intTypePromotion=1
ADSENSE

Khẳng định doanh tài nước Việt - Đạo Kinh doanh Việt Nam

Chia sẻ: Trần Ngọc Sang | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:98

96
lượt xem
25
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Chúng tôi đặt tên cho bộ sách này là Đạo Kinh doanh Việt Nam và Thế giới với mong muốn được chia sẻ cùng bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc doanh nhân và bạn đọc quan tâm đến kinh doanh . Tập sách này là một phần trong bộ sách ĐẠO KINH DOANH VIỆT NAM VÀ THẾ GIỚI. Và bộ sách này là kết quả của dự án nghiên cứu mang tên Đi tìm Đạo Kinh doanh của Việt Nam và Thế giới do các chuyên gia của PACE cùng một số tác giả......

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Khẳng định doanh tài nước Việt - Đạo Kinh doanh Việt Nam

  1. 1 KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  2. ÀAÅO KINH DOANH VIÏÅT NAM VAÂ THÏË GIÚÁI Baåch Thaái Bûúãi KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT Lï Minh Quöëc vaâ caác chuyïn gia cuãa PACE Têåp saách naây laâ möåt phêìn trong böå saách ÀAÅO KINH DOANH VIÏÅT NAM VAÂ THÏË GIÚÁI. Vaâ böå saách naây laâ kïët quaã cuãa dûå aán nghiïn cûáu mang Chòu traùch nhieäm xuaát baûn: Ts. Quaùch Thu Nguyeät tïn Ài tòm Àaåo Kinh doanh cuãa Viïåt Nam vaâ Thïë giúái do caác chuyïn Bieân taäp: Kim Tuyeán gia cuãa PACE cuâng möåt söë taác giaã phöëi húåp thûåc hiïån. Bìa: Höõu Baéc PACE giûä baãn quyïìn Söûa baûn in: Nguyeãn Phöôùc Copyright©2007 by PACE Kyõ thuaät vi tính: Mai Khanh + Thanh Haø Böå saách àaä àûúåc àùng kyá baãn quyïìn, moåi thöng tin xin vui loâng gûãi vïì: PACE Toâa nhaâ PACE NHAØ XUAÁT BAÛN TREÛ 161B Lyù Chính Thaéng - Quaän 3 - Thaønh phoá Hoà Chí Minh 341 Nguyïîn Traäi, Quêån 1 ÑT: 9316289 - 9316211 - 8465595 - 8465596 - 9350973 TP. Höì Chñ Minh, Viïåt Nam Fax: 84.8.8437450 - E-mail: nxbtre@ hcm.vnn.vn Website: http://www.nxbtre.com.vn Email: BOOK@pace.edu.vn CHI NHAÙNH NHAØ XUAÁT BAÛN TREÛ TAÏI HAØ NOÄI 20 ngoõ 91, Nguyeãn Chí Thanh, Quaän Ñoáng Ña - Haø Noäi In lêìn thûá nhêët taåi TP.HCM, do Nhaâ xuêët baãn Treã êën haânh. ÑT & Fax: (04) 7734544 E-mail: vanphongnxbtre@ hn.vnn.vn Taác giaã têåp saách: Lï Minh Quöëc (möåt phêìn cuãa dûå aán) vaâ caác chuyïn gia cuãa PACE Giaám àöëc àiïìu phöëi dûå aán: Trêìn Vuä Nguyïn Nhoám biïn têåp vaâ àiïìu phöëi dûå aán: Trêìn Vuä Nguyïn Nguyïîn Dûúng Hiïëu Nguyïîn Höìng Dung Nguyïîn Thõ Haâ Nguyïîn Vùn Tiïën Huâng 2 3 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  3. Muåc luåc Cuâng baån àoåc, KIÏËM TIÏÌN HAY PHUÅNG SÛÅ XAÄ HÖÅI? 7 Lúâi noái àêìu 13 Chûúng I. ÀI TRÏN ÀÖI CHÊN CUÃA CHÑNH MÒNH 17 Thúâi loaån 18 Nöîi loâng 21 “Töi àaä nhòn thêëy con àûúâng!” 