intTypePromotion=1
ADSENSE

Giáo trình Sinh học phát triển người - ThS. Nguyền Bích Liên

Chia sẻ: Nguyễn Thành Trung Trung | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:48

224
lượt xem
60
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Với kết cấu nội dung gồm 5 bài, giáo trình "Sinh học phát triển người" do ThS. Nguyền Bích Liên biên soạn giới thiệu đến các bạn những nội dung về vai trò của nhân tố di truyền và nhân tố môi trường trong quá trình phát triển cơ thể người, quá trình phát triển cơ thể người giai đoạn trước khi sinh,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung giáo trình để có thêm tài liệu phục vụ nhu cầu học tập và nghiên cứu.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Sinh học phát triển người - ThS. Nguyền Bích Liên

  1. TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC ÑAØ LAÏT F7G GIAÙO TRÌNH SINH HOÏC PHAÙT TRIEÅN NGÖÔØI ThS. NGUYEÃN BÍCH LIEÂN 2005
  2. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -1- MUÏC LUÏC MỞ ĐẦU ....................................................................................................- 3 - CAÙC KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN ..................................................................- 4 - CAÙC PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU PHAÙT TRIEÅN NGÖÔØI .............- 6 - BAØI 1. VAI TROØ CUÛA NHAÂN TOÁ DI TRUYEÀN VAØ NHAÂN TOÁ MOÂI TRÖÔØNG TRONG QUAÙ TRÌNH PHAÙT TRIEÅN CÔ THEÅ NGÖÔØI ..........- 7 - I. NHAÂN TOÁ DI TRUYEÀN .....................................................................- 7 - II. NHAÂN TOÁ MOÂI TRÖÔØNG................................................................- 8 - III. MOÄT SOÁ PHAÛN UÙNG THÍCH NGHI CUÛA CÔ THEÅ NGÖÔØI VÔÙI MOÂI TRÖÔØNG.......................................................................................- 8 - IV. TAÙC ÑOÄNG QUA LAÏI GIÖÕA YEÁU TOÁ DI TRUYEÀN VAØ YEÁU TOÁ MOÂI TRÖÔØNG.......................................................................................- 9 - V. VAÁN ÑEÀ SÖÙC KHOÛE VAØ BEÄNH TAÄT ...........................................- 10 - VI. NGHIEÂN CÖÙU CAÙC CAËP SINH ÑOÂI CUØNG TRÖÙNG/KHAÙC TRÖÙNG ................................................................................................- 11 - BAØI 2. QUAÙ TRÌNH PHAÙT TRIEÅN ÔÛ NGÖÔØI GIAI ÑOAÏN TRÖÔÙC KHI SINH.........................................................................................................- 12 - I. SỰ THỤ TINH ..................................................................................- 12 - II. GIAI ÑOAÏN PHAÙT TRIEÅN PHOÂI (HÔÏP TÖÛ – PHOÂI 2 THAÙNG TUOÅI) ..............................................................................................................- 12 - III. GIAI ÑOAÏN PHAÙT TRIEÅN THAI (TÖØ THAÙNG THÖÙ BA ÑEÁN KHI SINH RA) .............................................................................................- 13 - IV. CAÙC YEÁU TOÁ AÛNH HƯỞNG THAI NHI Ở GIAI ĐOẠN MẸ MANG THAI.....................................................................................................- 14 - V. THÔØI KYØ NHAÏY CAÛM CUÛA PHOÂI THAI .....................................- 14 - VI. CAÙC TAÙC NHAÂN AÛNH HÖÔÛNG ÑEÅN SÖÏ PHAÙT TRIEÅN CUÛA THAI NHI.......................................................................................................- 15 - VII. CAÙC BIEÄN PHAÙP NGÖØA THAI...................................................- 16 - VIII. CAÙC BIEÄN PHAÙP SINH SAÛN COÙ HOÃ TRÔÏ ...............................- 17 - BAØI 3. QUAÙ TRÌNH PHAÙT TRIEÅN ÔÛ NGÖÔØI GIAI ÑOAÏN SAU KHI SINH ..................................................................................................................- 19 - I. GIAI ÑOAÏN THÔ AÁU: TÖØ LUÙC SINH RA – 3 TUOÅI .....................- 19 - II. GIAI ÑOAÏN NHI ÑOÀNG (3-5 TUOÅI) .............................................- 20 - III. GIAI ÑOAÏN THIEÁU NHI (6-12 TUOÅI) .........................................- 21 - IV. GIAI ÑOAÏN VÒ THAØNH NIEÂN (12-19 TUOÅI)..............................- 21 - V. GIAI ÑOAÏN TUOÅI TRÖÔÛNG THAØNH: TÖØ 20 TUOÅI – CUOÁI ÑÔØI - 22 - BAØI 4. VAÁN ÑEÀ DINH DÖÔÕNG VAØ SÖÏ PHAÙT TRIEÅN ÔÛ NGÖÔØI........- 24 - ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  3. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -2- I. CHEÁ ÑOÄ DINH DÖÔÕNG CAÂN BAÈNG.............................................- 24 - II.TÌNH TRAÏNG SUY DINH DÖÔÕNG................................................- 27 - III. TÌNH TRAÏNG BEÙO PHÌ ................................................................- 30 - BAØI 5. SÖÏ HÌNH THAØNH TAÄP TÍNH ÔÛ NGÖÔØI ...................................- 32 - I. KHAÙI NIEÄM VAØ ÑAËC ÑIEÅM SÖÏ HÌNH THAØNH TAÄP TÍNH.........- 32 - II. CAÙC KIEÅU TAÄP TÍNH ....................................................................- 33 - III. LYÙ THUYEÁT VEÀ NHAÂN CAÙCH VAØ HÌNH THAØNH NHAÂN CAÙCH .. - 36 - IV. VAÄN DUÏNG LYÙ THUYEÁT TAÄP TÍNH .........................................- 37 - PHỤ LỤC .................................................................................................- 40 - CAÂU HOÛI OÂN TAÄP ..................................................................................- 46 - TAØI LIEÄU THAM KHAÛO ........................................................................- 47 - ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  4. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -3- MỞ ĐẦU SINH HỌC PHÁT TRIỂN NGƯỜI là khoa học nghiên cứu về các hiện tượng và quy luật sinh học xảy ra ở cơ thể người trong suốt quá trình phát triển cá thể tính từ lúc thụ tinh, ra đời, trưởng thành, rồi già và chết. Con người là một đối tượng nghiên cứu của sinh học, là loài tiến hóa nhất trong sinh giới, thuộc giới động vật, lớp động vật có vú. Con người mang đầy đủ các đặc điểm của hệ thống sống: - Là hệ mở, có tính tổ chức cao. - Trao đổi chất và năng lượng. - Sinh trưởng và phát triển. - Sinh sản. - Tự điều hòa, có khả năng thích nghi, cảm ứng với những thay đổi của môi trường. Ngoài ra, con người còn hình thành các thuộc tính riêng do tác động của các yếu tố văn hóa xã hội chỉ có ở con người như khả năng tư duy, tính nhân văn – lòng dũng cảm, hy sinh... Do vậy, không thể áp dụng phương pháp nghiên cứu động vật một cách máy móc vào nghiên cứu con người. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  5. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -4- CAÙC KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN Phát triển ở người được hiểu là quá trình vận động và biến đổi xảy ra một cách hệ thống và liên tục của cá thể xảy ra từ lúc thụ tinh cho đến lúc chết. Ta có khái niệm đời người tính từ lúc thụ thai Æphôi thai Æ lọt lòng mẹ Æ lớn lên Æ trưởng thành, sinh con cái Æ già Æ chết. Sự biến đổi xảy ra có lúc từ từ, tiệm tiến, có lúc nhảy vọt, nhưng có lúc dậm chân tại chỗ, thậm chí thụt lùi tạm thời. Phát triển có mối quan hệ với tăng trưởng và chín muồi. Tăng trưởng là sự gia tăng về số lượng, ví dụ tăng chiều cao, cân nặng, số lượng tế bào. Khi tăng trưởng đạt đến độ chín muồi thì sẽ dẫn đến sự thay đổi về chất lượng, được gọi là phát triển. Tính chất chung của sự phát triển là quá trình biến đổi từ đơn giản đến phức tạp, từ chưa phân hóa đến phân hóa. Quá trình phát triển của con người đựơc nghiên cứu ở ba khía cạnh: a. Thể chất: Chỉ những biến đổi sinh học, ví dụ như sự tăng trưởng, phát triển của cơ quan, cơ thể; b. Nhận thức, tâm lý lứa tuổi, liên quan sự hình thành phát triển tư duy, khả năng học tập, cảm xúc; c. Tâm lý xã hội liên quan đến sự hình thành các mối quan hệ xã hội, trách nhiệm với bản thân, gia đình, cộng đồng, xã hội. Cả ba mặt phát triển có mối quan hệ tương tác, hỗ trợ lẫn nhau, không thể tách rời. Quá trình phát triển ở người là quá trình phức tạp, chịu ảnh hưởng trực tiếp của hai nhóm nhân tố chính: nhân tố di truyền (bộ gen của tế bào, của cơ thể) và nhân tố môi trường (môi trường tự nhiên và môi trường xã hội) Về tổng thể, phát triển ở người có những đặc trưng cơ bản sau: 1. Phát triển diễn ra trong suốt cuộc đời của một con người, kể cả lúc già, và thể hiện mối liên hệ nhân quả ở các giai đoạn phát triển. Giai đoạn phát triển trước đặt tiền đề cho giai đoạn phát triển sau. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  6. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -5- 2. Phát triển diễn ra theo chiều hướng tích cực, tiêu cực lẫn trung tính, tùy thuộc vào nhiều yếu tố như giai đoạn phát triển, điều kiện môi trường, chức năng khảo sát. 3. Ở mọi lứa tuổi, phát triển bao gồm cả cái được và cái mất. Ví dụ, ở lứa tuổi nhi đồng, tư duy chưa phát triển nhưng sự tò mò, thích khám phá thế giới xung quanh của trẻ rất lớn, tuổi già có thể chất sút giảm nhưng lại có vốn sống phong phú. 4. Phát triển của con người chịu ảnh hưởng rất lớn của bối cảnh lịch sử, kinh tế, xã hội, văn hóa (điều kiện môi trường sống). 5. Phát triển chịu tác động của nhiều nhân tố tương tác lẫn nhau (nhân tố di truyền, môi trường bên trong cơ thể, môi trường sống...). 6. Phát triển người là lĩnh vực nghiên cứu mang tính liên ngành, ví dụ các chủ đề lớn liên quan phát triển người của những ngành này là: - Nhân chủng học: Ảnh hưởng của các yếu tố văn hóa, xã hội đến phát triển người, phát triển người ở các nền văn hóa khác nhau. - Sinh học: Các hiện tượng và quá trình sinh học trong phát triển người từ trứng thụ tinh --> cơ thể con người. - Lịch sử: Các giai đoạn, biến cố lịch sử tác động như thế nào đến phát triển người. - Tâm lý học: Phát triển của người về mặt nhận thức, tâm lý lứa tuổi, tâm lý xã hội. - Xã hội học: Sự phát triển của xã hội, các hệ thống thể chế xã hội ảnh hưởng như thế nào đến phát triển người. Nội dung môn Sinh học Phát triển người sẽ đề cập chủ yếu quá trình phát triển theo góc độ sinh học, liên hệ một phần theo góc độ tâm lý và xã hội, từ đó rút ra những bài học, ứng dụng thực tiễn giúp nâng cao chất lượng cuộc sống con người, phát triển theo hướng tích cực và hạn chế những mặt tiêu cực (ví dụ xây dựng các chương trình giáo dục theo lứa tuổi, chương trình dân số, chăm sóc sức khỏe cộng đồng...). Hiểu rõ quá trình phát triển ở người có ý nghĩa thực tiễn lớn. Trong các ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  7. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -6- chương trình phát triển, con người nằm ở vị trí trung tâm. Do vậy, cần tạo môi trường thuận lợi để mỗi con người có thể phát huy được tiềm năng sẵn có của mình, đáp ứng được nhu cầu, sở thích của cá nhân phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội. Mục tiêu hướng tới là tạo điều kiện cho mỗi cá nhân có thể sống vui, sống khỏe, sống có ích để có thể góp phần xây dựng một xã hội lành mạnh. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU PHAÙT TRIEÅN NGÖÔØI - Nghiên cứu về đặc điểm sinh học:sử dụng các phương pháp nghiên cứu phôi sinh học, giải phẫu hình thái, mô tả, phôi sinh học thực nghiệm (cấy ghép phôi, nghiên cứu phôi phát triển bất thường), nghiên cứu những người sinh đôi cùng trứng. - Nghiên cứu về tập tính: quan sát, phỏng vấn, sử dụng phiếu điều tra, test, nghiên cứu tình huống (case study). - Nghiên cứu so sánh các nhóm tuổi khác nhau ở cùng thời điểm, nghiên cứu sự phát triển của một nhóm qua các giai đoạn, thời gian khác nhau. - Nghiên cứu thực nghiệm khảo sát các mối liên hệ tương quan của các yếu tố phát triển. - Các vấn đề cần lưu ý trong nghiên cứu phát triển người: tác động phức tạp, tương quan của nhiều yếu tố cùng lúc đến phát triển; yếu tố đạo đức, tôn trọng, bảo vệ nhân phẩm, quyền lợi của những người tự nguyện là đối tượng nghiên cứu. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  8. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -7- BAØI 1. VAI TROØ CUÛA NHAÂN TOÁ DI TRUYEÀN VAØ NHAÂN TOÁ MOÂI TRÖÔØNG TRONG QUAÙ TRÌNH PHAÙT TRIEÅN CÔ THEÅ NGÖÔØI Sự tăng trưởng và phát triển cơ thể là những quá trình phức tạp, là kết quả tác động qua lại giữa hai nhóm nhân tố di truyền và môi trường. Mỗi cá thể người mang đặc trưng của cha mẹ, dòng họ (kế thừa sinh học) và cả dấu ấn của xã hội, văn hóa tương ứng mà cá thể đó sinh sống (kế thừa văn hóa, xã hội). I. NHAÂN TOÁ DI TRUYEÀN - Hợp tử là kết quả gặp gỡ và thụ tinh của tinh trùng từ bố với tế bào trứng từ mẹ. Hợp tử mang bộ nhiễm sắc thể 2n do sự kết hợp bộ NST n của bố và bộ NST n của mẹ. - Ở người, bộ NST 2n = 46 gồm 22 cặp NST thường và 1 cặp NST giới tính (XX: nữ, XY: nam). - Bộ NST 2n của hợp tử chứa toàn bộ thông tin di truyền là các gen sắp xếp theo chiều dọc của NST (mỗi gen tương ứng một đoạn ADN, và mỗi NST tương ứng một phân tử ADN). - Bộ gen qui định chương trình phát triển cơ thể người. Chương trình phát triển được thực hiện dần dần qua các giai đoạn nhờ sự biểu hiện từng lúc của các gen trong những điều kiện môi trường nhất định . Biểu hiện của gen chính là kết quả tương tác giữa di truyền và môi trường. Kết quả từ một hợp tử ban đầu, qua quá trình phân chia, biệt hóa tạo thành cơ thể con người hoàn chỉnh với khoảng 1014 tế bào phân hóa thành khoảng 200 loại tế bào khác nhau, tạo thành các mô, cơ quan, hệ cơ quan chuyên biệt của cơ thể. - Thông tin di truyền được lưu giữ và truyền qua các thế hệ thông qua các giao tử. Cá thể chết đi nhưng thông tin di truyền thì bất tử. Thông tin di truyền có thể bị biến đổi, cá thể mang các biến dị có thể truyền lại những tính trạng này cho thế hệ ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  9. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -8- sau. Dưới tác động lâu dài của chọn lọc tự nhiên, những biến đổi mang tính thích nghi của loài được giữ lại, dẫn tới quá trình tiến hóa của sinh giới. - Cá thể sẽ mang yếu tố di truyền của loài là kết quả của biến dị và chọn lọc tự nhiên và những yếu tố di truyền của từng cá thể là kết quả kế thừa bộ gen từ bố mẹ. II. NHAÂN TOÁ MOÂI TRÖÔØNG Môi trường ở đây chỉ toàn bộ những nhân tố không phải di truyền, có tác động lên con người trước và sau khi sinh. Môi trường gồm hai nhóm lớn: - Môi trường bên trong: bao gồm những đặc điểm hình thái giải phẫu và chức năng của các cơ quan trong cơ thể. - Môi trường bên ngoài chỉ tất cả những nhân tố môi trường bao quanh con người, bao gồm môi trường tự nhiên như các yếu tố địa lý, khí hậu, và môi trường xã hội như gia đình, cộng đồng, đời sống văn hóa – xã hội. Con người là loài sinh học, nằm ở đỉnh cao của tiến hóa sinh học, có những đặc trưng riêng của loài chỉ có ở người như khả năng nhận thức, tư duy. Ở người, thích nghi sinh học với môi trường tự nhiên đã yếu đi tới mức thấp nhất, nhường chỗ cho phương thức thích nghi riêng – thích nghi bằng văn hóa – xã hội. Thực sự, đặc thù của môi trường sống của con người là sự xen kẽ phức tạp của nhân tố tự nhiên và văn hóa – xã hội, nhiều khi khó vạch ra ranh giới giữa chúng. III. MOÄT SOÁ PHAÛN UÙNG THÍCH NGHI CUÛA CÔ THEÅ NGÖÔØI VÔÙI MOÂI TRÖÔØNG 1.Ñieàu hoøa nhieät Dạng thích nghi sinh lý có liên quan đến các chức năng như tuần hoàn, hô hấp, bài tiết... và chuyển hóa cơ bản (ví dụ bài tiết mồ hôi, tăng cường chuyển hóa cơ bản để tạo nhiệt lượng cho cơ thể, tích mỡ dưới da làm lớp cách nhiệt). ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  10. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi -9- Dạng thích nghi về hình thái cơ thể : Dân cư vùng nhiệt đới có trọng lượng trung bình của cơ thể nhỏ hơn so với dân cư miền ôn đới và bề mặt da của cơ thể ở người vùng nhiệt đới tương đối rộng hơn. Tỉ số P/S (P: Trọng lượng cơ thể tính bằng kg, S: bề mặt da tính bằng m2) giảm dần ở người miền ôn đới sang nhiệt đới. Dạng thích nghi văn hóa – xã hội: Nhà ở, áo quần, tiện nghi, nhu cầu về thành phần dinh dưỡng. 2.Thích nghi vôùi ñoä cao - Thích nghi sinh lý như tăng nhịp tim, nhịp thở, tăng lượng hồng cầu. - Thích nghi hình thái cơ thể, lồng ngực rộng, lực cơ bắp tốt giúp tận dụng tốt đa lượng oxy. 3.Thích nghi về dinh dưỡng: Liên quan đến phong tục, tập quán, sở thích, ăn uống. - Tình trạng suy dinh dưỡng, nhẹ cân, rối loạn phát triển: ví dụ thiểu năng tuyến giáp, bướu cổ, mù lòa do thiếu vitamin A ... - Tình trạng thừa cân, béo phì, các bệnh tim mạch, tiểu đường. - Tập quán bú sữa mẹ ở trẻ sơ sinh, chế độ cho ăn dặm. - Vấn đề an toàn thực phẩm. IV. TAÙC ÑOÄNG QUA LAÏI GIÖÕA YEÁU TOÁ DI TRUYEÀN VAØ YEÁU TOÁ MOÂI TRÖÔØNG Các yếu tố sinh học, di truyền (phát triển thể chất, hệ thần kinh, giác quan, ...) là tiền đề cho sự phát triển. Yêu tố sinh học có thể tạo điều kiện thuận lợi hoặc khó khăn cho việc hình thành một loại hoạt động nào đó, ví dụ năng khiếu âm nhạc, năng lực cảm xúc, các khuyết tật về giác quan, hệ thần kinh ... ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  11. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 10 - Con người sinh ra, lớn lên và hoạt động trong một hoàn cảnh, điều kiện cụ thể của môi trường tự nhiên và xã hội. Môi trường sống này tạo điều kiện cần thiết cho sự phát triển thể chất, tâm lý và ý thức cá nhân. Môi trường còn có ảnh hưởng tiêu cực lẫn tích cực đến sự phát triển của cá nhân tùy thuộc ở chỗ cá nhân có quan hệ tích cực với những yếu tố nào của môi trường. Nói tóm lại, tiền đề vật chất cho sự phát triển là hai nhóm yếu tố di truyền và môi trường vốn không thể tách rời. Và yếu tố thứ ba là tính tích cực hoạt động của chủ thể có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển tâm lý của cá nhân. Ở từng giai đoạn phát triển theo lứa tuổi, cần xác định đúng vai trò, vị trí của từng yếu tố và mối tác động qua lại giữa chúng để có thể vận dụng vào thực tiễn. Chẳng hạn như vai trò của gia đình/môi trường gia đình, vai trò của giáo dục/môi trường học đường có ý nghĩa lớn trong việc uốn nắn, hình thành các thói quen tốt, tính cách ở lứa tuổi nhi đồng, thiếu niên. Khi trưởng thành, tính tích cực của chủ thể giúp cá nhân có thể thay đổi hoàn cảnh sống theo hướng tích cực. V. VAÁN ÑEÀ SÖÙC KHOÛE VAØ BEÄNH TAÄT Định nghĩa về sức khỏe của WHO (1975): “Sức khỏe là một trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không phải là tình trạng không có bệnh hay thương tật theo nghĩa thông thường”. Sức khỏe có liên quan mật thiết với môi trường. Môi trường bên trong cơ thể sống liên quan hoạt động chuyển hóa ở các cấu trúc nội tạng, chịu tác động của lối sống cá nhân (ví dụ tập thể dục, vệ sinh ăn uống, sinh hoạt điều độ). Môi trường bên ngoài rất đa dạng, bao gồm môi trường tự nhiên mà con người sinh sống (khí hậu, lãnh thổ), điều kiện lao động, môi trường gia đình, cộng đồng, xã hội đòi hỏi con người phải có những thích ứng phù hợp: thích ứng sinh học và thích ứng xã hội. Bệnh tật có thể biểu hiện ở nhiều dạng: - Bệnh tật do rối loạn sinh học: biến đổi trong bộ gen (bệnh di truyền), rối loạn trong hoạt động chuyển hóa, do suy nhược, do bệnh truyền nhiễm. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  12. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 11 - - Bệnh tật do rối loạn tâm lý – xã hội: có thể do ảnh hưởng của rối loạn sinh học, do tác động của hoàn cảnh gia đình, hoàn cảnh xã hội. Nhìn chung, quá trình phát triển diễn ra thuận lợi khi: - Không có bất thường trong bộ máy di truyền. - Môi trường bên trong và bên ngoài thuận lợi cho sự biểu hiện của gen. VI. NGHIEÂN CÖÙU CAÙC CAËP SINH ÑOÂI CUØNG TRÖÙNG/KHAÙC TRÖÙNG Nghiên cứu cặp sinh đôi giúp phân tích ảnh hưởng của nhân tố di truyền, của nhân tố môi trường riêng rẽ hoặc ảnh hưởng tổng hợp của cả hai lên các đặc điểm kiểu hình của cá thể. Tỉ lệ người sinh đôi cùng trứng chiếm khoảng 0.5% dân số, trong đó 1/3 là sinh đôi cùng trứng. Người sinh đôi cùng trứng sinh ra từ một trứng thụ tinh hay phôi còn non chưa phân chia thành hai hay nhiều phần, mỗi phần phát triển thành một cơ thể riêng. Như vậy, những người sinh đôi cùng trứng có cùng một kiểu gen và luôn cùng một giới tính. Người sinh đôi khác trứng sinh ra từ hai trứng hay nhiều trứng rụng cùng một lúc, được thụ tinh bởi các tinh trùng khác nhau. Những người sinh đôi cùng trứng, về mặt di truyền, cũng tương tự như anh chị em cùng bố mẹ: khác kiểu gen, có thể cùng hoặc khác giới tính. Những đặc điểm khác biệt của các cặp sinh đôi cùng trứng chủ yếu do tác động của yếu tố môi trường, những đặc điểm giống nhau của họ chủ yếu do tác động của nhân tố di truyền. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  13. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 12 - BAØI 2. QUAÙ TRÌNH PHAÙT TRIEÅN ÔÛ NGÖÔØI GIAI ÑOAÏN TRÖÔÙC KHI SINH Quá trình phát triển phôi thai ở người gồm các giai đoạn chính sau: 1. Sự thụ tinh (thụ thai). 2. Giai đoạn phát triển phôi: tính từ lúc thụ thai đến khi phôi được 2 tháng tuổi. 3. Giai đoạn phát triển thai: bắt đầu từ tháng thứ ba thai kỳ tới lúc trẻ sinh ra. I. SỰ THỤ TINH Trứng được hình thành trong quá trình sinh trứng ở cơ thể mẹ, tinh trùng được hình thành trong quá trình sinh tinh ở cơ thể bố. Trứng rụng rơi vào ống dẫn trứng, gặp tinh trùng sẽ xảy ra hiện tượng thụ tinh. Trong ống dẫn trứng, tinh trùng chỉ sống và giữ khả năng thụ tinh trong vòng 24 – 48 giờ, còn trứng có khả năng thụ tinh trong vòng 6-24 giờ sau khi rụng. Khi tinh trùng xâm nhập vào tế bào trứng, sẽ có sự kết hợp nhân tinh trùng và nhân tế bào trứng tạo thành hợp tử hay trứng thụ tinh. II. GIAI ÑOAÏN PHAÙT TRIEÅN PHOÂI (HÔÏP TÖÛ – PHOÂI 2 THAÙNG TUOÅI) Trứng thụ tinh bắt đầu phân cắt tạo phôi dâu khi đi dọc theo ống dẫn trứng. Qua 3 – 7 ngày sau khi thụ tinh, phôi dâu rơi vào tử cung, chuyển thành túi phôi và bắt đầu làm tổ trong lớp nội mạc tử cung. Mầm phôi nằm trong túi phôi qua các giai đoạn phân hóa thành phôi vị 3 lá phôi, từ đó hình thành các mầm cơ quan của phôi và phát triển thành cơ quan. Ở giai đoạn phát sinh cơ quan, mầm thần kinh xuất hiện trước tiên, sau 3 tuần tuổi. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  14. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 13 - Phôi phát triển trong túi ối chứa đầy dịch ối. Túi ối thông với các túi ngoài phôi khác là túi noãn hoàng, túi niệu, và bao phủ toàn bộ các túi này là màng đệm. Khu vực nối giữa các túi ngoài phôi thu hẹp lại gọi là cuống rốn, kéo dài thành dây rốn, chứa nhiều mạch máu; ở đầu ngoài dây rốn, mọc ra nhiều mấu lồi gọi là lông nhung ăn sâu vào thành tử cung; tạo thành nhau thai. Qua nhau thai, phôi có thể hấp thu chất dinh dưỡng, oxy từ cơ thể mẹ và bài tiết các chất cặn bã. Phôi 4 tuần tuổi dài khoảng 4 – 5 mm, có dạng phôi của động vật có xương sống: đầu to, có khe mang, có đuôi. Tim có dạng mẩu lồi đã co bóp, mầm chi xuất hiện. Phôi 7 tuần tuổi dài khoảng 20 mm, vẫn còn khe mang và đuôi, đầu và chi đã phân hóa rõ. Phôi 8 tuần tuổi dài khoảng 30 mm, khe mang biến mất, đã phân hóa mắt, mũi, tai, tay chân xuất hiện các ngón. Mầm các nội quan đã xuất hiện. III. GIAI ÑOAÏN PHAÙT TRIEÅN THAI (TÖØ THAÙNG THÖÙ BA ÑEÁN KHI SINH RA) Phôi 2 tháng tuổi đã có hầu hết cấu trúc cơ bản của cơ thể sẽ chuyển qua giai đoạn tăng trưởng các cơ quan và hoàn thiện dần các cấu trúc. Cuối tháng thứ ba, thai dài khoảng 95mm, đã có hình dạng người, có thể phân biệt được giới tính. Cuối tháng thứ tư, thai dài khoảng 135mm, đã nhìn thấy rõ mặt. Cuối tháng thứ năm, xuất hiện lông sơ cấp. Tháng thứ sáu, lông mày và lông mi xuất hiện. Trong tháng thứ năm và sáu, não bộ và tủy sống của thai phát triển rất mạnh. Tháng thứ bảy, thai có da nhăn nheo. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  15. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 14 - Tháng thứ tám, da bớt nhăn nheo do lớp mỡ dưới da được hình thành. Các chi tương đối ngắn, lông sơ cấp rụng và thay thế bằng lông thứ cấp. Đầu tháng thứ chín, thai dài khoảng 335mm. Hệ cơ phát triển mạnh. Về cơ bản, cơ thể em bé đã hình thành đầy đủ để chuẩn bị chào đời. Trẻ em Việt Nam sinh ra dài trung bình 50cm, nặng khoảng 3kg. Thời gian phát triển phôi – thai xảy ra trong tử cung mẹ. Do vậy thể trạng, tâm lý và chế độ sinh hoạt của người mẹ ở thời kỳ mang thai có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của thai nhi. IV. CAÙC YEÁU TOÁ AÛNH HƯỞNG THAI NHI Ở GIAI ĐOẠN MẸ MANG THAI Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển phôi thai như làm chậm quá trình phát triển, làm xuất hiện các bất thường sinh lý hoặc bất thường hình thái của thai (dị tật) tùy thuộc vào giai đoạn phát triển bị tác động. Thai dị tật có thể có nguồn gốc di truyền hoặc do tác động ngoại lai trong thời kỳ mẹ mang thai. - Do nguồn gốc di truyền: do đột biến gen, đột biến nhiễm sắc thể xảy ra ở giai đoạn tạo giao tử (ví dụ hội chứng Down, các bệnh do dư thừa nhiễm sắc thể giới tính) - Do tác động ngoại lai: ví dụ hormon, chế độ ăn uống, sử dụng thuốc, chất kích thích, nhiễm khuẩn, nhiễm virus ở người mẹ. V. THÔØI KYØ NHAÏY CAÛM CUÛA PHOÂI THAI - Ở giai đoạn phát triển phôi sớm của người (tuần 1,2) phôi khá nhạy cảm với các tác nhân, có thể bị hư hỏng nặng gây sẩy thai. Trường hợp nhẹ, các tế bào chưa phân hóa sẽ phân chia, thay thế các tế bào bị hư hỏng. Một số trường hợp, gây u quái, chửa trứng dạng bọc. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  16. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 15 - - Giai đoạn phôi 1-2 tháng tuổi rất nhạy cảm. Các mầm cơ quan chịu tác động của các yếu tố ngoại lai sẽ gây dạng bất thường. - Giai đoạn thai (từ tuần 9 – sinh): sự hình thành các mầm cơ quan đã hoàn tất, các tác nhân khó có thể gây quái thai. Tuy nhiên, sự phát triển của não bộ, mắt, các cơ quan sinh dục vẫn trong thời kỳ nhạy cảm nếu bị tác động có thể dẫn tới rối loạn chức năng và xuất hiện các bất thường nhỏ về cấu trúc. VI. CAÙC TAÙC NHAÂN AÛNH HÖÔÛNG ÑEÅN SÖÏ PHAÙT TRIEÅN CUÛA THAI NHI 1.Tuổi của mẹ Tuổi sinh sản tốt nhất của người mẹ là 20 – 35 tuổi, cơ quan sinh dục đạt độ thành thục về cấu trúc và chức năng và người mẹ đã chuẩn bị tâm thế làm mẹ, chăm sóc con. Ở trẻ vị thành niên độ tuổi 13 – 15 tuổi, cơ quan sinh dục đang trong quá trình thành thục, các em chưa được chuẩn bị tâm thế mang thai, làm mẹ. Mang thai ở tuổi này dễ dẫn đến các nguy cơ sẩy thai, sinh non và có tác động tâm lý xấu đối với các em. Tuổi mẹ trên 40, quá trình sinh nở của người mẹ có thể khó khăn do sự lão hóa của cơ thể, dễ sẩy thai, em bé dễ có nguy cơ bị bất thường di truyền. 2.Taâm lyù cuûa ngöôøi meï mang thai Sự xúc động mạnh ở người mẹ kích thích hệ nội tiết hoạt động mạnh, các hormon có thể đi qua nhau thai vào phôi, ảnh hưởng đến phát triển của phôi. Tác động stress kéo dài ở người mẹ mang thai dẫn tới những bất lợi cho sự phát triển thai nhi: sẩy thai, sinh non, sinh khó, thai phát triển chậm, em bé sinh ra nhẹ cân, có tính khí nóng nảy, dễ bị bệnh tim mạch. Các bà mẹ cần được tư vấn trong những trường hợp này. 3.Cheá ñoä dinh döôõng cuûa meï ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  17. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 16 - Chế độ dinh dưỡng của người mẹ bị thiếu năng lượng, thiếu cân đối có nguy cơ làm tăng tỉ lệ tử vong ở trẻ, trẻ sinh ra nhẹ cân, phát triển trí tuệ bị ảnh hưởng. Cần có chế độ dinh dưỡng hợp lý cho người mẹ mang thai, đặc biệt ở giai đoạn 3 tháng cuối thai kỳ, lúc thai tăng trọng lượng nhanh và các tế bào thần kinh phân chia nhanh. Tuy nhiên, có thể có chế độ chăm sóc và dinh dưỡng đặc biệt cho trẻ sinh non từ 7 tháng tuổi trở đi. 4.Caùc nhaân toá gaây haïi: coù theå gaây quaùi thai, dò taät ôû giai ñoaïn nhaïy caûm cuûa thai, ví duï nhö: - Thuốc an thần thalidomide, dược phẩm của Đức (1957 – 1962) gây bất thường ở chi. Các bà mẹ dùng thuốc, giai đoạn thai kỳ 1,2 tháng tuổi, em bé sinh ra không có tay, chân. - Tia xạ, dioxin gây dị tật tay chân, mặt. - Hormon với hàm lượng thiếu hụt hoặc quá cao, có nguy cơ gây bất thường giới tính ở giai đoạn bắt đầu biệt hóa giới tính. - Các chất ô nhiễm công nghiệp, thuốc bảo vệ thực vật. VII. CAÙC BIEÄN PHAÙP NGÖØA THAI. 1.Caùc bieän phaùp töï nhieân - Phương pháp Ogino (1924): tính ngày rụng trứng (thường khoảng ngày 12 – 16 trước kinh nguyệt) và tránh giao hợp vào thời gian có nguy cơ. Thời gian này thay đổi tuỳ độ dài của chu kỳ kinh nguyệt và phụ thuộc vào khả năng sống của trứng và tinh trùng trong bộ máy sinh dục. Tỉ lệ thành công: 60 –80%. - Ngừa thai khi cho con bú: sự tiết sữa liên quan hoạt động của hormon buồng trứng và hormon tuyến yên, do tăng lượng progesteron, ức chế tuyến yên sản sinh hormon kích hoạt nang FSH và LH --> ức chế rụng trứng. Khi phụ nữ không cho con bú, trứng có thể rụng sau 6 tuần lễ sau khi sinh. Nếu cho con bú, sự rụng trứng có thể chậm hơn, thường sau 12 tuần lễ sau khi sinh. 2.Caùc bieän phaùp nhaân taïo ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  18. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 17 - - Vòng tránh thai: ngăn sự làm tổ của trứng trong tử cung. Tỉ lệ thành công: 95% hoặc hơn. - Màng mỏng, mũ âm đạo: ngăn chặn tinh trùng xâm nhập. - Thuốc ngừa thai: thường là các hormon tổng hợp bắt chước theo cơ chế hoạt động của hormon tự nhiên. Loại thuốc tương tự hormon sinh dục estrogen và progesteron: progesteron ngăn sự tiết kích tố sinh dục từ tuyến yên, estrogen bù đắp cho sự ngưng tiết estrogen của buồng trứng. Thuốc ngừa thai có tác dụng ngăn sự rụng trứng và màng nhày tử cung không phát triển. 3.Ngöøa thai ôû nam - Xuất tinh ngoài: tỉ lệ thành công 80%. - Bao cao su: ngừa thai, tránh các bệnh lây truyền qua đường sinh dục. - Ngừa thai bằng hormon: ức chế tuyến yên tiết kích tố sinh dục ức chế sinh tinh. 4.Ngừa thai vĩnh viễn: triệt sản, thắt ống dẫn trứng, thắt ống dẫn tinh. 5.Caùc bieän phaùp gaây saåy thai: thuốc hủy thai (sau giao hợp), điều hòa kinh nguyệt (phôi dưới 8 tuần tuổi), nạo hút thai (thai 8 -12 tuần tuổi), sinh non (thai trên 12 tuần tuổi). Tất cả các biện pháp gây sẩy thai đều để lại hậu quả xấu như nguy cơ nhiễm trùng tử cung, thủng tử cung, băng huyết, vô sinh. VIII. CAÙC BIEÄN PHAÙP SINH SAÛN COÙ HOÃ TRÔÏ 1.Thuï tinh trong oáng nghieäm: được thực hiện qua các bước chính: - Dự đoán hay chủ động kích thích rụng trứng. Có thể tiêm hormon để kích thích nhiều nang trứng phát triển và cho rụng nhiều trứng. Hút nang trứng 36h sau khi tiêm hormon gây rụng trứng. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  19. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 18 - - Thu nhận và xử lý tinh dịch nhằm loại bỏ các nhân tố ức chế khả năng thụ tinh của tinh trùng, chọn lọc tinh trùng, thu đủ số lượng tinh trùng. - Thụ tinh trong ống nghiệm: Ủ trứng trong môi trường nhân tạo để nó hoàn tất giảm phân. Cho thụ tinh. Nuôi cấy hợp tử khoảng 48h đến giai đoạn phôi 4 tế bào rồi cấy vào tử cung. Thường cấy 3 – 4 phôi vào tử cung. Có thể nuôi phôi đến giai đoạn túi phôi trước khi cấy vào tử cung mẹ 2.Thuï tinh trong oáng nghieäm coù hoã trôï: tiêm thẳng tinh trùng vào trứng, dùng xung điện để hợp nhất màng trứng và màng tinh trùng. 3.Baûo quaûn tinh truøng vaø phoâi - Bảo quản tinh trùng trong nitơ lỏng –1960C, sau đó giải đông ở nhiệt độ thường trước khi sử dụng. Việc bảo quản lạnh tinh trùng không làm tăng tỉ lệ bất thường thai. - Phôi được đông lạnh đầu giai đoạn phân cắt (4-8 tế bào), sau giải đông, tỉ lệ sống của phôi 50 – 75% - Có thể sử dụng kỹ thuật PCR để xác định một số đặc điểm của phôi: xác định giới tính, các đột biến gen trước khi cấy ghép phôi. Các ứng dụng lệch lạc của kỹ thuật gây ra những tranh cãi lớn trên quan điểm đạo lý. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
  20. Sinh hoïc phaùt trieån ngöôøi - 19 - BAØI 3. QUAÙ TRÌNH PHAÙT TRIEÅN ÔÛ NGÖÔØI GIAI ÑOAÏN SAU KHI SINH Giai đoạn sau khi sinh được đánh dấu từ khi trẻ chào đời cho đến lúc trưởng thành, già và qua đời. Đây là thời kỳ phát triển cơ thể, tâm lý, nhân cách dưới ảnh hưởng của môi trường sống (môi trường tự nhiên và môi trường xã hội). Hiểu biết những quy luật của quá trình phát triển có ý nghĩa trong chăm sóc, giáo dục con người có sức khỏe. Theo định nghĩa của WHO, sức khỏe “là một trạng thái thoải mái toàn diện về thể chất, tâm thần và xã hội, chứ không phải là tình trạng không có bệnh hay thương tật theo nghĩa hiểu thông thường”. Kể từ lúc sinh ra, cuộc đời của một con người được chia thành các giai đoạn chính sau: 1. Giai đoạn thơ ấu: từ lúc sinh – 3 tuổi 2. Giai đoạn nhi đồng: 3-5 tuổi 3. Giai đoạn thiếu nhi: 6-12 tuổi 4. Giai đoạn vị thành niên: 12-19 tuổi 5. Giai đoạn trưởng thành: từ 20 tuổi – cuối đời, gồm các giai đoạn nhỏ sau: - Tuổi thanh niên: 20-35 tuổi - Tuổi trung niên: 35-55 (nữ) – 60 tuổi (nam) - Tuổi già: từ 55 tuổi (nữ), 60 tuổi (nam) đến hết cuộc đời. Dưới đây sẽ khảo sát những đặc điểm phát triển về thể chất, tâm lý ở từng lứa tuổi. I. GIAI ÑOAÏN THÔ AÁU: TÖØ LUÙC SINH RA – 3 TUOÅI Các tế bào thần kinh tiếp tục phân chia nhanh ở giai đoạn ba tháng cuối thai kỳ và những tháng đầu sau khi trẻ ra đời nhưng cấu trúc tế bào nơron còn đơn giản. ThS. Nguyeãn Bích Lieân Khoa Sinh hoïc
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2