intTypePromotion=1
ADSENSE

Giới thiệu về Tâm lý học xã hội

Chia sẻ: Nguyen Lan | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:163

504
lượt xem
201
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Cùng nắm kiến thức trong tài liệu Tâm lý học xã hội thông qua việc tìm hiểu các nội dung sau: giới thiệu về tâm lý học xã hội, sự nhận thức của con người, tự vệ, định kiến, những kỳ vọng xã hội, sự tuân thủ, sinh học xã hội, kiến thức xã hội, kinh tế học xã hội, sự thuyết phục.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giới thiệu về Tâm lý học xã hội

  1. TÂM LÝ HỌC XÃ HỘI C. George Boeree Biên dịch: Nguyễn Hồng Trang 2006
  2. TÂM LÝ H C XÃ H I Tác gi : C. George Boeree, nguyên giáo sư Tâm lý h c t i i h c Shippensburg, Hoa Kỳ Homepage: http://webspace.ship.edu/cgboer/ Biên d ch: Nguy n H ng Trang, 2006 Ngu n: http://www.kinhtehoc.com/ 1
  3. M CL C PH N 1. GI I THI U V TÂM LÝ H C XÃ H I ...................................................................... 3 PH N HAI: S NH N TH C C A CON NGƯ I .................................................................... 17 PH N BA: T V ........................................................................................................................ 44 PH N B N: NH KI N ............................................................................................................. 66 PH N NĂM: NH NG KỲ V NG XÃ H I ................................................................................ 74 PH N SÁU: S TUÂN TH ....................................................................................................... 88 PH N B Y: SINH H C XÃ H I1 ............................................................................................ 107 PH N TÁM: KI N TH C XÃ H I .......................................................................................... 119 PH N CHÍN: KINH T H C XÃ H I ...................................................................................... 130 PH N MƯ I: S THUY T PH C ........................................................................................... 150 2
  4. PH N 1. GI I THI U V TÂM LÝ H C XÃ H I S TƯƠNG TÁC Kurt Lewin (m t ngư i có nh hư ng quan tr ng n tâm lý h c xã h i) ã t ng nói "Không có gì h u ích b ng m t h c thuy t hay." Và ch c n b n không bao gi m t cái nhìn v th c t , thì câu nói này khá úng. V n c a tâm lý h c xã h i (và c a tâm lý h c nói chung) là không có ai ng ý d a trên h c thuy t c ! B i v y giúp b n t ch c s p s p nh ng quan ni m c a mình, tôi ã hòa h p các quan ni m vào trong m t h c thuy t "trong-khi-ch - i." V cơ b n, h c thuy t này coi tr i nghi m c a con ngư i như m t v n c a s tương tác gi a th gi i và cái tôi. Nói m t cách ơn gi n nh t, th gi i mang l i cho chúng ta nh ng s ki n; chúng ta bi n nh ng s ki n này tr nên có ý nghĩa b ng cách gi i thích và hành ng d a trên chúng. Có m t s chi ti t hi n nhiên ây: các c m giác (do th gi i cung c p, tác nhân kích thích), và các hành ng (cung c p cho th gi i, ph n ng l i). ã có th i gian, các nhà tâm lý h c cho r ng như th là . Nhưng bây gi chúng ta ã hi u bi t hơn, chúng ta thêm vào hai chi ti t n a, mà tôi g i nh ng chi ti t này là s oán trư c và s thích nghi. 3
  5. Hơi khó có th gi i thích ư c s oán trư c. Chúng ta có m t ki n th c nh t nh v th gi i, m t "mô hình" c a nó. Mô hình này bao g m t t c m i th t nh ng chi ti t nh , ch ng h n như b n i chi c giày nào trư c, n nh ng th ph c t p, ch ng h n như b n c m th y như th nào v b n thân và v cu c s ng c a mình. Chúng ta s d ng mô hình này tiên oán--trông ch , s oán-- i u gì s x y ra trong th i gian t i hay trong 10 năm sau. N u tôi nh m m t l i, tôi nghĩ r ng khi tôi m m t ra b n s v n còn ó, căn phòng v n nguyên ó... N u t t c bi n m t, tôi s vô cùng ng c nhiên. N u tôi c ti p t c nh m m t và t p trung vào vi c d tính, không t p trung vào b n, và vào th gi i "ngoài kia", tôi có th tư ng tư ng ra b n. Chúng ta có th hi u ư c các hình nh và suy nghĩ như nh ng s d oán t m th i tách riêng kh i dòng s ki n! Chúng ta cũng có th d oán trên cơ s lâu dài hơn: Chúng ta d oán v vi c trư ng i h c có th làm và không làm gì i v i chúng ta, v tình yêu b t t , v m t tr i m c... Cũng khó có th gi i thích ư c s d oán. ôi khi, chúng ta d oán không chính xác. Ví d , b n nghĩ r ng b n nhìn th y m t ngư i b n ang ti n l i g n mình, b n chu n b chào b n c a mình nhưng khi b n giơ tay ra và b t u m mi ng thì b n l i nh n th y r ng ó không ph i là b n c a b n mà là m t ngư i hoàn toàn xa l . (N u có th , b n chuy n cái giơ tay ó c a mình