HỒ GƯƠM - DẤU ẤN VĂN HÓA
VÀ KIẾN TRÚC
Chiếm ưu thế về địa điểm, gắn liền với một truyền thuyết nổi tiếng, mang đậm màu
sắc tâm tinh, thuận tiện cho dạo chơi và trầm ngâm suy nghĩ, tất cả đã tạo cho Hồ Gươm
một nét rất khác biệt.
Ngay từ thời kỳ thực dân, người Pháp đã bắt đầu có những hoạt động nhằm nâng cao
giá trị của địa điểm này, thông qua việc áp dụng kinh nghiệm quy hoạch đô thị hiện đại.
Họ nạo vét hồ, kè bờ, trồng cây, lồng ghép hồ vào những vườn cây, quảng trường, để tạo
ra cho chúng những chức năng mới. Tất cả ban đầu đều chỉ nhằm phục vụ cho người
Pháp, sau đó mới dần được mở rộng cho đông đảo quần chúng nhân dân. Vào đầu những
năm giải phóng, Hồ Gươm thuần túy chỉ là nơi dạo mát của người Hà Nội, nơi nghỉ chân
ăn kem của một vài người từ nông thôn ra, và chỉ đông đúc vài ngày tết. Nhưng dần dà,
nhu cầu đi dạo quanh hồ đã phát sinh ngày một lớn. Rất nhiều người thường xuyên dạo
chơi và làm việc tại đây. Không gian của hồ với cây xanh, mặt nước cộng với một chút
tâm linh đã tạo ra một không gian thư giãn cởi mở được gìn giữ, với không khí trong lành
và tự do hơn, khác hẳn với những phần còn lại của thành phố.
Mô tả hình ảnh của Hồ Gươm, phân tích vai trò kín đáo nhưng không kém phần
quan trọng của nó trong việc tạo lập kiến trúc và bản sắc đô thị của một thành phố đặc thù
như Hà Nội là việc hoàn toàn không dễ dàng. Vì đối với một loại hình có hình thái đặc
biệt như Hồ Gươm việc phân tích và nhận định về nó không phải là chuyện thường gặp
trong lĩnh vực phân tích kiến trúc đô thị. Nó khác hẳn với việc nhận định về một hay
nhiều công trình với các hình khối kiến trúc cụ thể. Bởi những gì mà Hồ Gươm đóng góp
cho diện mạo của thủ đô về mặt văn hóa và kiến trúc cảnh quan chắc chắn là lớn hơn rất
nhiều so với những gì mà chúng ta có thể tưởng tượng. Vì ở đây, ngoài những yếu tố vật
lý và hình thái kiến trúc thuần túy ta còn phải thống kê được những yếu tố tinh thần, văn
hóa và xã hội có liên quan, những hình tượng mang tính huyền thoại, tượng trưng mà
chúng tạo ra... Đó là những gì mà người ta hay nói về Hồ Gươm, một huyền thoại vẫn
không ngừng được ngợi ca và tôn sùng. nơi được coi là trung tâm của những gì siêu
nhiên, của những vẻ đẹp nền tảng, trái tim thân yêu của Hà Nội, một lẵng hoa tuyệt vời
giữa lòng thành phố.
Hình tượng của nước:
Ngay từ xa xưa, trong quan niệm của rất nhiều người đã hình thành một cách nhìn
nhận mang tính văn chương và giàu tính thẩm mỹ đối với nước: nước được xem là biểu
tượng của những giá trị tinh thần và thẩm mỹ là chủ đề trung tâm của sự cấu thành phong
cảnh để chiêm ngưỡng. Hà Nội vốn được sông ngòi bao bọc xung quanh, được đê điều
chắn giữ, và được điểm xuyết bởi vô vàn những ao hồ còn sót lại qua những biến động
đổi dòng của các con sông. Có thể nói mảnh đất Hà Nội như được gắn liền với nước. Mỗi
năm thành phố khoác trên mình một tấm voan mỏng đặc biệt của làn mưa trôi nổi nhiều
tháng trời khiến không khí mang đầy hơi nước. Ở Hà Nội hầu hết các hồ nước đều có
nguồn gốc tự nhiên, hữu cơ và là yếu tố cơ bản về cảnh quan, địa lý và kiến trúc. Như
những dòng sông nổi tiếng trên thế giới, những hồ nước ở Hà Nội đã là một nhân tố quan
trọng góp phần tạo nên bản sắc cho thành phố, đồng thời là những địa điểm có khả năng
tồn tại mạnh mẽ nhất trước những đổi thay của con người và đô thị. Hình ảnh của mặt
nước qua mặt gương xanh biếc rất đặc trưng của Hồ Gươm giúp ta duy trì những ký ức
về cội nguồn, nó tạo tĩnh lặng và gợi nên trong ta hình ảnh về một thành phố thanh bình.
Một thành phố với sự ngự trị tràn đầy của cây xanh và mặt nước. Đây chính là một nhân
tố quan trọng góp phần tạo nên nét đặc trưng cho thành phố cổ kính này.
Không gian văn hóa:
Quả thực ít có địa danh nào ở Hà Nội lại có sự đan chồng của nhiều tầng, nhiều nét
văn hoá như Hồ Gươm. Có tầng văn hóa phong kiến còn chút tàn dư và ngày càng nhỏ bé
trong vô vàn các kiểu dáng kiến trúc hiện đại. Có tầng văn hóa thời Pháp thuộc với phong
cách kiến trúc thuộc địa. Cái tên thì không hay nhưng kiến trúc thì rất đẹp. Và mới hơn là
tầng văn hóa hiện tại với những kiến trúc hình hộp, đang cố gắng vươn mình để thể hiện
một sức sống mới nhưng lại có cái gì đó chưa thật định hình.
Con người Hà Nội hôm nay sống tại các khu vực quanh hồ cũng đã thay đổi nhiều,
chẳng còn bao nhiêu nguồn gốc xưa cũ. Nhưng một số thói quen cũ bên hồ của người Hà
Nội xưa thì vẫn còn lưu giữ được, chẳng hạn như những buổi hẹn hò của lớp thanh niên,
học sinh, hay những buổi đàm đạo văn chương, và thú chơi cờ tướng hàng ngày của giới
trí thức cao tuổi bên bờ hồ Hoàn Kiếm. Hồ Gươm là điểm hẹn, nơi gặp gỡ và trao đổi của
họ. Nơi tối ưu để cho ta học cách cảm nhận về cuộc sống bởi các hoạt động đa dạng diễn
ra xung quanh với hình ảnh, tiếng ồn, kết cấu và mùi vị phức tạp của nó được phản ánh
rất khác biệt trong cả 24 giờ của ngày. Đây là yếu tố rất quan trọng, bởi thực sự thành
phố không có nhiều các không gian đa năng như vậy. Nó đóng vai trò là trung tâm, nơi
hỗ trợ cho các hoạt động truyền thống, nơi đã chứng kiến và tiếp nhận những thăng trầm
lịch sử của thành phố và người dân nơi đây. Chính từ đây mà Hồ Gươm đã hình thành và
tổ chức nên những tập quán sinh hoạt rất riêng, những tập quán đã trực tiếp ăn sâu vào
cuộc sống hàng ngày của người dân Hà Nội.