intTypePromotion=1
ADSENSE

Giáo trình Tâm lý học đại cương Phần 1 - Phạm Hoàng Tài

Chia sẻ: Lê Bảo Ngân | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:67

248
lượt xem
61
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Giáo trình Tâm lý học đại cương Phần 1 gồm 6 chương, trong đó chương 1 trình bày các vấn đề cơ bản nhất của tâm lý học, các chương tiếp theo 2, 3, 4, 5, 6 giới thiệu về cơ sở sinh lý học và cơ sở xã hội của tâm lý học, cảm giác - tri giác, ý thức - vô thức, trí nhớ - tưởng tượng và tư duy - Ngôn ngữ - Trí thông minh.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình Tâm lý học đại cương Phần 1 - Phạm Hoàng Tài

  1. TRƯ NG ð I H C ðÀ L T KHOA CÔNG TÁC Xà H I & PHÁT TRI N C NG ð NG GIÁO TRÌNH TÂM LÝ H C ð I CƯƠNG BIÊN SO N PH M HOÀNG TÀI NĂM 2007
  2. M CL C Trang Chương 1: D n nh p tâm lý h c ……………………………………... 1 I. B n ch t, ch c năng và phân lo i các hi n tư ng tâm lý …………..... 1 II. ð i tư ng, nhi m v và phương pháp nghiên c u tâm lý h c ….…... 3 III. L ch s phát tri n và tương lai c a tâm lý h c …………................... 6 IV. Các phân ngành và m i quan h c a tâm lý h c v i các ngành khoa h c khác …………………………………………………………........... 8 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 10 Chương 2: Cơ s sinh lý h c và cơ s xã h i c a tâm lý h c ………. 11 I. Cơ s sinh lý h c c a tâm lý …………………………………………. 11 II. Cơ s xã h i c a tâm lý ……………………………………………... 22 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 26 Chương 3: C m giác – Tri giác …………………………………….… 27 I. C m giác ……………………………………………………………... 27 II. Tri giác ……………………………………………………………… 33 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 39 Chương 4: Ý th c – Vô th c …………………………………………. 40 I. Ý th c ………………………………………………………………... 40 II. Vô th c ……………………………………………………………… 43 III. Gi c ng và gi c mơ ……………………………………………….. 44 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 52 Chương 5: Trí nh - Tư ng tư ng ………………………………….. 53 I. Trí nh ……………………………………………………………….. 53 II. Tư ng tư ng ………………………………………………………… 61 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 63 Trang 1/2
  3. Trang Chương 6: Tư duy – Ngôn ng - Trí thông minh …………………… 64 I. Tư duy ………………………………………………………………... 64 II. Ngôn ng ……………………………………………………………. 68 III. Trí thông minh ……………………………………………………... 70 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 78 Chương 7: ð ng cơ và xúc c m ……………………………………… 79 I. Nhu c u …………………………………………………………….… 79 II. ð ng cơ ……………………………………………………………... 81 III. Xúc c m ……………………………………………………………. 82 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 89 Chương 8: Ý chí và hành ñ ng ý chí ……………………………........ 90 I. Ý chí ………………………………………………………………….. 90 II. Hành ñ ng ý chí …………………………………………………….. 91 III. Hành ñ ng t ñ ng hoá …………………………………………….. 92 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 94 Chương 9: Nhân cách ………………………………………………… 95 I. Khái ni m nhân cách ……………………………………………….... 95 II. M t s h c thuy t v nhân cách …………………………………….. 95 III. ð c ñi m và c u trúc c a nhân cách ……………………………….. 106 IV. S hình thành và phát tri n nhân cách ……………………………... 109 V. V n ñ b n ngã ……………………………………………………… 111 VI. ðánh giá nhân cách ………………………………………………… 112 Câu h i ôn t p ………………………………………………………….. 115 Danh m c tài li u tham kh o ………………………………………… 116 Trang 2/2
  4. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài Chương 1: D N NH P TÂM LÝ H C I. B N CH T, CH C NĂNG VÀ PHÂN LO I CÁC HI N TƯ NG TÂM LÝ NGƯ I (HTTL) 1. B n ch t: • Tâm lý là gì?: Tâm lý là toàn b nh ng hi n tư ng tinh th n n y sinh và di n bi n trong não, t o nên cái mà ta g i là n i tâm c a m i ngư i (ngư i khác không tr c ti p nhìn th y) và có th bi u l ra thành hành vi (có th tr c ti p nhìn th y). • B n ch t c a hi n tư ng tâm lý ngư i: + Tâm lý ngư i là s ph n ánh hi n th c khách quan vào não ngư i thông qua ch th và mang tính ch th - Ph n ánh là thu c tính chung c a m i s v t ñang v n ñ ng, tác ñ ng vào nhau và ñ l i d u v t trên nhau. D u v t ñó là s ph n ánh. S ph n ánh là hi n tư ng có th mang tính v t lý, hoá h c, sinh h c, xã h i, tâm lý, t ñơn gi n nh t ñ n ph c t p nh t và có th chuy n hoá l n nhau. + Ph n ánh tâm lý có nh ng ñ c ñi m sau ñây: - Có s tác ñ ng c a các s v t, hi n tư ng trong th gi i khách quan vào các giác quan và t các giác quan vào não c a m t con ngư i c th . - Mang tính ch quan c a ch th (t c là con ngư i c th mang b não ñang ho c ñã ñư c hi n th c khách quan tác ñ ng). ði u này xu t phát t vai trò c a ch th trong vi c ti p nh n s tác ñ ng c a hi n th c khách quan. + Tâm lý ngư i mang b n ch t xã h i - l ch s - N i dung c a tâm lý ngư i là s ph n ánh hi n th c khách quan, hi n th c khách quan ñây không ch là nh ng y u t mang tính t nhiên mà ch y u nó mang tính xã h i. - Tâm lý c a t ng cá nhân không ch là tâm lý c a riêng cá nhân ñó mà còn có ph n nào trong ñó là tâm lý c a m t nhóm ngư i trong xã h i mà cá nhân ñó là thành viên, hay nói cách khác, trong cái riêng là tâm lý c a m t cá nhân có cái chung là tâm lý c a xã h i. Trang 1
  5. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài - Xã h i bao gi cũng là xã h i c a c a m t giai ño n c th trong l ch s xã h i. Con ngư i là s n ph m không ch c a t nhiên (mang tính sinh h c) mà còn là s n ph m và ch th c a xã h i. Do ñó tâm lý con ngư i mang b n ch t xã h i. M t khác, xã h i mang tính l ch s , tính th i ñ i, cho nên tâm lý con ngư i cũng là s n ph m c a l ch s , c a th i ñ i và mang tính l ch s , tính th i ñ i. 2. Ch c năng: • Ch c năng ñ nh hư ng: cho t ng hành ñ ng, cho t ng lo i ho t ñ ng, cho t ng ch ng ñư ng ñ i và cho c cu c ñ i, v i tư cách là xu hư ng, là ñ ng cơ c a m i ngư i. ð nh hư ng là v ch phương hư ng cho ho t ñ ng, chu n b công vi c, hình thành m c ñích. • Ch c năng ñi u khi n: ñi u khi n là t ch c, ñôn ñ c ho t ñ ng c a ch th , ñ m b o cho ho t ñ ng c a ch th ñ t hi u qu nh t ñ nh. • Ch c năng ñi u ch nh: ñi u ch nh là s a ch a, u n n n ho t ñ ng, hành ñ ng, thao tác n u có sai sót. • Ch c năng ki m tra và ñánh giá k t qu hành ñ ng: là vi c xem xét, xác ñ nh xem ho t ñ ng có di n ra theo ñúng s ñi u khi n, ñ nh hư ng và k t qu có như ý mu n hay không. Các ch c năng nêu trên ñ u nh m th c hi n ch c năng chung c a tâm lý là giúp con ngư i không ch thích ng v i môi trư ng và hoàn c nh mà còn làm ch ñư c môi trư ng và hoàn c nh, thông qua ñó con ngư i cũng làm ch ñư c b n thân mình, c i t o ñư c hoàn c nh và sáng t o ra chính b n thân mình. 3. Phân lo i các hi n tư ng tâm lý 3.1. Phân lo i theo th i gian t n t i và di n bi n c a các HTTL • Nh ng quá trình tâm lý: c m giác, tri giác, tư duy, tư ng tư ng, trí nh , c m xúc, hành ñ ng, …. • Nh ng tr ng thái tâm lý: chú ý, thi n, l c quan, bi quan, yêu ñ i, chán n n, say x n, ñiên, …. • Nh ng thu c tính tâm lý: xu hư ng, năng l c, tính cách, khí ch t, tình c m, .. Trang 2
  6. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài 3.2. Phân lo i theo ý th c • Ý th c • Ti m th c • Vô th c 3.3. Phân lo i theo nơi bi u hi n • Trong n i tâm (t c tâm trí trong não) • Qua hành vi (l i nói, vi c làm, c ch , b m t, c ñ ng, v n ñ ng) 3.4. Phân lo i theo c p ph m trù cái riêng và cái chung • Tâm lý cá nhân • Tâm lý xã h i 3.5. Phân lo i theo s c kho • Tâm lý bình thư ng • Tâm lý không bình thư ng (tâm b nh) II. ð I TƯ NG, NHI M V VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN C U TÂM LÝ H C 1. ð i tư ng • Tâm lý h c là ngành khoa h c nghiên c u hành vi và các quá trình tâm th n. • ð i tư ng nghiên c u c a tâm lý h c là tâm lý ngư i nói chung và t ng lo i hi n tư ng tâm lý ngư i nói riêng. 2. Nhi m v • Nghiên c u b n ch t, c u trúc và qui lu t hình thành, v n hành, phát tri n tâm lý nói chung, c a t ng lo i hi n tư ng tâm lý nói riêng. • Nghiên c u nh ng qui lu t tâm lý ñ c thù c a t ng lo i ho t ñ ng ngh nghi p khác nhau trong xã h i như y t , giáo d c, khoa h c, ngh thu t, th thao, kinh doanh, qu n lý, quân s . • Nghiên c u l ch s hình thành và phát tri n c a tâm lý h c, nghiên c u các phương pháp ti p c n – nghiên c u tâm lý ngư i. • ðưa ra các gi i pháp ñ phát huy nhân t con ngư i m t cách hi u qu nh t. 3. Các phương pháp nghiên c u 3.1. Các phương pháp t ch c vi c nghiên c u Trang 3
  7. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài Ch n ñ i tư ng nghiên c u ñ m b o tính khách quan, có ý nghĩa v m t khoa h c và có tính c p thi t ph i gi i quy t. Xác ñ nh m c ñích nghiên c u, xây d ng gi thuy t khoa h c, xác ñ nh nhi m v nghiên c u, l a ch n các phương pháp nghiên c u phù h p. Xây d ng k ho ch nghiên c u, t ch c l c lư ng nghiên c u, chu n b ñ a bàn nghiên c u và các phương ti n, ñi u ki n c n thi t ph c v cho vi c nghiên c u. 3.2. Các phương pháp thu th p s li u 3.2.1. Phương pháp quan sát • Quan sát là lo i tri giác có ch ñ nh, nh m xác ñ nh các ñ c ñi m c a ñ i tư ng qua nh ng bi u hi n như hành ñ ng, c ch , cách nói năng. • Quan sát có nhi u hình th c: quan sát toàn di n hay b ph n, quan sát có tr ng ñi m, quan sát tr c ti p hay gián ti p, … 3.2.2. Phương pháp th c nghi m • Th c nghi m là quá trình ch ñ ng tác ñ ng vào hi n th c trong nh ng ñi u ki n khách quan ñã ñư c kh ng ch ñ gây ra hi n tư ng c n nghiên c u, l p ñi l p l i nhi u l n nh m tìm ra m t quan h nhân qu , tính qui lu t c a hi n tư ng nghiên c u. • Có hai lo i th c nghi m cơ b n là th c nghi m trong phòng thí nghi m và th c nghi m t nhiên. 3.2.3. Phương pháp tr c nghi m (Test) • Test là m t phép th ñ “ño lư ng” tâm lý ñã ñư c chu n hoá trên m t s lư ng ngư i ñ tiêu bi u. • Test tr n b g m 4 ph n: + Văn b n test + Hư ng d n qui trình ti n hành + Hư ng d n ñánh giá + B n chu n hoá 3.2.4. Phương pháp ñàm tho i (trò chuy n) ðó là cách ñ t ra các câu h i cho ñ i tư ng và d a vào câu tr l i c a h ñ trao ñ i, h i thêm, nh m thu th p thông tin v v n ñ c n nghiên c u. Trang 4
  8. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài 3.2.5. Phương pháp ñi u tra • Là phương pháp dùng m t s câu h i nh t lo t ñ t ra cho m t s l n ñ i tư ng nghiên c u nh m thu th p ý ki n ch quan c a h v m t v n ñ nào ñó. • Câu h i dùng ñ ñi u tra có th là câu h i ñóng ho c câu h i m . Hình th c tr l i b ng cách vi t ra ho c b ng l i r i ñư c ghi l i. 3.2.6. Phương pháp phân tích s n ph m ho t ñ ng ðó là phương pháp d a vào các k t qu s n ph m (v t ch t, tinh th n) c a ho t ñ ng do con ngư i làm ra ñ nghiên c u các ch c năng tâm lý c a von ngư i ñó, b i vì trong s n ph m do con ngư i làm ra có ch a ñ ng “d u v t” tâm lý, ý th c, nhân cách c a con ngư i. 3.2.7. Phương pháp nghiên c u ti u s cá nhân Có th nh n ra các ñ c ñi m tâm lý cá nhân thông qua viêc phân tích ti u s cu c s ng c a cá nhân ñó. ð vi c s d ng các phương pháp nghiên c u m t cách có hi u qu , ñem l i k t qu khách quan - khoa h c, c n lưu ý nh ng ñi m sau: • S d ng phương pháp nghiên c u thích h p v i v n ñ nghiên c u • S d ng ph i h p, ñ ng b các phương pháp nghiên c u ñ ñem l i k t qu khách quan - toàn di n. 3.3. Các phương pháp x lý s li u Thông thư ng, ñ x lý s li u chúng ta s d ng các phương pháp toán th ng kê. 3.4. Các phương pháp lí gi i k t qu và rút ra k t lu n • Phân tích, mô t , trình bày các s li u thu ñư c v m t ñ nh lư ng. • Phân tích, lí gi i các k t qu v m t ñ nh tính trên cơ s lý lu n ñã xác ñ nh, ch rõ nh ng ñ c ñi m b n ch t, nh ng bi u hi n di n bi n có tính qui lu t c a ñ i tư ng nghiên c u. • Khái quát các nh n xét khoa h c, rút ra nh ng k t lu n mang tính ñ c trưng, khái quát v v n ñ ñư c nghiên c u. Trang 5
  9. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài III. L CH S PHÁT TRI N VÀ TƯƠNG LAI C A TÂM LÝ H C 1. L ch s phát tri n c a tâm lý h c • Ngay t th i Hy L p, La Mã c ñ i ñã xu t hi n nh ng quan ñi m tâm lý h c sơ khai (v ngu n g c tâm lý h c, lí gi i ho t ñ ng trí não c a con ngư i, cách th c v n hành c a cơ th hay phương pháp nhìn nh n, ñánh giá nhân cách c a cá nhân). Trên cơ s nh ng quan ñi m sơ khai ñó, trong su t nhi u th k , các tri t gia ti p t c có nh ng nghiên c u, ñưa ra nhi u l p lu n v các v n ñ thu c lĩnh v c tâm lý h c. Th i ñi m tâm lý h c chính th c tr thành m t khoa h c là vào năm 1789 v i s ra ñ i c a phòng th c nghi m tâm lý h c ñ u tiên t i ð c do Wilhelm Wundt thành l p, trong kho ng th i gian này William James cũng thành l p m t phòng th c nghi m tâm lý h c khác M . Tuy nhiên, trư c ñó thu t ng “Tâm lý h c” ñã l n ñ u tiên ñư c s d ng (v i nghĩa khoa h c) trong tác ph m “Tâm lý h c kinh nghi m” (1732) và “Tâm lý h c lý trí” (1734) c a m t tác gi ngư i ð c khác là Christian Wolff. Christian Wolff (1679 - 1754) Wilhelm Wundt (1832 - 1920) William James (1842 - 1910) Trong quá trình hình thành - phát tri n, t nh ng quan ñi m sơ khai ban ñ u, cho ñ n khi phát tri n thành m t ngành khoa h c th c s , tâm lý h c luôn ch a ñ ng trong nó r t nhi u mô hình - trư ng phái (h th ng các quan ñi m, khái ni m, tương quan dùng ñ gi i thích hi n tư ng) khác nhau. Trong t ng th i kì, luôn t n t i nhi u mô hình, trong ñó có nh ng mô hình d n b lo i b vì tính ch t phi lý, thi u th c t , ngư c l i có nh ng mô hình ñang ñư c ti p t c b sung ñ phát tri n. Nh ng mô hình ñư c các nhà tâm lý h c s d ng trong giai ño n nh n th c ban ñ u v tâm lý h c v i tư cách là m t khoa h c ñó là: Trang 6
  10. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài - C u trúc lu n: cách ti p c n tâm lý ban ñ u, t p trung vào y u t cơ b n hình thành n n t ng c a tư duy, nh n th c, xúc c m, các lo i tr ng thái tâm th n và ho t ñ ng khác; trong ñó ph n l n s d ng phép n i suy (phương pháp n i quan - ti n trình ñư c s d ng ñ nghiên c u, c u trúc tinh th n, trong ñó ch th ñư c yêu c u ph i mô t chi ti t nh ng gì h ñã tr i qua khi b kích thích). - Thuy t ch c năng: cách ti p c n tâm lý h c t p trung vào nh ng gì mà tinh th n suy nghĩ hay ch c năng ho t ñ ng tâm th n và vai trò c a hành vi cho phép con ngư i thích nghi t t hơn v i môi trư ng cũng như tho mãn ñư c các nhu c u c a mình. - Thuy t c u trúc: t p trung nghiên c u tri giác ñư c t ch c b ng cách nào, thay vì nghiên c u t ng ñơn v tri giác riêng l , h t p trung nghiên c u tri giác theo nghĩa t ng th - chung v i ch trương “cái chung l n hơn t ng các thành ph n”, có nghĩa là khi ñư c nghiên c u chung, các y u t cơ b n t o ra tri giác c a chúng ta v ñ i tư ng m t ñi u gì ñó l n hơn và có ý nghĩa hơn các y u t riêng bi t. • Ngày nay, tâm lý h c ñang phát tri n v i r t nhi u mô hình - trư ng phái khác nhau. M c dù v y, chúng ta có th khái quát thành các mô hình - trư ng phái chính và hi n ñang ñ nh hư ng cách ti p c n, nghiên c u c a các nhà tâm lý h c: - Mô hình sinh h c: nghiên c u hành vi c a c a con ngư i dư i góc ñ ch nghĩa sinh h c, hành vi ñư c ti p c n theo hư ng chia nh thành các ñơn v sinh h c cơ b n. - Mô hình tâm lý - ñ ng h c: ti p c n tâm lý theo hư ng cho r ng các tác ñ ng bên trong thu c ti m th c là r t m nh mà con ngư i không ho c ít nh n th c ñư c và chính nh ng y u t này quy t ñ nh hành vi c a con ngư i. - Mô hình nh n th c: nghiên c u con ngư i bi t, hi u, và suy nghĩ như th nào v th gi i; mô hình này phát tri n t mô hình c u trúc lu n, ti p ñ n là c a thuy t ch c năng và thuy t c u trúc, các mô hình nh n th c nghiên c u con ngư i hi u và mô t th gi i ra sao trong ph m vi chính mình. Trang 7
  11. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài - Mô hình hành vi: không nh n m nh các ti n trình bên trong, thay vào ñó h t p trung vào hành vi quan sát ñư c, cho r ng vi c hi u bi t và ki m soát môi trư ng c a m t con ngư i là ñ ñ gi i thích và thay ñ i hành vi c a ngư i ñó hoàn toàn. - Mô hình nhân văn: nh n m nh vi c con ngư i luôn có khuynh hư ng phát tri n tâm lý v i m c ñ ch c năng cao hơn ñ có th ñ t ñ n kh năng ñ y ñ là ki m soát ñư c ñ i s ng c a chính mình. - Mô hình ho t ñ ng: v i quan ñi m cho r ng m i ch c năng tâm lý cá nhân ñ u có b n ch t ho t ñ ng và có cơ c u c a ho t ñ ng. Do v y, tâm lý h c có nhi m v nghiên c u cơ c u c a ho t ñ ng, phát hi n ra ch c năng ph n ánh tâm lý c a nó, ngu n g c, quá trình phát sinh các ch c năng ñó và vai trò trung gian c a chúng trong trong quan h c a con ngư i v i th gi i xung quanh. Phương pháp mà các nhà tâm lý h c theo mô hình này áp d ng ñư c g i là phương pháp ti p c n ho t ñ ng. Các mô hình nghiên c u giúp cho tâm lý h c phát tri n thành các chuyên ngành khác nhau; m t nhà tâm lý h c (nh ng ngư i nghiên c u - sáng t o các lĩnh v c tri th c tâm lý h c và áp d ng nh ng tri th c này vào ñ i s ng và các lĩnh v c ngh nghi p khác nhau) m i ngành ph i ch n cho mình m t hay nhi u các mô hình chính ñ nh hư ng cho ho t ñ ng c a mình. 2. Tương lai c a tâm lý h c Các nhà khoa khoa h c ñã ñưa ra m t s d báo v xu th phát tri n c a tâm lý h c: • Cùng s phát tri n c a khoa h c nói chung, tâm lý h c cũng s ngày càng ñư c chuyên môn hoá. • Có nh ng mô hình nghiên c u - trư ng phái tâm lý h c m i s xu t hi n. • ði u tr tâm lý s phát tri n nhanh chóng. • Tâm lý h c s ngày càng có nh hư ng quan tr ng ñ i v i các v n ñ l i ích c ng ñ ng - xã h i (thành ki n v ch ng t c và dân t c, ñói nghèo, th m ho , môi trư ng và công ngh ñ u n ch a trong ñó nh ng khía c nh tâm lý h c). IV. CÁC PHÂN NGÀNH VÀ M I QUAN H GI A TÂM LÝ H C V I CÁC NGÀNH KHOA H C KHÁC 1. Các phân ngành tâm lý h c Trang 8
  12. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài • Tâm lý h c cơ b n (lý thuy t): ñ i cương, l ch s TLH, phương pháp lu n và phương pháp nghiên c u TLH, TLH phát tri n, TLH th n kinh, TLH gi i tính, TLH nhân cách, TLH xã hôi, TLH dân t c, TLH tôn giáo, TLH gia ñình, … • Tâm lý h c ng d ng: sư ph m, y t , th thao, ngh thu t, quân s , lao ñ ng, kinh doanh, du l ch, t ch c nhân s , lâm sàng, tâm b nh, ch n ñoán, tư v n, tr li u, … 2. M i quan h gi a tâm lý h c v i các ngành khoa h c khác Là m t ngành khoa h c thu c lĩnh v c khoa h c xã h i và nhân văn, tâm lý h c có m i quan h m t thi t v i m t s ngành khoa h c khác • Tri t h c: v i tư cách là khoa h c v nhưng qui lu t chung nh t c a t nhiên, c a xã h i và c a tư duy; tri t h c là cơ s lí lu n quan tr ng, nó giúp cho tâm lý h c có m t quan ni m tri t h c ñúng ñ n v con ngư i. • Sinh lý h c: cơ s t nhiên c a tâm lý h c chính là sinh lý h c. Sinh lý h c ngư i nói chung và sinh lý ho t ñ ng th n kinh cao c p nói riêng là nh ng khoa h c giúp tâm lý h c hi u ñư c nh ng nguyên nhân t phía cơ th ñ i v i tâm lý, bi t ñư c cơ s t nhiên c a tâm lý. M i quan h c a tâm lý h c và sinh lý h c ñư c th hi n b ng m t phân ngành ñó là tâm lý h c sinh h c. • Xã h i h c: tâm lý v i tư cách là nhân cách c a môt con ngư i, là s ph n ánh, là s n ph m c a xã h i, c a l ch s . Vì th , xã h i h c, v i tư cách là khoa h c v các tương tác xã h i, các quan h xã h i và các hành vi xã h i, là cơ s lí lu n không th thi u ñ i v i tâm lý h c ñ hi u ñư c cơ s xã h i c a tâm lý, nh ng nguyên nhân xã h i c a tâm lý và s tác ñ ng c a cá nhân v i xã h i. Chuyên ngành tâm lý h c xã h i nghiên c u m i quan h gi a xã h i v i cá nhân, gi a xã h i h c và tâm lý h c. • Văn hoá h c: tâm lý ngư i (tâm lý dân t c, tâm lý cá nhân) là s n ph m c a văn hoá dân t c và c a s giao lưu văn hoá gi a các dân t c, các qu c gia. Vì th , vi c nghiên c u tâm lý c a m t cá nhân, m t dân t c ph i g n v i s hi u bi t v n n văn hoá c a dân t c mà cá nhân ñó là thành viên và s giao lưu văn hoá c a dân t c ñó v i các dân t c khác. • Toán h c: trong xu th phát tri n hi n nay, b t kì lĩnh v c khoa h c nào, t nhiên hay xã h i thì vi c s áp d ng nh ng thành t u c a toán h c là m t ñòi h i t t Trang 9
  13. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài y u. V i tâm lý h c, ñ ñ m b o khách quan cũng như tính toán chính xác nh ng s li u nghiên c u, các nhà tâm lý h c không th không s d ng các ng d ng c a toán h c ph c v công vi c c a mình. M t b môn toán ng d ng thư ng ñư c s d ng trong nghiên c u khoa h c xã h i nói chung và tâm lý h c nói riêng là b môn toán th ng kê. • Công tác xã h i: là ngành khoa h c ti p c n, tr giúp con ngư i vư t qua nh ng khó khăn trong cu c s ng cho nên nh ng ngư i làm công tác xã h i không th thi u ñư c nh ng ki n th c tâm lý h c căn b n (Tâm lý h c phát tri n, Tâm lý h c xã h i, Tham v n, Hành vi con ngư i, …) ph c v cho quá trình làm vi c c a mình. Ngư c l i, tâm lý h c thông qua công tác xã h i cũng có th áp d ng ñư c nh ng lý thuy t cũng như k t q a nghiên c u c a mình vào th c ti n; ñ ng th i công tác xã h i cung c p cho tâm lý h c nh ng d li u th c t ñ nh hư ng cho nh ng nghiên c u c a mình. Câu h i ôn t p 1. Tâm lý – tâm lý h c là gì? 2. Ch c năng c a tâm lý h c là gì? 3. Trình bày các cách phân lo i hi n tư ng tâm lý? 4. Trình bày ñ i tư ng nghiên c u và nhi m v c a tâm lý h c? 5. Trình bày m t s phương pháp nghiên c u thư ng dùng nghiên c u tâm lý h c? 6. Trình bày m t s mô hình nghiên c u tâm lý h c trong quá kh và hi n nay? 7. Trong tương lai tâm lý h c s phát tri n theo nh ng chi u hư ng nào? 8. Phân tích m i quan h gi a tâm lý h c và công tác xã h i? Trang 10
  14. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài CHƯƠNG 2: CƠ S SINH LÝ H C VÀ CƠ S XÃ H I C A TÂM LÝ I. CƠ S SINH LÝ H C C A TÂM LÝ 1. H th n kinh 1.1. Nơron và Xináp H th n kinh ñư c c u t o b ng hàng ngàn t t bào th n kinh g i là nơron, g m 3 lo i: nơron c m giác (hư ng tâm), nơron v n ñ ng (ly tâm) và nơron trung gian (liên h p). • C u trúc c a nơron G m có: thân, các s i nhánh (quanh thân), s i tr c, các nhánh t n cùng và các nút t n cùng (quanh s i tr c có v Myêlin và các eo Ranviê và trong thân có m t hình nhân) S i nhánh Eo Ranvier Thân Nút t n cùng S i tr c Nhánh t n cùng V Myêlin C u trúc c a Nơron Trang 11
  15. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài Hư ng tâm - C m giác Trung gian – Liên h p Ly tâm - V n ñ ng Các ph n ch c năng c a tu s ng Các lo i Nơron • Cơ ch d n truy n hưng ph n. Khi ñư c kích thích, nơron hưng ph n và phát sinh dòng ñi n sinh h c, dòng ñi n này ñư c d n truy n t ñ u ñ n cu i s i khi nó ho t ñ ng do có s chênh l ch ñi n th gi a ñi m gi a ñi m hưng ph n và ñi m còn yên tĩnh trên s i. S i tr c có v Myêlin cách ñi n nên dòng ñi n ph i “nh y” t eo Ranviê này sang eo Ranviê ti p theo và s “nh y b c” như v y ti p di n cho ñ n t n cùng c a s i tr c, t o nên các xung c a dòng ñi n sinh h c ñang ho t ñ ng. • Xi náp và s d n truy n hưng ph n qua xináp + Xi náp là ch ti p giáp gi a nơron và nơron ho c gi a nơron và cơ ho c tuy n. + M t xi náp g m có: màng trư c xináp (thu c nơron chuy n giao), màng sau Trang 12
  16. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài xi náp (thu c nơron ti p nh n) và khe xináp gi a 2 màng. + S d n truy n hưng ph n qua xi náp: Trong m i nút t n cùng c a nơron chuy n giao có các túi ñ ng các ch t môi gi i (trung gian) hóa h c, t c là các ch t d n truy n th n kinh-neurotransmitter (như axetycolin ho c adrenalin). Các xung th n kinh (dòng ñi n sinh h c) khi tác ñ ng vào các túi thì gi i phóng các ch t môi gi ihóa h c ra kh i các túi ñó và các ch t này l t ra kh i màng trư c xináp c a nút t n cùng, ñ vư t qua các khe xináp và ñ tác ñ ng vào các màng sau xináp (thu c s i nhánh quanh thân c a nơron ti p nh n) ñ kích thích nơron ti p nh n và nơron này hưng ph n lên, phát sinh dòng ñi n sinh h c t nơron chuy n giao sang nơron ti p nh n. S d n truy n hưng ph n qua xinap ñư c th c hi n thông qua cơ ch ñi n hóa ñi n. 1.2. C u trúc và ch c năng c a h th n kinh T t c nơron trong cơ th (hàng nghìn t ) liên h p v i nhau t o nên h th n kinh. H th n kinh g m có h th n kinh trung ương và h th n kinh ngo i biên. H th n kinh trung ương g m có t y s ng ( trong c t s ng) và não ( trong s ). H th n kinh ngo i biên bên ngoài h p s và c t s ng g m có h th n kinh ch ý (còn g i là h th n kinh ñ ng v t ho c h th n kinh th ) và h th n kinh t ñ ng (còn g i là h th n kinh th c v t). H th n kinh th c v t l i g m có h Trang 13
  17. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài giao c m và h ñ i (hay phó) giao c m. Ch c năng chung c a toàn b h th n kinh là ñi u khi n, ph i h p và ñi u hòa ho t ñ ng c a t t c các cơ quan trong cơ th . Ch c năng c a t y s ng là th c hi n các ph n x không ñi u ki n. H th n kinh ngo i biên (g m các nơron và các dây th n kinh do các s i tr c ho c các s i nhánh bó l i v i nhau mà thành) phân b trong cơ th ngoài t y s ng và não (có 12 ñôi dây s não và 31 ñôi dây t y s ng) có ch c năng chung là d n truy n xung t các th quan c m giác t i t y s ng và não và ngư c l i, t não và t y t i các tác quan (các cơ và các tuy n). H th n kinh ngo i biên th (ñ ng v t) th c hi n s d n truy n xung t các th quan c m giác v t y s ng qua các dây th n kinh c m giác và t t y s ng ñ n các cơ xương qua các dây th n kinh v n ñ ng, th c hi n nh ng ph n x . H th n kinh ngo i biên t ñ ng (th c v t) bao g m các nơron v n ñ ng d n Ho t ñ ng c a h th n kinh giao c m và ñ i giao c m truy n các xung t h th n kinh trung ương t i các n i quan (cơ trơn, cơ tim và các tuy n), di n ra m t cách t ñ ng và vô ý th c nh m ñi u hòa tr ng thái n i môi c a cơ th , thông qua hai h ho t ñ ng ñ i l p và ph i h p v i nhau là h giao c m và h phó giao c m. Khác v i h th n kinh ngo i biên th , h th n kinh ngo i biên t ñ ng có 2 lo i nơron v n ñ ng: m t lo i khu cư trú trong t y s ng; m t lo i phân b thành 2 dãy h ch giao c m n m song song hai phía t y s ng và các h ch phó giao c m phân b t i các tác quan. Trang 14
  18. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài 2. C u trúc và ch c năng c a b não: Não g m có não trư c, não gi a và não sau. Não trư c g m có v não, h limbic (còn g i là h vi n), ñ i và dư i ñ i Não sau g m có hành não, c u não, ti u não và th lư i. • Ch c năng: Ch c năng chung c a não là: + Tham gia ñi u ch nh t t c các ho t ñ ng c a cơ th + Ti p nh n, x lý, phân tích các thông tin t các th quan c m giác và tr l i có ý th c b ng ho t ñ ng c a h cơ xương. + Tham gia và duy trì cân b ng n i môi, các ch c năng di n ra t ñ ng, vô ý th c như nh p tim, nh p th , tiêu hóa, tu n hoàn, huy t áp v.v… + Là trung khu c a các ho t ñ ng th n kinh cao c p như tư duy, h c t p, trí nh , .. • Ch c năng riêng c a t ng b ph n c a não là như sau: + ð i não làm nhi m v ti p nh n NÃO TRƯ C các tín hi u t các nơron c m giác và truy n xung th n kinh t i các vùng ch c V NÃO ð I năng c a v não ñ x lý và phân tích. H LIMBIC + Dư i ñ i làm nhi m v duy trì s DƯ I ð I cân b ng n i môi trong cơ th . Nó thu nh n các xung c m giác v ánh sáng, âm thanh, mùi v , nhi t, ñói, khát, no… và ñi u ch nh nh p tim, huy t áp, co b ng ñái thông qua h th n kinh t ñ ng. Trang 15
  19. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài + H limbic (h vi n) ñóng vai trò quan tr ng trong s hình thành các xúc c m sâu s c như khoái c m tình d c, lo s , ñau kh … + V não, ph n l n nh t và phát tri n nh t c a não, th c hi n ch c năng th n kinh c p cao c a con ngư i như tư duy, ngôn ng , xúc c m có ý th c, hành ñ ng có ý th c,… V não g m hai bán c u não phân cách b i các rãnh d c sâu nhưng v n ñư c n i k t và liên h v i nhau b ng th chai, và ñư c chia thành 4 thùy b i các rãnh l n là thùy trán, thùy ñ nh thùy thái dương và thùy ch m. Trên m i thùy l i có các vùng (trung khu) ch c năng: vùng c m giác cơ th sơ c p, vùng v n ñ ng sơ c p, vùng th giác, vùng thính giác, vùng kh u giác,vùng v giác, vùng nói, vùng Broca, vùng Vernicke . Võ não có l p trên là các thân nơron có màu xám (ch t xám) và có l p dư i là các s i nhánh và s i tr c nên có màu tr ng Bán c u não trái ñi u khi n s v n ñ ng c a n a cơ th ph i, bán c u não ph i ñi u khi n s v n ñ ng c a n a cơ th trái. Bán c u não trái cho ta kh năng suy nghĩ, nói và vi t, làm toán. Bán c u não ph i cho ta kh năng âm nh c và ngh thu t Trang 16
  20. Tâm lý h c ñ i cương Biên so n: Ph m Hoàng Tài Não n gi i và não nam gi i có khác nhau ñôi chút. Vì th n ưu th hơn nam trong s truy n c m b ng l i nói, ñi u b , nét m t, trong vi c h c nói, h c ñ c; n nhìn tinh hơn nam trong bóng t i, nghe thính hơn nam, bàn tay khéo léo hơn nam. Còn nam thì l i có kh năng toán h c và ñ nh hư ng không gian 3 chi u chi m ưu th hơn n , nhìn tinh hơn n trong ánh sáng. S khác nhau v kh năng như trên gi a nam và n là do não, do môi trư ng và s ho t ñ ng c a nam và n có khác nhau. Gi i tính nam và gi i tính n ñư c quy ñ nh b i s th tinh mang nhi m s c th XX (n ) hay XY (nam) c a tinh trùng và b i lư ng Testosteron (nam) và lư ng Estrogen (n ). Có ñ ñ v a t o ra ñư c cơ quan sinh s n nam ho c n v a phát tri n gi i tính nam ho c n c a não hay không. N u ñ thì ngư i nam hay ngư i n s hư ng tình d c và tình yêu c a mình ñ n ngư i khác gi i, n u thi u thì não c a nam mang n tính và não c a n gi i mang nam tính, và do ñó, tình d c và tình yêu c a h s hư ng t i ngư i ñ ng gi i, t c là ñ ng tính luy n ái. Não gi a ñi u ch nh các c ñ ng c a m t và ñ m c a con ngư i (ñ ng t ), c ñ ng c a ñ u ñ i v i ánh sáng và ti ng ñ ng. S thi u ch t Dopamin trong não gi a là m t nguyên nhân gây ra b nh Pakinson (run r y chân tay). Hành não (t y) ñi u ch nh nh p tim và nh p th , s ho, s nu t, s nôn, h t hơi và n c. Ti u não ñi u hòa ph i h p các c ñ ng và s thăng b ng c a cơ th , t o nên s khéo léo khiêu vũ, nh y múa, làm xi c. Khi say rư u, bu n nôn, nhi m trùng tai, ti u não b nh hư ng gây choáng váng, l o ñ o, m t thăng b ng. C u não là b ph n b c c u, n i hành não v i não gi a và ti u não. Th lư i bao quanh m t ph n não và c u não, có ch c năng c m giác v n ñ ng và là trung khu c a ng và th c. Khi th lư i b ch n thương ho c b tác ñ ng c a thu c gây ng , gây mê thì con ngư i s ng ho c b hôn mê. Trang 17
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2