intTypePromotion=3
Array
(
    [0] => Array
        (
            [banner_id] => 140
            [banner_name] => KM1 - nhân đôi thời gian
            [banner_picture] => 964_1568020473.jpg
            [banner_picture2] => 839_1568020473.jpg
            [banner_picture3] => 620_1568020473.jpg
            [banner_picture4] => 994_1568779877.jpg
            [banner_picture5] => 
            [banner_type] => 8
            [banner_link] => https://tailieu.vn/nang-cap-tai-khoan-vip.html
            [banner_status] => 1
            [banner_priority] => 0
            [banner_lastmodify] => 2019-09-18 11:11:47
            [banner_startdate] => 2019-09-11 00:00:00
            [banner_enddate] => 2019-09-11 23:59:59
            [banner_isauto_active] => 0
            [banner_timeautoactive] => 
            [user_username] => sonpham
        )

)

Góp phần tìm hiểu người nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới - Mai Huy Bích

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
36
lượt xem
3
download

Góp phần tìm hiểu người nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới - Mai Huy Bích

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo nội dung bài viết "Góp phần tìm hiểu người nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới" dưới đây để nắm bắt được người nông dân, người thực thi nền kinh tế đạo đức, người nông dân hợp lý, người nông dân Việt Nam sống hợp đạo đức hay hợp lý, một vài dữ liệu về hoạt động của người nông dân thời đổi mới,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Góp phần tìm hiểu người nông dân Việt Nam thời kỳ đổi mới - Mai Huy Bích

  1. X· héi häc sè 4 (88), 2004 11 gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi ®æi míi Mai Huy BÝch Trong khi nhiÒu (nÕu kh«ng nãi lµ hÇu hÕt) nghiªn cøu cho ®Õn nay cña ViÖt Nam vÒ ng−êi n«ng d©n chØ tËp trung vµo m« t¶ cuéc sèng cña hä, chø ch−a quan t©m ®Õn x©y dùng lý thuyÕt vÒ hä, th× ë mét phÇn t− cuèi thÕ kû XX, khoa häc x· héi quèc tÕ ®· cã nhiÒu nç lùc kiÕn t¹o lý thuyÕt nh»m t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam. Trong sè ®ã ®¸ng kÓ nhÊt cã cuèn "NÒn kinh tÕ ®¹o ®øc cña ng−êi n«ng d©n" cña J. Scott (1976) vµ "Ng−êi n«ng d©n hîp lý" cña S. Popkin (1979) (®Òu lµ c¸c t¸c gi¶ Mü). Cuèn s¸ch thø hai viÕt ra nh»m tranh luËn víi cuèn thø nhÊt, vµ c¶ hai ®· g©y tiÕng vang s©u réng trong giíi häc thuËt kh«ng chØ vÒ ViÖt Nam vµ §«ng Nam ¸ nãi riªng, mµ c¶ vÒ ng−êi n«ng d©n vµ biÕn ®æi x· héi n«ng d©n ë thÕ kû XX nãi chung. §¸ng tiÕc lµ cho tíi nay vÉn cßn rÊt Ýt nghiªn cøu cña chóng ta nh¾c tíi hai c«ng tr×nh nµy, cµng Ýt ng−êi ®èi tho¹i, tranh luËn víi hä vµ kiÓm chøng hä. Bµi viÕt nµy cè g¾ng giíi thiÖu v¾n t¾t hai c«ng tr×nh nªu trªn vµ cuéc tranh luËn gi÷a hä, còng nh− d− luËn xung quanh hä. Sau ®ã dùa trªn mét sè Ýt ái d÷ liÖu hiÖn cã tõ nhiÒu nguån kh¸c nhau (kh«ng chØ c¸c nghiªn cøu r¶i r¸c mµ c¶ phãng sù b¸o chÝ) bµi viÕt sÏ thö b−íc ®Çu kiÓm nghiÖm hai lý thuyÕt trªn, vµ nh»m gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam. Tuy nhiªn tr−íc tiªn cÇn nªu râ mét sè giíi h¹n. Chñ ®Ò cña hai cuèn s¸ch lµ t×m hiÓu, lý gi¶i nh÷ng phong trµo ®Êu tranh cña n«ng d©n ViÖt Nam (vµ riªng cuèn s¸ch cña Scott th× nãi c¶ ®Õn Myanmar) ë thÕ kû XX chèng ®Þa chñ cïng chÝnh quyÒn thùc d©n ch©u ¢u vµ biÕn ®æi x· héi x¶y ra nhê ®ã. Trong khu«n khæ bµi nµy, chóng ta sÏ chØ bµn ®Õn nh÷ng g× liªn quan tíi ViÖt Nam. Thªm n÷a, bµi nµy sÏ kh«ng ®¸nh gi¸ ®é chÝnh x¸c lÞch sö cña hai c«ng tr×nh, mµ chØ l−u ý tíi nh÷ng chøng cø vµ lËp luËn vÒ b¶n chÊt ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam. ThËt ra, hai c«ng tr×nh kh«ng ph¶i nghiªn cøu sö häc thuÇn tóy, v× c¸c t¸c gi¶ kh«ng dõng l¹i ë viÖc tËp hîp t− liÖu ®Ó m« t¶ mét sù kiÖn nhÊt ®Þnh. Thay vµo ®ã, tõ d÷ liÖu lÞch sö, c¶ hai ®i ®Õn nh÷ng kh¸i qu¸t hãa vµ x©y dùng lý thuyÕt vÒ b¶n chÊt n«ng d©n, ®Þnh nghÜa ng−êi n«ng d©n cïng nÒn v¨n hãa cña hä (Scott, 1976: 157), còng nh− vÒ chÝnh trÞ, biÕn ®æi x· héi vµ c¸ch m¹ng. Scott nãi râ chñ ®Þnh kh¸i qu¸t hãa cña m×nh: "... mÆc dï khëi ®Çu trong lÜnh vùc kinh tÕ häc, viÖc nghiªn cøu nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc cña n«ng d©n ph¶i kÕt thóc ë viÖc nghiªn cøu nÒn v¨n hãa vµ t«n gi¸o n«ng d©n" (1976: vii). Hai t¸c gi¶ kú väng nh÷ng ®iÒu nµy cã søc bao qu¸t vµ ¸p dông kh«ng riªng ë ViÖt Nam hay §«ng Nam ¸, mµ réng r·i h¬n. "Sö häc ph¶i ®i t×m sù kh¸i qu¸t hãa" (Baker, 1981: 348) - viÖc lµm nµy cã lÏ cßn xa l¹ víi ®«ng ®¶o giíi Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. 12 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi sö n−íc nhµ. Mong r»ng c¸c nhµ sö häc ViÖt Nam cã quan t©m ®Õn lý thuyÕt sÏ kiÓm nghiÖm tÝnh x¸c thùc lÞch sö cña hai c«ng tr×nh giíi thiÖu ë ®©y. Cuèi cïng, do ch−a cã mét nghiªn cøu chuyªn s©u nµo ®Ó chøng minh hoÆc tranh luËn vÒ chñ ®Ò hai cuèn s¸ch, nh÷ng g× tr×nh bµy d−íi ®©y chØ lµ d÷ liÖu t¶n m¹n tõ c¸c nguån kh¸c nhau, ®−îc tËp hîp l¹i nh»m môc ®Ých ban ®Çu lµ s¬ bé kiÓm nghiÖm mét vµi ®iÒu ë c¸c s¸ch ®ã. Hy väng nã cã thÓ gîi më cho nh÷ng nghiªn cøu chuyªn s©u sau nµy. I. N«ng d©n - ng−êi thùc thi nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc Dùa trªn cuéc ph¶n kh¸ng ®èi víi chÕ ®é thùc d©n Anh cña n«ng d©n vïng h¹ Myanmar vµ phong trµo X« ViÕt NghÖ TÜnh cña ViÖt Nam chèng ®Þa chñ cïng chÝnh quyÒn Ph¸p n¨m 1930, Scott t×m xem sù bãc lét nµo - theo c¶m nhËn cña b¶n th©n n«ng d©n - dÉn ®Õn nh÷ng cuéc ph¶n kh¸ng ®ã. ¤ng cho r»ng c¸c chÝnh quyÒn thùc d©n ch©u ¢u ®· ph¸ vì nh÷ng nÒn t¶ng cæ truyÒn kh«ng chØ vÒ kinh tÕ mµ c¶ vÒ ®¹o ®øc cña Myanmar vµ ViÖt Nam, khiÕn ph¶n kh¸ng næ ra. Theo «ng, n«ng d©n ë hai x· héi ®Òu sèng cùc kú nghÌo nµn, ë møc bÊp bªnh mµ giíi khoa häc x· héi quèc tÕ gäi lµ "nÒn kinh tÕ sinh tån". T×nh thÕ cña hä gièng nh− "mét ng−êi th−êng xuyªn bÞ n−íc ngËp ®Õn cæ, mµ chØ mét gîn sãng còng ®ñ lµm anh ta chÕt ®uèi" (Scott, 1976: 1). Do sèng s¸t mÐp sù chÕt ®ãi nh− vËy, hä thùc thi c¸i gäi lµ "nÒn ®¹o ®øc sinh tån" víi nh÷ng nguyªn lý chñ yÕu sau ®©y. Thø nhÊt, ng−êi n«ng d©n Ýt tÝnh to¸n ph¸t huy tèi ®a lîi nhuËn, mµ chØ lo lµm ¨n vµ xö sù sao cho tr¸nh ®−îc nh÷ng rñi ro thÊt b¸t, tr¸nh dÉn c¶ nhµ hä tíi chÕt ®ãi. "ChÝnh c¸i nguyªn t¾c 'an toµn trªn hÕt' nµy ®· ®øng ë ®»ng sau rÊt nhiÒu s¾p xÕp vÒ kü thuËt, x· héi vµ ®¹o ®øc cña mét trËt tù n«ng nghiÖp tiÒn t− b¶n" (1976: 5). Thø hai, ng−êi n«ng d©n cã tiªu chuÈn xuÊt ph¸t tõ nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc cña hä ®Ó ®¸nh gi¸ xem mét t×nh huèng cô thÓ lµ c«ng b»ng hay kh«ng. Tiªu chuÈn ®ã mét mÆt lµ quan niÖm vÒ quyÒn vµ nghÜa vô qua l¹i (hay cßn gäi lµ sù hç t−¬ng) gi÷a c¸c nhãm, c¸c tÇng líp vµ giai cÊp kh¸c nhau trong x· héi n«ng th«n vµ mÆt kh¸c lµ niÒm tin vµo quyÒn sinh tån cña mçi ng−êi. QuyÒn sinh tån thùc chÊt lµ "nh÷ng nhu cÇu tèi thiÓu ph¶i ®¸p øng cho c¸c thµnh viªn céng ®ång trong bèi c¶nh hç t−¬ng" (1976: 167). §iÒu nµy ®Æc biÖt râ ë quan hÖ ®Þa chñ - t¸ ®iÒn. "Trong bÊt kú trËt tù n«ng nghiÖp cô thÓ nµo ®Òu cã thÓ cã mét sù ®ång thuËn t−¬ng tù vÒ ®¹o ®øc gi÷a c¸c t¸ ®iÒn. CÇn cã mét sù c©n b»ng nµo ®ã gi÷a c¸i mµ c¸c t¸ ®iÒn cung cÊp d−íi d¹ng hµng hãa vµ sù phôc dÞch cho ®Þa chñ víi c¸i hä nhËn ®−îc ®Ó ®¸p l¹i, vµ ng−êi ta sÏ coi sù c©n b»ng Êy lµ võa ph¶i, cßn bÊt kú sù vi ph¹m lín nµo ®èi víi c¸i chuÈn mùc ®ã theo h−íng cã lîi cho ®Þa chñ sÏ bÞ coi lµ bãc lét" (1976: 165). Nh÷ng nguyªn lý Êy cña nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc th−êng ®−îc ¸p dông ë hai x· héi tr−íc khi c¸c chÝnh quyÒn thùc d©n ch©u ¢u x©m nhËp. §Þa chñ - t¸ ®iÒn cã quan hÖ víi nhau nh− ng−êi b¶o trî víi kh¸ch hµng. Trong t×nh huèng b×nh th−êng vÒ mÆt thêi tiÕt vµ s¶n xuÊt, t¸ ®iÒn cã nghÜa vô nép ®ñ t« cho ®Þa chñ; nh−ng khi thiªn tai, mÊt mïa, ®ãi kÐm v.v., th× nghÜa vô cña ®Þa chñ lµ gi¶m t« ®Ó ®¶m b¶o quyÒn sinh tån cña t¸ ®iÒn. Nh−ng d−íi chÝnh quyÒn thùc d©n ch©u ¢u, quan hÖ t¸ ®iÒn - ®Þa Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  3. Mai Huy BÝch 13 chñ xÊu ®i ®Õn nçi chuÈn mùc ®¹o ®øc Êy bÞ ph¸ bá, vµ bÊt kÓ ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt thuËn lîi hay bÊt lîi, ng−êi n«ng d©n vÉn ph¶i nép t« nÆng nÒ. Sù bãc lét ®· tíi møc mÊt ®i sù hç t−¬ng, vµ x©m ph¹m th« b¹o quyÒn sinh tån cña t¸ ®iÒn. C¸c chÝnh quyÒn thùc d©n ch©u ¢u hµnh ®éng t−¬ng tù nh− ®Þa chñ. §ã chÝnh lµ nh©n tè khiÕn bïng næ cuéc ph¶n kh¸ng cña n«ng d©n. Nh÷ng cuéc næi dËy cña n«ng d©n lµ nç lùc nh»m t¸i kh¼ng ®Þnh mét quyÒn ®¹o ®øc c¬ b¶n - lµ quyÒn tån t¹i - khi nã ®ang bÞ ®Þa chñ phñ nhËn. NÒn ®¹o ®øc sinh tån nµy lµ nÐt chung cña n«ng d©n kh«ng riªng §«ng Nam ¸ mµ c¶ ë n−íc Ph¸p, Nga vµ Italy thÕ kû XIX (1976: 2). Nã kh¸ phæ biÕn ë n«ng d©n nãi chung. N«ng d©n lµ ng−êi tu©n thñ c¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc. Do nhÊn m¹nh tÝnh chÊt ®¹o ®øc trong ho¹t ®éng kinh tÕ, b¶n chÊt céng ®ång vµ sù tu©n thñ c¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc chung cña n«ng d©n, quan ®iÓm cña Scott th−êng ®−îc coi lµ c¸ch tiÕp cËn nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc. II. Ng−êi n«ng d©n hîp lý Cuèn s¸ch cña Popkin kh«ng xÐt Myanmar, mµ chØ tËp trung vµo ViÖt Nam, vµ cô thÓ h¬n, miÒn Nam ViÖt Nam kho¶ng nh÷ng n¨m 1940. Tranh luËn víi Scott, Popkin ®−a ra mét bøc tranh kh¸c h¼n vÒ sù ph¶n kh¸ng chÝnh quyÒn thùc d©n Ph¸p cña n«ng d©n ViÖt Nam, vµ mét m« h×nh lý thuyÕt ®èi lËp vÒ b¶n chÊt ng−êi n«ng d©n. Trong khi Scott ®−a ra mét h×nh ¶nh tèt ®Ñp vÒ quan hÖ ®Þa chñ - t¸ ®iÒn tr−íc thêi thùc d©n, vµ t¸c ®éng tiªu cùc cña chñ nghÜa thùc d©n, th× Popkin nhÊn m¹nh ®iÒu kh¸c h¼n. Tuy Popkin thõa nhËn c¸i gi¸ qu¸ ®¾t mµ ng−êi d©n ViÖt Nam ph¶i tr¶ cho nh÷ng dù ¸n mµ chÝnh quyÒn Ph¸p khëi x−íng, nh−ng «ng chøng minh nh÷ng thµnh tùu cña chñ nghÜa thùc d©n (Popkin, 1979: 136-137). H¬n thÕ n÷a, «ng cho r»ng sù l¹m dông chÝnh trÞ vµ kinh tÕ còng nh− ph©n tÇng x· héi ®· xuÊt hiÖn ngay tõ tr−íc thêi thùc d©n (1979: 139), vµ t×nh tr¹ng bãc lét vµ bÊt b×nh ®¼ng ®· cã c¶ ë thêi kú tiÒn thùc d©n vµ thùc d©n. Hai bèi c¶nh chØ kh¸c nhau vÒ l−îng, hay møc ®é cña t×nh tr¹ng ®ã. Trong khi Scott nhÊn m¹nh tÝnh tËp thÓ, tÝnh céng ®ång vµ sù tu©n thñ chuÈn mùc cña ng−êi n«ng d©n, vµ coi chuÈn mùc lµ bÊt di bÊt dÞch, th× Popkin qu¶ quyÕt r»ng n«ng d©n cã m−u lîi c¸ nh©n, kÓ c¶ b»ng c¸ch vi ph¹m chuÈn mùc. "C¸c chuÈn mùc cã thÓ uèn n¾n ®−îc, t¸i th−¬ng l−îng vµ thay ®æi theo nh÷ng suy tÝnh vÒ quyÒn lùc vµ t−¬ng t¸c chiÕn l−îc gi÷a c¸c c¸ nh©n" (1979: 22). Theo Popkin, kh«ng ph¶i n«ng d©n sî phiªu l−u vµ kh«ng d¸m ®¸nh liÒu; kh«ng ph¶i hä chØ quan t©m ®Õn gi÷ nh÷ng chuÈn mùc chung vÒ quyÒn sinh tån cña mäi ng−êi. Tr¸i l¹i, "nhiÒu dÞp ng−êi n«ng d©n cã mét sè kho¶n d− thõa, vµ ®· tiÕn hµnh nh÷ng ®Çu t− ®Çy rñi ro" (1979: 18). Hä lµ nh÷ng ng−êi hîp lý theo nghÜa trong sè nhiÒu ®−êng lèi vµ kh¶ n¨ng hµnh ®éng kh¸c nhau, hä suy nghÜ, tÝnh to¸n, c©n nh¾c xem c¸i nµo cã lîi nhÊt cho m×nh, vµ lùa chän ®−êng lèi ®ã. Popkin cho r»ng trong bèn nhãm (Cao §µi, Hßa H¶o, C«ng gi¸o vµ ®¶ng Céng s¶n - th«ng qua ViÖt Minh) ®ang ho¹t ®éng vµ thu hót sù tham gia cña d©n chóng ë ®Þa bµn nghiªn cøu vµo thêi ®iÓm Êy, nh÷ng ng−êi céng s¶n h¬n h¼n vÒ n¨ng lùc tæ Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. 14 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi chøc, kh¶ n¨ng huy ®éng n«ng d©n. VÝ dô ë miÒn Trung, ®¶ng Céng s¶n ®· tiÕn hµnh c¸c cuéc vËn ®éng xãa n¹n mï ch÷ ë n«ng th«n, qua ®ã n«ng d©n nhËn ra r»ng ®¶ng lµ tiÕn bé vµ chèng phong kiÕn. Sau khi kiÓm so¸t ®−îc mét lµng nµo ®ã, ®¶ng thùc hiÖn ngay nhiÒu thay ®æi trong hÖ thèng ®Êt c«ng (1979: 225), nh− chia ruéng ®Êt, vµ cho bÊt cø ai ®· tõng sèng trong lµng h¬n 5 n¨m ®−îc h−ëng ®Êt c«ng. §¶ng ®· thay hÖ thèng thuÕ th©n vµ thuÕ ruéng ®Êt cña chÝnh quyÒn thùc d©n b»ng mét thø duy nhÊt lµ thuÕ thu nhËp lòy tiÕn dùa trªn n¨ng suÊt cña c¶ gia ®×nh (1979: 227). Nh÷ng biÖn ph¸p nµy "®· gia t¨ng ®¸ng kÓ sù c«ng b»ng vµ lîi Ých cho nhiÒu d©n lµng" (1979: 226). Tãm l¹i, theo Popkin, ®¶ng Céng s¶n thµnh c«ng v× ®· thuyÕt phôc ®−îc ng−êi n«ng d©n vèn ®Çy tÝnh to¸n r»ng nÕu hä tham gia hµnh ®éng tËp thÓ cïng víi ®¶ng, hä sÏ ®−îc lîi râ rµng (1979: 259). Khi so s¸nh, c©n nh¾c lîi h¹i, ®−îc mÊt nÕu ñng hé mét nhãm nµo ®ã, n«ng d©n thÊy r»ng ®¶ng Céng s¶n mang lîi nhiÒu nhÊt cho hä, vµ hä ®· ñng hé ®¶ng. Popkin xuÊt ph¸t tõ thuyÕt lùa chän hîp lý trong khoa häc x· héi ph−¬ng T©y, nh−ng dùa trªn b»ng chøng thùc nghiÖm vÒ ViÖt Nam. C«ng tr×nh cña «ng ®−îc coi lµ theo c¸ch tiÕp cËn kinh tÕ chÝnh trÞ (®Ó ph©n biÖt víi c¸ch tiÕp cËn kinh tÕ ®¹o ®øc cña Scott). Cã thÓ nhËn ra r»ng nã khëi xuÊt tõ mét tiªn ®Ò ngÇm ®Þnh r»ng ng−êi ta lµ homo economicus (con ng−êi kinh tÕ) hay ng−êi hµnh ®éng hîp lý (rational actor) (Keyes, 1983a: 755). Trong thuyÕt kinh tÕ häc cæ ®iÓn, con ng−êi kinh tÕ hµnh ®éng rÊt hîp lý. NghÜa lµ khi theo ®uæi mét c¸ch cã hÖ thèng nh÷ng lîi Ých cña b¶n th©n, ng−êi ta bao giê còng tÝnh to¸n xem lµm sao c¶i thiÖn c¸i m×nh ®−îc, vµ cã lîi trong t×nh huèng cña m×nh. III. Ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam sèng hîp ®¹o ®øc hay hîp lý? Nh÷ng tãm t¾t trªn ®©y míi chØ cè g¾ng n¾m b¾t ®iÒu cã liªn quan tíi chñ ®Ò bµi viÕt nµy, chø ch−a nªu ®−îc hÕt néi dung hai cuèn s¸ch. Ch−a cã mét ®¸nh gi¸ cÆn kÏ nµo cña c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam chóng ta vÒ hai cuèn s¸ch, nhÊt lµ nh÷ng luËn ®iÓm ch¾c h¼n g©y sèc cña Popkin. (VÝ dô tr¸i víi quan niÖm phæ biÕn cña nhiÒu nhµ khoa häc x· héi chóng ta vÒ b¶n chÊt céng ®ång cña ng−êi n«ng d©n, Popkin cho r»ng ng−êi n«ng d©n kh¸ nÆng tinh thÇn c¸ nh©n v.v.). Trong khi ®ã ë n−íc ngoµi, hai c«ng tr×nh nghiªn cøu nãi trªn ®· dÊy lªn mét cuéc tranh luËn s«i næi kh«ng chØ gi÷a hä, mµ cßn thu hót vµ l«i cuèn nhiÒu häc gi¶ kh¸c, kÐo dµi nhiÒu n¨m vµ cho ®Õn nay vÉn ch−a kÕt thóc. D−íi ®©y lµ mét sè nhËn xÐt chÝnh. 1. "M« h×nh nÒn kinh tÕ ®¹o ®øc cña Scott thËt l«i cuèn víi t− c¸ch mét c©u chuyÖn kÓ v× ®©u x¶y ra nh÷ng cuéc næi dËy nµy hoÆc víi t− c¸ch mét sù m« t¶ ph−¬ng thøc tæ chøc x· héi n«ng d©n ra sao, vµ n«ng d©n c− xö nh− thÕ nµo" (Feeny, 1983: 769). Nã kh«ng chØ cã ý nghÜa sö häc, mµ cßn mang tÇm kh¸i qu¸t v−ît lªn trªn c¸c sù kiÖn cô thÓ ®ã. C«ng tr×nh cña Scott ®−îc coi lµ "quan träng vµ kÝch thÝch suy nghÜ, mét cuèn s¸ch ®¸ng chó ý, ®¸ng giíi ®Þnh cho dÞu bít ®i vµ nãi thªm tØ mØ" (Feeny 1983: 783). Scott nªu lªn ®−îc mèi liªn hÖ gi÷a hiÖn thùc kh¸ch quan cña t×nh huèng bÞ bãc lét víi c¶m nhËn chñ quan cña nh÷ng ng−êi bÞ bãc lét, vµ nh− vËy chó träng khÝa c¹nh chñ quan cña ng−êi hµnh ®éng. H¬n thÕ n÷a, «ng ®· nªu bËt Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  5. Mai Huy BÝch 15 ®−îc nh÷ng h¹n chÕ cña nhiÒu quan ®iÓm hiÖn hµnh: hä chØ nhÊn m¹nh ®Õn khÝa c¹nh kinh tÕ vµ tuyÖt ®èi cña quan hÖ ®Þa chñ - t¸ ®iÒn. Lý do lµ hä qu¸ chó träng c©u hái: "§Þa chñ ®· lÊy ®i bao nhiªu cña ng−êi s¶n xuÊt?", mµ quªn mÊt c©u hái: "Cßn l¹i bao nhiªu cho ng−êi s¶n xuÊt?" (sau khi ®Þa chñ lÊy ®i). Nh− vËy c¸c quan ®iÓm thÞnh hµnh lóc Êy kh«ng thÊy ®−îc mèi liªn hÖ gi÷a ®¹i l−îng kinh tÕ (sè l−îng mµ ®Þa chñ thu cña t¸ ®iÒn) víi quan niÖm v¨n hãa vÒ c«ng b»ng x· héi, tÝnh hîp ph¸p v.v... Nãi c¸ch kh¸c, hä kh«ng g¾n kinh tÕ víi v¨n hãa x· héi, cßn Scott ®· kh¾c phôc ®−îc ®iÒu nµy (Peletz, 1983). Tuy nhiªn, nhiÒu nhµ nghiªn cøu ®· v¹ch ra nh÷ng thiÕu sãt cña Scott. Thø nhÊt, mÆc dï «ng ph©n biÖt gi÷a "®¹o ®øc sinh tån" thêi thùc d©n víi thêi hËu thùc d©n, nh−ng «ng kh«ng thÊy bÊt kú kh¸c biÖt nµo trong nÒn ®¹o ®øc ®ã tr−íc khi cã ¸ch thùc d©n. Theo nghÜa ®ã, kh¸i niÖm "®¹o ®øc sinh tån" cña «ng mang tÝnh chÊt phi thêi gian (Peletz, 1983). Kh«ng ph©n biÖt ng−êi n«ng d©n Myanmar víi ViÖt Nam, kh¸i niÖm nµy cßn kh«ng thÊy kh¸c biÖt gi÷a x· héi nµy víi x· héi kh¸c, vµ nh− vËy, nã thiÕu tÝnh cô thÓ vÒ v¨n hãa. Thªm n÷a, Scott còng kh«ng tÝnh ®Õn kh¸c biÖt (nÕu cã) ngay trong néi bé n«ng d©n mét n−íc, mét x· héi. ¤ng chØ xÐt nh÷ng n«ng d©n kh«ng ruéng ®Êt, ph¶i thuª ruéng cña ®Þa chñ ®Ó s¶n xuÊt vµ nép t«, tøc nh÷ng t¸ ®iÒn, nh−ng «ng cho r»ng c¶ n«ng d©n hÕt søc nghÌo lÉn trung n«ng ®Òu cã hµnh vi "an toµn trªn hÕt" (1976: 25). Trong khi ®ã, c¸c nhµ x· héi häc th−êng v¹ch râ kh¸c biÖt gi÷a c¸c tÇng líp n«ng d©n dùa theo sè ®Êt ®ai mµ hä cã vµ ®é an toµn ch¾c ch¾n trong quyÒn cña hä ®èi víi ®Êt ®ai. VÝ dô cÇn ph©n biÖt gi÷a phó n«ng, trung n«ng vµ n«ng d©n kh«ng ruéng ®Êt. Thø hai, Scott ®· lý t−ëng hãa, l·ng m¹n hãa quan hÖ ®Þa chñ - t¸ ®iÒn thêi tiÒn thùc d©n (Chovanes, 1986). Thùc tÕ kh«ng ph¶i bao giê vµ ë ®©u ®Þa chñ còng miÔn gi¶m vµ b¶o trî cho t¸ ®iÒn. Thø ba, hai cuéc næi dËy mµ Scott chän nghiªn cøu lµ nh÷ng t×nh huèng cùc h¹n. §Æc ®iÓm mµ «ng coi lµ nÐt chung cña n«ng d©n thùc ra chØ xuÊt ph¸t tõ nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Æc biÖt - hÕt søc khã kh¨n vµ khan hiÕm - cña thêi kú §¹i suy tho¸i t¹i khu vùc mµ «ng nghiªn cøu. Trong hoµn c¶nh kh«ng ®Æc biÖt nh− thÕ, cã thÓ suy nghÜ vµ hµnh vi cña n«ng d©n sÏ kh¸c. NÕu nh− tÝnh tíi nh÷ng t×nh huèng kh¸c, Ýt tíi h¹n h¬n, th× rÊt cã thÓ «ng sÏ ph¶i chØnh söa luËn ®iÓm cña m×nh (Peletz, 1983). VÝ dô, "vÒ mÆt thùc nghiÖm, Scott kh«ng chøng minh ®−îc møc ®é chÝnh x¸c cña m« h×nh an toµn trªn hÕt cña m×nh, trõ cuéc suy tho¸i nh÷ng n¨m 1930. Ph¶i giíi ®Þnh lËp luËn cña «ng l¹i cho nhÑ bít. Nh÷ng ý t−ëng cña «ng tèt nhÊt chØ cã thÓ ¸p dông vµo thêi kú duy nhÊt trong lÞch sö kinh tÕ thÕ giíi - tøc cuéc suy tho¸i nh÷ng n¨m 1930" (Feeney, 1983: 773). ë nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c n÷a, lý thuyÕt cña «ng kh«ng tháa ®¸ng nÕu ta xÐt hµnh vi kinh tÕ cña rÊt nhiÒu céng ®ång n«ng th«n §«ng Nam ¸. XÐt trªn ph−¬ng diÖn ph−¬ng ph¸p luËn, "... dï ng−êi ta sö dông lý thuyÕt nµo ®i n÷a ®Ó diÔn gi¶i hµnh ®éng cña n«ng d©n ®ang ®èi mÆt víi khñng ho¶ng, th× lý thuyÕt Êy còng cÇn ¸p dông ®−îc c¶ cho hµnh ®éng cña n«ng d©n sèng trong hoµn c¶nh b×nh th−êng" (Keyes, 1983a: 765). 2. VÒ cuèn s¸ch thø hai, "tiªn ®Ò ngÇm ®Þnh cña Popkin dùa trªn c¬ së mét nÐt ®−îc coi lµ phæ qu¸t cña con ng−êi (kh«ng riªng n«ng d©n), cô thÓ r»ng th«ng qua Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. 