thành hành ng ngãi lưng, và vi c m mi ng c a mình thành hành ng ngáp. N u ã quá mu n và b n ã nói "chào b n!", thì ch c n gi v như b n bi t h . i u này s làm h ng c nhiên.) B t kỳ khi nào b n m c l i, b n c n ph i tìm hi u xem, i u gì không n, c n ph i làm gì v i nó, và làm th nào làm cho nó có ý nghĩa. Khi b n làm nh ng vi c này là b n ang c i thi n kh năng hi u bi t c a mình v th gi i và m i quan h c a b n v i nó; b n ang c i thi n "mô hình" c a b n. ây chính là s thích nghi. Trong ví d c a chúng tôi, b n có th có m t mô hình c a th gi i bao g m nh ng ngư i, v t r t gi ng ai, hay cái gì ó, nh ng l i l m gây lúng túng, và xu hư ng làm tương lai ch m l i m t chút trư c khi tr nên quá h h i v i l i chào c a mình. S thích nghi là i u c n ph i h c. Vi c thêm vào s oán trư c và s thích nghi này là r t quan tr ng: Nó có nghĩa r ng nh ng cư x và tr i nghi m c a chúng ta không ch là m t ch c năng c a th c t thông thư ng. Chúng ta, b n thân chúng ta, ki n th c c a chúng ta v th c t ch n ch n và th c ch t là m t ph n c a nh ng cư x và tr i nghi m c a chúng ta. Không có "cái tôi", th c t s ch ng có ý nghĩa gì c . 4
  6. Hãy nhìn vào hình v trên. M t a bé còn m ng a có th ph n ng v i nó b ng cách l y nh ng quân c b vào mi ng. M t a tr con có th coi chúng như nh ng ngư i tý hon hay "nh ng ngón tay." M t ngư i l n không bi t chơi c có th nhìn chúng như nh ng m nh quân c trên m t cái bàn c . Khi ư c h i hai quân c g n là quân gì, h có th tr l i chúng là nh ng quân c tháp. Ngư i m i b t u bi t chơi c s g i chúng là quân c tháp, và có th nói thêm r ng quân H u tr ng có th ăn quân H u en (ho c ngư c l i). H "nhìn" các nư c i c a quân cơ, lu t chơi. M t ngư i chơi c gi i có th nói r ng ch c n m t (hay hai nư c n a) quân en s b chi u h t. Ch ng có câu nào sai c ; chúng ơn gi n ch là nh ng ý nghĩa khác nhau i v i cùng m t s vi c mà thôi. B n có th h i: S vi c th c s ây là gì? Nhưng b n h i v y là có ý gì? "Th c s " i v i ai? Ngư i ta luôn nhìn s v t và gán cho chúng ý nghĩa. M t nhà khoa h c t nhiên nhìn vào nh ng quân c và chú ý n c u t o hóa h c c a chúng, ó là h ã gán ý nghĩa mà mình cho vào trong s vi c y. T t nhiên, hãy chú ý r ng "bàn c " ây là 6x6 ch không ph i là 8x8, không có quân vua en, i u ó có nghĩa là ván u này ã k t thúc, và trên th c t ây ch là hình v mà thôi -- m t t p nh ng ư ng th ng--và không ph i là s v t ba chi u. T t c nh ng i u này nh m nói lên r ng vi c di n gi i góp ph n như th nào i v i "s th c" ây. B i v y, hi u, d oán và ki m soát nh ng cư x và tr i nghi m c a con ngư i, chúng ta c n ph i hi u các ý nghĩa mà h gán cho s v t th c t . ây không ph i là m t vi c d dàng. 5
  7. S Tương Tác Xã H i T t c nh ng i u nói n trên là chung chung và không mang tính c bi t xã h i. Trong nh ng s vi c mà chúng ta gán nghĩa là ngư i khác -- nh ng s vi c r t có ý nghĩa, chúng ta thư ng i x v i m i ngư i như chúng ta i x v i nh ng s vi c khác: l m d ng chúng, không quan tâm n chúng, coi chúng là ương nhiên... T t c các b n u c m th y i u này, tôi ch c ch n: b i x như m t s v t ch không ph i m t con ngư i. Nhưng tôi tin r ng chúng ta thư ng i x v i con ngư i còn hơn th : Chúng ta i x v i h như nh ng sinh v t có ý nghĩa gi ng như b n thân chúng ta, gi ng như nh ng con ngư i. ây là s tương tác xã h i. Hãy nghĩ xem i u này có ý nghĩa gì: Tôi không ho t ng m t mình trong "h th ng có ý nghĩa" c a riêng mình, mà tôi ho t ng c trong h th ng c a b n, và b n cũng ho t ng trong c h th ng c a tôi. giao thi p ư c v i b n, tôi c n ph i bi t chút ít v suy nghĩ c a b n cũng như suy nghĩ c a chính tôi. Chúng ta nh n bi t ư c i u này khi chúng ta nói v vi c "phân tích tâm lý c a nhau" hay khi chúng ta nói "Tôi bi t b n nt âu!" N u b n thích nh ng nh nghĩa, tôi c n ph i c nh báo v i b n r ng, các nhà tâm lý h c r t ít khi ng ý v i nhau v các s vi c. Nhưng n u chúng ta ng ý v i nhau r ng tâm lý h c là khoa h c nghiên c u v hành vi và tr i nghi m, thì chúng ta có th nói r ng tâm lý h c xã h i nghiên c u v các hành vi và tr i nghi m xã h i. Nó có nghĩa là nghiên c u v hành vi và tr i nghi m c a chúng ta khi chúng ta i di n v i nh ng ngư i khác. Tôi c n ph i b sung thêm m t i u n a vào trong nh nghĩa v tâm lý h c xã h i, chúng ta có th gán ý nghĩa cho th gi i, chúng ta có th gán cho nó ý nghĩa xã h i khi nó phù h p v i chúng ta. i u này có nghĩa là chúng ta gi i quy t s tương tác xã h i trong s v ng m t c a ngư i khác! Chúng ta tuân th èn tín hi u giao thông (m t s chúng ta) khi ư ng ph v ng tanh vào lúc n a êm; chúng ta cư i ho c khóc v i các nhân v t trong sách hay trên màn nh; chúng ta ph n ng v i các tác ph m c a các ngh s , cho dù có ngh s ã ch t hàng nghìn năm trư c ây... Nói cách khác, s tương tác xã h i bao g m các cư x và tr i nghi m ng ý hay bi u tư ng có m t c a ngư i khác, cũng như s có m t th c s c a h . Chúng ta có th ti p t c, b sung, lo i tr và s p x p l i các t ng tìm ki m m t nh nghĩa hoàn h o. Nhưng thay vào ó, có l hãy i ti p và n i dung quá trình nghiên c u ưa ra m t nh nghĩa. 6