24 Chûúng II. MÚÃ LÖËI 29 Ngûúâi Phaáp, hoå cêìn gò? 30 Àöìng vöën àêìu tiïn 36 Chûúng III. DUÅNG NHÊN 41 Thêët baåi àêìu tiïn 42 “Duång nhên nhû duång möåc” 48 Chûúng IV. ÀOÁN GIOÁ CANH TÊN 55 “tên thû” tónh thûác 56 Sûå hoåc 61 Chûúng V. Nhoám chuyïn gia, nhoám àiïìu phöëi, nhoám taác giaã vaâ nhoám biïn têåp cuãa dûå aán nghiïn cûáu Ài tòm Àaåo Kinh doanh Viïåt Nam vaâ Thïë giúái xin TÙNG NHIÏÅT CHO TINH THÊÌN DÊN TÖÅC 69 chên thaânh caãm ún caác cöng ty, cú quan, àún võ vaâ caác caá nhên àaä nhiïåt Yïët Kïu sao àïí sûå thuyïìn beâ cho thiïn haå? 70 tònh höî trúå thöng tin, tû liïåu trong viïåc triïín khai dûå aán nghiïn cûáu vaâ Phaãi tiïn phong! 74 thûåc hiïån têåp saách naây. 4 5 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  4. Chiïën cuöåc trïn “thûúng thuyïìn” 76 “Ngûúâi Viïåt uãng höå ngûúâi Viïåt!” 81 Cuâng baån àoåc Chûúng VI. “HÛÚÁNG” VAÂ “ÀÛÚÂNG” 91 Ngoån cúâ “Giang haãi luên thuyïìn” 92 Danh, tiïìn vaâ khaát voång... 102 KIÏËM TIÏÌN HAY PHUÅNG SÛÅ XAÄ HÖÅI? Chûúng VII. “LAÂM RA CUÃA CAÃI LAÂ MÖÅT ÀAÅO LYÁ LÚÁN!” 105 Nhûäng chiïëc thuyïìn mang tïn anh huâng dên töåc Böå saách maâ baån àoåc àang cêìm trïn tay laâ kïët quaã 106 cuãa dûå aán nghiïn cûáu mang tïn Ài tòm Àaåo Kinh Khaách haâng cêìn gò? 112 doanh cuãa Viïåt Nam vaâ Thïë giúái do Töí húåp Giaáo duåc Sûá mïånh Bònh Chuêín 115 PACE thûåc hiïån trong suöët 14 thaáng vûâa qua. “Chuáa söng” xûá Bùæc Kyâ 120 Chuáng töi àùåt tïn cho böå saách naây laâ Àaåo Kinh Chûúng VIII. doanh Viïåt Nam vaâ Thïë giúái vúái mong muöën àûúåc GIONG BUÖÌM RA BIÏÍN LÚÁN 125 chia seã cuâng baån àoåc, àùåc biïåt laâ baån àoåc doanh nhên Sûá mïånh cöång àöìng 126 vaâ baån àoåc quan têm àïën kinh doanh, nhûäng kiïën giaãi Tinh thêìn “cöng lïå” 131 vïì haâng loaåt caác cêu hoãi nhû: “Kinh doanh laâ gò?”, Chûúng IX. “Doanh nhên laâ ai?”, “Àêu laâ ‘àaåo’ cuãa nghïì kinh PHUÁT CUÖËI ÚÃ THÛÚNG TRÛÚÂNG 137 doanh?” vaâ “Taåi sao kinh doanh laâ möåt nghïì cao quyá Soáng gioá thúâi cuöåc 138 vaâ xûáng àaáng àûúåc xaä höåi tön vinh?”... Khaát voång trùm nùm: Kïët nöëi ngûúâi Viïåt! 