16 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi tÝnh to¸n hîp lý, tÊt c¶ mäi ng−êi ®Òu m−u c¶i thiÖn, chø kh«ng chØ gi÷ nguyªn møc sèng cña hä". So víi Scott (mµ kiÕn gi¶i lý thuyÕt cña «ng chØ ¸p dông ®−îc trong cuéc §¹i suy tho¸i), th× "tiªn ®Ò ngÇm ®Þnh nµy cã søc m¹nh h¬n v× nã kh«ng phô thuéc vµo sù hiÖn h÷u cña nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh tÕ cô thÓ nµo" (Keyes, 1983b: 865). Nghiªn cøu cña Popkin ®· "buéc ta ph¶i kh¶o s¸t l¹i cã phª ph¸n vµ c¶i biÕn nh÷ng kiÕn gi¶i cña chóng ta vÒ c¸c x· héi n«ng d©n, t¸c ®éng cña chñ nghÜa t− b¶n th«ng qua c¸c nhµ n−íc thùc d©n (vµ tËp quyÒn kh¸c), vµ dÜ nhiªn, quü ®¹o chung cña lÞch sö n«ng nghiÖp ë ViÖt Nam vµ §«ng Nam ¸". Nh− vËy, cuèn s¸ch ®· "®−a Popkin vµo hµng ngò nh÷ng häc gi¶ s©u s¾c vµ cÈn träng nhÊt vÒ §«ng Nam ¸ vµ chÝnh trÞ n«ng th«n" (Peletz, 1983: 737). Tuy vËy, nhiÒu nhµ nghiªn cøu ®· v¹ch ra nh÷ng ®iÓm yÕu cña Popkin ë hai khÝa c¹nh chÝnh: thø nhÊt lµ c¸ch «ng xem xÐt t¸c ®éng cña chñ nghÜa thùc d©n Ph¸p ®Õn n«ng th«n ViÖt Nam, vµ thø hai lµ thiÕu sãt trong thuyÕt "ng−êi hµnh ®éng hîp lý". ChØ thµnh viªn cña bé m¸y quan liªu thùc d©n vµ tÇng líp trªn ë lµng x·, chø kh«ng ph¶i ®a sè n«ng d©n, míi cã nh÷ng c¬ héi vµ sù khuyÕn khÝch ®Çu t− theo l«gic sù lùa chän hîp lý mµ Popkin nãi ®Õn. Nh÷ng ng−êi cßn l¹i cã rÊt Ýt kh¶ n¨ng ®Ó lùa chän. Nh− vËy Popkin chñ yÕu ph©n tÝch tÇng líp trªn cña x· héi, chø kh«ng ph¶i ®«ng ®¶o n«ng d©n (Chovanes, 1986: 231). ThuyÕt "ng−êi hµnh ®éng hîp lý" cña Popkin ®· kh¸i qu¸t hãa qu¸ møc, coi sù tÝnh to¸n nh»m hµnh ®éng sao cho thu lîi nhiÒu nhÊt vÒ m×nh lµ nÐt phæ qu¸t cña mäi con ng−êi, chø kh«ng riªng n«ng d©n. VËy lµ "Popkin ®· hñy bá kh¸i niÖm n«ng d©n vµ thay thÕ nã b»ng kh¸i niÖm phæ qu¸t vÒ con ng−êi kinh tÕ, mét con ng−êi hµnh ®éng trong nh÷ng hÖ thèng rµng buéc kh¸c nhau, kÓ c¶ c¸c x· héi n«ng nghiÖp tiÒn t− b¶n lÉn nh÷ng x· héi ®· gia nhËp mét nÒn kinh tÕ toµn cÇu" (Keyes, 1983a: 756). Thùc ra ®©y "giái l¾m chØ lµ mét lý thuyÕt mang tÝnh chÊt côc bé", v× "nh÷ng ®éng c¬ t− lîi ë ®©u còng bÞ c©u thóc bëi nh÷ng gi¶i ph¸p v¨n hãa vèn cã trong sù chung sèng cña con ng−êi víi nhau trong c¸c x· héi" (Keyes, 1983a: 755). Mét nhµ nghiªn cøu nãi thªm: "RÊt ®¸ng tranh luËn vÒ kh¸i niÖm chñ nghÜa c¸ nh©n ¸p dông vµo x· héi ViÖt Nam thêi kú thùc d©n. T«i coi nã lµ mét s¶n phÈm cña hÖ t− t−ëng ph−¬ng T©y" (Brocheux, 1983: 795). "LËp luËn c¬ b¶n cña Popkin râ rµng phï hîp víi nh÷ng gi¸ trÞ chñ ®¹o vµ chuÈn mùc cña nÒn v¨n hãa Mü" (Chovanes, 1986: 227). Nãi c¸ch kh¸c, thuyÕt lùa chän hîp lý xuÊt ph¸t tõ c¸ nh©n, ®i theo "chñ nghÜa c¸ nh©n vÒ mÆt ph−¬ng ph¸p luËn (methodological individualism), vµ dùa trªn tiªn ®Ò ngÇm ®Þnh r»ng c¸ nh©n lu«n lu«n tÝnh to¸n m−u lîi cho m×nh (t− lîi). Nh−ng nÕu c¸c c¸ nh©n kh¸c, vµ mäi ng−êi ®Òu tÝnh to¸n vµ hµnh ®éng nh− vËy, th× trong cuéc sèng chung vµ t−¬ng t¸c x· héi, lîi Ých cña ng−êi nµy rÊt cã thÓ lµ thiÖt h¹i cña ng−êi kia, vµ ®iÒu Êy ch¾c ch¾n sÏ dÉn ®Õn va ch¹m, xung ®ét lîi Ých. T×nh tr¹ng nµy cã thÓ ®−a tíi cuéc chiÕn tranh tæng lùc cña tÊt c¶ chèng l¹i tÊt c¶. Nh»m tr¸nh cuéc chiÕn ®ã, c¸c céng ®ång thiÕt lËp nh÷ng chuÈn mùc chung mµ mäi ng−êi ph¶i tu©n theo ®Ó ®iÒu tiÕt vµ h¹n chÕ lßng tham, sù vÞ kû, còng nh− ®¶m b¶o trËt tù chung. ThuyÕt lùa chän hîp lý, v× qu¸ thiªn vÒ c¸ nh©n vµ t− lîi, ®· kh«ng tÝnh ®Õn nh÷ng chuÈn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  7. Mai Huy BÝch 17 mùc x· héi nµy cïng søc m¹nh ®iÒu tiÕt, rµng buéc cña chóng. Dùa trªn c¬ së mét nghiªn cøu thùc nghiÖm vÒ sù ph¶n kh¸ng chÕ ®é thùc d©n Ph¸p cña mét sè thµnh viªn ViÖt Nam quèc d©n ®¶ng t¹i mét lµng thuéc tØnh Phó Thä n¨m 1930, còng nh− nh÷ng diÔn biÕn mÊy chôc n¨m sau ë lµng ®ã, nhµ nh©n häc Luong Van Hy (1992: 125-126, 182, 221) thõa nhËn r»ng sù c©n nh¾c ®−îc - mÊt cã ý nghÜa nhÊt ®Þnh trong sù ph©n tÝch hµnh ®éng cña con ng−êi. Tuy nhiªn, «ng còng ®−a ra nhiÒu b»ng chøng ®Ó b¸c bá viÖc lý gi¶i qu¸ tr×nh c¸ch m¹ng theo tÝnh to¸n ®−îc mÊt (1992: 220-221). Luong Van Hy ®−a ra m« h×nh riªng cña m×nh ®Ó lý gi¶i sù biÕn ®æi x· héi vµ c¸ch m¹ng trong lµng. Nh−ng ®iÒu chóng ta quan t©m ë ®©y lµ t¸c gi¶ cuèn s¸ch tËp trung vµo "chØnh söa c¸c m« h×nh lý thuyÕt vÒ c¸c qu¸ tr×nh c¸ch m¹ng hiÖn ®¹i trong c¸c x· héi n«ng nghiÖp" (1992: 10), chø kh«ng nãi nhiÒu vÒ b¶n th©n ng−êi n«ng d©n. Nh− vËy, cuéc tranh luËn vÒ n«ng d©n - hä sèng hîp lý hay hîp ®¹o ®øc - vÉn ch−a ng· ngò. IV. Mét vµi d÷ liÖu vÒ ho¹t ®éng cña ng−êi n«ng d©n thêi ®æi míi Trªn ®©y chóng ta ®· thÊy r»ng tõ nghiªn cøu cô thÓ cña m×nh vÒ sù ph¶n kh¸ng vµ khëi nghÜa n«ng d©n, Scott vµ Popkin ®i ®Õn nh÷ng kh¸i qu¸t hãa vÒ b¶n chÊt n«ng d©n. §Ó cã thÓ vËn dông vµ kiÓm nghiÖm nh÷ng kh¸i qu¸t ®ã trong nghiªn cøu vÒ ng−êi n«ng d©n hiÖn nay, cÇn tãm l−îc vµ ph©n t¸ch chóng thµnh c¸c biÓu hiÖn cô thÓ. Scott cho r»ng ng−êi n«ng d©n tu©n thñ c¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc (hä chØ vi ph¹m trong tr−êng hîp cùc h¹n). Trong cuéc m−u sinh, hä chØ lo gi¶m tèi thiÓu nguy c¬ thua thiÖt, mÊt m¸t, chø kh«ng phiªu l−u, m¹o hiÓm (tøc lµ hä cÇu an). Tr¸i l¹i, theo Popkin, n«ng d©n lµ ng−êi hîp lý theo nghÜa hä th−êng tÝnh to¸n, so ®o, c©n nh¾c h¬n - thiÖt, lîi - h¹i, ®−îc - mÊt trong nhiÒu ®−êng lèi hµnh ®éng kh¸c nhau, vµ chän ®−êng lèi nµo cã lîi nhÊt cho m×nh, ®Ó t¨ng c¸i ®−îc cho m×nh, kÓ c¶ b»ng c¸ch hµnh ®éng may rñi. HiÓu theo nghÜa ®ã, vµ d−íi nh÷ng biÓu hiÖn trªn, th× c¸c lý thuyÕt cña Scott vµ Popkin còng nh− cuéc tranh luËn gi÷a hä kh«ng ph¶i chuyÖn qu¸ khø, lÞch sö xa x«i, còng kh«ng kinh viÖn, mµ thùc ra hiÖn mang tÝnh thêi sù. §êi sèng x· héi ë ViÖt Nam kÓ tõ khi b¾t ®Çu c«ng cuéc ®æi míi ®ang lµm n¶y sinh nhiÒu ®iÒu gÇn gòi víi néi dung cuéc tranh luËn. Nh− d−íi ®©y chóng ta sÏ thÊy, nh÷ng tÝnh to¸n h¬n thiÖt, ®−îc mÊt, lµm sao tr¸nh mÊt m¸t thua thiÖt vµ lµm g× cã lîi cho m×nh, gi¶i quyÕt thÕ nµo quan hÖ gi÷a t− lîi víi nh÷ng chuÈn mùc ®¹o ®øc chung vµ ph¸p luËt v.v... kh«ng xa l¹ víi cuéc sèng n«ng d©n ngµy nay. 1. Tr−íc hÕt chóng ta h·y xÐt hµnh vi cña n«ng d©n trong ®iÒu kiÖn b×nh th−êng, kh«ng gay cÊn, nghÜa lµ trong ®êi sèng hµng ngµy. Xin nªu vÝ dô lµ kÕt qu¶ mét cuéc nghiªn cøu thùc nghiÖm vÒ quan hÖ giíi t¹i mét lµng nghÒ n«ng kiªm ®¸nh c¸ nghÌo vïng ®Çm ph¸ Tam Giang (Thõa Thiªn HuÕ) n¨m 1999. Ng−êi phô n÷ ë ®©y kh«ng chØ gi¶m tèi thiÓu nguy c¬ thua thiÖt, thÊt b¸t, mµ cßn cè g¾ng t¨ng tèi ®a kho¶n lîi (Mai Huy BÝch et al., 1999). Kh«ng ph¶i bao giê vµ ë ®©u ng−êi n«ng d©n còng chØ tÝnh to¸n ph¸t huy tèi ®a ®iÒu lîi hoÆc chØ gi¶m tèi thiÓu nguy c¬ mÊt m¸t. NÕu cho r»ng b¶n chÊt n«ng d©n chØ lµ thuéc lo¹i ng−êi tÝnh to¸n ph¸t huy tèi ®a Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. 18 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi ®iÒu ®−îc hoÆc lo¹i gi¶m tèi thiÓu ®iÒu mÊt, ta sÏ khã lßng gi¶i thÝch sù kÕt hîp, pha trén hai lo¹i hµnh vi nh− trªn. ViÖc ph©n chia con ng−êi thµnh nh÷ng lo¹i h×nh r¹ch rßi lµ "mét sai lÇm" v× "kh«ng ai hµnh ®éng chØ hoµn toµn theo ®óng tÝnh chÊt lo¹i h×nh cña m×nh" (Becker, 1998: 44). Tèt h¬n hÕt lµ nªn thay thÕ viÖc ph©n lo¹i con ng−êi - ë ®©y lµ n«ng d©n - b»ng phÐp ph©n lo¹i hµnh ®éng. Thay v× ph©n chia n«ng d©n thµnh nh÷ng lo¹i ng−êi kh¸c nhau, ta nªn chia hµnh ®éng cña n«ng d©n thµnh lo¹i m−u cÇu ®iÒu lîi tèi ®a vµ lo¹i m−u gi¶m tèi thiÓu mÊt m¸t, thua thiÖt. Lý do cña sù thay thÕ c¸ch ph©n chia, biÕn con ng−êi thµnh hµnh ®éng nµy lµ v× khi ®· ph©n lo¹i con ng−êi, xÕp hä vµo mét lo¹i h×nh nhÊt ®Þnh råi, ta th−êng cho r»ng con ng−êi sÏ c− xö theo ®óng lo¹i ®ã, vµ chØ trong khu«n khæ lo¹i h×nh ®· x¸c ®Þnh Êy, chø kh«ng kh¸c vµ kh«ng thÓ thay ®æi. Nh−ng nÕu ph©n lo¹i hµnh ®éng, th× ta sÏ thÊy hµnh ®éng cã thÓ thay ®æi khi gÆp hoµn c¶nh kh¸c. "Nãi vÒ lo¹i h×nh ng−êi t¹o ra mét c¶m t−ëng m¹nh nh−ng kh«ng cã c¬ së thùc nghiÖm r»ng con ng−êi ta tr−íc sau ®Òu hµnh ®éng nhÊt qu¸n theo nh÷ng c¸ch thøc do b¶n tÝnh ng−êi cña hä quy ®Þnh, dï ®ã lµ vÒ mÆt t©m lý hay x· héi häc. (...) Khi xÐt mäi ®iÒu, th× con ng−êi ta sÏ lµm bÊt cø viÖc g× mµ hä ph¶i lµm hoÆc bÊt cø thø g× tèt ®èi víi hä vµo lóc Êy, vµ v× t×nh huèng thay ®æi, ch¼ng cã lý do g× ®Ó kú väng hä vÉn sÏ hµnh ®éng y hÖt nh− tr−íc" (Becker, 1998: 45). Tãm l¹i, sù thay thÕ ph©n lo¹i n«ng d©n b»ng ph©n lo¹i hµnh ®éng cña hä nh− trªn gióp ta tr¸nh khái mét khã kh¨n lín lµ lý gi¶i v× sao b¶n chÊt chÝnh yÕu cña mét con ng−êi l¹i thay ®æi. Tuy nhiªn c©u hái n¶y sinh tiÕp theo lµ: Bao giê, trong hoµn c¶nh nµo th× ng−êi n«ng d©n tÝnh to¸n vµ ph¸t huy tèi ®a ®iÒu ®−îc, vµ lóc nµo hä gi¶m tèi thiÓu ®iÒu mÊt? Hoµn c¶nh nµo khiÕn hä kÕt hîp c¶ hai ph−¬ng ch©m hµnh ®éng? 2. TiÕp n÷a, suèt nhiÒu thêi kú dµi n«ng d©n chØ lo sao cã "®ñ thãc g¹o nu«i c¶ hé, mua mét Ýt nhu yÕu phÈm nh− muèi vµ v¶i vãc" (Scott, 1976: 2). Hä thùc thi c¸i mµ Scott gäi lµ "nh÷ng s¾p xÕp kü thuËt", tøc nh÷ng tËp tôc chi phèi viÖc n«ng d©n s¶n xuÊt, nu«i trång c©y vµ con g×. NghÜa lµ hä cÊy trång vµi thø c©y, mçi c©y mét Ýt (®a canh) ®Ó cã ®ñ ¨n. Ho¹t ®éng ch¨n nu«i cña hä còng theo logic t−¬ng tù. KÓ tõ khi ®æi míi, nhiÒu hé n«ng d©n chuyÓn tõ chÕ ®é ®a canh sang chuyªn canh mét vµi gièng c©y, vµ kh«ng theo ph−¬ng thøc tù s¶n tù tiªu, mµ ®Ó b¸n cho c¸c doanh nghiÖp chÕ biÕn n«ng s¶n. XuÊt hiÖn nhiÒu hîp ®ång gi÷a doanh nghiÖp nhµ n−íc víi n«ng d©n, theo ®ã n«ng d©n trång trät, s¶n xuÊt vµ cung øng n«ng s¶n (bao gåm kh«ng chØ c©y l−¬ng thùc thùc phÈm nh− tr−íc kia mµ c¶ c©y c«ng nghiÖp - cµ phª, mÝa, b«ng, quÕ, håi v.v.) cho doanh nghiÖp lµm nguyªn liÖu s¶n xuÊt; doanh nghiÖp cã nghÜa vô bao tiªu n«ng s¶n cho n«ng d©n víi gi¸ mµ doanh nghiÖp Ên ®Þnh tõ ®Çu. Trong ch¨n nu«i, nhiÒu hé n«ng d©n còng thay ®æi t−¬ng tù (víi nh÷ng vËt nu«i míi l¹ vµ chØ ®Ó b¸n). Nh÷ng chuyÓn biÕn nµy ®ßi hái ph¶i xÐt l¹i kü cµng c¸i mµ Scott gäi lµ "nh÷ng s¾p xÕp kü thuËt" cña n«ng d©n. ChuyÓn biÕn ®ã còng ®Æt dÊu hái cho nguyªn t¾c "an toµn tr−íc hÕt" cña «ng, v× khi chuyÓn tõ c¸c gièng c©y trång mµ «ng cho lµ g¾n víi hµnh vi cÇu an sang chuyªn canh, c¸c hé n«ng d©n ®ã Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  9. Mai Huy BÝch 19 ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng nguy c¬ lín: thêi tiÕt thÊt th−êng, thÞ tr−êng ®áng ®¶nh, sù sôt gi¸ n«ng s¶n mét c¸ch thª th¶m, vµ sù Ðp gi¸ cña t− th−¬ng nh»m c¹nh tranh víi doanh nghiÖp nhµ n−íc v.v... TÊt c¶ nh÷ng c¸i ®ã cã thÓ dÉn ®Õn thiÖt h¹i, lç vèn vµ thËm chÝ ph¸ s¶n. Ýt nhÊt nh÷ng hé n«ng d©n nµy ®· d¸m m¹o hiÓm, chø kh«ng cÇu an nh− Scott quan niÖm. Nh−ng kh«ng Ýt n«ng d©n ph¸ bá hîp ®ång, kh«ng b¸n n«ng s¶n cho doanh nghiÖp, khiÕn doanh nghiÖp lao ®ao v× thiÕu nguyªn liÖu, vµ ®æ vì kÕ ho¹ch s¶n xuÊt. Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ trªn thÞ tr−êng cïng mét lóc cã hai nhãm muèn mua n«ng s¶n: doanh nghiÖp nhµ n−íc vµ t− th−¬ng; mçi nhãm ®−a ra mét gi¸ mua kh¸c nhau. T− th−¬ng tr¶ gi¸ cao h¬n doanh nghiÖp, khiÕn n«ng d©n ®øng tr−íc sù lùa chän: b¸n cho ai? KÕt qu¶ lµ nhiÒu n«ng d©n b¸n cho ng−êi nµo mang lîi nhiÒu h¬n víi hä - tøc t− th−¬ng. Nh÷ng n«ng d©n nµy ®· so s¸nh, suy tÝnh h¬n thiÖt khi lùa chän ®−êng h−íng ho¹t ®éng b¸n n«ng s¶n, vµ lµm sao cã lîi h¬n cho m×nh. §Ó kh¾c phôc t×nh tr¹ng nµy, doanh nghiÖp chØ cã c¸ch lµ n©ng gi¸ lªn ngang b»ng hoÆc cao h¬n gi¸ cña t− th−¬ng. VÝ dô c«ng ty mÝa ®−êng Sãc Tr¨ng ký hîp ®ång bao tiªu s¶n phÈm víi n«ng d©n trång mÝa, vµ c«ng ty võa tuyªn truyÒn gi¸o dôc ®Ó n«ng d©n gi÷ v÷ng hîp ®ång, võa tr¶ gi¸ cho n«ng d©n cao h¬n gi¸ trªn thÞ tr−êng (VTV1, 2003). 3. Thø ba, x· héi ViÖt Nam hiÖn nay ®ang tr¶i qua nh÷ng biÕn ®æi lín lao vµ t¸c ®éng s©u s¾c ®Õn ng−êi n«ng d©n. §« thÞ hãa nhanh chãng ®· biÕn ®Êt ®ai thµnh hµng hãa, mang l¹i siªu lîi nhuËn khæng lå, khiÕn kh«ng biÕt bao nhiªu ng−êi vµ tiÒn cña ®· dån vµo kinh doanh ®Êt vµ bÊt ®éng s¶n, t¹o nªn nh÷ng "c¬n sèt ®Êt". ë nhiÒu n¬i, "chØ cÇn cã vµi ba tr¨m triÖu, cÇn nhiÒu h¬n th× gäi thªm mÊy 'cæ ®«ng' n÷a. §Êt cã chñ míi, sau nöa n¨m b¸n ®i l·i b¹c tØ" (Chu Hång V©n, 2003). Ng−êi ng−êi muèn mua rÎ nh−ng b¸n thËt ®¾t, nh»m thu lîi tèi ®a tõ ®Êt ®ai. Cã tr−êng hîp ng−êi b¸n ®Êt ®· t−ëng lµ ®−îc lîi nhuËn tèi ®a, nh−ng chØ Ýt l©u sau, gi¸ ®Êt t¨ng khiÕn ng−êi nä ph¸t hiÖn ra r»ng m×nh ®· b¸n hí, mÊt m¸t qu¸ nhiÒu, thËm chÝ toan tù tö v× tiÕc rÎ (Chu Hång V©n, 2003). Vµ khi Êy x¶y ra kh«ng Ýt tr−êng hîp vi ph¹m c¸c chuÈn mùc x· héi vÒ quan hÖ gi÷a ng−êi víi ng−êi, dÉn ®Õn n¶y sinh m©u thuÉn, xung ®ét ®Êt ®ai. M©u thuÉn kh«ng chØ xuÊt hiÖn gi÷a c¸c c¸ nh©n nh÷ng ng−êi mua b¸n ®Êt, mµ c¶ gi÷a c¸c thµnh viªn trong cïng mét gia ®×nh, dßng hä, l¸ng giÒng còng nh− c¸c céng ®ång lín h¬n nh− lµng x· (TrÇn §an T©m et al., 2000; Bïi Quang Dòng, 2002). Tr¸i víi nhËn xÐt cña Scott, nh÷ng ng−êi n«ng d©n nµy cã thÓ ph¸ bá c¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc hiÖn hµnh, kÓ c¶ trong quan hÖ c«ng d©n - nhµ n−íc. §Ó ®−îc tiÒn ®Òn bï nhiÒu h¬n cña nhµ n−íc, kh«ng Ýt n«ng d©n cã ®Êt thuéc diÖn gi¶i táa ®· trång c©y gi¶, x©y mé gi¶, ®µo ao gi¶, thËm chÝ ly dÞ gi¶, chia nhµ gi¶, v.v... khiÕn b¸o chÝ ph¶i phª ph¸n t×nh tr¹ng "®¸nh mÊt lßng tù träng c«ng d©n" (Minh T©m, 2004). Khi tÊc ®Êt thùc sù trë thµnh tÊc vµng, m©u thuÉn næ ra cã thÓ do nhiÒu ng−êi d©n v× muèn thu lîi tèi ®a cho m×nh mµ lÊn chiÕm ®Êt c«ng, buéc chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng ph¶i can thiÖp, thËm chÝ c−ìng chÕ, hoÆc còng cã thÓ do d©n chóng kh«ng ®ång thuËn víi møc ®Òn bï cho ®Êt ®ai hîp ph¸p cña hä mµ chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng ®Ò Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. 20 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi xuÊt. §iÒu ®ã g©y nªn t×nh tr¹ng dë dang cña nhiÒu dù ¸n ph¸t triÓn, nhiÒu c«ng tr×nh x©y dùng do kh«ng thu håi ®−îc ®Êt ®ai. Theo quy ho¹ch, tØnh Hµ T©y thu håi 30,4 hecta ®Êt cÊy lóa cña x· An Kh¸nh (huyÖn Hoµi §øc) chuyÓn sang cho c¸c doanh nghiÖp x©y dùng khu c«ng nghiÖp. ViÖc ®Òn bï trªn nh÷ng diÖn tÝch nµy lµ 24,8 triÖu ®ång/sµo, nh−ng mét sè hé kh«ng nhËn v× cho r»ng kh«ng tháa ®¸ng. C¸c hé nµy kh«ng ®−a ra mét møc gi¸ thèng nhÊt nµo: hé ®Æt gi¸ 30 triÖu, hé kh¸c 40 triÖu, hé kh¸c n÷a th× trªn 40 triÖu vÉn kh«ng xong. C¸c nhµ chøc tr¸ch buéc ph¶i ¸p dông nh÷ng biÖn ph¸p cøng r¾n (kÓ c¶ huy ®éng c¶nh s¸t 113) ®Ó h¹n chÕ phÐp tÝnh to¸n nh»m thu lîi cao nhÊt cña nhiÒu n«ng d©n (Hµ Nguyªn HuyÕn, 2003), vµ ®· dÉn ®Õn nhiÒu th−¬ng vong thËt sù - ®iÒu mµ mét bµi b¸o gäi lµ "cuéc chiÕn" (§ç Thanh H−¬ng, 2004). Dï mÊy n¨m tr−íc ®· nhËn tiÒn ®Òn bï ®Êt ®ai vµ chuyÓn chç ®Ó x©y dùng c¸c c¬ së s¶n xuÊt c«ng nghiÖp, nh−ng gÇn ®©y nhiÒu n«ng d©n An Kh¸nh l¹i yªu cÇu c¸c doanh nghiÖp ph¶i thªm tiÒn ®Òn bï víi lý do møc cò qu¸ thÊp, g©y thiÖt h¹i cho hä. Theo mét ng−êi d©n, "chóng t«i ch¼ng ph¸ ph¸ch g×, chØ muèn hái t¹i sao hai hé cã ®Êt n»m ngay c¹nh nhau, mét hé ®−îc ®Òn bï 40 triÖu/1 sµo, cßn chóng t«i chØ ®−îc ®Òn bï 12 triÖu". NghÜa lµ "®iÒu mµ hä ®ßi hái lµ tiÒn ®Òn bï vµ sù c«ng b»ng gi÷a c¸c kho¶n tiÒn ®ã" (§ç Thanh H−¬ng, 2004). Nh− vËy, n«ng d©n hµnh ®éng theo quan niÖm cña hä vÒ c«ng b»ng, vµ ®iÒu nµy Ýt nhiÒu ñng hé c¸ch lý gi¶i cña Scott. Thùc ra, ®»ng sau nh÷ng hµnh ®éng nµy lµ nhiÒu ®éng c¬, trong ®ã cã quan niÖm cña n«ng d©n vÒ nguån sèng l©u dµi cho hä, vÒ c«ng b»ng x· héi, nh−ng còng cã c¶ ®éng c¬ m−u lîi tèi ®a. Sù tÝnh to¸n h¬n thiÖt, ®−êng lèi hµnh ®éng nh»m gi¶m tèi thiÓu mÊt m¸t, vµ t¨ng tèi ®a c¸i ®−îc kh«ng chØ thÊy ë riªng n«ng d©n ng−êi Kinh mµ c¶ ë c¸c téc Ýt ng−êi. Cho ®Õn tËn gÇn ®©y, nhiÒu ®ång bµo K¬ho ë mét sè x· thuéc huyÖn Di Linh (L©m §ång) vÉn bµy tá mong muèn r»ng ruéng ®Êt cña m×nh ®−îc ph©n lo¹i xÊu (h¹ng 5 hoÆc 6 trong sè 6 h¹ng theo c¸ch tÝnh ë ®Þa ph−¬ng thêi Êy) ®Ó chØ ph¶i nép thuÕ n«ng nghiÖp ë møc thÊp. N¨m 2003, khi dù ¸n hå Ka La triÓn khai, ruéng ®Êt cña hä thuéc diÖn gi¶i táa, ph¶i nh−êng chç cho dù ¸n, th× hä thay ®æi h¼n hµnh ®éng cña m×nh. Hä ®Ò nghÞ b©y giê nªn xÕp nh÷ng m¶nh ruéng ®ã thuéc lo¹i tèt (chø kh«ng ph¶i lo¹i xÊu n÷a), mµ ®éng c¬ lµ ®Ó ®−îc tiÒn ®Òn bï cao. Hä kh«ng chÊp nhËn møc ®Òn bï nhµ n−íc ®Ò xuÊt, còng kh«ng x¸c ®Þnh cô thÓ con sè m×nh muèn, mµ chØ kiÕn nghÞ chung chung r»ng nhµ n−íc n©ng møc ®Òn bï cho "tháa ®¸ng"1. Bao nhiªu lµ tháa ®¸ng? Sù kh«ng x¸c ®Þnh nµy lµ c¬ së ®Ó t¨ng tèi ®a lîi nhuËn. ViÖc mua b¸n ®Êt vµ giao dÞch trao ®æi liªn quan ®Õn ®Êt hiÖn nay cho thÊy khã lßng mµ ®ång ý víi luËn ®iÓm cña Scott r»ng n«ng d©n ViÖt Nam kh«ng m−u tèi ®a hãa ®iÒu lîi cña m×nh. Tr¸i l¹i, ph¶i thõa nhËn ë møc ®é nµo ®Êy Popkin ®· ®óng khi kh¼ng ®Þnh r»ng nhiÒu ng−êi n«ng d©n muèn giµnh ®iÒu lîi cho m×nh cµng nhiÒu cµng tèt. 1 T− liÖu do t¸c gi¶ bµi viÕt nµy thu thËp khi tiÕn hµnh khãa ®µo t¹o thuéc dù ¸n "N©ng cao n¨ng lùc cho chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng trong quy ho¹ch vµ qu¶n lý ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n ViÖt Nam" ®−îc ViÖn nghiªn cøu x· héi (The Hague, Hµ Lan) hîp t¸c víi Trung t©m Khoa häc x· héi vµ Nh©n v¨n Quèc gia ViÖt Nam më t¹i L©m §ång th¸ng 4/2003. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  11. Mai Huy BÝch 21 Ghi nhí sù ph©n biÖt c¸c tÇng líp kh¸c nhau trong néi bé n«ng d©n, nh−ng hiÖn chóng ta kh«ng biÕt ch¾c cã sù kh¸c biÖt nµo gi÷a hä v× ch−a cã mét nghiªn cøu chuyªn biÖt nµo lµm viÖc ®ã. Tuy vËy trong c¬n sèt ®Êt hiÖn nay, kh«ng ph¶i ai còng dïng ®Êt ®Ó m−u lîi nhiÒu nhÊt cho m×nh. Tr¸i l¹i, vÉn cã nh÷ng ng−êi biÕu ®Êt cho hµng xãm hoÆc hiÕn ®Êt lµm viÖc c«ng, chø kh«ng tÝnh to¸n t− lîi nh− suy nghÜ th«ng th−êng (§inh Quang Huy, 2004). ViÖc xem xÐt c¶ nh÷ng b»ng chøng trong t×nh huèng b×nh th−êng (n«ng ng− d©n) lÉn t×nh huèng kh«ng b×nh th−êng (sèt ®Êt) cho phÐp ta thÊy hµnh ®éng cña ng−êi n«ng d©n ë c¶ hai lo¹i t×nh huèng. Nh−ng cÇn tÝnh ®Õn c¶ bèi c¶nh cô thÓ cña nh÷ng hµnh ®éng ®ã. V. Bèi c¶nh kinh tÕ, v¨n hãa x· héi cña hµnh ®éng n«ng d©n thêi §æi míi Mét vµi d÷ liÖu tr×nh bµy trªn ®©y cho thÊy ng−êi n«ng d©n cã c¶ hai lo¹i hµnh ®éng: gi¶m tèi thiÓu nguy c¬ thua thiÖt, mÊt m¸t lÉn t¨ng tèi ®a ®iÒu lîi, vµ trong nhiÒu tr−êng hîp d−êng nh− hä m−u lîi nhiÒu nhÊt cã thÓ cã. Nh−ng kh«ng nªn quªn bèi c¶nh kinh tÕ, v¨n hãa x· héi cña c¸c hµnh ®éng trªn. Bèi c¶nh nµy sÏ lµm râ m«i tr−êng trùc tiÕp cña c¸c hµnh ®éng, ¶nh h−ëng cña nã ®èi víi hµnh ®éng, khiÕn cho hµnh ®éng x¶y ra hay kh«ng, vµ nÕu x¶y ra, th× ®−îc ®ãn nhËn nh− thÕ nµo, cã thÓ tiÕp diÔn hay bÞ h¹n ®Þnh, kiÒm chÕ vµ ng¨n chÆn. VÒ mÆt ph−¬ng ph¸p luËn, cÇn xÐt ®Õn bèi c¶nh cô thÓ ®Ó tr¸nh t¸ch rêi hµnh ®éng n«ng d©n khái bèi c¶nh cña hä, vµ tr¸nh cho r»ng cã mét b¶n chÊt n«ng d©n bÊt biÕn, bÊt kÓ hoµn c¶nh cô thÓ bªn ngoµi. 1. Tr−íc tiªn, khi ®Ò cËp ®Õn nh÷ng hé n«ng d©n ph¸ bá hîp ®ång, kh«ng nªn quªn ph−¬ng thøc lµm viÖc quan liªu, phiÒn hµ, cöa quyÒn (trong cung c¸ch thanh to¸n, thêi ®iÓm thu mua, vËn chuyÓn, v.v...) cña nhiÒu doanh nghiÖp nhµ n−íc. Nh÷ng ®iÒu ®ã t¹o nªn c¶m gi¸c tiªu cùc ë n«ng d©n, vµ cã vai trß nhÊt ®Þnh, bæ sung vµo nh©n tè gi¸ c¶ thÊp mµ doanh nghiÖp ®Æt mua, khiÕn hä quyÕt ®Þnh ph¸ bá hîp ®ång. NghÜa lµ sù tÝnh to¸n, ph¸t huy tèi ®a ®iÒu lîi kh«ng ph¶i lµ nh©n tè duy nhÊt trong viÖc nµy. ViÖc t¨ng gi¸ mua ngang b»ng hoÆc cao h¬n gi¸ cña t− th−¬ng kh«ng ph¶i lµ gi¶i ph¸p duy nhÊt, mµ ph¶i ®i kÌm víi viÖc kh¾c phôc tÖ quan liªu, cöa quyÒn (§µi TiÕng nãi ViÖt Nam, 2003). H¬n thÕ n÷a, kh«ng thÓ bá qua bèi c¶nh kinh tÕ v¨n hãa x· héi cña nh÷ng tr−êng hîp n«ng d©n ph¸ bá hîp ®ång. Cßn qu¸ thiÕu nh÷ng nghiªn cøu ®Ó cho ta biÕt c¸c doanh nghiÖp ®· ®¸p l¹i b»ng c¸ch nµo, cã chÕ tµi kinh tÕ, ph¸p luËt vµ v¨n hãa x· héi g× víi sù vi ph¹m hîp ®ång kh«ng? D− luËn x· héi ph¶n øng tÝch cùc hay tiªu cùc tr−íc sù vi ph¹m Êy? Quan hÖ hîp ®ång míi xuÊt hiÖn ®· ®ãng vai trß g× trong ®êi sèng n«ng d©n, vµ viÖc ph¸ bá hîp ®ång cã bÞ coi lµ vi ph¹m mét chuÈn mùc ®¹o ®øc quan träng trong lµm ¨n (t−¬ng tù nh− bÊt tÝn trong kinh doanh) kh«ng? §©y lµ nh÷ng nh©n tè cã t¸c ®éng quan träng ®Õn ®−êng lèi hµnh ®éng cña n«ng d©n. 2. Cßn vÒ c¬n sèt mua b¸n ®Êt vµ gi¶i táa, cÇn v¹ch ra nh÷ng nh©n tè ngo¹i c¶nh sau ®©y. Mét mÆt, suèt mét thêi gian dµi trong m« h×nh kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  12. 22 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi tËp trung, ruéng ®Êt kh«ng ®−îc phÐp mua b¸n réng r·i, thÞ tr−êng nhµ ®Êt kÐm ph¸t triÓn, vµ møc sèng chung lµ nghÌo. C«ng cuéc ®æi míi khiÕn lÇn ®Çu tiªn ng−êi n«ng d©n nghÌo thÊy m×nh cã "mãn tµi s¶n duy nhÊt cã gi¸ trÞ cña hä trong nÒn kinh tÕ ®æi míi lµ ®Êt ®ai" (Leaf, 2000: 18), cã thÓ b¸n hoÆc ®−îc nhËn tiÒn ®Òn bï, h¬n n÷a lµ tiÒn lín. §©y kh«ng chØ lµ hµng hãa trong thêi buæi ®¾t ®á, mµ cßn lµ c¬ héi lµm giµu, h¬n thÕ n÷a, lµm giµu nhanh chãng, thËm chÝ ®æi ®êi mµ hä cÇn tËn dông triÖt ®Ó. Ph¶i ®Æt ®iÒu nµy trong bèi c¶nh sù biÕn ®æi lín vÒ hÖ thèng gi¸ trÞ vµ c¬ cÊu x· héi kÓ tõ sau c«ng cuéc ®æi míi, khi lµm giµu kh«ng nh÷ng ®−îc cho phÐp, mµ cßn ®−îc ca ngîi vµ khuyÕn khÝch, vµ sù ph©n hãa x· héi cïng kho¶ng c¸ch giµu nghÌo trë nªn s©u réng. MÆt kh¸c, nÕu nh− t×nh tr¹ng cã nhiÒu gi¸ cho cïng mét m¶nh ®Êt vµ sù chªnh lÖch gi÷a c¸c gi¸ lµ khã tr¸nh khái do c¬ chÕ thÞ tr−êng, th× l¹i qu¸ phæ biÕn t×nh tr¹ng møc ®Òn bï cña nhµ n−íc vµ c¸c doanh nghiÖp th−êng thÊp h¬n so víi gi¸ thÞ tr−êng. H¬n n÷a, gi¸ trªn thÞ tr−êng liªn tôc biÕn ®éng theo xu h−íng t¨ng, nh−ng møc do nhµ n−íc ®−a ra l¹i th−êng ®−îc Ên ®Þnh. Ng−êi n«ng d©n cã c¬ së ®Ó so s¸nh, thÊy ®−îc h¬n thiÖt. Nh÷ng ng−êi chèng l¹i lÖnh c−ìng chÕ ë x· An Kh¸nh ®· xuÊt ph¸t tõ phÐp tÝnh nh− sau: nÕu hä b¸n ®Êt cho c− d©n néi thµnh Hµ Néi ra mua, vµ ®em so sè tiÒn Êy víi møc ®Òn bï cña nhµ n−íc, th× "sè tiÒn nhµ n−íc båi th−êng qu¸ rÎ, qu¸ thiÖt cho d©n". Thªm vµo ®ã, "khi giao mÆt b»ng cho c¸c doanh nghiÖp, th× gi¸ ®Êt c¸c doanh nghiÖp ph¶i thuª kh«ng cßn lµ 25 triÖu n÷a, mµ ph¶i gÊp lªn nhiÒu lÇn". Sè tiÒn chªnh lÖch Êy ®i ®©u? NhiÒu ng−êi d©n cho r»ng sè tiÒn Êy vµo tói c¸n bé (Hµ Nguyªn HuyÕn, 2003). ThËm chÝ cïng mét doanh nghiÖp cã nhiÒu møc ®Òn bï kh¸c nhau, t¹o ra cho ng−êi d©n c¶m gi¸c kh«ng c«ng b»ng (§ç Thanh H−¬ng, 2004). C¸ch ®Æt møc ®Òn bï cña nhµ n−íc t¹o ra mét ®Þnh kiÕn vÒ kh¶ n¨ng thua thiÖt cña ng−êi cã ®Êt bÞ gi¶i táa, vµ gi¸ thÞ tr−êng t¹o c¬ së cho hä hy väng ë c¬ may t¨ng tèi ®a lîi nhuËn. Thªm n÷a, sù thua thiÖt (hoÆc ®iÒu ®−îc nh×n nhËn lµ thua thiÖt) cña hä diÔn ra trong khi nh÷ng quan chøc tham nhòng ®Þa ph−¬ng cã thÓ ®¾c lîi cµng lµm cho ng−êi n«ng d©n khã chÊp nhËn møc ®Òn bï mµ nhµ n−íc ®Ò xuÊt, vµ t¨ng sù ngê vùc cña hä ®èi víi ®iÒu nh÷ng quan chøc nãi vµ lµm. Hä c¶m thÊy nhu cÇu vÒ c«ng b»ng cña m×nh lµ khÈn thiÕt vµ bøc xóc. Tãm l¹i, ®©y lµ m¶nh ®Êt mµu mì ®Ó n¶y në sù tÝnh to¸n h¬n thiÖt, gi¶m tèi thiÓu nguy c¬ mÊt vµ t¨ng tèi ®a kh¶ n¨ng ®−îc. Tuy nhµ n−íc - th«ng qua t− ph¸p vµ c¸c c¬ quan hµnh ph¸p liªn quan ®Õn luËt ®Êt ®ai - cã nh÷ng biÖn ph¸p c−ìng chÕ, nh−ng cÇn tÝnh ®Õn th¸i ®é cña d− luËn x· héi tr−íc nh÷ng n«ng d©n tÝnh to¸n m−u lîi nhiÒu nhÊt cho m×nh. RÊt cã thÓ r»ng bÊt chÊp vµ tr¸i víi ph¸p luËt nhµ n−íc, cã mét luång d− luËn kh¸c ca ngîi hµnh vi tÝnh to¸n cña n«ng d©n, kh©m phôc kh¶ n¨ng mÆc c¶ vµ phÇn lîi mµ hä giµnh ®−îc thªm, thËm chÝ coi ®ã lµ c«ng b»ng, ®ång thêi chª bai mét sè n«ng d©n kh¸c do kh«ng biÕt mÆc c¶, vµ coi hä lµ "d¹i", thua thiÖt, mÊt m¸t. KÕt hîp víi lîi Ých vÒ kinh tÕ, luång d− luËn nµy khuyÕn khÝch sù tÝnh to¸n. NÕu kh«ng cã luång d− luËn nµy, sù tÝnh to¸n cã thÓ sÏ kh¸c, hoÆc kh«ng m¹nh mÏ nh− nã tõng béc lé. CÇn tiÕn hµnh nh÷ng nghiªn cøu cô thÓ lµm s¸ng tá ®iÒu nµy. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  13. Mai Huy BÝch 23 ViÖc xem xÐt bèi c¶nh kinh tÕ v¨n hãa x· héi cña hµnh ®éng n«ng d©n gîi ra r»ng: kh¸c víi quan niÖm cña Popkin, nh÷ng hµnh ®éng tÝnh to¸n kh«ng ph¶i lµ ®Æc ®iÓm phæ qu¸t ë n«ng d©n. Cã thÓ nªu gi¶ thuyÕt r»ng n«ng d©n tÝnh to¸n m−u lîi tèi ®a cho m×nh khi ®· chÞu nghÌo khæ qu¸ l©u, khi hÖ thèng gi¸ trÞ thêi ®æi míi t¹o ra sù khao kh¸t lµm giµu, nh−ng nhiÒu ng−êi kh«ng ®−îc nhiÒu c¬ héi ®Ó thµnh c«ng. Hä cã qu¸ Ýt c¸c nguån lùc ®Ó lµm giµu ngoµi ®Êt. §Êt ®ai kh«ng chØ lµ n¬i sèng, lµ sinh kÕ duy nhÊt, mµ cßn lµ ph−¬ng tiÖn ®éc nhÊt ®Ó hä lµm giµu. MÆt kh¸c, kh«ng thÓ bá qua quan niÖm cña n«ng d©n vÒ c«ng b»ng trong bèi c¶nh cã nh÷ng biÓu hiÖn mét sè quan chøc ®Þa ph−¬ng vi ph¹m nã. Hµnh ®éng tÝnh to¸n ®ã lµ s¶n phÈm vµ lµ sù ®¸p l¹i cña n«ng d©n ®èi víi hoµn c¶nh cô thÓ thêi ®æi míi (mµ tr−íc ®ã ta Ýt nghe nãi tíi), vµ rÊt cã thÓ thay ®æi khi hoµn c¶nh kh¸c ®i. Tãm l¹i, mÆc dï nhiÒu n«ng d©n tÝnh to¸n ®Ó tèi ®a hãa ®iÒu ®−îc cña hä, nh−ng hä lµm thÕ trong mét bèi c¶nh nhÊt ®Þnh, vµ rót côc hä vÉn bÞ rµng buéc vµo nh÷ng ®iÒu kiÖn cô thÓ. * * * Nh− ®· nªu, cuéc tranh luËn Scott - Popkin kh«ng mang tÝnh chÊt kinh viÖn, mµ liªn quan ®Õn nh÷ng chñ ®Ò nãng hæi cña cuéc sèng n«ng d©n hiÖn nay, vµ viÖc t×m hiÓu, kiÓm nghiÖm nh÷ng quan ®iÓm trong cuéc tranh luËn cã ý nghÜa thùc tiÔn râ rµng. D÷ liÖu rêi r¹c, t¶n m¹n trªn ®©y kh«ng thay thÕ ®−îc nh÷ng nghiªn cøu chuyªn s©u, vµ kh«ng cho phÐp ®−a ra nhËn xÐt ch¾c ch¾n vÒ ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam. C¶ Scott lÉn Popkin ®Òu chØ ®óng phÇn nµo: mçi t¸c gi¶ thÊy mét khÝa c¹nh nµo ®ã ë n«ng d©n, nh−ng ng−êi th× xuÊt ph¸t tõ mét t×nh huèng cùc h¹n (Scott), ng−êi th× ®· kh¸i qu¸t hãa qu¸ møc (Popkin). H¬n thÕ n÷a, c¶ hai ®· coi n«ng d©n nh− lµ thuéc lo¹i h×nh nµy hoÆc lo¹i h×nh kia, kh¸c biÖt r¹ch rßi víi nhau, thËm chÝ nh− nh÷ng cùc ®èi lËp (trong phÐp l−ìng ph©n: hoÆc tr¾ng hoÆc ®en). Hä kh«ng thÊy r»ng ph−¬ng ch©m sèng hîp lý vµ sèng hîp ®¹o ®øc ®Òu cã ë n«ng d©n, nh−ng ®©y kh«ng ph¶i hai lo¹i ng−êi lo¹i trõ nhau, mµ lµ hai ho¹t ®éng. HiÓu nh− thÕ, chóng cã thÓ xuÊt hiÖn ë cïng mét ng−êi, tïy theo bèi c¶nh kh¸c nhau. H¼n kh«ng cã mét b¶n chÊt h»ng xuyªn, phi thêi gian vµ liªn v¨n hãa cña n«ng d©n nãi chung. Tr¸i l¹i, nh÷ng hµnh ®éng cña ng−êi n«ng d©n xuÊt ph¸t tõ bèi c¶nh kinh tÕ x· héi thêi ®æi míi h¬n lµ tõ mét b¶n chÊt xuyªn thêi gian vµ bÊt biÕn. Khi hoµn c¶nh thay ®æi, rÊt cã thÓ hµnh ®éng cña ng−êi n«ng d©n sÏ kh¸c ®i ®Ó ®¸p l¹i nh÷ng thay ®æi Êy. Mong r»ng ®iÒu nµy sÏ ®−îc kiÓm nghiÖm b»ng nh÷ng nghiªn cøu chuyªn s©u, vµ c¸c kh¶o s¸t Êy kh«ng nh÷ng tÝnh ®Õn yªu cÇu ph−¬ng ph¸p luËn ®· nªu trong bµi nµy, mµ cßn kh¾c phôc ®−îc mét sè ®é vªnh nhÊt ®Þnh mµ hai c«ng tr×nh cña Scott vµ Popkin m¾c ph¶i2. 2 Sù vªnh nhau ®ã thÓ hiÖn ë chç hai nhµ nghiªn cøu kh«ng lµm viÖc ë cïng mét khu vùc (miÒn Trung hay miÒn Nam), vµ kh«ng bµn vÒ cïng mét thêi kú (thêi thùc d©n hay sau ®ã). "Thùc ra Scott vµ Popkin kh«ng ph¶i bao giê còng nãi vÒ cïng mét ®èi t−îng hay cïng mét thêi kú. Mét ng−êi th× quan t©m ®Õn nh÷ng cuéc næi dËy ë phÇn b¾c Trung Bé nh÷ng n¨m 1930-1931, cßn ng−êi kia th× tËp trung vµo Nam Bé ë mét thêi kú sau ®ã" (Brocheux, 1983: 795). Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  14. 24 Gãp phÇn t×m hiÓu ng−êi n«ng d©n ViÖt Nam thêi §æi míi Song cuéc tranh luËn vÒ ng−êi n«ng d©n vµ liÖu hä sèng hîp ®¹o ®øc hay hîp lý kh«ng bã hÑp ë b¶n th©n nã. LiÖu ng−êi n«ng d©n muèn ph¸t huy tèi ®a lîi nhuËn cho m×nh cã gÆp trë ng¹i g× kh«ng? C¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc vµ ph¸p lý cã thÓ cho phÐp hä theo ®uæi t− lîi ®Õn cïng hay kh«ng? C¸ch ®Æt c©u hái nh− thÕ nµy cho thÊy cuéc tranh luËn cã thÓ v−ît ra ngoµi ph¹m vi vÊn ®Ò vÒ n«ng d©n, mµ cã liªn quan ®Õn mét song ®Ò lín trong lý luËn x· héi häc ®−¬ng ®¹i: hµnh ®éng con ng−êi - cÊu tróc x· héi. Song ®Ò nµy ®«i khi ®−îc diÔn ®¹t b»ng ng«n tõ kh¸c: c¬ cÊu kh¸ch quan - nh©n tè chñ quan (structure - agency) ( Marshall, 1998: 10-11), hay thuËt ng÷ triÕt häc gäi lµ tù do - tÊt yÕu. Thùc chÊt cña song ®Ò ®ã lµ nh− sau: Chóng ta cã thÓ ®i xa tíi møc nµo víi t− c¸ch lµ nh÷ng con ng−êi hµnh ®éng tÝch cùc? Hay hÇu hÕt nh÷ng ®iÒu chóng ta lµm chØ lµ kÕt qu¶ cña c¸c thÕ lùc x· héi n»m ngoµi tÇm kiÓm so¸t cña chóng ta, vµ bÞ c¸c thÕ lùc ®ã c©u thóc? (Giddens, 2001: 666-669). MÆt kh¸c, kh«ng ph¶i lóc nµo con ng−êi ta (kÓ c¶ nh÷ng ng−êi hîp lý nhÊt) còng tÝnh to¸n khi hµnh ®éng. NhiÒu khi ta hµnh ®éng theo thãi quen, theo c¸i mµ P. Bourdieu gäi lµ tËp tÝnh (habitus) - tøc nh÷ng mÉu h×nh suy nghÜ, hµnh ®éng vµ thÞ hiÕu mµ ta cã, nhËp t©m ®−îc do n¾m gi÷ l©u dµi mét vÞ trÝ nhÊt ®Þnh trong ®êi sèng x· héi. TËp tÝnh "ho¹t ®éng bªn d−íi tÇng ý thøc vµ ng«n ng÷, kh«ng thuéc lÜnh vùc mµ con ng−êi ta cã thÓ tù chiªm quan t×m hiÓu vµ dïng ý chÝ ®Ó kiÓm so¸t ®−îc" (Bourdieu, 1984: 466). Chóng ta cÇn thªm c©u hái sau: xen gi÷a song ®Ò trªn, tËp tÝnh - c¸i kh«ng h¼n do chóng ta chñ ®Þnh lùa chän, còng kh«ng hoµn toµn chÞu sù quy ®Þnh cña c¬ cÊu kh¸ch quan, mµ lµ sù kÕt hîp gi÷a c¬ cÊu kh¸ch quan víi hµnh ®éng chñ quan - cã vai trß ®Õn ®©u trong hµnh ®éng cña ng−êi n«ng d©n? Hi väng r»ng nh÷ng nghiªn cøu s¾p tíi vÒ ng−êi n«ng d©n kh«ng chØ gióp ta hiÓu râ vµ s©u h¬n vÒ hä, mµ cßn gãp cø liÖu ®Ó giíi x· héi häc ViÖt Nam tham gia vµo cuéc tranh luËn lý thuyÕt lín nµy. S¸ch b¸o trÝch dÉn 1. Baker, C. 1981. "Economic reorganization and the slump in South and Southeast Asia". Comparative Studies in Society and History. Vol. 23, N. 3. 2. Becker, H. 1998. Tricks of the trade. Chicago: The University of Chicago Press. 3. Bourdieu, P. 1984. Distinction: a social critique of the judgement of taste. Cambridge, Mass.: Harvard university press. 4. Brocheux, P. 1983. "Moral economy or political economy? The peasants are always rational". Journal of Asian Studies, Vol. XLII, Issue 4. 5. Bïi Quang Dòng. 2002. "Gi¶i quyÕt xÝch mÝch trong néi bé nh©n d©n: ph¸c th¶o tõ nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Þnh tÝnh". T¹p chÝ X· héi häc, N. 3. 6. Chovanes, A. 1986. "On Vietnamese and other peasants". Journal of Southeast Asian Studies. Vol. XVII, N. 2, September. 7. Chu Hång V©n. 2003. "Trong c¬n sèt quËn míi. Nh÷ng sè phËn bÞ cuèn vµo 'chuyÖn ®Êt'". B¸o Gi¸o dôc vµ thêi ®¹i, ngµy 22/7. 8. §inh Quang Huy. 2004. "Bµ Hång hiÕn ®Êt". B¸o Lao ®éng ngµy 18/8. 9. §ç Thanh H−¬ng. 2004. "'Cuéc chiÕn' ë khu c«ng nghiÖp An Kh¸nh tØnh Hµ T©y". B¸o An ninh thÕ giíi ngµy 19 th¸ng 2. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  15. Mai Huy BÝch 25 10. Feeny, D. 1983. "The moral or the rational peasant? Competing hypotheses of collective action". Journal of Asian Studies, Vol. XLII, N. 4. 11. Giddens, A. 2001. Sociology. Fourth edition. Cambridge: Polity Press. 12. Hµ Nguyªn HuyÕn. 2003. "Nhøc nhèi gi¶i phãng mÆt b»ng". B¸o V¨n nghÖ, ngµy 31/5. 13. Keyes, C. 1983a. "Peasant strategies in Asian societies: moral and rational economic approaches - a symposium". Journal of Asian Studies, Vol. XLII, N. 4. 14. Keyes, C. 1983b. "Economic action and Buddhist morality in a Thai village". Journal of Asian Studies, Vol. XLII, N. 4. 15. Leaf, M. 2000. "Vïng ven ®« cña ViÖt Nam: ViÖc qu¶n lý hµnh chÝnh sù ph¸t triÓn ®« thÞ cña Hµ Néi". T¹p chÝ X· héi häc, N. 3. 16. Luong Van Hy. 1992. Revolution in the village. Tradition and transformation in North Vietnam, 1925-1988. Honolulu: University of Hawaii press. 17. Mai Huy BÝch & Lª ThÞ Kim Lan. 1999. "§Þa vÞ phô n÷ ng− d©n mét sè lµng ®¸nh c¸ miÒn Trung". T¹p chÝ X· héi häc, N. 3-4. 18. Marshall, G. 1998. A dictionary of sociology. Oxford: Oxford University Press. 19. Minh T©m, 2004. "§¸nh mÊt lßng tù träng c«ng d©n". B¸o Lao ®éng ngµy 4/11. 20. Peletz, M. 1983. "Moral and political economies in rural southeast Asia. A review article". Comparative Studies in Society and History, Vol. 25, Issue 4 (October). 21. Popkin, S. 1979. The Rational Peasant. The Political Economy of Rural Society in Vietnam. Berkeley: University of California Press. 22. Scott, J. 1976. The Moral Economy of the Peasants. Rebellion and Subsistence in Southeast Asia. New Haven: Yale University Press. 23. §µi TiÕng nãi ViÖt Nam. 2003. "§¾c L¾c vµo vô b«ng v¶i". "Thêi sù", 6 h s¸ng 19/12. 24. TrÇn §an T©m & NguyÔn Vi NhuËn. 2000. "Nh÷ng biÕn ®æi x· héi ë vïng ven ®« Thµnh phè Hå ChÝ Minh d−íi ¸p lùc ®« thÞ hãa". T¹p chÝ X· héi häc, N. 1. 25. §µi TruyÒn h×nh ViÖt Nam 1. 2003. "Thêi sù", 12 giê tr−a 28/7. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

YOMEDIA
Đồng bộ tài khoản