  8. NH HƯ NG Trong m t ch ng m c nào y, h c thuy t c a chúng ta khá l nh lùng và máy móc.Th các c m giác thì sao? y, chúng v n y, m tm c nào ó, chúng có t t c các hành ng tương tác. Hãy tư ng tư ng: Vào lúc n a êm, b n b ng c m th y r t khát. B n d y kh i giư ng và hư ng n cái t l nh. Tr i r t t i, nhưng b n thu c căn h c a mình như lòng bàn tay, b i v y b n không b n tâm n sáng t i. Cái bàn u ng cà phê n m gi a phòng và b n có th oán ư c v trí c a nó, b n th n tr ng i vòng qua nó. Có l b n ưa tay ra ch m vào thành bàn kh ng nh s d oán c a mình. B n g n như ã ó -- cách cái t l nh kho ng hơn 2 m -- b ng R M! b n bư c 1,5 m...có cái gì ó: ây là i u không d ki n trư c! Lúc ó b n c m th y ra sao? Có l là s hãi, ng c nhiên, r t khi p s . Cho dù có là c m giác gì i n a, thì ó không ph i là c m giác thú v gì. Hãy g i ó là c m giác lo l ng. Cùng lúc ó, b n b n r n v i vi c " ưa ra các d oán" -- ưa ra d oán v b n ch t thú tính, th c hi n nh ng hành ng có th làm gi m b t nh ng lo s c a b n, v i vàng b t công t c èn lên. èn sáng ... b n tư ng mình b t g p m t k gi t ngư i th n kinh b cu ng tình d c... Và trông kìa, ó là cái t l nh. B n ã lau s ch nó l n u tiên trong vòng 30 năm qua, và quên không óng cánh t l i. Bây gi b n c m th y th nào? Có l b n c m th y nh nhõm, c m giác d ch u.B n th phào, có l còn cư i n a. M i th có nghĩa tr l i. Cu c s ng l i tr l i úng ư ng l i. Hãy g i nó là s vui thích. (Hãy chú ý r ng b n có th v n c m th y m t s c m giác tiêu c c, cũng như c m giác khuây kh a ban u sau b n -- gi ng như c m giác khó ch u v i s ngu d t c a chính mình. V n ó v a m i ư c gi i quy t!) M t ví d khác: Hãy chú ý n nh ng ngư i ang bư c kh i chi c tàu d c theo b bi n. Hãy chú ý n cư i băng giá c a h . ó là cách h nói "Vâng! Tôi v n còn s ng!" Hãy nói m t cách chính xác hơn: Khi s tương tác có v n , chúng ta c m th y lo l ng. Ví d , (1) khi chúng ta d oán sai v i u gì ó -- gi ng như cái t l nh trư c m t chúng ta -- chúng ta lo l ng. 7
  9. Chúng ta cũng c m th y lo l ng khi (2) chúng ta d oán có nhi u hơn m t kh năng cùng m t lúc: nh ng d oán mâu thu n. Ai trong s nh ng ngư i b n cùng phòng v i b n th c s là k gi t ngư i? M i khi b n m t mình v i m t ngư i trong s b n h , b n không bi t là mình s an toàn hay c n ph i ch y i th t nhanh n a. Và (3) chúng ta cũng c m th y lo l ng khi chúng ta ph i i m t v i i u không ch c ch n: con gián, hay con chu t, hay con r n hay ti p sau s i theo hư ng nào? Có l ây là căn nguyên c a nh ng n i s hãi ph bi n c a nh ng sinh v t con ngư i. Lo l ng có th m c nh , m c gây kích thích hay gây khó ch u: sút c a b n h t m c khi b n ang ký séc m t siêu th a phương. Lo l ng cũng có th m c căng th ng hơn: s th t v ng khi chi c ô tô c a b n b h ng; n i lo l ng khi cái xe c a b n lao v phía trư c m t cách l o o khi b n ang lái nó trên ư ng qu c l ; b c t c khi b n phát hi n ngư i yêu c a mình ngo m c gà ang s ng. S vui thích là cách gi i quy t i v i nh ng v n gây lo l ng. Trên th c t , chúng ta xây d ng và t o nên s hi u bi t c a mình v th gi i khi chúng ta c m th y vui thích. Vui thích là m t ph n c a c m giác thích ng, c a ki n th c (dù b n có tin hay không!). Vui thích cũng có m c nh nhàng: c m giác tho i mái khi b n hoàn thành trò chơi ô ch , hay th ng trong m t trò chơi hay m t môn th thao. Vui thích cũng có th m c cao hơn: ch ng h n như c m giác nh nhõm khi b n nh n th y chi c tàu buôn i úng hư ng; hay ni m vui c a nh ng khám phá khoa h c, sáng t o ngh thu t hay tr i nghi m th n bí. Chú ý r ng gi i quy t v n thì òi h i ph i có v n gi i quy t, s vui thích ph thu c vào s lo l ng.Th m chí nh ng tho i mái v m t th ch t cũng ho t ng gi ng th : b n s hư ng th nó nhi u hơn sau khi làm vi c mà không có nó trong m t th i gian, "nó" ây có th là: th c ăn, u ng hay tình d c! N u hư ng th nó quá nhi u, nó s không em l i s th a mãn t t. (Chú ý r ng ph n ng c a chúng ta i v i vi c này thư ng là c g ng làm nó nhi u hơn n a! Do ó m t s ngư i trong chúng ta có thái lo n th n kinh i v i tình d c, ăn u ng, ánh b c, v.v.) im tv im tv n không gây nên c m giác lo l ng -- mà nó chính là s lo l ng1. Lo l ng ch là m t c m giác -- m t m t c a tình hu ng. i u tương t cũng úng v i c m giác vui thích. 8
  10. Vui thích không ph i ư c sinh ra b i vi c gi i quy t v n , nó là s gi i quy t v n . Lo l ng và vui thích không khi n b n ph i tìm ki m gi i pháp; chúng không ph i là "các l c t o ng cơ." Nhưng ch c ch n r ng tình hu ng mà b n c m th y lo l ng có th là m t nguyên nhân khi n b n né tránh chúng trong tương lai. Hay n u chúng là m t trong nh ng i u khi n b n th y thú v , chúng có th là m t trong nh ng i u khi n b n tìm ki m trong tương lai. Chính s d oán v lo l ng hay yêu thích là ng cơ ây. Lo âu là s d oán au kh c a lo l ng. T kinh nghi m c a mình, b n trông i tình hu ng trư c khi b n s c m th y không d ch u. B n thân s trông i này là không d ch u: nó mâu thu n v i mong mu n ư c h nh phúc, th nh thơi c a cá nhân. Và b n thư ng c né tránh tình hu ng này. Hy v ng là s trông i thú v c a s vui thích. T kinh nghi m c a mình, b n trông iv n trư c khi nó s ư c gi i quy t, và ây là suy nghĩ h nh phúc. Ph thu c vào các chi ti t, chúng ta có th g i i u này là s háo h c, hay th m chí là hăng hái, ch ng h n như "Tôi nóng lòng mong nó b t u!" S lo l ng và vui v "cơ b n" thư ng không x y ra cùng m t lúc -- vì m t cái là v n còn cái kia là gi i pháp. Nhưng s tiên oán v lo l ng và vui v -- ó là lo âu và hy v ng -- thư ng x y ra cùng m t lúc: chúng ta g i nó là "các c m xúc l n l n."2 Lư t trên m t nư c sâu trên m t t m ván nh v i t c 30 d m m t gi có th khi n b n c m th y lo l ng; m t khác lư t ván nư c l i r t thú v . B n c m th y v a lo l ng v a háo h c. Quy t nh li u có th lư t ván không ư c ưa ra d a trên s cân b ng c a hai c m giác này iv i b n. Chú ý r ng tôi nói " i v i b n." Quy t nh này mang tính r t ch quan, nó d a trên i u khi n b n lo l ng và háo h c. S d oán cũng có th giúp chúng ta hi u ư c các c m giác khác, ch ng h n như: T c gi n là lo l ng v i trông i có s thay i bên ngoài. V n là " ngoài ó" và t c gi n là s tích t năng lư ng c n gi i quy t nó. Hãy th gi a tr không cho nó bò xem, b n s th y i u gì s x y ra. 9
  11. Bu n chán là lo l ng v i trông i có s thay i bên trong. V n là " ây." Tôi nh n th y r ng tôi ph i thích nghi v i nó. S s u kh là ví d rõ ràng nh t: b n không th kéo chúng quay l i; b n ch có th h c cách s ng v i s v ng m t c a nó. Nhi u tr i nghi m chính có liên quan n c m giác bu n chán, ch ng h n như khi hi u v h n ch c a chúng ta, hay nh ng h n ch c a ngư i chúng ta yêu. Chú ý r ng t c gi n còn có chút ít hy v ng; còn bu n chán thì khó ch p nh n hơn. M i ngư i có xu hư ng tr nên t c gi n i v i nh ng vi c trư c khi h gi i quy t nó ch p nh n i u mà h không th thay i. Hãy nói v m t s i u r t quan tr ng i v i chúng ta: chúng ta ch ng l i nh ng thay i ch y u trong cái tôi; n u chúng ta có th , chúng ta c g ng khi n cho th gi i phù h p v i nh ng trông i c a chúng ta. ôi khi m i ngư i c khăng khăng gi nh ng tr ng thái tình c m ó. M t ngư i luôn c g ng khi n th gi i -- c bi t là ngư i khác -- phù h p v i s trông i c a anh ta thì ư c g i là ngư i hi u chi n, tr ng thái c m giác c a anh ta là tr ng thái thù ch. Thông thư ng, i u mà anh ta th c s c n làm là thay i b n thân anh ta, c n ph i thích nghi. Nhưng vì m t vài lý do -- ch ng h n như văn hóa c a anh ta -- vi c như ng b là i u c m k . Gi ng như nh ng tho i mái v m t thân th , khi nó không úng, thì chúng ta làm nh ng vi c mà chúng ta thư ng làm là làm thêm. Tương t như v y, m t ngư i luôn c g ng khi n b n thân mình ph i phù h p v i th gi i -- c bi t là v i s trông i c a ngư i khác -- thì ư c g i là ngư i luôn ph c tùng, tr ng thái c m giác c a anh ta thư ng là tr ng thái phi n mu n.Anh ta luôn c g ng i u ch nh b n thân mình theo ngư i khác, và i u mà anh ta c n là cáu gi n. Trong xã h i c a chúng ta, có m t s khác bi t gi a nam gi i và ph n trong lĩnh v c này: nam gi i ư c d y t th i thơ u r ng vi c như ng b là x u; ph n ư c d y r ng t ph là x u. M t s nam gi i có xu hư ng m c k t vào trong nh ng mô hình hi u chi n, còn ph n thì m c k t vào trong nh ng mô hình ph c tùng. T t nhiên không ph i hoàn toàn là như v y mà thư ng là như v y. Tuy nhiên, th t là lý tư ng khi t t c chúng ta, nam gi i cũng như ph n c n ph i bi t "như ng b " khi có lý, và "ph c tùng" khi có lý! i u ph bi n nh t c nam gi i l n ph n là s né tránh: khi chúng ta th y m t v n ang n, chúng ta m c nó, c v m t thân th l n tâm lý, cho s lo l ng c a mình và ch y m t. 10
  12. B ng s né tránh, chúng ta ang c g ng thoát kh i tình hu ng c m xúc và quay tr l i tr ng thái thanh th n. Nhưng th t không may, n u b n né tránh các v n và s lo l ng c a nó thì b n cũng tránh luôn c c m giác vui thích c a vi c gi i quy t v n . Hãy nghĩ n m t s cách "tâm lý" thông thư ng mà chúng ta dùng né tránh các v n c a cu c s ng: rư u, ma tuý, ti-vi. M c ích c a s né tránh là tr nên không có ý th c hay ít nh t là không có ý th c v các v n . Ba "lo i" này -- hi u chi n, ph c tùng và né tránh -- ph bi n n n i m t s nhà lý lu n ã nêu v n lên m t cách c l p (Adler, Horney, Fromm, và nh ng ngư i khác). Nh ng lo i này có th th m chí còn có c y u t gien, v y nên m t s ngư i chúng ta có xu hư ng gi i quy t v n c a mình b ng cách tr nên hi u chi n, nh ng ngư i khác thì ph c tùng, nh ng ngư i khác thì né tránh. M t ngư i chín ch n hơn có xu hư ng gánh vác v n v i ôi m t m r ng hư ng n các gi i pháp: h i m t v i n i kh và s lo l ng b ng hy v ng và s say mê. làm ư c i u này, chúng ta c n m t s i u -- kh năng t p trung vào các m c ích c a mình, và b qua nh ng au n. ây ư c g i là s c m nh ý chí, k lu t t giác, nhu c u t ư c m c tiêu, trì hoãn s hài lòng. ơn gi n tôi g i ó là ý chí. Chúng ta s quay tr l i v i ý tư ng này sau. NG CƠ THÚC Y Trong ph n này, chúng ta chuy n t v n mà chúng ta c m th y sang v n chúng ta mu n. Như tôi ã nói trên, "cái tôi" là cái gán cho s v t nh ng ý nghĩa c a nó. M t s tri t gia và nhà tâm lý h c cho r ng th duy nh t khi n con ngư i (hay b t kỳ sinh v t s ng nào) khác v i thi t b cơ h c là con ngư i gán cho s v t ý nghĩa. Chúng ta gán cho s v t ý nghĩa b i vì chúng ta có nh ng mong mu n. B i vì có mong mu n mà m t s th có giá tr i v i chúng ta, còn m t s th thì không; m t s th có liên quan n chúng ta, còn m t s th thì không; và giá tr hay s liên quan là m t cách nói khác v ý nghĩa. Nh ng nhà nghiên c u v s cư x và các nhà lý lu n khác, nh ng ngư i có hư ng ti p c n thiên v sinh v t h c cho r ng nh ng mong mu n c a chúng ta chung quy l i cũng ch là mong mu n ư c s ng. Do ó nh ng nhu c u cơ b n nh t c a chúng ta là nhu c u v th c ăn, nư c u ng, 11
  13. ngh ngơi, và tránh au n. Nh ng ng cơ khác ph c t p hơn u ư c coi là b t ngu n t nh ng i u này. Nh ng ngư i theo h c thuy t c a Fr t cũng có quan i m tương t , và h cho mong mu n gi ng như s thôi thúc v tình c m. Tuy nhiên, h t p trung nhi u hơn vào nhu c u s ng bên trên tu i th c a cá nhân thông qua quá trình sinh s n. Vì s s ng c a t t c các nhu c u và b n năng trên th c t ph thu c vào s sinh s n, do v y coi quan h tình d c ư c là mong mu n ch ch t cũng có lý! Nh ng nhà nghiên c u khoa h c nhân văn s d ng t "s bi n thành hi n th c"3 v i nghĩa "mong mu n ư c duy trì và cao cái tôi." B i v y "duy trì" ch c ch n bao g m c s s ng, v i i u ki n nó ư c hi u r ng chúng ta ang nói n s s ng c a cái tôi tinh th n cũng như cái tôi th xác. Và " cao" có nghĩa là chúng ta làm nhi u hơn vi c ch c g ng s ng. Ví d , nh ng ng v t c p "th p hơn" ph n ng v i các v n và rút ra bài h c t nh ng l i l m c a chúng. Nhưng nh ng ng v t c p "cao hơn" có nh ng mong mu n thêm nh t nh -- ch ng h n như s ham hi u bi t -- nó khuy n khích chúng nghiên c u v các v n ti m năng trư c khi b t kỳ sai l m nghiêm tr ng nào x y ra. Mèo con, chó con và tr con là nh ng ng v t n i ti ng v lo i " cao" này. ôi khi s cao cũng ư c nh c n như ng cơ năng l c. Nh ng sinh v t xã h i, ch ng h n như b n thân chúng ta, d a d m l n nhau i v i s "duy trì và cao" c a chúng. M t i u mà chúng ta c n, c bi t trong giai o n u c a cu c s ng, là s quan tâm tích c c, s chăm sóc, yêu thương y ý nghĩa... u tiên, ây là v n liên quan n s s ng v t ch t; sau này nó là d u hi u cho th y r ng chúng ta nh n ư c s ng h xung quanh mình. Con ngư i nh n nhu c u này m t m c cao hơn: b i vì chúng ta có i s ng tinh th n bên trong (nh vào s d oán...), chúng ta có th ti p thu c nhu c u mà chúng ta có i v i s quan tâm tích c c và s tho mãn hay không th a mãn c a nó. Nói cách khác, chúng ta có mong mu n và nhu c u i v i s v k tích c c, nó cũng ư c bi t n như là lòng t tr ng. Bác sĩ chuyên khoa th y r ng, lòng t tr ng nghèo nàn -- ph c c m t ti -- là m t trong nh ng ngu n ph bi n nh t gây ra các v n v tâm lý. H u h t chúng ta u có nh ng ph c c m này v th này hay th khác: ngo i hình, trí thông minh, s c m nh, các k năng xã h i... Th m chí c 12
  14. nh ng k hay b t n t, nh ng ngư i xinh p, nh ng ngư i khoe khoang khoác lác -- nh ng ngư i có m c c m t tôn -- có th ư c coi gi ng như nh ng ngư i có lòng t tr ng nghèo nàn! Tôi mu n nói r ng t t c nh ng ng cơ này u có th c và có liên quan n vi c nh n th c con ngư i. Và chúng ta có th phân bi t ngư i này v i ngư i khác b ng ng cơ c a t ng ngư i: M t s ngư i chúng ta "s ng ăn"; nh ng ngư i khác là k "nghi n tình d c"; nh ng ngư i khác mu n tìm hi u khuy t i m; nh ng ngư i khác b i u khi n b i cái tôi...! "Tính trì tr " M t khía c nh khác c a ng cơ hi m khi ư c th o lu n là "tính trì tr ". N u b n nghĩ v nó, thì h u như t t c các s vi c mà chúng ta nói n u liên quan n vi c quay tr l i c a tr ng thái không ư c nh n m nh. Khi chúng ta nói v các nhu c u t nhiên, ch ng h n như chúng ta nói v s i u bình: gi ng như m t b n nhi t i u khi n lò sư i, chúng ta ăn khi các ch t dinh dư ng trong ngư i chúng ta th p, chúng ta d ng không ăn n a khi chúng ta ã có ch t dinh dư ng. i u tương t cũng ư c áp d ng i v i các hi n tư ng tâm lý: khi s hi u bi t c a chúng ta v các s vi c không y , chúng ta không th d oán, chúng ta nh t nh nh nâng cao hi u bi t c a mình; m t khi chúng ta hi u i u gì ó, và s d oán c a chúng ta úng m c tiêu, chúng ta c m th y th a mãn. Trên th c t , dư ng như chúng ta s ng m t cách vô th c th c! Sau t t c , chúng ta c m th y lo l ng khi s vi c không t t và vui v khi s vi c ư c c i thi n, nhưng ch ng c m th y th nào khi s vi c ang ti n tri n úng hư ng. Nh ng vi c ư c h c m t cách th u áo là vô th c. i v i nh ng hành vi cư x nh , chúng ta g i nó là thói quen. Ch ng h n như ánh răng: i u v t vãnh là ngày nào chúng ta cũng ánh răng theo cùng m t ki u gi ng nhau như th b n ang chơi m t chương trình. Khi chúng có liên quan n các hành vi cư x xã h i, ta g i chúng là các nghi th c. L ăng quang, ám cư i, ám tang, vi c ng thành hàng, l n lư t nói chuy n, nói "xin chào, b n có kh e không," cho dù b n có mu n bi t hay không thì t t c nh ng i u trên u là ví d v nghi th c. Ngoài ra còn có các cách suy nghĩ và nh n th c khác mà chúng ta bi t r t rõ n n i chúng ta có khuynh hư ng không ý th c v chúng: thái , các quy t c, nh ki n, s phòng ng ... 13
  15. Chìa khóa nh n bi t thói quen và nghi th c là các hành ng theo thói quen hay nghi th c không mang s c thái tình c m (vì th nó là vô th c). Xin hãy nh k r ng, nh ng s vi c "xung quanh" thói quen hay nghi th c có th mang s c thái tình c m (ví d như m t ám ma!), nhưng nh ng vi c ã làm ư c làm m t cách máy móc nhi u hơn -- ch ng h n như lái xe ô tô, m t khi b n ã bi t cách -- cho n khi s vi c tr nên t i t ! Khi s vi c t i t x y ra, b n tr i nghi m c m giác lo l ng. Hãy ti n lên phía trư c, nói v i ngư i nào h i b n "B n có kh e không" t t c nh ng c m giác c a b n! Hay ng nh m ch trong thang máy. Hay làm gián o n s trôi ch y c a m t nhà hàng (ví d b ng cách l y yêu c u c a ngư i khác) . i u này ư c g i là Garfinkling, t tên sau khi Harold Garfinkle sáng t o ra nó. Nó s cho b n th y các quy t c cư x mà nh ng quy t c này mang tính nghi th c n n i chúng ta quên m t s t n t i c a nó. Dù sao i n a thì cũng hãy duy trì m i th như chúng v n có, gi "lu t l và tr t t " xã h i là m t ng cơ có s c m nh to l n. d ng tích c c nh t c a nó thì ó chính là mong mu n yên bình và mãn nguy n c a chúng ta. d ng tiêu c c nh t c a nó thì ó chính là s ch ng i c a chúng ta i v i b t kỳ i u gì m i hay khác bi t. Nh ng ng cơ cao hơn u kia c a hình nh là cái mà chúng ta có th g i là nh ng ng cơ cao hơn, ch ng h n như s sáng t o và lòng tr c n. Có nh ng lúc chúng ta, m t kho nh kh c nào ó " ưa cái tôi c a chúng ta ra ngoài", hay t nó theo m t cách khác, ó là khi chúng ta c m th y m t s ng nh t v i i u gì ó l n hơn b n thân chúng ta. Nhi u ngư i tr i qua kho nh kh c ó khi h l n âu tiên ng trên b Grand Canyon hay bư c vào trong nh ng thánh ư ng l n Châu Âu l n u tiên. i dương, v thành, nh ng cây tùng, nh ng con chim ru i, âm nh c, th m chí m t quy n sách hay m t b phim hay cũng có th làm ư c i u này. Chúng ta có th g i nó là t t nh, hay tr i nghi m huy n bí, thu c tinh th n, hay ơn gi n g i nó là s ng c nhiên. i u này cũng có th x y ra i v i m t s hành vi nh t nh. Nh ng ngư i leo núi nói v tr i nghi m tràn y (xem Czentimihalyi), khi tâm trí h hoàn toàn b xâm chi m v i nhi m v lúc ó và h tr thành "hoà ng v i v i núi". Nh ng vũ công, di n viên, nh c sĩ và v n ng viên cũng nói n nh ng tr i nghi m tương t như v y. 14
  16. Các ho t ng mang tính sáng t o cũng có th mang l i cho chúng ta nh ng c m giác ó. Ngh sĩ, nh c sĩ, nhà văn, nhà khoa h c, ngư i làm ngh th công ã nói v th i i m mà khi ó h b d n d t b i s sáng t o c a mình ch không ph i b i các th khác xung quanh. Và chúng ta cũng có c m giác ó khi chúng ta th c s yêu ai ó, khi h tr nên quan tr ng hơn c b n thân chúng ta. Albert Schweitzer nói r ng ch có nh ng ngư i ph ng s m i có th th c s h nh phúc. i u này ư c g i là lòng tr c n. Trong t t c nh ng ví d này, chúng ta không ch th y "vi c duy trì và nâng cao cái tôi" mà ta còn th y c s siêu vi t c a cái tôi, s ánh m t cái tôi th t ngư c il id n n s m r ng cái tôi. H u h t các tôn giáo và các tri t lý u coi nh ng i u này là các giá tr cao nh t c a chúng. T do Có m t s i u th t kỳ l v con ngư i: Trong khi, nhìn t bên ngoài, cách cư x c a chúng ta có v như hoàn toàn b quy t nh b i nh ng s c m nh khác nhau mà nh ng s c m nh này h g c chúng ta -- di truy n, th gi i v t ch t, các áp l c xã h i -- thì ôi khi chúng ta có v có kh năng "kéo ngư c l i" trong ôi lát, ra kh i dòng ch y c a các s ki n. Chúng ta có th t m d ng ph n ánh s vi c. Chúng ta có th tư ng tư ng và suy nghĩ v nh ng s vi c không hi n di n t c thì. Ví d : ôi khi m t ph n trong chúng ta -- hãy g i nó là ph n sinh lý h c di truy n c a chúng ta -- mu n ư c quan h tình d c, và mu n th c hi n i u ó ngay bây gi . Ph n khác c a chúng ta -- hãy g i nó là ph n giáo d c xã h i -- mu n ư c kính tr ng, c m th y an toàn, c h nh, ư c yêu m n hay b t c th gì. N u chúng ta hoàn toàn b quy t nh b i các s c m nh khác nhau, thì chúng ta ơn gi n s i theo s c m nh nào l n hơn, và cu c s ng s d dàng hơn nhi u. Nhưng chúng ta l i có kh năng cân nh c các s c m nh. ôi khi ây là m t quá trình ý th c ít-hơn- . Chúng ta có th cân nh c hai s c m nh tình c m trên phương di n c a s lo l ng và háo h c tương i. Nhưng chúng ta có th lùi l i m t chút và thêm vào ó nh ng xem xét h p lý nh t nh, xem xét nh ng i u ch ng h n như ý nghĩa c a t i l i, l i th c a vi c n m b t, hay li u s thôi thúc có bi n m t n u b n ph t l nó i không. Lo l ng v s vi c theo cách này có v không ư c tho i mái, nhưng ây là d u hi u cho th y s t do l a ch n c a chúng ta. 15
  17. Chúng ta cũng có th t o nên nh ng l a ch n m i.Ch có con ngư i m i gi i quy t c kh năng cũng như th c t i! Khi s vi c có v như là v n ho c c a kh năng ho c c a th c t i, thì th t áng nguy n r a n u như b n làm và cũng th t áng nguy n r a n u như b n không làm, chúng ta có th t m d ng, ph n ánh và t o nên s l a ch n th ba, hay th tư, th năm. Th m chí c khi dư ng như các l a ch n hoàn toàn v ng m t thì t do v n còn. Nhà văn, tri t gia Jean-Paul Sartre, sau khi ph i i m t v i s tra t n c a Gestapo ã khám phá ra r ng ông có th luôn luôn nói không! Ít nh t b n cũng có s l a ch n v thái c a mình i v i s ch u ng c a b n, dù nó có th khó khăn. T tc i u này gây n n lòng v i b t kỳ ai tìm ki m m t khoa h c c ng r n v tâm lý h c xã h i. Ph n l n th i gian chúng ta b quy t nh như nh ng viên g ch rơi. Nhưng v i s c g ng l n nh t c a mình, chúng ta không tuân theo "nh ng quy t c ng x con ngư i" -- chúng ta t t o nên b n thân! 1 distress 2 mixed emotion 3 actualization 16
  18. PH N HAI: S NH N TH C C A CON NGƯ I C U TRÚC TINH TH N1 Chúng ta có th g i các kh i c u trúc cơ b n c a ý nghĩa là s tương ph n: chúng ta chia th gi i ra nhi u m nh nh , chúng ta chia cái này t cái kia, chúng ta t o nên s phân bi t. Chúng ta có th s d ng nhi u tên khác nhau g i: xây d ng, khái ni m, tri giác, ph m trù, v.v .. t t c chúng hơi có s khác nhau v ý nghĩa. Tuy nhiên v cơ b n chúng u nói n quá trình bi n m t thành hai: ít hay nhi u; cái này hay cái kia; có hai lo i ngư i trên th gi i; là h hay là chúng ta; là cái này hay cái khác; là tr ng hay en; có hay không; cái gì i lên t t ph i i xu ng. H u như chúng ta ch s d ng u này hay u kia c a s tương ph n m t th i gian. Nh ng u này ư c g i là c i m hay c bi t khi nó ư c dùng nói n c i m, tính cách c a con ngư i. Nhưng nh ng u kia thư ng luôn ó, b che d u v trí kín áo, B n không th có u này mà không có u kia -- không th t t mà không có x u, lên mà không xu ng, có béo mà không có g y... Xin hãy chú ý r ng nh ng s tương ph n này không nh t thi t ph i nói ư c b ng l i. Con mèo c a tôi nh n bi t ư c s khác bi t gi a th c ăn dành cho mèo lo i t ti n v i lo i r ti n, nhưng nó không th nói v i b n v i u ó; m t a tr còn m ng a có th phân bi t ư c ai là m nó còn ai không ph i; ng v t hoang dã phân bi t ư c âu là khu v c an toàn còn âu là khu v c nguy hi m... Th m chí c ngư i l n ôi khi cũng "ch bi t" mà không nói ra -- tương ph n không có ý th c, i u gì m t ngư i mà b n c m th y thích hay không thích? S tương ph n không trôi n i xung quanh m t cách c l p. Chúng có liên quan v i nhau và ư c s p x p thành nhóm. Ví d , chúng ta có th nh nghĩa m t nhóm: "Ph n là ngư i n gi i ã trư ng thành." Hay chúng ta có th i m t bư c xa hơn và s p x p các v t thành các phân nhóm, nh ng c u trúc hình cây mà chúng ta ã g p sinh v t h c: Mèo Xiêm là m t lo i mèo, nó thu c lo i ng v t ăn th t, nó thu c lo i ng v t có vú, và là thu c lo i ng v t có xương s ng. Hay chúng ta có th s p x p s tương ph n vào trong các c u trúc có tính th i gian, ch ng h n như các quy t c. Chúng ư c g i là gi n hay k ch b n. B n có th tìm th y các ví d rõ ràng trong các quy n sách vi t v các trò chơi bài, quy ư c m c nh n, hay sách ng pháp; nhưng b n 17
  19. l i bi t r t ít v các h th ng quy t c c a b n thân, th m chí chúng mang tính máy móc nn i b n không ý th c ư c chúng! Không ph i t t c các t ch c c a s tương ph n u ư c c u trúc m t cách ch t ch . Chúng ta có th miêu t : "Ph n r t tinh t ." Ví d này cho th y s miêu t có th i ngư c v i nh nghĩa, và nó không nh t thi t úng! Ni m tin cũng tương t như v y, nó ư c t ch c l ng l o hơn các s phân lo i. Trong khi các loài chim ư c nh nghĩa là ng v t có xương s ng và có lông thì ni m tin c a tôi l i cho r ng t t c chúng u bay ư c...có th tôi ã sai! Khuôn m u là ví d c a c tin, quan ni m cũng v y. Nhưng có m t s ni m tin có cơ s r t rõ ràng nên chúng ta có th xem chúng như nh nghĩa. Ngoài ra còn có c s k chuy n - nh ng câu chuy n mà chúng ta có trong u. Gi ng như các nguyên t c, chúng mang tính th i gian nhưng chúng l i linh ho t m t cách áng ng c nhiên. Chúng có th là v n liên quan n tr i nghi m ghi nh cá nhân hay các bài h c l ch s ư c ghi nh hay ch thu n tuý là nh ng câu chuy n tư ng tư ng. Tôi ng r ng nh ng i u này có óng góp l n n kh năng nh n d ng c a chúng ta, ng v t không th có ư c kh năng ó c p mà chúng ta có. S phát sinh M t i u thú v mà chúng ta có th làm v i s tương ph n và các c i m có th nói b ng l i là miêu t m t ngư i v i ngư i khác - - có nghĩa là ưa ra m t danh sách các c tính. Sau ó chúng ta có th b t u giao thi p v i h m t cách mang tính xã h i trư c khi chúng ta th c s g p h . Trên th c t , h có th còn s ng lâu, do ó chúng ta có cơ h i hi u thêm ôi i u v h . M i t hay c m t mà chúng ta ưa ra hay nghe th y u thu h p thêm chút ph m vi trông i có th . Anh ta là àn ông? V y thì sao. Anh ta là àn ông, kho ng 40 tu i, m p m p, là gi ng viên khoa tâm lý... , tôi bi t b n nói n ai r i. Càng nhi u thông tin ư c ưa ra, thì s d oán càng chính xác hơn. Trong ngôn ng h c, ngư i ta nói ngôn ng có kh năng sinh ra. i u ó có nghĩa r ng, v i s lư ng không nhi u các t và m t s lư ng không l n các quy t c ng pháp, b n có th t o ra (sinh ra) vô s nh ng câu có nghĩa. S sinh sôi này cũng là c i m c a t t c ho t ng c a con ngư i. i u này có nghĩa là vi c b n có th k ra bao nhiêu s tương ph n v v gi ng viên m p 18
  20. m p hay v cái gì i n a thì cũng có vô s nh ng c tính hay hành vi có th mà m t v gi ng viên 40 tu i có th t o ra. Nói cách khác, v gi ng viên ó v n có th làm b n ng c nhiên. Vì chúng ta ang "xây d ng" th d oán v ông ta, v y nên hãy th thêm m t i u n a: Chúng ta th d oán ngư i khác b ng cách t b n thân chúng ta vào s d oán c a mình. Chúng ta gi s r ng h s làm i u mà chúng ta làm n u như chúng ta trong hoàn c nh c a h và trong cùng m t chu ng chim b câu mà chúng ta t h vào ó. Tôi g i i u này là "s gi nh th u hi u ng c m." Con ngư i dư ng như có xu hư ng l n trong vi c gi nh như v y. Chúng ta thư ng làm i u này khi chúng ta ang c d oán v các th và các ng v t không ph i là con ngư i. Chúng ta có xu hư ng theo thuy t hình ngư i khi d oán v các con v t, ví d : tôi có xu hư ng xem con mèo c a mình có s c h p, x o quy t, th m chí có hình thái b nh xã h i trong khi trên th c t nó ch ng có chút ch s thông mình dù ch to b ng h t u nào. Chúng ta th m chí còn gán "linh h n" cho c nh ng v t vô tri vô giác, i u này ư c g i là thuy t duy linh. B i th t tiên c a chúng ta ã c g ng làm nguôi ngoai cơn th nh n c a nh ng ng n núi l a, hay cám ơn s hào phóng c a t o hóa... Khi t t c nh ng s d oán khác th t b i, chúng ta trông i ngư i khác cũng gi ng mình. S tương tác c a các c tính M ts i u trên khi n con ngư i gi ng như ngư i máy tính -- t t c u theo tr t t và rõ ràng. Tuy nhiên, dù t t hơn hay x u i thì cũng ch ng có gì là r t rõ ràng trong vi c s d ng các c tính c a chúng ta. Ý nghĩa c a c tính có th bi n i chút ít, nó ph thu c vào hoàn c nh mà chúng và chúng ta trong. Ví d các c tính thay i khi có s hi n di n c a các c tính khác. Nghiên c u ban uv v n này có ưa ra m t danh sách các tính t ch tính cách c a con ngư i, nghe c như th chúng ta ang miêu t m t cu c g p g gi a hai ngư i khác phái mà trư c ó h chưa h quen nhau: "Anh y r t " áng yêu", có nhân cách t t, làm vi c m t trung tâm buôn bán l n, lái m t cái xe x n ..." Ví d , hãy th hình dung v ngư i này: L nh lùng, p trai, thông minh, quan tâm. 19
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2