144 Àöåi nguä chuyïn gia cuãa PACE cuâng caác cöång sûå àaä Chûúng kïët. nghiïn cûáu cuöåc àúâi vaâ sûå nghiïåp cuãa 25 doanh nhên NGÛÚÂI BIÏËN TÛ DUY THAÂNH HIÏÅN THÛÅC 149 huyïìn thoaåi, àïën tûâ 25 têåp àoaân kinh doanh dêîn àêìu Nhûäng ngûúâi àûúng thúâi 150 trong nhûäng baãng xïëp haång doanh nghiïåp trïn toaân thïë Baâi hoåc cho hêåu thïë 154 giúái, nhùçm tòm kiïëm “caái àaåo”, caái triïët lyá cöët loäi trong Phuå luåc kinh doanh cuãa hoå. Muåc àñch laâ àïí lyá giaãi xem vò sao hoå laâ nhûäng ngûúâi kiïëm tiïìn nhanh nhêët, kiïëm tiïìn nhiïìu nhêët vaâ kiïëm tiïìn bïìn vûäng nhêët thïë giúái, àöìng thúâi hoå laåi àûúåc xaä höåi àùåc biïåt kñnh troång? Phên tñch tûâng chùång àûúâng, tûâng möëc sûå nghiïåp, tûâng bûúác thùng trêìm... cuãa nhûäng huyïìn thoaåi doanh nhên naây, chuáng töi àaä àuác kïët àûúåc nhûäng neát chung 6 7 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  5. nhêët, noái chñnh xaác hún, laâ nhûäng yïëu töë khiïën hoå trúã Cêu chuyïån thûá hai vïì möåt cú súã saãn xuêët tuã sùæt. nïn vô àaåi, trúã thaânh nhûäng doanh nhên huyïìn thoaåi. Ngûúâi ta thûúâng mua tuã cuãa cú súã naây vïì àïí àûång höì Àoá laâ sûå khao khaát, laâ niïìm àam mï möåt caách maänh sú. Möåt cú súã beá xñu rêët àöîi bònh thûúâng thò liïåu coá liïåt àïí saáng taåo, àïí àem àïën thêåt nhiïìu giaá trõ múái mang trong ngûúâi “sûá mïånh xaä höåi”? Trong möåt thúâi cho cuöåc söëng vaâ cho xaä höåi. Hoå àaä thûåc hiïån àûúåc gian daâi, cú súã hoaåt àöång cêìm chûâng, cho àïën möåt ngaây öng chuã cuãa noá thay àöíi caách nghô: töi khöng àiïìu àoá bùçng viïåc cöëng hiïën caã cuöåc àúâi mònh lêîn viïåc “baán tuã sùæt” nûäa, maâ seä “baán giaãi phaáp lûu trûä höì sú truyïìn àaåt, dêîn àûúâng cho hêåu thïë. vùn phoâng”. Tûâ àoá, öng vaâ àöìng sûå tiïën haânh nghiïn Trong lúâi àêìu naây cuãa böå saách, chuáng töi cuäng muöën cûáu àïí taåo ra nhûäng caái tuã sao cho coá thïí chöëng àûúåc kïí laåi vúái quyá võ möåt vaâi cêu chuyïån vaâ möåt vaâi so möëi, moåt, chöëng thêëm, ngùn tuã naây thò coá khoáa kiïn cöë saánh maâ PACE luön tûå haâo khi tòm thêëy noá trong haânh àïí àûång höì sú quan troång, ngùn tuã khaác thò khöng cêìn trònh Khaát voång Doanh trñ cuãa mònh trong suöët nhûäng khoáa àïí dïî keáo ra keáo vaâo... Öng cuäng chõu khoá ài àïën nùm vûâa qua: caác vùn phoâng àïí nghiïn cûáu maâu sún, thay àöíi kñch Baâ chuã möåt tiïåm taåp hoáa suöët ngaây khöng vui vò cúä, kiïíu daáng... Thïë laâ saãn phêím cuãa öng coân thïm tñnh buön baán ïë êím. Nhûng sau nhûäng ngaây thaáng nhòn nùng laâm àeåp cho caã vùn phoâng cuãa caác cöng ty. Chó vaâo “mùæt” khaách haâng, baâ chúåt nghô: “Sao töi khöng laâ sau möåt thúâi gian ngùæn, cú súã cuãa öng àaä löåt xaác vaâ ngûúâi giaãi quyïët vêën àïì nhu yïëu phêím cho caã xoám?”. phaát triïín rêët nhanh. Vaâ moåi chuyïån thay àöíi. Tûâ àoá, nhiïìu gia àònh chûa Nhû vêåy, doanh nghiïåp lúán hay nhoã tuây thuöåc vaâo khaá giaã trong khu phöë coá thïí mua möåt, hai goái mò töm vêën àïì xaä höåi maâ hoå giaãi quyïët àûúåc. Baâ chuã taåp hoáa (maâ khöng cêìn phaãi mua caã thuâng mò), möåt teáp böåt cuãa khu phöë noå cuâng Sam Walton (öng chuã têåp àoaân ngoåt (maâ khöng cêìn phaãi mua caã goái böåt ngoåt). Baâ coá baán leã lúán nhêët thïë giúái Wal-Mart) àïìu giaãi quyïët vêën thïí múã cûãa luác múâ saáng hay nûãa àïm, khi chùèng coân àïì mua sùæm cuãa xaä höåi thöng qua viïåc múã cûãa haâng núi naâo baán haâng nûäa àïí àaáp ûáng nhu cêìu “hïët chanh baán leã. Hoå chó khaác nhau vïì phaåm vi: xaä höåi cuãa baâ àöåt xuêët” hoùåc “nhaâ khöng coân nûúác mùæm”. Hay hún chuã tiïåm taåp hoáa laâ möåt khu phöë, coân xaä höåi cuãa Sam nûäa, moåi ngûúâi chó “xeåt” möåt hai bûúác chên laâ coá ngay mang têìm cúä thïë giúái. nhûäng vêåt phêím cêìn thiïët nhêët cho gia àònh. Laåi thïm Àiïìu xaä höåi quan têm khöng phaãi laâ doanh nghiïåp chuyïån giaá caã cuãa baâ so vúái chúå vaâ siïu thõ cuäng àoá kiïëm àûúåc bao nhiïu maâ laâ hoå àaä mang laåi gò cho chùèng chïnh lïåch laâ bao. Ai cuäng àoaán ra kïët quaã: cöång àöìng. Chùèng haån, trong khi tó phuá Nhêåt, Toyoda cûãa tiïåm suöët ngaây ngûúâi ra keã vaâo, baâ thò baán haâng (“cha àeã” cuãa Toyota), vúái tinh thêìn aái quöëc àûúåc ngûúâi luön tay vaâ cûúâi noái luön miïång. Khöng chó tiïìn laäi thu Nhêåt xem nhû anh huâng dên töåc thò tó phuá Nga, àûúåc tùng cao, maâ baâ coân coá “lúåi nhuêån” lúán nhêët laâ Khodorkovsky (öng chuã cuãa Yukos), öng ta laâ ai trong sûå quyá mïën cuãa moåi ngûúâi daânh cho möåt ngûúâi biïët mùæt dên Nga thò chó ngûúâi Nga múái thêëu roä. Sûå khaác kinh doanh nhû baâ. nhau naây coá leä do caách thûác kiïëm tiïìn cuãa hoå. 8 9 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  6. Nghïì kinh doanh, xûa nay vêîn thûúâng bõ hiïíu chó hoå ài vaâo lõch sûã kinh doanh thïë giúái nhû nhûäng huyïìn nhû laâ nghïì “kiïëm tiïìn”. Nhûng thûåc chêët, khöng hïì thoaåi, doanh nghiïåp cuãa hoå cuäng vô àaåi vaâ trûúâng töìn. coá nghïì kiïëm tiïìn, búãi nghïì naâo thò cuäng kiïëm tiïìn Nhû vêåy, vúái möåt têm thïë luön hûúáng vïì cöång àöìng, caã. Chùèng haån, luêåt sû kiïëm tiïìn bùçng viïåc haânh luön khaát khao laâm cho xaä höåi quanh mònh (coá thïí nhoã nghïì luêåt, baác sô kiïëm tiïìn bùçng caách chûäa bïånh cûáu goån trong möåt ngöi laâng hoùåc röång lúán bùçng caã möåt ngûúâi... Vaâ doanh nhên, ngûúâi haânh nghïì kinh doanh, hïå mùåt trúâi) töët àeåp hún, chñnh hoå, nhûäng doanh nhên cuäng kiïëm tiïìn bùçng caách laänh àaåo möåt doanh (duâ lúán hay nhoã, duâ “Têy” hay “Ta”, duâ “cöí” hay “kim”) nghiïåp vaâ thöng qua doanh nghiïåp àoá àïí giaãi quyïët luön àûúåc xaä höåi tön vinh khöng phaãi vò söë cuãa caãi vêën àïì hay àaáp ûáng nhu cêìu naâo àoá cuãa xaä höåi. khöíng löì hoå kiïëm àûúåc, maâ vò nhûäng àoáng goáp vö giaá Nhûng àiïìu khaác biïåt cuãa nghïì kinh doanh laâ trong cuãa hoå vaâo sûå àöíi thay cuãa thïë giúái naây. quaá trònh haânh nghïì cuãa mònh doanh nhên khöng Song song vúái nhûäng doanh nhên lêîy lûâng cuãa thïë haânh àöång möåt caách àún leã maâ biïët kiïën taåo ra caác giúái, àiïìu khaác biïåt úã böå saách naây laâ chuáng töi àaä chuöîi giaá trõ. Cuå thïí hún, hoå nùæm lêëy möåt doanh khúãi sûå haânh trònh tòm kiïëm nhûäng “huyïìn thoaåi nghiïåp vaâ têåp húåp bïn mònh nhiïìu thaânh viïn àïí doanh nhên Viïåt Nam” àïí, nhû möåt cöë gùæng, “àõnh võ” cuâng cöång hûúãng laåi nhùçm hònh thaânh möåt sûác maånh xem öng cha ta ngaây xûa àaä khúãi sûå kinh doanh nhû töíng lûåc, tûâ àoá taåo ra nhiïìu giaá trõ hún cho xaä höåi. Àoá thïë naâo. Vaâ thêåt bêët ngúâ, trong lõch sûã Viïåt Nam àaä cuäng chñnh laâ lyá do maâ nghïì kinh doanh thûúâng tûâng coá nhûäng Lûúng Vùn Can, Baåch Thaái Bûúãi, kiïëm àûúåc nhiïìu tiïìn hún so vúái nhûäng nghïì khaác vaâ Nguyïîn Sún Haâ, Trõnh Vùn Bö... vúái nhûäng tû tûúãng vêîn àûúåc cöång àöìng xaä höåi uãng höå. kinh doanh coá thïí gêy ngaåc nhiïn cho àïën têån bêy giúâ. Nghiïn cûáu 25 huyïìn thoaåi doanh nhên thïë giúái cho Nhòn “Têy” seä thêëy “Àöng”, soi “cöí” maâ ngêîm túái thêëy, duâ coá quaá nhiïìu sûå khaác biïåt nhûng hoå àïìu coá “kim”, àoá laâ àiïìu maâ chuáng töi, nhûäng ngûúâi thûåc hiïån chung möåt tû tûúãng chuã àaåo: “Kinh doanh laâ phuång sûå böå saách, mong muöën àûúåc chia seã. Böå saách naây cuäng xaä höåi”. Hay noái möåt caách àêìy àuã hún, “Kinh doanh laâ laâ möåt cêu chuyïån, möåt phaác thaão cho bûác tranh toaân kiïëm tiïìn bùçng caách phuång sûå xaä höåi, bùçng caách duâng caãnh sinh àöång vaâ àêìy maâu sùæc vïì doanh nhên thïë saãn phêím hay dõch vuå nhû laâ phûúng tiïån àïí giaãi giúái - nhûäng doanh nhên laâm thay àöíi thïë giúái, vaâ vïì quyïët nhûäng vêën àïì cuãa xaä höåi vaâ laâm cho cuöåc söëng möåt thïë hïå doanh nhên tiïìn böëi cuãa Viïåt Nam caách trúã nïn töët àeåp hún”. àêy gêìn möåt trùm nùm lõch sûã - möåt thïë hïå doanh Caái “àaåo” kinh doanh naây àaä àûúåc hoå quaán triïåt nhên maâ àïën ngaây nay chuáng ta vêîn coá thïí tûå haâo. Tûâ ngay tûâ buöíi àêìu khúãi nghiïåp àêìy gian khoá cho túái luác àoá, nhûäng nöî lûåc naây seä goáp phêìn hònh thaânh vùn hoáa thaânh cöng. Vaâ sûå thêåt naây cuäng chñnh laâ lyá do giuáp hoå kiïëm tiïìn nhanh nhêët, nhiïìu nhêët, bïìn nhêët, coân doanh nhên Viïåt, möåt böå phêån quan troång trong vùn baãn thên hoå thò àûúåc xaä höåi tön vinh, nïí troång, vaâ röìi hoáa Viïåt Nam. 10 11 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  7. Chuáng töi xin àûúåc gûãi lúâi tri ên trên troång nhêët àïën nhûäng àöìng nghiïåp àaä höî trúå tinh thêìn cho chuáng töi, àïën caác caá nhên vaâ àún võ àaä sùén loâng höî trúå thöng tin, tû liïåu trong quaá trònh nghiïn cûáu. Àùåc biïåt, chuáng töi muöën gûãi lúâi caám ún chên thaânh àïën caác têåp àoaân LÚÂI NOÁI ÀÊÌU haâng àêìu thïë giúái do caác doanh nhên huyïìn thoaåi saáng lêåp, caám ún gia töåc hoå Lûúng, gia töåc hoå Baåch,... Coá leä, Baåch Thaái Bûúãi chûa phaãi laâ nhaâ tû saãn - hêåu duïå cuãa cuå Lûúng Vùn Can, cuå Baåch Thaái Bûúãi... giaâu nhêët trong lõch sûã Viïåt Nam. Nhûng öng laåi àaä nhiïåt têm giuáp àúä chuáng töi trong suöët quaá trònh chñnh laâ nhaâ buön nöíi danh nhêët vaâ àûúåc nhiïìu “ài tòm Àaåo Kinh doanh cuãa Viïåt Nam vaâ Thïë giúái”. ngûúâi kñnh troång, ngûúäng möå lêîn cöng kñch nhêët. Viïåc triïín khai dûå aán naây tûâ khêu nghiïn cûáu àïën Ngûúâi ta chùèng truyïìn tuång nhiïìu vïì gia saãn cuãa thïí hiïån thaânh saách trong möåt thúâi gian khöng daâi, öng, sûã saách cuäng chó ghi cheáp khaá taãn maån vïì cuâng nhûäng khoá khùn trong quaá trònh ài tòm tû liïåu lõch sûã vïì caác nhên vêåt, chùæc hùèn böå saách seä khoá traánh nhûäng cöng ty, nhaâ xûúãng vaâ cöng viïåc cuãa öng. khoãi nhûäng sai soát nhêët àõnh. Do vêåy, chuáng töi rêët Nhûng cho àïën maäi têån ngaây nay, ngûúâi ta vêîn mong nhêån àûúåc sûå thöng caãm cuäng nhû nhûäng goáp tön vinh Baåch Thaái Bûúãi vò öng chñnh laâ ngûúâi àêìu yá chia seã cuãa baån àoåc gêìn xa vïì böå saách àïí lêìn taái tiïn khùèng àõnh võ thïë cuãa doanh nhên Viïåt, ngûúâi baãn tiïëp theo àûúåc hoaân thiïån hún. laâm kinh doanh vúái khaát voång to lúán laâ caãi taåo xaä Chuáng töi, PACE vaâ Nhaâ xuêët baãn Treã, xin trên troång höåi, maâ cuå thïí laâ ûúác voång coá thïí xêy dûång möåt giúái thiïåu cuâng baån àoåc böå saách àêìy têm huyïët naây. Haâ Nöåi lung linh hoa lïå nhû Paris… Vaâ chuáng töi cuäng tin rùçng, qua böå saách naây, baån àoåc Khùèng àõnh doanh taâi nûúác Viïåt tûâ baân tay seä coá thïm kiïën giaãi vïì “àaåo kinh doanh”, àïí tûâ àoá, tûå trùæng, trong möåt thúâi kyâ àen töëi cuãa àêët nûúác. Quaã mònh àûa ra möåt àõnh nghôa cho nghïì kinh doanh vaâ thêåt, àoá laâ viïåc àaáng tön vinh. tûå mònh khùèng àõnh rùçng, kinh doanh laâ kiïëm tiïìn hay phuång sûå xaä höåi! Àoá laâ möåt thúâi kyâ Viïåt Nam söëng trong chïë àöå thuöåc àõa Phaáp. Àoá cuäng laâ möåt thúâi kyâ àùåc biïåt, Thay mùåt Nhoám taác giaã cuãa böå saách khi caánh cûãa múã ra, ngûúâi Viïåt lêìn àêìu tiïn àoán Giaãn Tû Trung - Ngûúâi Saáng lêåp PACE nhêån nhûäng tri thûác múái, kinh nghiïåm laâm ùn múái Saâi Goân, Xuên Àinh Húåi, 2007 cuãa thïë giúái. Möåt böå phêån trñ thûác àaä yá thûác àûúåc nhiïåm vuå tiïn phong cuãa hoå laâ phêët lïn ngoån cúâ khai trñ, kïu goåi àöìng baâo àöíi múái àïí nöî lûåc àûa 12 13 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  8. dên töåc phaát triïín saánh ngang vúái caác cûúâng quöëc Dûúái thúâi thuöåc àõa, caác nhaâ buön cuãa ta bûúác ra phûúng Têy. thûúng trûúâng cuäng laâ bûúác vaâo möåt cuöåc caånh Àoá laâ thúâi kyâ maâ nghïì buön lêìn àêìu tiïn trong tranh vúái tû baãn caác nûúác nhû tû baãn Hoa kiïìu, lõch sûã àûúåc xem troång, àûúåc cöí suáy nhiïåt liïåt. Möåt Phaáp kiïìu… Baåch Thaái Bûúãi àaä thaânh cöng khöng phong traâo thûåc nghiïåp rêìm röå caã nûúác. Chñnh chó nhúâ sûå nhaåy beán trong kinh doanh maâ chñnh trong buöíi àêìu phaát triïín ngaânh kinh doanh taåi laâ tûâ quan niïåm cuãa öng vïì viïåc kinh thûúng: kinh Viïåt Nam àaä xuêët hiïån möåt lúáp doanh nhên múái ûu doanh laâ caách àïí giaãi quyïët nhûäng nhu cêìu trong tuá – nhûäng doanh nhên kinh doanh thaânh àaåt nhúâ xaä höåi, àïí khùèng àõnh hònh aãnh cuãa ngûúâi Viïåt trïn giaãi quyïët töët nhûäng nhu cêìu xaä höåi vaâ coá möåt thûúng trûúâng. tinh thêìn vò cöång àöìng rêët cao. Nhaâ vùn Lï Minh Quöëc, taác giaã cuãa têåp saách naây Khi noái túái lúáp doanh nhên ûu tuá naây, caái tïn kïí vúái chuáng töi: “Möåt trong nhûäng khoá khùn cêìn Baåch Thaái Bûúãi luön àûúåc ngûúâi àûúng thúâi vaâ caã phaãi vûúåt qua laâ àaánh giaá nhû thïë naâo vïì con hêåu thïë nhùæc àïën vúái niïìm kñnh troång lêîn tûå haâo. ngûúâi Baåch Thaái Bûúãi? