KHAI THÁC GIÁ TRỊ TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG CÁC DÂN TỘC
TRONG PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH VĂN HOÁ
TS. Nguyễn Anh Cường1
Tóm tắt: Sản phẩm du lịch là một trong các yếu tố tạo nên sự đa dạng, phong phú; tạo ra sức hút
đối với khách trong quá trình tham quan, trải nghiệm du lịch. Sản phẩm du lịch có vai trò quan
trọng đối với các điểm du lịch tại các địa phương. Trong văn hoá các dân tộc thiểu số thì trang phục
truyền thống giữ vị trí quan trọng bởi chúng không chỉ có chức năng bảo vệ cơ thể chống lại tác
động ngoại cảnh mà còn là một trong các tiêu chí để phân biệt giữa các dân tộc với nhau thậm chí
để phân biệt giữa các nhóm trong một dân tộc, ngoài ra còn thể hiện về kỹ thuật tạo tác, yếu tố
thẩm mỹ.... Vì vậy, khai thác các giái trị trang phục truyền thống các dân tộc trở thành sản phẩm
du lịch văn hoá đang được phát triển ở một số địa phương đã mang lại hiệu quả đáng kể về kinh
tế và văn hoá. Nhưng trên thực tế việc khai thác các giá trị văn hoá trang phục truyền nhiều nơi
chưa được quan tâm đúng mức mà chỉ tập trung vào giá trị kinh tế, do đó dẫn đến việc làm sai
lệch về giá trị văn hoá của trang phục, thậm chí còn làm biến đổi giá trị gốc của bộ trang phục, làm
ảnh hưởng không nhỏ đến khách du lịch khi muốn tìm hiểu khám phá, trải nghiệm về trang phục
truyền thống các dân tộc hiện nay. Vì vậy để khai thác có hiệu quả các giá trị trang phục truyền
thống cần phải có một số giải pháp cụ thể và mang tính khả thi nhằm đưa trang phục truyền
thống các dân tộc thành sản phẩm du lịch văn hoá.
Từ khoá: Du lịch, sản phẩm du lịch, văn hoá, trang phục truyền thống
Abstract: Tourism products are among the factors that contribute to the diversity and
richness of tourism, creating an attraction for tourists during their visits and experiences.
Tourism products play a significant role in tourist destinations across various localities. In the
culture of ethnic minorities, traditional costumes hold an important position, as they not only
serve the function of protecting the body from external elements but also act as criteria to
distinguish between different ethnic groups and even between groups within the same ethnicity.
Additionally, these costumes reflect crafting techniques and aesthetic elements. Therefore, the
1
Khoa Quản trị du lịch và Ngôn ngữ quốc tế, Trường Đại học Văn hoá Hà Nội
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 817
exploitation of traditional ethnic costumes as cultural tourism products has been developed in
several localities, bringing considerable economic and cultural benefits. However, in practice, the
exploitation of cultural values of traditional costumes has often been overlooked, focusing only
on their economic value, leading to distortions of the cultural value of these costumes, and even
altering their original value. This significantly impacts tourists who are interested in exploring
and experiencing the traditional costumes of ethnic minorities today. Therefore, to effectively
exploit the value of traditional costumes, specific and feasible solutions are needed to turn these
costumes into cultural tourism products.
Keywords: Tourism, Tourism products, Culture, Traditional costumes.
Việt Nam là quốc gia đa dân tộc, với những bản sắc văn hóa phong
phú, độc đáo. Cùng với tiếng nói, chữ viết, lễ hội văn hóa, phong tục
tập quán... thì trang phục là phương tiện cấu thành, là dấu hiệu nhận
diện và thể hiện bản sắc dân tộc rõ nét nhất. Trang phục truyền thống
có vai trò như chỉ dấu văn hóa riêng cho mỗi dân tộc, tạo nên sự phong
phú, đa dạng và đặc sắc cho các tộc người Việt Nam.
1. GIÁ TRỊ CỦA TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG ĐỐI VỚI VĂN HOÁ CÁC DÂN TỘC
- Trang phục là một nhu cầu vật chất quan trọng trong đời sống.
Chức năng cơ bản trước nhất của nó là bảo vệ con người trước tác động
của ngoại cảnh; dưới góc độ thẩm mỹ, nó là một tác phẩm nghệ thuật;
dưới góc độ tâm linh, nó chống lại xâm nhập của các loại ma tà…
- Trang phục truyền thống là nét đặc trưng riêng để phân biệt dân
tộc này với dân tộc khác, là một trong các tiêu chí để phân biệt các nhóm
trong một dân tộc. Trang phục truyền thống của các dân tộc còn chứa
đựng những giá trị nghệ thuật, giá trị lịch sử, giá trị văn hoá, xã hội.
- Trang phục là nơi thể hiện giá trị thẩm mỹ của các dân tộc thông
qua việc lựa chọn màu sắc, nghệ thuật phối màu và các hoạ tiết hoa văn
trang trí trên các thành tố trang phục như đối với trang phục phụ nữ
Dao Đỏ thì màu chủ đạo trang phục nữ là màu đỏ được thể hiện quan
các hình thêu, tua chỉ đỏ, quả bông chỉ đỏ ở cổ, gấu, sẻ tà 2 bên sườn.
Đối với trang phục phụ nữ Ê Đê thì phần trang trí hoa văn lại được
trang trí thành các băng hoa văn theo chiều ngang ở cổ, ngực, gấu với
các hoa văn với 5 màu: trắng, xanh, đỏ, vàng, đen.
Người phụ nữ Mông, Dao với bộ y phục phối màu sặc sỡ kết hợp
với các hình thức trang trí kim loại nhằm tạo hiệu quả màu sắc và âm
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ818
thanh. Trang phục người Thái, với kiểu dáng áo váy được may ôm sát
với cơ thể để tôn lên vẻ đẹp về cơ thể người phụ nữ. Đối với trang phục
người Tày, Nùng với gam màu chủ đạo là chàm thể hiện sự kín đáo,
dịu dàng của người phụ nữ. Người Lô Lô với trang phục rực rỡ, được
làm thủ công rất cầu kỳ, công phu...
- Trang phục là nơi thể hiện giá trị nếp sống của các dân tộc. Trong
sinh hoạt trang phục được phân ra thành các loại dành cho lao động
bình thường, trang phục trong ngày lễ hội, và loại trang phục đặc biệt
sử dụng trong các sự kiện quan trọng của đời người như cưới hỏi, trang
phục cô dâu của dân tộc Dao Tiền với 10-15 bộ trang phục cưới mang
trên người, cô dâu Dao Đỏ với chiếc khăn chùm đầu màu đỏ, hoặc bộ
Sampot rực rỡ của các cô dâu dân tộc Khơme, bộ trang phục trắng tinh
khiết của cô dâu Chăm Hồi giáo... Đối với những người thực hành các
nghi thức tín ngưỡng như thầy cúng, thầy mo... khi họ thực hành các
nghi lễ giao tiếp với các lực lượng siêu nhiên thường có những bộ trang
phục đặc biệt như trang phục thầy cúng của dân tộc Dao với việc dùng
bộ áo, váy của người phụ nữ.
- Trang phục là nơi thể hiện giới tính và địa vị xã hội của các dân
tộc. Trang phục được phân chia theo giới tính như trang phục dành
cho phụ nữ, đàn ông, người già, trẻ em... Nhiều dân tộc đã quy định
khá rõ về mặc trang phục phù hợp với vị trí xã hội, lứa tuổi, giới tính,
hoàn cảnh cụ thể khi giao tiếp, ứng xử như sự khác biệt ở trang phục
của người giàu và người nghèo không chỉ thể hiện quan chất liệu vải
mà còn thể hiện qua các hoạ tiết hoa văn trang trí trên trang phục và
đặc biệt là số lượng đồ trang sức đeo trên người như vòng bạc, đồng,
vòng hạt cườm... Vì vậy, trang phục mỗi dân tộc ở các vùng miền khác
nhau, các nhóm dân tộc khác nhau cũng có sự khác nhau. Chính vì sự
phong phú, đa dạng, về kiểu dáng, màu sắc, giới tính,... đó nên trang
phục là một trong những giá trị tiêu biểu góp phần tạo nên bản sắc văn
hóa của dân tộc Việt Nam.
2. KHAI THÁC GIÁ TRỊ TRANG PHỤC TRUYỀN THỐNG TRONG PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM
DU LỊCH VĂN HOÁ
Trong lĩnh vực du lịch thì tạo ra các sản phẩm du lịch là một trong
các yếu tố để góp phần tạo nên sự đa dạng đối với các điểm du lịch.
TRAINING AND USING CULTURAL TOURISM HUMAN RESOURCES... 819
Sản phẩm là bất cứ cái gì có thể đưa vào thị trường để tạo sự chú
ý, mua sắm, sử dụng hay tiêu dùng nhằm thỏa mãn một nhu cầu hay
ước muốn. Nó có thể là những vật thể, dịch vụ, con người, địa điểm, tổ
chức hoặc một ý tưởng.
Dưới góc độ pháp lý theo khoản 5 Điều 3 Luật Du lịch 2007 thì sản
phẩm du lịch được giải thích như sau: “Sản phẩm du lịch là tập hợp các
dịch vụ trên cơ sở khai thác các giá trị tài nguyên du lịch để thoả mãn
nhu cầu của khách tham quan”.
Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) đã cho rằng: “Sản phẩm du lịch
là sự tổng hợp của 3 nhóm nhân tố cấu thành là Tài nguyên du lịch; Hệ
thống cơ sở hạ tầng và cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch; và Hệ thống dịch
vụ, quản lý điều hành”.
Từ những định nghĩa trên về cơ bản ta có thể hiểu một cách cụ
thể và đơn giản thì Sản phẩm du lịch là một dịch vụ cung cấp các loại
hàng hóa cho khách du lịch. Trong đó, sản phẩm được tạo nên có sự
khai thác của yếu tố tự nhiên xã hội và việc sử dụng nguồn lực như lao
động, cơ sở vật chất, trang thiết bị… của một vùng hay một quốc gia.
Theo các định nghĩa về sản phẩm du lịch thì chúng ta thấy việc khai
thác các giá trang phục truyền thống của các dân tộc trong việc tạo ra
các sản phẩm du lịch đã, đang và sẽ góp phần làm đa dạng, phong phú
thêm các sản phẩm du lịch của các địa phương.
Trang phục truyền thống của các dân tộc thiểu số không chỉ mang
chức năng bảo vệ cơ thể chống lại các tác động của ngoại cảnh mà còn
mang giá trị kinh tế, văn hoá. Hiện nay ở nhiều địa phương trên cả
nước đã xuất hiện rất nhiều làng nghề truyền thống sản xuất trang
phục dân tộc, gắn với phát triển du lịch vừa có tính quảng bá, vừa có
tính kinh tế, góp phần nâng cao thu nhập cho đồng bào dân tộc thiểu
số ở địa phương, thông qua việc bán các sản phẩm liên quan đến vải
thổ cẩm, trang phục truyền thống ở các chợ phiên, các cửa hàng lưu
niệm và đặc biệt là các làng nghề dệt như Làng nghề dệt thổ cẩm Lùng
Tám ở Hà Giang, Làng dệt thổ cẩm Mỹ nghiệp tại thị trấn Phướng
Dân, huyện Ninh Phước. Nghề dệt vải là nghề thủ công truyền thống
của người Chăm, còn ở Châu Phong, tỉnh An Giang... Đối với các tour,
tuyến du lịch khi đến với các điểm du lịch văn hoá thường dành một số
ĐÀO TẠO VÀ SỬ DỤNG NGUỒN NHÂN LỰC DU LỊCH VĂN HÓA TRONG BỐI CẢNH HỘI NHẬP QUỐC TẾ820
lượng thời gian nhất định cho du khách tham quan và trải nghiệm với
các sản phẩm du lịch tại địa phương mà trong đó việc tham quan trải
nghiệm các sản phẩm liên quan đến quá trình sản xuất và cũng như các
bộ trang phục truyền thống của các dân tộc.
Khi đến các điểm tham quan, du khách trong quá trình tham quan
và trải ngiệm các sản phẩm du lịch tại địa phương, đã có một số lượng
khách du lịch không nhỏ quan tâm đến các bộ trang phục truyền thống
cũng như quy trình tạo ra các hoạ tiết hoa văn, các thành tố của bộ
trang phục truyền thống như kỹ thuật dệt vải, kỹ năng thêu thùa điêu
luyện, hoạ tiết, hoa văn trang trí tinh xảo, đặc trưng trên trang phục
hoặc các sản phẩm thủ công của người bản địa. Du khách rất quan tâm
và hào hứng khi được trải nghiệm các công đoạn thủ công như dệt,
nhuộm, thêu thùa, vẽ sáp ong… tạo nên những sản phẩm như khăn
đội đầu, dây lưng, áo, quần, váy và các đồ trang sức.
Hiện nay rất nhiều du khách, trong đó có nhiều bạn trẻ, khi đến các
điểm du lịch vùng đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống, thường có nhu
cầu mặc trang phục dân tộc của người dân địa phương để chụp ảnh
làm kỉ niệm như ở các điển du lịch Bàn Lát ở Mai Châu, Hoà Bình; Bản
Áng ở Đông Sang, Mộc Châu; Bản Cát Cát ở Sa Pa, Lào Cai... Với nhu
cầu thực tế đó, nhiều điểm du lịch, nhiều địa phương đã nở rộ dịch vụ
cho thuê trang phục dân tộc, mang lại nguồn thu lớn. Đơn cử như tại
bản Cát Cát (Sa Pa, Lào Cai), những ngày cuối tuần có tới hàng nghìn
lượt khách du lịch tới tham quan, trải nghiệm, đa số du khách, nhất là
giới trẻ đều có nhu cầu thuê trang phục dân tộc để chụp ảnh. Theo bà
Thào Mý Sính ở Sa Pa thì “giá trung bình cho thuê 1 bộ trang phục truyền
thống từ 30.000đ -50.000đ, và tuỳ theo số lượng đồ trang sức đi kèm thì
giá có thể tăng lên một chút. Vào mùa du lịch thì trung bình mỗi ngày có thể
cho thuê từ 10- 25 bộ và chủ yếu phục vụ cho giới trẻ thuê mặc trải nghiệm
và chụp ảnh” Còn đối với điểm du lịch Mộc Châu thì dịch vụ cho thuê
trang phục khá phát triển, đặc biệt vào những ngày lễ hội trong năm,
hoặc các mùa hoa nở, đây là thời gian các dịch vụ cho thuê trang phục
có thu nhập khá cao. Theo chị Lò Thị Mé tại Mộc Châu thì giá cho thuê
“Mỗi bộ trang phục nam, nữ thường có giá thuê dao động từ 50 - 100 nghìn
đồng/ bộ, một số bộ trang phục lễ hội cầu kỳ hơn thì có giá dao động từ 100 -
150 nghìn đồng/ bộ. Trong mùa du lịch trung bình mỗi ngày có thể cho thuê từ