u phá h y h ch nhân b ng tia Rơngen ho c tia t ngo i thì s phân chia t bào b c ch . * Th Golgi Hình 2-2: B máy Golgi Là m t thành ph n c a t bào ch t, có trong h u h t các lo i t bào (tr tinh trùng và h ng c u) chúng có c u trúc m t h m ng lư i nh ng kênh ñư c lót b i các màng. Chúng thư ng n m c nh nhân và bao quanh trung t . Dư i kính hi n vi ñi n t , ph c h Golgi ñư c c u t o t các nhóm màng song song v i nhau, không có h t, nh ng ph n riêng bi t các kho ng gi a các màng có th ñư c kéo dài ra t o thành nh ng bóng nh . Theo m t s nhà nghiên c u thì ph c h Golgi dùng ñ b o qu n t m th i các ch t ñư c s n
  6. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 18 xu t ra trong m ng lư i n i ch t, còn các kênh c a nó n i li n v i màng sinh ch t - ñi u ñó làm cho vi c ti t nh ng s n ph m ñư c d dàng. * Ty th (Mitochondrie) Hình 2-3: C u t o ty th Ty th có kích thư c t 0,2 ñ n 5 micron, hình d ng c a chúng dao ñ ng t hình c u, hình que, hình s i. S lư ng ty th trong t bào có th khác nhau t vài ty th t i hàng nghìn. Ty th thư ng t p trung ph n t bào mà ñó s trao ñ i ch t di n ra tích c c nh t. Ty th ñư c bao b c b i l p màng kép, l p ngoài màng t o thành b m t nh n, còn l p trong có nhi u ph n l i ra ch y song song ăn sâu vào trung tâm ty th , ñôi khi ph n l i xu t phát t hai hư ng ngư c nhau k t h p v i nhau. Các n p l i g i là mao răng lư c, có ch a các enzyme tham gia vào h th ng chuy n v n ñi n t . Ch t l ng bên trong ty th là ch t n n - ch a các enzyme c a chu trình Crebs. Ch c năng c a ty th là chuy n hóa năng lư ng thành d ng sinh h c có ích nên ngư i ta ñôi khi g i chúng là tr m năng lư ng c a t bào. Trong ty th còn có ADN c a ty th - là ADN ngoài nhân. * L p th Là m t th nh t bào th c v t, ñó di n ra s t ng h p ho c tích lũy các ch t h u cơ. L p th quan tr ng nh t là l c l p có ch a clorofil làm cho cây có màu xanh và có vai trò quan tr ng trong quá trình quang h p. Dư i kính hi n vi ñi n t , l c l p ñư c c u t o t các màng x p song song khít ch t vào nhau. L c l p có th phân chia và l n lên thành các l c l p con. L c l p cũng là cơ quan có ch a ADN ngoài nhân. Ngoài l c l p ra còn có b ch l p là l p th không màu ch a tinh b t và các ch t khác; s c l p là l p th có ch a các s c t khác nhau làm cho hoa qu có màu s c. * Lisoxom Nhóm các bào quan có t bào ñ ng v t, có kích thư c g n như ty th nhưng kém v ng ch c hơn. Lisoxom ñư c gi i h n b i các màng, nó ch a nhi u lo i enzyme khác nhau có kh năng th y phân các thành ph n ñ i phân t c a t bào như polysaccharid, protein, axit nucleic. Khi t bào còn s ng,
  7. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 19 các enzyme ñó ñư c ñi u ti t qua màng, ngư c l i khi t bào b ch t, màng Lisoxom b phá h y, nh ng enzyme ñó ñư c gi i phóng ra nên nó th y phân nhanh chóng các protein, polysaccharid làm t bào d b tiêu h y. * Trung t Trong t bào ñ ng v t và m t s th c v t b c th p có hai th nh nhu m màu m nh n m g n nhân g i là trung t . Trung t có vai trò m nh trong s phân chia t bào: khi b t ñ u phân chia hai trung t tách kh i nhau và chuy n v hai c c ñ i nhau c a t bào và gi a chúng hình thành thoi phân bào. Trung t có d ng hình tr , thành hình tr có x p 9 nhóm ng d c, m i nhóm g m 3 ng. Trong trư ng h p ñi n hình, hai trung t thư ng x p th ng góc v i nhau theo tr c tr d c. * Lông và roi Tương t như ph n vi khu n mà chúng ta ñã ñ c p t i, m t s ñ ng v t nguyên sinh (như trùng roi) cũng di chuy n nh tiêm mao. m t s sinh v t, tiêm mao còn có ch c năng n a là giúp cho cơ th bám ñư c t t trên b m t cơ ch t. ð ng v t b c cao có khuynh hư ng hình thành các mô (là m t nhóm hay m t l p t bào chuy n hóa như nhau cùng th c hi n m t ch c năng này hay khác), và ta cũng g p các bi u mô lông (bi u mô là mô là mô x p thành t ng l p ph ngoài thân th ho c m t trong xoang thân th ). Trên b m t t do c a bi u mô lông có r t nhi u lông b ng ch t nguyên sinh c c nh g i là tiêm mao, s chuy n ñ ng nh p nhàng c a chúng làm cho các ch t trên b m t t bào chuy n ñ ng theo m t hư ng. ngư i và ñ ng v t, ph n l n ng hô h p có lo i bi u mô lông này, nh ng lông c a nó dùng ñ lo i tr các h t b i và các v t l khác. 2.1.3.2. Nư c, hàm lư ng và tr ng thái c a nư c Nư c là thành ph n quan tr ng không th thi u ñư c c a t bào. Trong t bào, hàm lư ng c a nư c thư ng trên 60% - m t s lo i lên t i 90% nư c trong t bào như: ngư i 58÷60% ; s a 96÷99% ; rau qu 80÷94% ; n m men 54÷83% ; vi khu n 75÷88%. Nư c ñóng vai trò quan tr ng trong t bào - nư c ñóng vai trò là ch t ph n ng vì nó tham gia hàng lo t các ph n ng sinh hóa như ph n ng th y phân, ph n ng t ng h p, ph n ng oxyhóa kh , ... Nư c v a là dung môi, môi trư ng mà ñó di n ra vô vàn ph n ng sinh hóa, ... Nư c tham gia hàng lo t nh ng quá trình s ng căn b n như tiêu hóa, hô h p, bài ti t, quang h p, ... * C u t o phân t nư c
  8. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 20 a, - Góc gi a 2 liên k t OH b, - C u trúc c a ñám mây ñi n t c a phân t nư c Hình 2-4: Sơ ñ c u trúc ñám mây ñi n t C u t o phân t nư c ñơn phân là m t tam giác cân, ñ nh là nguyên t oxy, hai góc c a ñáy là hai proton, góc gi a hai liên k t O−H b ng 104,5º . ð dài gi a h t nhân c a nguyên t oxy và hydro trong liên k t OH b ng 0,96Å ( 0,96 x 10-7 mm). Trong nư c, ngoài các phân t nư c ñơn gi n còn ch a các phân t nư c liên h p, ñư c bi u di n b ng công th c t ng quát [H2O]x - giá tr x luôn luôn thay ñ i tùy thu c vào tr ng thái c a nư c. Khi ñun nóng s liên h p c a các phân t nư c b phá h y và khi nhi t ñ ñ t 100ºC thì h u h t các phân t nư c t n t i dư i d ng ñơn phân. Nguyên nhân cơ b n c a s hình thành nh ng liên h p phân t nư c là do liên k t hydro t o thành gi a hai phân t nư c. * Tr ng thái c a nư c trong t bào Nư c trong t bào t n t i dư i hai d ng chính là nư c t do và nư c liên k t. Trong nhóm nư c liên k t thì ngư i ta th y cách th c và m c ñ liên k t c a chúng cũng khác nhau. Có th phân chia các tr ng thái c a nư c như sau: 1,- Nư c c u trúc Nư c liên k t v i các h p ph n h u cơ c a t bào b i các c u hydrogen. Lo i nư c này không ñóng vai trò như dung môi ho c tác nhân ph n ng. S lư ng c a lo i nư c này bé và không th tách ra mà không làm thay ñ i c u hình c a h p ch t h u cơ (ví d như protein). 2,- L p nư c ñơn phân t Nư c này b h p ph trên b m t c a các phân t mang ñi n tích (ví d như protein)- vì, như chúng ta ñã bi t: phân t nư c là m t phân t lư ng c c. Nư c này thư ng không có kh năng ho c r t ít kh năng ñóng vai trò như là dung môi.
  9. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 21 Nư c c u trúc và nư c ñơn phân t thư ng không ñông ñ c khi h nhi t ñ th p. 3,- Nư c mao qu n Lo i này n m trong các mao qu n hay gi a các phân t protein g n nhau trong t bào. nư c này có kh năng ñóng vai trò như dung môi và ch t ph n ng, nư c này có th tách ra kh i các mao qu n c a chúng, nhưng c n có năng lư ng l n. 4,- Nư c hydrat hóa Lo i này góp ph n t o c u hình protein, lo i này khó xác ñ nh hàm lư ng c a chúng vì nó n m trong ph n c u trúc. 5,- Nư c hydrat hóa th y ñ ng h c Bao b c xung quanh các phân t h u cơ, nư c này ñư c xem như nư c t do. Tuy nhiên, s phân chia như trên cũng ch là tương ñ i vì ranh gi i c a các tr ng thái nư c khác nhau không th c ñ nh m t cách chính xác và ph thu c nhi u vào ñi u ki n ngo i c nh c a môi trư ng và tr ng thái c a t bào. MÀNG T BÀO 2.2. Màng t bào có tác d ng bao b c, che ch cho t bào và làm cho t bào có hình d ng nh t ñ nh. các lo i sinh v t ñơn bào thì màng t bào là ranh gi i gi a t bào v i môi trư ng bên ngoài, nó ti p xúc tr c ti p v i môi tru ng. Màng t bào ñóng vai trò quan tr ng trong quá trình trao ñ i ch t gi a t bào v i môi trư ng. Ph n l n t bào eukaryot có các c u trúc dư i t bào như lysoxom, th Golgi, ty th , ... m i m t ti u th như v y ñ u có m t màng riêng ngăn cách, còn t bào prokaryot h th ng màng ch y u là màng t bào và màng sinh ch t. Thành ph n chính c a màng t bào là lipit, protein và polysaccharid. T l gi a chúng thay ñ i tùy thu c vào ch ng lo i màng và ch ng lo i vi sinh v t. Polysaccharid thư ng liên k t v i protein t o thành glycoprotein ho c liên k t ñ ng hóa tr v i lipit t o thành lipopolysaccharid. N n t ng lipit c a màng 2.2.1. Lipit có trong thành ph n màng t bào ch y u là phospholipit, ngoài ra còn có lipit trung tính, glycolipit và ñ c bi t là trong màng t bào ñ ng v t còn có cholesterol. * Phospholipit
  10. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 22 Nhóm ñ u c c Chu i hydrocacbon Hình 2-5: Phospholipit Phospholipit là lo i h p ch t có phân t lư ng c c. ñ u có nhóm phosphat và các g c ñính ph khác là ñ u c c hóa và ưa nư c còn ñ u ch a g c carburhydro không phân c c và k nư c. Chính c u trúc phân t ñ c bi t như v y nên khi cho phospholipit vào trong nư c thì ta th y ch có m t ph n r t nh phospholipit t n t i d ng ñơn phân t , còn ph n còn l i chúng t o thành l p phospholipit ñơn phân t trên b m t c a nư c v i ñ u ưa nư c hư ng vào nư c, t o thành các micelle và ñ c bi t là chúng t o thành các ''bong bóng" v i l p màng phospholipit hai l p. * T m phospholipit 2 l p [Hình 2-6] T m phospholipit hai l p g m hai l p phân t , ñ u không phân c c c a hai l p phân t phospholipit hư ng vào nhau còn ñ u phân c c c a hai l p quay ra ngoài. S hình thành t m phospholipit là m t ñ c tính c a phospholipit mà chúng ta ñã ñ c p trên ñây. S có m t c a t m phospholipit 2 l p là m t ñi m ñ c trưng c a màng t bào. Th c ra thì màng không có c u trúc ñ ng b như v y, ngày nay ngư i ta ñã ch ng minh r ng trên màng còn ch a protein, enzyme và m t s ch t làm ch c năng v n chuy n.
  11. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 23 Protein ngoài Nhóm có c c G c carburhydro 40 Å OH OH OH OH OH OH Hình 2-6: T m Phospholipid 2 l p C u trúc c a màng sinh ch t 2.2.2. Màng sinh ch t có c u t o ba l p, ngoài cùng và trong cùng là hai l p protein còn gi a là t m phospholipit hai l p. Hi n nay nhi u nhà nghiên c u cho r ng màng sinh ch t có c u t o kh m, các kh i protein n m xen vào gi a màng phospholipit hai l p. ð c bi t trên màng sinh ch t có lo i protein-enzyme có tác d ng ch ñ ng v n chuy n các ch t qua màng t bào g i là permease. Theo gi thuy t c a m t s tác gi thì t i v trí có phân t permease, các phân t phospholipit s hư ng ñ u ưa nư c vào nhau ñ t o thành l h ch a phân t permease này. màng sinh ch t còn có h th ng s i nâng ñ . Các s i này có c u trúc r t m nh v i ñư ng kính kho ng 50Å, các s i này ñư c c u t o t nh ng t bào s i tương t như actin trong các cơ b p ñ ng v t. H s i nâng ñ này có hai d ng: d ng lư i - các s i liên k t v i nhau t o thành d ng m ng như lư i n i v i miosin và tropomiosin c a sinh ch t; d ng bó - t n t i t ng nhóm ch y sát phía dư i thành sinh ch t. C hai d ng này ñ u làm ch c năng nâng ñ c a màng sinh ch t và ñóng vai trò quan tr ng trong quá trình co, giãn (kh năng bi n d ng) c a màng t bào.
  12. SINH H C ð I CƯƠNG 2007 TRANG 24 t bào eukaryot (ví d như t bào n m men) còn có màng t bào. Màng t bào vi khu n chúng ta ñã xét ph n trên, ñây chúng ta xét c u trúc màng c a t bào eukaryot. Hình 2-8 bi u di n mô hình c u t o màng c a t bào eukaryot. M t ngoài cùng nơi ti p xúc v i môi trư ng là l p oligo- ho c polysaccharid, polysaccharid này liên k t v i protein ho c lipit màng t o thành glycoprotein và glycolipit, nên chú ý là ph n polysaccharid luôn luôn hư ng ra ngoài môi trư ng ch không ph i m t ti p xúc v i nguyên sinh ch t. Gèc ®−êng Glycoprotein Glycolipid Hình 2-7: Mô hình c u t o màng c a t bào eukaryot Khi th y phân glycoprotein và glycolipit c a màng t bào eukaryot ngư i ta nh n ñư c m t s lo i ñư ng ñơn gi n sau: mannose, galactose, glucose, glucosamin, galactosamin và axit sialic. L p ti p theo là t m lipit hai l p, trong ñó có các phân t protein. Tương tác gi a t bào v i môi trư ng qua màng t bào 2.2.3. Màng t bào là b ph n liên h tr c ti p gi a t bào v i môi trư ng xung quanh (ñ i v i các th ñơn bào). M i thông tin như s thay ñ i pH, nhi t ñ , s thay ñ i thành ph n dinh dư ng, ... t bào ti p nh n ñư c ñ u qua màng t bào. Trong s trao ñ i v t ch t gi a t bào và môi trư ng, màng t bào có kh năng h p th ch n l c, nghĩa là nó có th cho ho c không cho m t s ch t ñi vào t bào và ñi ra kh i t bào. Các ch t dinh dư ng, nư c ñi t môi trư ng vào t bào và các ch t th i ñư c ñưa ra kh i t bào. Ngoài ra gi a t bào v i môi trư ng còn có s trao ñ i khí, s trao ñ i này cũng thông qua màng t bào. Ví d : t bào da ch có kh năng h p th O2 và th i CO2, khi g p ti t tr i nóng, da khô l i và s hô h p cũng d ng l i; hay t bào ph i cũng làm ch c năng hô h p t c trao ñ i khí v i môi trư ng. S v n chuy n c a các phân t ñi ra và vào t bào 2.2.4. 2.2.4.1. S th m th u và áp su t th m th u

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản