intTypePromotion=1
ADSENSE

Giáo trình Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật: Phần I - PGS.TS Nguyễn Trần Oánh

Chia sẻ: Nguyễn Thị Ngọc Lựu | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:78

407
lượt xem
155
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Giáo trình Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật: Phần I trình bày các nội dung về vai trò của biện pháp hóa học bảo vệ thực vật trong sản xuất nông nghiệp, lịch sử phát triển, xu hướng và tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật trên thế giới và ở Việt Nam, những hiểu biết chung về thuốc bảo vệ thực vật quản lý và sử dụng, cơ sở sinh lý, sinh thái học của thuốc bảo vệ thực vật trong phòng trừ dịch hại, hậu quả xấu của thuốc bảo vệ thực vật gây ra cho môi sinh. Đây là tài liệu tham khảo dành cho sinh viên ngành Nông nghiệp. Mời bạn đọc tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Sử dụng thuốc bảo vệ thực vật: Phần I - PGS.TS Nguyễn Trần Oánh

  1. B GIÁO D C VÀ ðÀO T O TRƯ NG ð I H C NÔNG NGHI P HÀ N I PGS.TS. Nguy n Tr n Oánh (Ch biên) TS. Nguy n Văn Viên , KS.Bùi Tr ng Th y GIÁO TRÌNH S D NG THU C B O V TH C V T Hµ néi – 2007
  2. L I NÓI ð U T th p niên 70 c a th k 20, cùng v i s phát tri n vũ bão c a các ngành khoa h c khác, lĩnh v c hoá h c và k thu t s d ng thu c b o v th c v t (BVTV) ñã có s ñ i thay r t m nh m : S hi u bi t sâu s c hơn v phương th c tác ñ ng c a thu c BVTV ñã cho phép phát hi n ra nhi u ho t ch t m i có phương th c tác ñ ng khác trư c, có hi u l c cao v i d ch h i, dùng li u th p, nhưng l i an toàn v i ñ ng v t máu nóng và các sinh v t khác không ph i ñ i tư ng phòng tr . S ti n b trong công ngh gia công, ñóng gói, công ngh s n xu t ch t ñ n và ph gia cho phép gia công ñư c nhi u d ng ch ph m m i, ñáp ng ñư c yêu c u qu n lý thu c BVTV ngày càng ch t ch c a các qu c gia và các t ch c qu c t . Do khuôn kh cu n sách và s ti t h c h n ch , nên chúng tôi ch mong trình bày ñư c nh ng ki n th c cơ b n v thu c BVTV m t cách h th ng ñ ngư i sinh viên ngành BVTV khi ra trư ng có th áp d ng. ð ng th i cu n sách này cũng có th là tài li u tham kh o cho cán b k thu t trong và ngoài ngành. N i dung cu n sách g m hai ph n: Ph n A: “Nh ng hi u bi t chung v thu c BVTV, qu n lý và s d ng” nh m cung c p cho sinh viên nh ng ki n th c cơ b n trong lĩnh v c thu c BVTV và ñ c bi t các cơ s khoa h c nh ng qui ñ nh c a Nhà nư c ta v vi c s d ng an toàn và hi u qu thu c. Ph n B: “Các thu c b o v th c v t”, cung c p cho sinh viên ngành nông nghi p nh ng ñ c tính sinh h c cơ b n c a các nhóm thu c BVTV. ð gi i quy t mâu thu n gi a s lư ng và ch ng lo i thu c BVTV Vi t nam, tăng nhanh v i khuôn kh cu n sách h n h p, nên chúng tôi ch gi i thi u ñ c ñi m chung c a t ng nhóm thu c (phân lo i theo thành ph n hoá h c) và tên chung c a m t s lo i thu c thông d ng nh t trong nhóm ( có lưu ý ñ n các thu c n m trong danh m c ñã ñăng ký Vi t nam). Giáo trình “S d ng thu c B o v th c v t” ñư c biên so n trong khuôn kh c a chương trình môn h c do t p th cán b B môn B nh cây-Nông dư c- Khoa Nông H c- Trư ng ñ i h c Nông Nghi p Hà N i ch u trách nhi m như sau: - Ch biên: PTS.TS. Nguy n Tr n Oánh - Bài m ñ u và ph n A: Nh ng hi u bi t chung v thu c B o V Th c v t, qu n lý và s d ng thu c do PGS.TS. Nguy n Tr n Oánh biên so n. - Ph n B: Các lo i thu c b o v th c v t: + Chương VII: Thu c tr sâu và các ñ ng v t gây h i khác ; chương IX; Thu c xông hơi; Chương X; Thu c tr c ; Chương XI: Ch t ñi u khi n sinh trư ng cây tr ng do TS. Nguy n Văn Viên biên so n. + Chương VIII: Thu c tr b nh do KS.Bùi Tr ng Th y biên so n. Tuy có nhi u c g ng, nhưng do thu th p thông tin còn chưa ñ y ñ , c ng v i trình ñ c a ngư i biên so n có h n, nên cu n sách này không th tránh ñư c thi u sót. Nhóm tác gi r t mong nh n ñư c nhi u ý ki n ñóng góp c a b n ñ c trong và ngoài ngành ñ vi c biên so n giáo trình này trong nh ng l n sau ñư c t t hơn. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………2
  3. Trư c khi h c môn S d ng thu c b o v th c v t, c n ph i h c môn Công trùng chuyên khoa, B nh cây chuyên khoa ho c Côn trùng nông nghi p, B nh cây nông nghi p. CÁC TÁC GI Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………3
  4. M ð U VAI TRÒ C A BI N PHÁP HOÁ H C BVTV TRONG S N XU T NÔNG NGHI P; L CH S PHÁT TRI N, XU HƯ NG VÀ TÌNH HÌNH S D NG THU C BVTV TRÊN TH GI I VÀ VI T NAM Giúp h c viên th y rõ ñư c vai trò quan tr ng c a bi n pháp hoá h c trong s n xu t nông nghi p. Gi i thi u cho h c viên l ch s phát tri n c a bi n pháp này cũng như tình hình s d ng thu c BVTV và xu hư ng nghiên c u thu c BVTV th gi i và Vi t nam, ñ h c viên thêm yêu ngh và h ng thú v i môn h c. 1.VAI TRÒ VÀ Ý NGHĨA C A BI N PHÁP HÓA H C BVTV TRONG S N XU T NÔNG NGHI P: ð ñáp ng ñư c nhu c u ngày càng tăng do vi c bùng n dân s , cùng v i xu hư ng ñô th hoá và công nghi p hoá ngày càng m nh, con ngư i ch còn m t cách duy nh t: thâm canh ñ tăng s n lư ng cây tr ng. Khi thâm canh cây tr ng, m t h u qu t t y u không th tránh ñư c là gây m t cân b ng sinh thái, kéo theo s phá ho i c a d ch h i ngày càng tăng. ð gi m thi t h i do d ch h i gây ra, con ngư i ta ph i ñ u tư thêm kinh phí ñ ti n hành các bi n pháp phòng tr , trong ñó bi n pháp hoá h c ñư c coi là quan tr ng. 1.1. Bi n pháp hoá h c BVTV ñóng m t vai trò quan tr ng trong s n xu t nông nghi p v i nhi u ưu ñi m n i tr i: -Thu c hoá h c có th di t d ch h i nhanh, tri t ñ , ñ ng lo t trên di n r ng và ch n ñ ng nh ng tr n d ch trong th i gian ng n mà các bi n pháp khác không th th c hi n ñư c. -Bi n pháp hoá h c ñem l i hi u qu phòng tr rõ r t, kinh t , b o v ñư c năng su t cây tr ng, c i thi n ch t lư ng nông s n và mang l i hi u qu kinh t , ñ ng th i cũng giúp gi m ñư c di n tích canh tác. -Bi n pháp hoá h c d dùng, có th áp d ng nhi u vùng khác nhau, ñem l i hi u qu n ñ nh và nhi u khi là bi n pháp phòng tr duy nh t. ð n nay, thu c BVTV ñã ñ l i nh ng d u n quan tr ng trong h u h t các lĩnh v c c a n n nông nghi p hi n ñ i. Nhưng loài ngư i v n ti p t c tìm ki m các d ng s n ph m m i d s d ng hơn, có hi u l c tr d ch h i cao hơn, thân thi n hơn v i môi sinh và môi trư ng. 1.2. Thu c BVTV cũng là m t trong nh ng nhân t gây m t n ñ nh môi trư ng. Do b l m d ng, thi u ki m soát, dùng sai, nên nhi u m t tiêu c c c a thu c BVTV ñã b c l như: gây ô nhi m ngu n nư c và ñ t; ñ l i dư lư ng trên nông s n, gây ñ c cho ngư i và nhi u loài ñ ng v t máu nóng; gây m t s cân b ng trong t nhiên, làm suy gi m tính ña d ng c a sinh qu n, xu t hi n các loài dich h i m i, t o tính ch ng thu c c a d ch h và làm ñ o l n các m i quan h phong phú gi a các loài sinh v t trong h sinh thái, gây bùng phát và tái phát d ch h i, d n ñ n hi u l c phòng tr c a thu c b gi m sút ho c m t h n. ð s d ng thu c BVTV ñư c hi u qu và an toàn, chúng ta ph i hi u ñúng và th c hi n ñúng nguyên t c “b n ñúng”: ðúng thu c; ðúng lúc; ðúng n ng ñ li u lư ng và ðúng cách. Mu n th c hi n t t ñư c các nguyên t c trên, chúng ta ph i hi u th u ñáo m i quan h qua l i gi a ch t ñ c, d ch h i và ñi u ki n ngo i c nh.; ph i k t h p hài hoà gi a bi n pháp hoá h c v i các bi n pháp BVTV khác trong h th ng phòng tr t ng h p. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………4
  5. 2. L CH S PHÁT TRI N C A BI N PHÁP HOÁ H C, TÌNH HÌNH S N XU T VÀ S D NG THU C BVTV TRÊN TH GI I VÀ VI T NAM: 2.1. L ch s phát tri n c a bi n pháp hoá h c trên th gi i: Quá trình phát tri n c a bi n pháp hoá h c BVTV trên th gi i có th chia thành m t s giai ño n: Giai ño n 1 (Trư c th k 20) : V i trình ñ canh tác l c h u, các gi ng cây tr ng có năng su t th p, tác h i c a d ch h i còn chưa l n. ð b o v cây, ngư i ta d a vào các bi n pháp canh tác, gi ng s n có. S phát tri n nông nghi p trông ch vào s may r i. Tuy nhiên, t lâu, con ngư i cũng ñã bi t s d ng các loài cây ñ c và lưu huỳnh trong tro núi l a ñ tr sâu b nh. T th k 19, hàng lo t s ki n ñáng ghi nh , t o ñi u ki n cho bi n pháp hoá h c ra ñ i. Benediet Prevest (1807) ñã ch ng minh nư c ñun sôi trong n i ñ ng có th di t bào t n m than ñen Ustilaginales. 1848 lưu huỳnh ñư c dùng ñ tr b nh ph n tr ng Erysiphacea h i nho; dung d ch boocñô ra ñ i năm 1879; lưu huỳnh vôi dùng tr r p sáp Aspidiotus perniciosus h i cam (1881). M ñ u cho vi c dùng các ch t xông hơi trong BVTV là s ki n dùng HCN tr r p v y Aonidiella aurantii h i cam (1887). Năm 1889, aseto asenat ñ ng ñư c dùng tr sâu Leptinotarsa decemeatas h i khoai tây; 1892 gipxin (asenat chì) ñ tr sâu ăn qu , sâu r ng Porthetria dispr. N a cu i th k 19 cacbon disulfua (CS2) ñư c dùng ñ ch ng chu t ñ ng và các r p Pluylloxera h i nho. Nhưng bi n pháp hoá h c lúc này v n chưa có m t vai trò ñáng k trong s n xu t nông nghi p. Giai ño n 2 ( T ñ u th k 20 ñ n năm 1960): Các thu c tr d ch h i h u cơ ra ñ i, làm thay ñ i vai trò c a bi n pháp hoá h c trong s n xu t nông nghi p. Ceresan - thu c tr n m thu ngân h u cơ ñ u tiên (1913); các thu c tr n m lưu huỳnh (1940); r i ñ n các nhóm khác. Thu c tr c còn xu t hi n mu n hơn (nh ng năm 40 c a th k th k 20). Vi c phát hi n kh năng di t côn trùng c a DDT (năm 1939) ñã m ra cu c cách m ng c a bi n pháp hoá h c BVTV. Hàng lo t các thu c tr sâu ra ñ i sau ñó: clo h u cơ (nh ng năm 1940-1950); các thu c lân h u cơ, các thu c cacbamat (1945-1950). Lúc này ngư i ta cho r ng: M i v n ñ BVTV ñ u có th gi i quy t b ng thu c hoá h c. Bi n pháp hoá h c b khai thác m c t i ña, th m chí ngư i ta còn hy v ng, nh thu c hoá h c ñ lo i tr h n m t loài d ch h i trong m t vùng r ng l n. T cu i nh ng năm 1950, nh ng h u qu x u c a thu c BVTV gây ra cho con ngư i, môi sinh và môi trư ng ñư c phát hi n. Khái ni m phòng tr t ng h p sâu b nh ra ñ i. Giai ño n 3 (nh ng năm 1960- 1980): Vi c l m d ng thu c BVTV ñã ñ l i nh ng h u qu r t x u cho môi sinh môi trư ng d n ñ n tình tr ng, nhi u chương trình phòng ch ng d ch h i c a nhi u qu c gia và các t ch c qu c t d a vào thu c hoá h c ñã b s p ñ ; tư tư ng s hãi, không dám dùng thu c BVTV xu t hi n; th m chí có ngư i cho r ng, c n lo i b không dùng thu c BVTV trong s n xu t nông nghi p. Tuy v y, các lo i thu c BVTV m i có nhi u ưu ñi m, an toàn hơn ñ i v i môi sinh môi trư ng, như thu c tr c m i, các thu c tr sâu nhóm perethroid t ng h p (1970), các thu c tr sâu b nh có ngu n g c sinh h c hay tác ñ ng sinh h c, các ch t ñi u ti t sinh trư ng côn trùng và cây tr ng v n liên t c ra ñ i. Lư ng thu c BVTV ñư c dùng trên th gi i không nh ng không gi m mà còn tăng lên không ng ng. Giai ño n 4 (t nh ng năm 1980 ñ n nay): V n ñ b o v môi trư ng ñư c quan tâm hơn bao gi h t. Nhi u lo i thu c BVTV m i, trong ñó có nhi u thu c tr sâu b nh sinh h c, có hi u qu cao v i d ch h i, nhưng an toàn v i môi trư ng ra ñ i. Vai trò c a bi n pháp hoá h c ñã Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………5
  6. ñư c th a nh n. Tư tư ng s thu c BVTV cũng b t d n. Quan ñi m phòng tr t ng h p ñư c ph bi n r ng rãi. 2.2. Tình hình s n xu t và s d ng thu c BVTV trên th gi i: M c dù s phát tri n c a bi n pháp hoá h c có nhi u lúc thăng tr m, song t ng giá tr tiêu th thu c BVTV trên th gi i và s ho t ch t tăng lên không ng ng, s ch ng lo i ngày càng phong phú. Nhi u thu c m i và d ng thu c m i an toàn hơn v i môi sinh môi trư ng liên t c xu t hi n b t ch p các qui ñ nh qu n lý ngày càng ch t ch c a các qu c gia ñ i v i thu c BVTV và kinh phí ñ u tư cho nghiên c u ñ m t lo i thu c m i ra ñ i ngày càng l n. Trong 10 năm g n ñây t ng lư ng thu c BVTV tiêu th có xu hư ng gi m, nhưng giá tr c a thu c tăng không ng ng. Nguyên nhân là cơ c u thu c thay ñ i: Nhi u lo i thu c cũ, giá r , dùng v i lư ng l n, ñ c v i môi sinh môi trư ng ñư c thay th d n b ng các lo i thu c m i hi u qu , an toàn và dùng v i lư ng ít hơn, nhưng l i có giá thành cao. Tuy v y, m c ñ u tư v thu c BVTV và cơ c u tiêu th các nhóm thu c tuỳ thu c trình ñ phát tri n và ñ c ñi m canh tác c a t ng nư c. Ngày nay, bi n pháp hoá h c BVTV ñư c phát tri n theo các các hư ng chính sau: -Nghiên c u tìm ra các ho t ch t m i có cơ ch tác ñ ng m i, có tính ch n l c và hi u l c tr d ch h i cao hơn, lư ng dùng nh hơn, t n lưu ng n, ít ñ c và d dùng hơn. Thu c tr sâu tác d ng ch m (ñi u khi n sinh trư ng côn trùng, pheromon, các ch t ph n di truy n, ch t tri t s n) là nh ng ví d ñi n hình. Thu c sinh h c ñư c chú ý dùng nhi u hơn. -Tìm hi u các phương pháp và nguyên li u ñ gia công thành các d ng thu c m i ít ô nhi m, hi u l c dài, d dùng, lo i d n d ng thu c gây ô nhi m môi trư ng. -Nghiên c u công c phun r i tiên ti n và c i ti n các lo i công c hi n có ñ tăng kh năng trang tr i, tăng ñ bám dính, gi m ñ n m c t i thi u s r a trôi c a thu c. Chú ý dùng các phương pháp s d ng thu c khác bên c nh phun thu c còn ñang ph bi n. Thay phun thu c s m, ñ i trà và ñ nh kỳ b ng phun thu c khi d ch h i ñ t ñ n ngư ng. 2.3. L ch s phát tri n c a bi n pháp hoá h c, tình hình s n xu t và s d ng thu c BVTV Vi t nam: Có th chia thành ba giai ño n: Trư c năm 1957: Bi n pháp hoá h c h u như không có v trí trong s n xu t nông nghi p. M t lư ng r t nh sunfat ñ ng ñư c dùng m t s ñ n ñi n do Pháp qu n lý ñ tr b nh g s t cà phê và Phytophthora cao su và m t ít DDT ñư c dùng ñ tr sâu h i rau. Vi c thành l p T Hoá BVTV (1/1956) c a Vi n Kh o c u tr ng tr t ñã ñánh d u s ra ñ i c a ngành Hoá BVTV Vi t nam. Thu c BVTV ñư c dùng l n ñ u trong s n xu t nông nghi p mi n B c là tr sâu gai, sâu cu n lá l n bùng phát Hưng yên (v ðông xuân 1956- 1957). mi n Nam, thu c BVTV ñư c s d ng t 1962. Giai ño n t 1957-1990: Th i kỳ bao c p. Vi c nh p kh u, qu n lý và phân ph i thu c do nhà nư c ñ c quy n th c hi n. Nhà nư c nh p r i tr c ti p phân ph i thu c cho các t nh theo giá bao c p. B ng màng lư i v t tư nông nghi p ñ a phương, thu c BVTV ñư c phân ph i th ng xu ng HTX nông nghi p. Ban Qu n tr HTX qu n lý và giao cho t BVTV hư ng d n xã viên phòng tr d ch h i trên ñ ng ru ng. Lư ng thu c BVTV dùng không nhi u, kho ng 15000 t n thành ph m/ năm v i kho ng 20 ch ng lo i thu c tr sâu (ch y u) và thu c tr b nh. ða ph n là các thu c có ñ t n lưu lâu trong môi trư ng hay có ñ ñ c cao. Vi c qu n lý thu c lúc này khá d dàng, thu c Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………6
  7. gi thu c kém ch t lư ng không có ñi u ki n phát tri n. Song tình tr ng phân ph i thu c không k p th i; ñáp ng không ñúng ch ng lo i, nơi th a, nơi thi u, gây tình tr ng khan hi m gi t o, d n ñ n hi u qu s d ng thu c th p. M t khác, ngư i nông dân không có ñi u ki n l a ch n thu c, thi u tính ch ñ ng và l i nhà nư c. Tuy lư ng thu c dùng ít, nhưng tình tr ng l m d ng thu c BVTV v n n y sinh. ð phòng tr sâu b nh, ngư i ta ch bi t d a vào thu c BVTV. Thu c dùng tràn lan, phun phòng là ph bi n, khuynh hư ng phun s m, phun ñ nh kỳ ra ñ i, th m chí dùng thu c c vào nh ng th i ñi m không c n thi t; tình tr ng dùng thu c sai k thu t n y sinh kh p nơi; th m chí ngư i ta còn hy v ng dùng thu c BVTV ñ lo i tr h n m t loài d ch h i ra kh i m t vùng r ng l n. Thu c ñã ñ l i nh ng h u qu r t x u ñ i v i môi trư ng và s c kho con ngư i. Khi nh n ra nh ng h u qu c a thu c BVTV, c ng v i tuyên truy n quá m c v tác h i c a chúng ñã gây nên tâm lý s thu c. T cu i nh ng năm 80 c a th k 20, ñã có nhi u ý ki n ñ xu t nên h n ch , th m chí lo i b h n thu c BVTV; dùng bi n pháp sinh h c ñ thay th bi n pháp hoá h c trong phòng tr d ch h i nông nghi p. Giai ño n t 1990 ñ n nay: Th trư ng thu c BVTV ñã thay ñ i cơ b n: n n kinh t t t p trung bao c p chuy n sang kinh t th trư ng. Năm thành ph n kinh t , ñ u ñư c phép kinh doanh thu c BVTV. Ngu n hàng phong phú, nhi u ch ng lo i ñư c cung ng k p th i, nông dân có ñi u ki n l a ch n thu c, giá c khá n ñ nh có l i cho nông dân. Lư ng thu c BVTV tiêu th qua các năm ñ u tăng. Nhi u lo i thu c m i và các d ng thu c m i, hi u qu hơn, an toàn hơn v i môi trư ng ñư c nh p. M t m ng lư i phân ph i thu c BVTV r ng kh p c nư c ñã hình thành, vi c cung ng thu c ñ n nông dân r t thu n l i. Công tác qu n lý thu c BVTV ñư c chú ý ñ c bi t và ñ t ñư c hi u qu khích l . Nhưng do nhi u ngu n hàng, m ng lư i lưu thông quá r ng ñã gây khó cho công tác qu n lý; quá nhi u tên thu c ñ y ngư i s d ng khó l a ch n ñư c thu c t t và vi c hư ng d n k thu t dùng thu c cũng g p không ít khó khăn. Tình tr ng l m d ng thu c, tư tư ng l i bi n pháp hoá h c ñã ñ l i nh ng h u qu x u cho s n xu t và s c kho con ngư i. Ngư c l i, có nhi u ngư i “bài xích” thu c BVTV, tìm cách h n ch , th m chí ñòi lo i b thu c BVTV trong s n xu t nông nghi p và tìm cách thay th b ng các bi n pháp phòng tr khác. Tuy v y, vai trò c a bi n pháp hoá h c trong s n xu t nông nghi p v n ñư c th a nh n. ð phát huy hi u qu c a thu c BVTV và s d ng chúng an toàn, phòng tr t ng h p là con ñư ng t t y u ph i ñ n. Ph i ph i h p hài hoà các bi n pháp trong h th ng phòng tr t ng h p; s d ng thu c BVTV là bi n pháp cu i cùng, khi các bi n pháp phòng tr khác s d ng không hi u qu . Trong th i gian này, m i quan h qu c t gi a nư c ta v i các nư c, v i các t ch c qu c t ( FAO, WHO, CIRAP)... và các t ch c trong khu v c v n có nay càng ñư c ñ y m nh và phát huy tác d ng, giúp chúng ta nhanh chóng h i nh p ñư c v i trào lưu chung c a th gi i. CÂU H I ÔN T P 1/ Vai trò c a bi n pháp hoá h c BVTV trong s n xu t nông nghi p? 2/ Nh ng xu hư ng chính trong vi c phát tri n thu c BVTV hi n nay? Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………7
  8. PH N A NH NG HI U BI T CHUNG V THU C B O V TH C V T QU N LÝ VÀ S D NG CHƯƠNG I CƠ S ð C CH T H C NÔNG NGHI P Thu c BVTV cũng là m t ch t ñ c, nên trong chương này cung c p cho h c viên nh ng khái ni m cơ b n nh t v ch t ñ c, yêu c u c a các ch t ñ c dùng trong nông nghi p và phân lo i các thu c BVTV. 1. KHÁI NI M CHUNG V CH T ð C 1.1.Ch t ñ c: Là nh ng ch t khi xâm nh p vào cơ th sinh v t m t lư ng nh cũng có th gây bi n ñ i sâu s c v c u trúc hay ch c năng trong cơ th sinh v t, phá hu nghiêm tr ng nh ng ch c năng c a cơ th , làm cho sinh v t b ng ñ c ho c b ch t. ðây là m t khái ni m mang tính qui ư c. R t khó có th ñ nh nghĩa “th nào là lư ng nh ”. Cùng m t lư ng ch t ñ c như nhau, có th gây ñ c v i loài sinh v t này, nhưng l i không gây ñ c v i loài sinh v t khác; ho c có th gây ñ c hay không gây ñ c tuỳ theo phương pháp s d ng chúng. Cũng r t khó ñ nh nghĩa “th nào là gây bi n ñ i sâu s c, phá hu nghiêm tr ng nh ng ch c năng c a sinh v t ”. Ơ m t lư ng thu c nh t ñ nh, ch t ñ c có th kích thích sinh v t phát tri n, nhưng lư ng ch t ñ c cao hơn, có th gây ng ñ c hay gây c ch sinh v t. C hai trư ng h p, ch t ñ c ñ u gây bi n ñ i sâu s c và phá hu nghiêm tr ng nh ng ch c năng c a sinh v t. 1.2.Tính ñ c (ñ c tính): là kh năng gây ñ c c a m t ch t ñ i v i cơ th sinh v t m t lư ng nh t ñ nh c a ch t ñ c ñó. 1.3. ð ñ c: bi u th m c ñ c a tính ñ c, là li u lư ng nh t ñ nh c a ch t ñ c c n có ñ gây ñư c m t tác ñ ng nào ñó trên cơ th sinh v t khi chúng xâm nh p vào cơ th sinh v t. 1.4. Li u lư ng: là lư ng ch t ñ c c n thi t ñươc (tính b ng mg hay g) ñ gây ñư c m t tác ñ ng nh t ñ nh trên cơ th sinh v t. Tr ng lư ng cơ th l n hay nh có liên quan ch t ch ñ n kh năng gây ñ c c a m t ch t ñ c. ð di n t chính xác hơn, ngư i ta th hi n ñ ñ c b ng lư ng ch t ñ c c n thi t ñ gây ñ c cho m t ñơn v tr ng lư ng cơ th c a sinh v t ñó ( tính b ng µg/g hay mg/kg). Trư ng h p g p nh ng cá th sinh v t nh , có kích thư c khá ñ ng ñ u nhau, ngư i ta có th bi u hi n b ng µg/ cá th ( ví d : µg /ong). Trong nghiên c u ñ c lý, ngư i ta quan tâm ñ n các li u lư ng sau: Li u lư ng ngư ng: là li u lư ng r t nh ch t ñ c tuy ñã gây bi n ñ i có h i cho cơ th sinh v t, nhưng chưa có bi u hi n các tri u ch ng b h i. Li u lư ng ñ c: là li u lư ng nh ch t ñ c ñã gây nh hư ng ñ n s c kho c a sinh v t và các tri u ch ng ng ñ c b t ñ u bi u hi n. Li u gây ch t : là li u lư ng ch t ñ c ñã gây cho cơ th sinh v t nh ng bi n ñ i sâu s c ñ n m c không th h i ph c, làm ch t sinh v t. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………8
  9. ð ñánh giá tác ñ ng c a ch t ñ c ñ n cơ th sinh v t, hay so sánh ñ ñ c c a các lo i thu c v i nhau, ngư i ta còn chia ra: Li u dư i li u gây ch t: là li u lư ng ch t ñ c ñã phá hu nh ng ch c năng c a cơ th sinh v t, nhưng chưa làm ch t sinh v t. B ng 1. PHÂN LO I ð ð C C A THU C TR D CH H I ( theo qui ñ nh c a WHO) Tr s LD50 c a thu c ( mg/kg) D ng l ng D ng r n Qua mi ng Qua da Qua mi ng Qua da R tñ c ≤ 20 ≤ 40 ≤5 ≤ 10 ð c 20 – 200 40 – 400 5 – 50 10 - 100 ð c trung bình 200 – 2000 400 – 4000 50 – 500 100 - 1000 ít ñ c >2000 > 4000 > 500 >1000 Li u gây ch t tuy t ñ i: là li u lư ng ch t ñ c th p nh t trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh làm ch t 100% s cá th dùng trong nghiên c u. Li u gây ch t trung bình (medium lethal dose, MLD = LD50): là li u lư ng ch t ñ c gây ch t cho 50% s cá th ñem thí nghi m. Giá tr LD50 ( qua mi ng và qua da ñ ng v t thí nghi m) ñư c dùng ñ so sánh ñ ñ c c a các ch t ñ c v i nhau. Giá tr LD50 càng nh , ch ng t ch t ñ c ñó càng m nh. Giá tr LD50 thay ñ i theo loài ñ ng v t thí nghi m và ñi u ki n thí nghi m. B ng 2. PHÂN LO I NHÓM ð C C A THU C TR D CH H I ( theo AAPCO- M , d n theo Farm Chemicals Handbook) Nhóm ñ c Nguy hi m Báo ñ ng C nh báo C nh ( I) (II) (III) báo (IV) LD50 qua < 50 50 - 500 500 – 5 000 >5 000 mi ng(mg/kg ) LD50 qua da ( mg/kg < 200 200 - 2 000 2 000 – 2 >2 0000 ) 0000 LC50 qua hô h p < 2 0.2 - 2 2 - 20 > 20 (mg/l) Gây h i niêm ð c màng s ng Gây ng a Không Ph n ng niêm m c m c, ñ c màng, m t và gây niêm m c gây ng a m t s ng m t ng a niêm niêm m c kéo dài >7ngày m c 7 ngày Ph n ng da M n ng a da M n ng a M n ng a Ph n ng kéo dài 72 gi nh nh 72 Nh 72 gi gi Nh ng tr s ghi trong các b ng 1-2-3 ñư c tính theo li u lư ng ho t ch t. Nhưng v i thu c BVTV, ngư i ta l i s d ng các thành ph m khác nhau. Vì v y, ñ ñ c c a các d ng thu c thành ph m r t quan tr ng và thư ng th p hơn ñ ñ c c a ho t ch t. ð xác ñ nh giá tr LD50 c a thu c thành ph m thư ng ph i làm thí nghi m như xác ñ nh tr s LD50 c a ho t ch t. Nhưng trong trư ng h p không th ti n hành làm thí nghi m, FAO ñã Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………9
  10. ñưa ra m t công th c tính t m ch p nh n ñ ñ c trung bình c a m t thành ph m ñơn cũng như h n h p như sau: LD50 ho t ch t LD50 c a thành ph m = x 100 % ho t ch t có trong s n ph m LD50 c a thành ph m c a h n h p: CA CB C.... CZ 100 + + + = TA TB T.... TZ Tm Trong ñó: T= LD50 qua da /mi ng c a ho t ch t C= T l a.i. có trong s n ph m Tm= LD50 qua da /mi ng c a thu c h n h p A,B,Z = Tên ho t ch t Lưu ý: Hai công th c này ñ u mang tính tương ñ i vì không cho bi t ñ ñ c theo d ng và ñ c bi t v i thu c h n h p, có trư ng h p ñ ñ c c a thu c không gi m mà còn tăng hơn. B ng 3- B NG PHÂN LO I ð ð C THU C BVTV VI T NAM VÀ CÁC BI U TƯ NG V ð ð C C N GHI TRÊN NHÃN Hình LD50 ñ i v i chu t (mg/kg) Nhóm Ch V ch tư ng Qua mi ng Qua da ñ c ñen Màu (ñen) Th r n Th l ng Th r n Th l ng ð u lâu xương chéo Nhóm R t ñ c trong hình ð ≤ 50 ≤ 200 ≤ 100 ≤ 400 ñ cI thoi vuông tr ng Ch th p Nhóm chéo trong > 50 - >100 – 1 > 400 – 4 ð c cao Vàng > 200 – 2 000 ñ c II hình thoi 500 000 000 vuông tr ng ðư ng chéo không li n Xanh Nguy 500 – 2 > 2 000 – 3 nét trong nư c >1000 >4 000 Nhóm hi m 000 000 hình thoi bi n ñ c III vuông tr ng Không bi u Xanh C n th n > 2 000 > 3 000 > 1 000 > 4 000 tư ng lá cây ð so sánh ñ ñ c c a các lo i thu c, ngư i ta còn dùng các ch tiêu khác như: N ng ñ gây ch t trung bình (medium lethal concentrate - LC50) : là n ng ñ gây ch t cho m t n a (50%) s cá th dùng trong thí nghi m, trong m t th i gian xác ñ nh. LC50 ñư c Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………10
  11. tính b ng mg/l, g/m3 hay ppm. ð i lư ng này thư ng dùng khi không th xác ñ nh ñư c li u lư ng chính xác và thư ng ñư c th v i các ñ ng v t s ng trong nư c. Th i gian gây ch t trung bình ( medium lethal time- LT50): là th i gian gây ch t cho m t n a (50%) s cá th dùng trong thí nghi m, t i n ng ñ hay li u lư ng nh t ñ nh. LT50 ñư c tính b ng gy, phút, gi . Tr s này thư ng ñư c dùng th nghi m v i ñ ng v t thu sinh hay kh trùng. Th i gian qu t ngã trung bình ( medium knock -out time- KT50): là th i gian qu t ngã cho m t n a (50%) s cá th dùng trong thí nghi m, t i n ng ñ hay li u lư ng nh t ñ nh. LT50 ñư c tính b ng gy, phút, gi . Li u qu t ngã trung bình (medium knock-out dose- KD50) : là li u lư ng ch t ñ c qu t ngã m t n a (50%) s cá th dùng trong thí nghi m. ðư c tính b ng µg/g hay mg/kg. C m t “ qu t ngã” ñây ñư c hi u là s cá th b ng t hay b ch t. Li u hi u qu trung bình (effective dose - ED50): Dùng ñánh giá các thu c không tr c ti p gi t sinh v t ( ñiêù hoà sinh trư ng hay tri t s n), nhưng tác ñ ng ñ n giai ño n phát tri n k ti p, s m n ñ , t l (%) tr ng n . 2. YÊU C U CH T ð C DÙNG TRONG NÔNG NGHI P 2.1. M t s ñ nh nghĩa: D ch h i (pest): dùng ch m i loài sinh v t gây h i cho ngư i, cho mùa màng, nông lâm s n; công trình ki n trúc; cho cây r ng, cho môi trư ng s ng. Bao g m các loài côn trùng, tuy n trùng, vi sinh v t gây b nh cây, c d i, các loài g m nh m, chim và ñ ng v t phá ho i cây tr ng. Danh t này không bao g m các vi sinh v t gây b nh cho ngư i, cho gia súc. Thu c tr d ch h i (pesticide ): Là nh ng ch t hay h n h p các ch t dùng ñ ngăn ng a, tiêu di t hay phòng tr các loài d ch h i gây h i cho cây tr ng, nông lâm s n, th c ăn gia súc, ho c nh ng loài d ch h i gây h i c n tr quá trình ch bi n, b o qu n, v n chuy n nông lâm s n; nh ng lo i côn trùng, ve bét gây h i cho ngư i và gia súc. Thu t ng này còn bao g m c các ch t ñi u hoà sinh trư ng cây tr ng, ch t làm r ng hay khô lá ho c các ch t làm cho qu sáng ñ p hay ngăn ng a r ng qu s m và các ch t dùng trư c hay sau thu ho ch ñ b o v s n ph m không b hư th i trong b o qu n và chuyên ch . Th gi i cũng quy ñ nh thu c tr d ch h i còn bao g m thu c tr ru i mu i trong y t và thú y. Thu c b o v th c v t (s n ph m nông dươc) : là nh ng ch ph m có ngu n g c hoá ch t, th c v t, ñ ng v t, vi sinh v t và các ch ph m khác dùng ñ phòng tr sinh v t gây h i tài nguyên th c v t. G m: các ch ph m dùng ñ phòng tr sinh v t gây h i tài nguyên th c v t; các ch ph m ñi u hoà sinh trư ng th c v t, ch t làm r ng hay khô lá; các ch ph m có tác d ng xua ñu i ho c thu hút các loài sinh v t gây h i tài nguyên th c v t ñ n ñ tiêu di t (Pháp l nh B o v và Ki m d ch th c v t nư c CHXHCNVN và ði u l Qu n lý thu c BVTV). Tài nguyên th c v t g m cây, s n ph m c a cây, nông s n, th c ăn gia súc, lâm s n khi b o qu n. Sinh v t gây h i tài nguyên th c v t bao g m: côn trùng, n m, vi khu n , c d i, chu t và các tác nhân sinh v t gây h i khác. Như v y, gi a thu c tr d ch h i và thu c BVTV có s gi ng nhau: chúng ñ u là các lo i ch t ñ c, có ho t tính tr d ch h i. Nhưng thu c tr d ch h i r ng hơn, tr ñư c t t c các loài d ch h i ; còn Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………11
  12. thu c BVTV ch tiêu di t các loài d ch h i gây h i cho tài nguyên th c v t. Nói cách khác, thu c BVTV là m t b ph n c a thu c tr d ch h i. 2.2.Yêu c u c a thu c BVTV: Thu c BVTV là nh ng ch t ñ c; nhưng mu n là thu c BVTV ph i ñ t m t s yêu c u sau: -Có tính ñ c v i sinh v t gây h i. -Có kh năng tiêu di t nhi u loài d ch h i ( tính ñ c v n năng), nhưng ch tiêu di t các loài sinh v t gây h i mà không gây h i cho ñ i tư ng không phòng tr ( tính ch n l c). -An toàn ñ i v i ngư i, môi sinh và môi trư ng. -D b o qu n , chuyên ch và s d ng. -Giá thành h . Không có m t lo i ch t ñ c nào có th tho mãn hoàn toàn các yêu c u nói trên. Các yêu c u này, th m chí ngay trong m t yêu c u cũng có mâu thu n không th gi i quy t ñư c. Tuỳ theo giai ño n phát tri n c a bi n pháp hoá h c, mà các yêu c u ñư c ñánh giá cao th p khác nhau. Hi n nay, yêu c u “ an toàn v i ngư i, môi sinh và môi trư ng” ñư c toàn th gi i quan tâm nhi u nh t. 3. PHÂN LO I THU C BVTV: Theo yêu c u nghiên c u và s d ng. 3.1. D a vào ñ i tư ng phòng ch ng: Thu c tr sâu (Insecticide): G m các ch t hay h n h p các ch t có tác d ng tiêu di t, xua ñu i hay di chuy n b t kỳ lo i côn trùng nào có m t trong môi trư ng (AAPCO). Chúng ñư c dùng ñ di t tr ho c ngăn ng a tác h i c a côn trùng ñ n cây tr ng, cây r ng, nông lâm s n, gia súc và con ngư i. Trong thu c tr sâu, d a vào kh năng gây ñ c cho t ng giai ño n sinh trư ng, ngư i ta còn chia ra: thu c tr tr ng (Ovicide ), thu c tr sâu non ( Larvicide). Thu c tr b nh (Fungicide): Thu c tr b nh bao g m các h p ch t có ngu n g c hoá h c (vô cơ và h u cơ), sinh h c (vi sinh v t và các s n ph m c a chúng, ngu n g c th c v t ), có tác d ng ngăn ng a hay di t tr các loài vi sinh v t gây h i cho cây tr ng và nông s n (n m ký sinh, vi khu n, x khu n) b ng cách phun lên b m t cây, x lý gi ng và x lý ñ t... Thu c tr b nh dùng ñ b o v cây tr ng trư c khi b các loài vi sinh v t gây h i t n công t t hơn là di t ngu n b nh và không có tác d ng ch a tr nh ng b nh do nh ng y u t phi sinh v t gây ra (th i ti t, ñ t úng; h n...). Thu c tr b nh bao g m c thu c tr n m (Fungicides) và tr vi khu n (Bactericides). Thư ng thu c tr vi khu n có kh năng tr ñư c c n m; còn thu c tr n m thư ng ít có kh năng tr vi khu n. Hi n nay Trung qu c, m i xu t hi n m t s thu c tr b nh có th h n ch m nh s phát tri n c a virus ( Ningnanmycin ...). Nhi u khi ngư i ta g i thu c tr b nh là thu c tr n m (Fungicides). Trong trư ng h p này, thu c tr n m bao g m c thu c tr vi khu n. Thu c tr chu t (Rodenticde hay Raticide): là nh ng h p ch t vô cơ, h u cơ; ho c có ngu n g c sinh h c có ho t tính sinh h c và phương th c tác ñ ng r t khác nhau, ñư c dùng ñ di t chu t gây h i trên ru ng, trong nhà và kho tàng và các loài g m nh m. Chúng tác ñ ng ñ n chu t ch y u b ng con ñư ng v ñ c và xông hơi ( nơi kín ñáo). Thu c tr nh n (Acricide hay Miticide): nh ng ch t ñư c dùng ch y u ñ tr nh n h i cây tr ng và các loài th c v t khác, ñ c bi t là nh n ñ . H u h t thu c tr nh n thông d ng hi n nay ñ u có tác d ng ti p xúc. ð i ña s thu c trong nhóm là nh ng thu c ñ c hi u có tác d ng di t nh n, có kh năng ch n l c cao, ít gây h i cho côn trùng có ích và thiên ñ ch. Nhi u lo i Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………12
  13. trong chúng còn có tác d ng tr tr ng và nh n m i n ; m t s khác còn di t nh n trư ng thành. Nhi u lo i thu c tr nh n có th i gian h u hi u dài, ít ñ c v i ñ ng v t máu nóng. M t s thu c tr nh n nhưng cũng có tác d ng di t sâu. M t s thu c tr sâu, tr n m cũng có tác d ng tr nh n. Thu c tr tuy n trùng (Nematocide): các ch t xông hơi và n i h p ñư c dùng ñ x lý ñ t trư c tiên tr tuy n trùng r cây tr ng, trong ñ t, h t gi ng và c trong cây. Thu c tr c (Herbicide): các ch t ñư c dùng ñ tr các loài th c v t c n tr s sinh trư ng cây tr ng, các loài th c v t m c hoang d i, trên ñ ng ru ng, quanh các công trình ki n trúc, sân bay, ñư ng s t... và g m c các thu c tr rong rêu trên ru ng, kênh mương. ðây là nhóm thu c d gây h i cho cây tr ng nh t. Vì v y khi dùng các thu c trong nhóm này c n ñ c bi t th n tr ng. 3.2. D a vào con ñư ng xâm nh p (hay cách tác ñ ng c a thu c) ñ n d ch h i: ti p xúc, v ñ c, xông hơi, th m sâu và n i h p. 3.3. D a vào ngu n g c hoá h c: Thu c có ngu n g c th o m c : bao g m các thu c BVTV làm t cây c hay các s n ph m chi t xu t t cây c có kh năng tiêu di t d ch h i. Thu c có ngu n g c sinh h c: g m các loài sinh v t (các loài ký sinh thiên ñ ch), các s n ph m có ngu n g c sinh v t ( như các loài kháng sinh...) có kh năng tiêu di t d ch h i. Thu c có ngu n g c vô cơ : bao g m các h p ch t vô cơ ( như dung d ch boocñô, lưu huỳnh và lưu huỳnh vôi....) có kh năng tiêu di t d ch h i. Thu c có ngu n g c h u cơ: G m các h p ch t h u cơ t ng h p có kh năng tiêu di t d ch h i ( như các h p ch t clo h u cơ, lân h u cơ, cacbamat...). G n ñây, do nhi u d ch h i ñã hình thành tính ch ng nhi u lo i thu c có cùng m t cơ ch , nên ngư i ta ñã phân lo i theo cơ ch tác ñ ng c a các lo i thu c ( như thu c kìm hãm men cholinesterase, GABA, kìm hãm hô h p...) hay theo phương th c tác ñ ng (thu c ñi u khi n sinh trư ng côn trùng, thu c tri t s n, ch t d n d , ch t xua ñu i hay ch t gây ngán). Phân chia theo các d ng thu c ( thu c b t, thu c nư c...) hay phương pháp s d ng ( thu c dùng ñ phun lên cây, thu c x lý gi ng...). Ngoài cách phân lo i ch y u trên, tuỳ m c ñích nghiên c u và s d ng, ngư i ta còn phân lo i thu c BVTV theo nhi u cách khác n a. Không có s phân lo i thu c BVTV nào mang tính tuy t ñ i, vì m t lo i thu c có th tr ñư c nhi u lo i d ch h i khác nhau, có kh năng xâm nh p vào cơ th d ch h i theo nhi u con ñư ng khác nhau, có cùng lúc nhi u cơ ch tác ñ ng khác nhau; trong thành ph n c a thu c có các nhóm hay nguyên t gây ñ c khác nhau... nên các thu c có th cùng lúc x p vào nhi u nhóm khác nhau. CÂU H I ÔN T P 1/ Nh ng hi u bi t chung v ch t ñ c? 2/Nh ng ñ nh nghĩa c n bi t và yêu c u cơ b n c a m t ch t ñ c dùng trong nông nghi p? 3/ Các cách phân lo i thu c BVTV? Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………13
  14. CHƯƠNG II CƠ S SINH LÝ, SINH THÁI H C C A THU C B O V TH C V T TRONG PHÒNG TR D CH H I S d ng thu c BVTV an toàn và hi u qu là yêu c u cơ b n c a bi n pháp hoá h c. Mu n v y , h c viên ph i hi u rõ cơ s sinh lý sinh thái c a thu c BVTV trong phòng tr d ch h i. ðó là m i quan h qua l i gi a 3 nhóm y u t : Thu c BVTV, D ch h i và ði u ki n ngo i c nh. 1. ðI U KI N C A M T LO I THU C CÓ TH GÂY ð C CHO SINH V T: 1.1. Thu c ph i ti p xúc ñư c v i sinh v t Là ñi u ki n tiên quy t ñ thu c phát huy tác d ng. Mu n thu c ti p xúc ñư c v i d ch h i nhi u nh t, ph i n m ch c ñ c tính sinh v t h c, sinh thái h c c a d ch h i và ñ c tính c a t ng lo i thu c, tìm bi n pháp x lý thích h p ñ thu c ti p xúc nhi u nh t v i d ch h i và h n ch thu c tác ñ ng ñ n các sinh v t không là ñ i tư ng phòng tr , gi m nguy cơ gây h i c a thu c ñ n môi sinh, môi trư ng. M i loài sinh v t có nh ng ñ c tính sinh h c khác nhau: - Côn trùng: c n hi u rõ kh năng di chuy n c a côn trùng ( r p ít di chuy n, nhưng các sâu h i khác l i di chuy n m nh); nơi chúng s ng, nơi gây h i và cách gây h i, th i ñi m ho t ñ ng ñ ch n thu c và phương pháp x lý thích h p. - N m b nh và nh n : là nh ng lo i sinh v t ít hay không t di chuy n. Ph i phun thu c ñúng vào nơi chúng s ng, h t thu c ph i m n, trang tr i th t ñ u trên b m t v t phun, lư ng nư c phun ph i l n m i phát huy ñư c tác d ng. - Chu t: Chu t di chuy n r t r ng, nên ph i t o ñi u ki n cho chu t ti p xúc v i b , b ng cách r i b trên nh ng l i ñi c a chu t, ch n b không ho c ít mùi, hay ch có mùi h p d n, tránh dùng nh ng b gây tác ñ ng m nh ñ chu t không s và ph i thay m i b liên t c ñ l a chu t. - C d i : ph i phun, r i và tr n thu c vào ñ t, t o ñi u ki n cho c d i nh n ñư c nhi u thu c nh t. Dùng các thu c tr c n i h p phun nhi u l n liên ti p nhau dư i li u gây ch t s tăng ñư c hi u qu c a thu c. Khi phun thu c tr c không ch n l c ru ng có cây tr ng, ph i phun ñ nh hư ng, ñ tránh ñ cây tr ng ti p xúc v i thu c, ñ b thu c gây h i và làm tăng tính ch n l c c a thu c tr c . 1.2. Thu c ph i xâm nh p ñư c vào cơ th sinh v t và sau ñó ph i dich chuy n ñư c ñ n trung tâm s ng c a chúng : Con ñư ng xâm nh p c a thu c BVTV vào cơ th sinh v t: -Thu c xâm nh p vào cơ th d ch h i b ng con ñư ng ti p xúc (còn g i là nh ng thu c Ngo i tác ñ ng): là nh ng thu c gây ñ c cho sinh v t khi thu c xâm nh p qua bi u bì chúng. -Thu c xâm nh p vào cơ th d ch h i b ng con ñư ng v ñ c (còn g i là nh ng thu c có tác ñ ng ðư ng ru t hay N i tác ñ ng): là nh ng lo i thu c gây ñ c cho ñ ng v t khi thu c xâm nh p qua ñư ng tiêu hoá c a chúng. ð pH d ch ru t và th i gian t n t i c a thu c trong d dày và ru t non nh hư ng r t m nh ñ n hi u l c c a thu c. - Thu c có tác ñ ng xông hơi: là nh ng thu c có kh năng bay hơi/ b i, ñ u ñ c b u không khí bao quanh d ch h i và gây ñ c cho sinh v t khi thu c xâm nh p qua ñư ng hô h p. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………14
  15. -Thu c có tác ñ ng th m sâu: là nh ng thu c có kh năng xâm nh p qua bi u bì th c v t, th m vào các t bào phía trong, di t d ch h i s ng trong cây và các b ph n c a cây. Các thu c này ch có tác ñ ng theo chi u ngang, mà không có kh năng di chuy n trong cây. -Thu c có tác ñ ng n i h p: là nh ng lo i thu c có kh năng xâm nh p qua thân, lá, r và các b ph n khác c a cây; thu c d ch chuy n ñư c trong cây, di t ñư c d ch h i nh ng nơi xa vùng ti p xúc v i thu c. Nh ng thu c xâm nh p qua r r i d ch chuy n lên các b ph n phía trên c a cây cùng dòng nh a nguyên, g i là v n chuy n hư ng ng n. Do m ch g là nh ng t bào, nên ch t ñ c ít b tác ñ ng. Ngư c l i, có nh ng thu c xâm nh p qua lá, v n chuy n xu ng các b ph n phía dư i c a cây, theo m ch libe, cùng dòng nh a luy n, g i là v n chuy n hư ng g c hay các thu c mang tính lưu d n. M ch libe là các t bào s ng, nên thu c b các ch t trong t bào s ng, men tác ñ ng và các y u t sinh h c tác ñ ng. Có thu c l i xâm nh p c qua lá và r , v n chuy n c hư ng ng n và hư ng g c. S xâm nh p và di chuy n c a ch t ñ c vào trong cơ th sinh v t S xâm nh p và di chuy n c a ch t ñ c vào trong n m b nh: B m t ch t nguyên sinh có tính khuy ch tán m nh, c n tr các ch t trong t bào khuy ch tán ra ngoài. Ngư c l i, c kh i nguyên sinh l i có tính h p ph và t o h s cân b ng. Trong ñi u ki n bình thư ng h s h p ph này th p. Khi b ch t ñ c tác ñ ng, h s cân b ng này s tăng lên, ch t ñ c theo ñó vào t bào m nh hơn. M t khác, màng nguyên sinh ch t có tính th m ch n l c, cho nh ng ch t hoà tan ñi qua v i t c ñ khác nhau. Nhưng tính th m này s b thay ñ i theo ñi u ki n ngo i c nh. B ch t ñ c kích thích, tính th m c a màng t bào cũng tăng nhanh, ch t ñ c xâm nh p nhanh chóng vào t bào cho ñ n khi tr ng thái cân b ng v áp su t ñư c thi t l p. Màng t bào cũng có kh năng h p ph m nh, ñ c bi t là các ion kim lo i n ng như ñ ng, thu ngân... Trên màng t bào, các ion này t p trung l i v i n ng ñ cao cũng xâm nh p tr c ti p vào t bào n m b nh m nh . S xâm nh p và di chuy n c a ch t ñ c vào trong cơ th côn trùng: Nh ng thu c càng d hoà tan trong lipit và lipoproteit ch t béo, s càng d xâm nh p vào cơ th sinh v t qua con ñư ng ti p xúc. Bi u bì côn trùng không có t bào s ng, ñư c c u t o b ng lipit và lipoproteit bi n tính, có tác d ng gi khung cơ th , ngăn không cho nư c trong cơ th côn trùng thoát ra ngoài và các ch t khác bên ngoài xâm nh p vào cơ th . Nhưng l p bi u bì bao ph không ñ u trên toàn cơ th , có nh ng ch m ng, m m như các kh p ñ u, ng c bàn chân, chân lông v.v... thu c xâm nh p qua d dàng hơn. Các thu c d ng s a d xâm nh p vào cơ th qua bi u bì côn trùng và bi u bì lá cây hơn. Nh ng bi u bì quá dày, thu c không ñi qua ñư c, ho c thu c hoà tan trong bi u bì nhi u, b gi l i bi u bì mà không ñi vào ñư c bên trong, hi u l c c a thu c cũng b gi m. Xâm nh p qua bi u bì, thu c s ñi ti p vào máu và ñư c máu di chuy n ñ n các trung tâm s ng. Các thu c xông hơi l i xâm nh p vào l th , h th ng khí qu n và vi khí qu n vào máu gây ñ c cho côn trùng. Ch t ñ c xâm nh p qua ñư ng hô h p có tính ñ c m nh hơn các ñư ng khác, do tác ñ ng ngay ñ n máu. Cư ng ñ hô h p càng m nh, kh năng ng ñ c càng tăng. Vì th , khi xông hơi các côn trùng trong kho, ngư i ta thư ng ho c rút b t không khí, ho c bơm thêm CO2 vào kho ñ kích thích s hô h p c a côn trùng. Các thu c tr sâu v ñ c, ñư c chuy n t mi ng ñ n ng th c qu n, túi th c ăn vào ru t gi a. Dư i tác ñ ng c a các men có trong nư c b t và d ch ru t gi a, thu c s chuy n t d ng không hoà tan sang d ng hoà tan, r i th m th u qua vách ru t hay phá v vách ru t vào huy t d ch, cùng huy t d ch ñi ñ n các trung tâm s ng. Nh ng ch t ñ c còn l i không tan s b th i qua h u môn, ho c qua nôn m a; m t ph n nh ch t ñ c th m th u qua thành ru t trư c, vào thành Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………15
  16. ru t sau và b gi ñó. Quá trình bài ti t càng ch m, th i gian t n lưu trong ru t càng lâu, lư ng ch t ñ c xâm nh p vào cơ th càng nhi u, ñ ñ c c a thu c s m nh. ð pH c a d ch ru t nh hư ng nhi u ñ n ñ tan c a thu c. ð tan càng l n, nguy cơ gây ñ c càng tăng. S xâm nh p và di chuy n c a ch t ñ c vào trong cơ th loài g m nh m : Thu c tr chu t có th xâm nh p vào cơ th loài g m nh m b ng c ba con ñư ng : ti p xúc, v ñ c và xông hơi. Nhưng do kh năng ho t ñ ng c a các loài g m nh m nói chung và c a các loài chu t nói riêng quá r ng, nên khó di t chúng b ng con ñư ng ti p xúc. Bi n pháp di t chu t và các loài g m nh m ch y u là tr n thu c tr chu t v i th c ăn (làm b ) ( con ñư ng v ñ c). Tác ñ ng xông hơi (ñư ng hô h p), ch ñư c áp d ng trong các kho ng không gian kín (trong kho tàng, trong hang)... Dù b ng con ñư ng nào, cu i cùng thu c cũng vào máu. Khi vào máu, thu c m t ph n phá h i máu, ph n khác ñư c v n chuy n ñ n trung tâm s ng, tác ñ ng ñ n ch c năng s ng c a các cơ quan này, chu t b ng ñ c r i ch t. S xâm nh p và di chuy n c a ch t ñ c vào trong cơ th c d i: Ch t ñ c cũng có th xâm nh p vào m i b phân c a th c v t, nhưng lá và r là hai nơi ch t ñ c d xâm nh p nh t. B m t lá và các b ph n khác trên m t ñ t, ñư c bao ph b i màng lipoit và nh ng ch t béo khác, có b n ch t là nh ng ch t không phân c c, nên thư ng d cho nh ng ch t không phân c c ñi qua. V thân là nh ng l p b n, thu c BVTV phân c c hay không phân c c ñ u khó xâm nh p; nhưng n u ñã xâm nh p ñư c qua v thân, ch t ñ c s ñi ngay vào bó m ch và di chuy n ñ n các b ph n khác nhau c a cây. Gi t ch t ñ c n m trên lá, ban ñ u xâm nh p vào bên trong lá nhanh, theo th i gian, nư c b b c hơi, n ng ñ gi t thu c s tăng cao, kh năng hoà tan c a thu c kém, thu c xâm nh p vào cây ch m d n. Ch t ñ c trong ñ t xâm nh p qua r là chính ( cũng có th xâm nh p qua h t gi ng và nh ng lóng thân l p ñ t m t) nh kh năng h p ph nư c và ch t hoà tan. Các ch t phân c c d xâm nh p qua r . T c ñ xâm nh p thu c qua r thư ng lúc ñ u tăng sau gi m d n. Riêng hai thu c tr c 2,4-D và DNOC l i khác: lúc ñ u xâm nh p nhanh, sau ng ng h n r i l i có m t lư ng thu c t r thoát ra ngoài ñ t. M t dư i lá có nhi u khí kh ng và t bào kèm, nên các ch t phân c c l i d xâm nh p. 1.3. Ch t ñ c ph i t n gi trong cơ th sinh v t m t th i gian, n ng ñ nh t ñ nh ñ ñ phát huy tác d ng: Ch t ñ c trong cơ th sinh v t bi n ñ i theo 3 hư ng: - ð ñ c c a ch t ñ c có th ñư c tăng lên: khi chúng ñư c bi n ñ i thành nh ng ch t có tính ñ c cao hơn. Ví d : MCPB ch phát huy tác d ng di t c khi trong cây, chúng chuy n thành MPCA. Malathion có ñ ñ c kém hơn Malaoxon, m t s n ph m oxy hoá c a Malathion. Các thu c tr sâu thu c nhóm nereistoxin ( Cartap, Bensultap, Monosultap, Thiocyclam ) ch có hi u l c di t sâu khi chúng ñư c chuy n thành Nereistoxin trong cơ th côn trùng. Thu c tr n m Thiophanate methyl vào n m b nh s chuy n thành carbendazim m i có ñ ñ c v i n m b nh. - Ch t ñ c có th tr nên ít ñ c hơn, th m chí m t h n tính ñ c: do ch t ñ c ph n ng v i các ch t có trong cơ th , ho c dư i tác ñ ng c a các men phân hu thu c, hay nh ng ph n ng thu phân hay trao ñ i khác. Dư i tác ñ ng c a men DDTaza, DDT chuy n thành DDA hay DDE ít ñ c v i côn trùng.Nh ng ch t ñ c b th i nhanh ra ngoài do ph n ng t b o v c a sinh v t cũng không gây ñ c ñư c v i d ch h i. Atrazin tr ñư c nhi u loài c lá r ng và lá h p cho nhi u lo i cây tr ng khác nhau, nhưng l i r t an toàn v i ngô. Vì trong ngô có men glutation tranferaza có kh năng kh Atrazin thành hydroxysimazin không gây ñ c cho cây. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………16
  17. - ð ñ c c a thu c có th không thay ñ i: Sunfat ñ ng có ñ ñ c v i n m b nh không thay ñ i, dù có xâm nh p hay không xâm nh p vào cơ th sinh v t. Ch t ñ c ch phát huy ñư c tính ñ c khi chúng ñ t m t lư ng nh t ñ nh, t n t i trong cơ th sinh v t m t th i gian nh t ñ nh. V i hai ñi u ki n ñó, chât ñ c m i có th ñ gây h i cho sinh v t, b ng cách ph n ng v i protein, gây tê li t h men, ngăn c n s t o vitamin, thay ñ i tr ng thái keo, ñ nh t và kh năng nhu m màu c a nguyên sinh ch t, phá hu các ch c năng s ng cơ b n làm cho sinh v t b ng ñ c r i ch t. N ng ñ ch t ñ c càng tăng, th i gian lưu gi ch t ñ c trong cơ th sinh v t càng dài, càng tác ñ ng sâu s c ñ n cơ th sinh v t. 2. CÁC HÌNH TH C TÁC ð NG C A CH T ð C: Sau khi ch t ñ c xâm nh p ñư c vào t bào, tác ñ ng ñ n trung tâm s ng, tuỳ t ng ñ i tư ng và tuỳ ñi u ki n khác nhau mà gây ra tác ñ ng sau trên cơ th sinh v t: 2.1. Tác ñ ng c c b , toàn b : Ch t ñ c ch gây ra nh ng bi n ñ i t i nh ng mô mà ch t ñ c tr c ti p ti p xúc v i ch t ñ c nên g i là tác ñ ng c c b ( như nh ng thu c có tác ñ ng ti p xúc). Nhưng có nhi u ch t ñ c sau khi xâm nh p vào sinh v t, l i loang kh p cơ th , tác ñ ng ñ n c nh ng cơ quan xa nơi thu c tác ñ ng hay tác ñ ng ñ n toàn b cơ th g i là các ch t có tác d ng toàn b ( nh ng thu c có tác d ng n i h p thư ng th hi n ñ c tính này). 2.2. Tác ñ ng tích lu : Khi sinh v t ti p xúc v i ch t ñ c nhi u l n, n u quá trình h p thu nhanh hơn quá trình bài ti t, s x y ra hi n tư ng tích lu hoá h c. Nhưng cũng có trư ng h p cơ th ch tích lu nh ng hi u ng do các l n s d ng thu c l p l i m c dù li u lư ng thu c các l n dùng trư c ñó b bài ti t ra h t ñư c g i là s tích lu ñ ng thái hay tích lu ch c năng. 2.3. Tác ñ ng liên h p: Khi h n h p hai hay nhi u ch t v i nhau, hi u l c c a chúng có th tăng lên và hi n tư ng này ñư c g i là tác ñ ng liên h p. Nh tác ñ ng liên h p, khi h n h p hai hay nhi u thu c khác nhau, gi m ñư c s l n phun thu c, gi m chi phí phun và di t ñ ng th i nhi u loài d ch h i cùng lúc. Có hai lo i tác ñ ng liên h p : Tác ñ ng liên h p gia c ng: khi hi u ng c a h n h p b ng t ng ñơn gi n các tác ñ ng. Tác ñ ng liên h p nâng cao ti m th : khi hi u ng c a h n h p vư t quá t ng hi u ng riêng c a t ng ch t c ng l i. Tác ñ ng liên h p nâng cao ti m th cho phép gi m lư ng thu c khi s d ng. Nguyên nhân: có th do lý tính c a thu c ñư c c i thi n t t hơn, ho c các lo i thu c ph n ng và chuy n hoá thành nh ng ch t m i có ñ ñ c hơn và cu i cùng do kh năng nâng cao hi u l c sinh h c c a t ng lo i thu c. 2.4. Tác ñ ng ñ i kháng: Ngư c v i hi n tư ng liên h p là tác ñ ng ñ i kháng, có nghĩa khi h n h p, ch t ñ c này làm suy gi m ñ ñ c c a ch t ñ c kia. Hi n tư ng ñ i kháng có th ñư c gây ra dư i tác ñ ng hoá h c, lý h c và sinh h c c a các thu c v i nhau. Nghiên c u tác ñ ng liên h p và ñ i kháng có ý nghĩa r t l n trong công ngh gia công thu c và là cơ s cho hai hay nhi u lo i thu c ñư c h n h p v i nhau. 2.5. Hi n tư ng quá m n: Các cá th x y ra hi n t ng quá m n khi tác ñ ng c a ch t ñư c l p l i. Dư i tác ñ ng c a ch t ñ c, các sinh v t có ñ nh y c m cao v i ch t ñ c. Ch t gây ra hi n tư ng này ñư c g i là ch t c m ng. Khi ch t c m ng ñã tác ñ ng ñư c vào cơ th v i li u nh cũng có th gây h i cho sinh v t. N u ch t ñ c xâm nh p trư c giai ño n t t Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………17
  18. cùng c a s c m ng, hi n tư ng quá m n s không x y ra và cơ th sinh v t l i có th h i ph c, ñư c g i là hi n t ng m t c m ng. -M t s ch t ñ c khi xâm nh p vào cơ th sinh v t, không làm ch t sinh v t ñó, nhưng phá ho i các ch c năng sinh lý c a t ng cơ quan riêng bi t, làm sinh v t không phát tri n ñư c bình thư ng, như côn trùng không l t xác ñư c ñ phát tri n, côn trùng không ñ ñư c hay ñ ít và có t l tr ng n th p, kh năng s ng sót kém v.v... Hi n tư ng này mang tên tác ñ ng d h u. Ngoài ra, ch t ñ c có th làm cho sinh v t phát tri n kém, còi c c, gây nh ng v t thương cơ gi i nh hư ng ho t ñ ng h men và các h s ng khác. 3. NH NG NHÂN T LIÊN QUAN ð N TÍNH ð C C A THU C BVTV 3.1. Liên quan gi a ñ c tính c a ch t ñ c v i ñ ñ c c a chúng : a. Liên quan gi a c u t o, tính ch t hoá h c ñ n ñ ñ c c a thu c BVTV: Trong phân t ch t ñ c thư ng có nh ng g c sinh ñ c quy t ñ nh ñ n ñ ñ c c a thu c ñó. Các g c sinh ñ c có th ch là m t nguyên t hay m t lo i nguyên t ( như Hg, Cu... trong các h p ch t ch a thu ngân hay ch a ñ ng); ho c cũng có th là m t nhóm các nguyên t ( như g c -CN có trong các h p ch t xianamit; hay g c -P=O (S) trong các thu c lân h u cơ) bi u hi n ñ c trưng tính ñ c c a ch t ñó. Các thu c BVTV có ngu n g c khác nhau, nên cơ ch tác ñ ng c a chúng cũng khác nhau: Các thu c tr sâu thu c nhóm lân h u cơ và cacbamat kìm hãm ho t ñ ng h men cholinesterase; pyrethroit l i kìm hãm kênh v n chuy n Na+ và h p ch t Cyclodien kìm hãm kênh v n chuy n ion Cl- c a h th n kinh ngo i vi; còn Fipronil và Avermectin l i kìm hãm s ñi u khi n GABA v.v...M t s thu c tr b nh dicarboxamide ngăn c n quá trình sinh t ng h p tryglycerin; benzimidazol ngăn c n s phân chia t bào c a n m b nh; các ch t kháng sinh và acylamin l i kìm hãm sinh t ng h p protein. M t h p ch t có ho t tính sinh h c m nh, thư ng là các ho t ch t có ñ ñ c cao. Các ch t ñ c có các n i ñôi hay n i ba, các phân t d ñ t gãy hay d ph n ng, làm tăng ñ ñ c c a thu c. ði u này cũng gi i thích t i sao các thu c thu c nhóm pyrethroid có kh năng tác ñ ng nhanh, m nh ñ n côn trùng ñ n v y. Hay ñ i v i d u khoáng, ñ ñ c c a thu c ñ i v i sinh v t cũng ph thu c nhi u vào hàm lư ng hydratcacbon chưa no ch a trong các phân t c a chúng. Hàm lư ng này càng cao, càng d gây ñ c cho sinh v t, ñ ng th i càng d gây h i cho cây tr ng. S thay th nhóm này b ng m t nhóm khác, hay s thêm b t ñi m t nhóm này hay nhóm khác có trong phân t s làm thay ñ i ñ ñ c và c tính ñ c c a h p ch t r t nhi u. S clo hoá c a naphtalen và benzen ñã làm tăng tính ñ c lên 10-20, c a phenol lên 2-100l n. Ethyl parathion và Methyl parathion hoàn toàn gi ng nhau v công th c c u t o có khác chăng Ethyl parathion có 2 g c etoxy C2H5O trong khi ñó Methyl parathion có 2 g c metoxy CH3O. Tương t Fenitrothion và Methyl parathion có công th c c u t o hoàn toàn gi ng nhau, nhưng Fenitrothion có thêm g c CH3 vòng nitrophenyl. M c dù có s khác bi t nhau r t ít như v y nhưng chúng khác nhau r t l n v phương th c và kh năng tác ñ ng ñ n côn trùng và ñ ñ c c a thu c ñ i v i sinh v t. Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………18
  19. Ch tiêu Ethyl parathion Methyl parathion Fenitrothion Công th c S S S CH3 c ut o C2H5O CH3O CH3O P-O- -NO2 P-O- -NO2 P-O- - NO2 C2H5O CH3O CH3O Phương th c Ti p xúc, v ñ c, xông Ti p xúc, v ñ c, Ti p xúc, v ñ c, tác ñ ng hơi, th m sâu m nh xông hơi, th m sâu th m sâu y u Tác ñ ng ñ n R t nhanh và m nh Nhanh Ch m côn trùng ð ñ c LD50 Qua mi ng: 2mg/kg Qua mi ng: 6mg/kg Qua mi ng:250mg/kg ( Qua da: 50mg/kg Qua da: 50mg/kg Qua da: 2500mg/kg mg/kg) ð ñ c LD 50 ð c v i ong ð c v i ong ð c v i ong v i ong m t 0,07-0,14µg/con 0,07-0,10µg/con 24h LC50 v i cá 5mg/l 1,5mg/l 1,7mg/l 96h Hai thu c DDT và Dicofol có công th c hoá h c r t gi ng nhau ch khác nguyên t H có trong DDT ñư c thay b ng nhóm -OH trong Dicofol; nhưng DDT có tác d ng tr sâu còn Dicofol l i ch có tác d ng tr nh n h i cây tr ng. H OH Cl - - C - - Cl Cl- - C - - Cl C-Cl3 C-Cl3 DDT Dicofol S thay ñ i nh trong c u trúc phân t cũng có th làm thay ñ i ñ ñ c c a thu c. Thu c 666, m t thu c tr sâu c thu c nhóm Clo h u cơ, có 8 ñ ng phân, nhưng ch có ñ ng phân γ có hi u l c tr sâu m nh nh t. Trong nhóm pyrethroid, các ñ ng phân quang h c có ñ ñ c r t khác nhau. Thu c Fenvalerat có 4 ñ ng phân quang h c khác nhau, nhưng ñ ng phân Esfenvalerat ñã có ñ ñ c g p 4 l n các ñ ng phân khác g p l i. Các ch t ñ c mu n phát huy kh năng gây ñ c c a mình ph i xâm nh p ñư c vào trong t bào. Tính phân c c và không phân c c c a ch t ñ c cũng có ý nghĩa l n trong kh năng xâm nh p c a ch t ñ c vào trong cơ th sinh v t. Các ch t có kh năng phân c c, phân b không ñ ng ñ u trong phân t và d tan trong các dung môi phân c c, trong ñó có nư c. Các nhóm phân c c ph bi n trong các h p ch t h u cơ là các ch t có ch a nhóm hydroxyl, carbonyl và amin. Chúng r t khó xâm nh p qua các t bào và qua các bi u bì sinh v t. Th tích phân t c a các ch t càng l n thì kh năng xâm nh p c a chúng vào t bào càng khó. Nguyên nhân là ñư ng kính các l nh trong l p lipoproteit c a màng t bào ñã gi i h n s xâm nh p c a các ch t phân c c vào t bào. M c ñ ñi n ly c a các phân t ch t phân c c nh hư ng r t l n ñ n t c ñ xâm nh p c a ch t ñ c vào t bào. Nh ng ion t do, ngay c khi th tích phân t c a chúng nh hơn kích thư c Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………19
  20. c a các l trên màng nguyên sinh, cũng xâm nh p kém, th m chí không xâm nh p ñư c vào t bào. Lý do: b m t c a ch t nguyên sinh có s tích ñi n, trên thành các l màng nguyên sinh ch t xu t hi n l c ñ y các ion cùng d u và hút các ion khác d u, ñã quy t ñ nh kh năng xâm nh p nhanh ch m c a các ch t này vào t bào. Các ch t phân c c l i d xâm nh p vào cây qua h th ng r , b ng s hoà tan trong nư c và ñư c cây hút. Bi u bì sinh v t ñư c c u t o b ng các lipit, d cho các ch t hoà tan trong ch t béo ñi qua. Các ch t không phân c c như các hydratcacbon l i d tan trong lipit. Kích thư c phân t càng l n, thì ñ hoà tan c a chúng trong ch t béo càng tăng. Các ch t ñ c không phân c c ñi vào t bào không qua các l nh c a màng nguyên sinh ch t mà hoà tan trong lipit c a màng ñ xâm nh p vào màng t bào. Nhìn chung, nhi u thu c BVTV là các ch t h u cơ, nên chúng d dàng xâm nh p qua bi u bì ñ vào cơ th sinh v t. Nh ng lo i thu c này thư ng ñư c phun lên lá và gây ñ c b ng con ñư ng ti p xúc. Nhi u lo i thu c BVTV có kh năng xua ñu i các loài ñ ng v t nên có kh năng b o v cây tr ng và nông s n. Ví d : Thu c TMTD có kh năng xua ñu i dơi, chu t chim ñ b o v xoài hay các loài h t gi ng khác. Tương t , các thu c trong nhóm pyrethroid cũng có tác d ng xua ñu i côn trùng, nên gi m kh năng h i ph c qu n th côn trùng. b. Liên quan gi a ñ c tính v t lý c a thu c BVTV ñ n ñ ñ c c a chúng : Các s n ph m k thu t các d ng l ng, dung d ch, b t hay ch t k t tinh, có hàm lư ng ch t ñ c cao. Chúng r t ñ c v i ngư i, ñ ng v t máu nóng, cây tr ng, môi sinh và môi trư ng. Do có ñ ñ c cao, nên lư ng thu c tiêu th trên m t ñơn v di n tích r t th p (kho ng 0,5-1kg a.i./ha, th m chí ch 6-12g a.i./ha), nên r t khó trang tr i ñ u trên ñơn v di n tích. Chúng có ñ bám dính kém, ít tan trong nư c và không thích h p cho vi c s d ng ngay. Vì v y các ho t ch t thu c BVTV thư ng ñư c gia công thành các d ng khác nhau, nh m c i thi n lý tính c a thu c, tăng ñ bám dính và trang tr i c a thu c, t o ñi u ki n cho thu c s d ng d dàng, an toàn, hi u qu , gi m ô nhi m môi trư ng, ít gây h i cho th c v t và các sinh v t có ích khác. ð c ñi m v t lý c a thu c BVTV có nh hư ng r t l n ñ n ñ ñ c c a thu c và hi u qu phòng tr c a chúng. Nh ng ñ c ñi m v t lý ñó là: Kích th c và tr ng l ng h t thu c : nh hư ng r t nhi u ñ n ñ ñ c c a thu c. H t thu c có kích thư c l n, có di n tích b m t nh , thư ng khó hoà tan trong bi u bì lá ( t c ñ hoà tan c a v t ch t t l thu n v i t ng di n tích b m t c a chúng), gi m kh năng xâm nh p. H t thu c có kích thư c l n khó bám dính trên b m t v t phun nên thư ng b rơi vãi th t thoát nhi u, gi m lư ng thu c t n t i trên v t phun. ð i v i côn trùng, kích thư c h t thu c l n, s khó xâm nh p vào mi ng côn trùng, lư ng thu c xâm nh p vào cơ th côn trùng b gi m, hi u l c c a thu c do th cũng gi m theo. V i các thu c b t th m nư c, khi pha v i nư c t o thành huy n phù, kích thư c h t l n làm cho huy n phù d b l ng ñ ng, khó trang tr i ñ u trên b m t, d làm t c vòi phun, r t khó s d ng. Ngư i ta bi t r ng, t c ñ rơi c a các ph n t thu c ñư c tính theo công th c : 2gr2 v = --------- (D-a) 9δ Trong ñó: v= V n t c rơi t do c a các h t (cm/gy) g= Gia t c tr ng trư ng (981cm/gy) r= Bán kính h t cm Trư ng ð i h c Nông nghi p Hà N i – Giáo trình S d ng thu c B o v th c v t…………… …………………20
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2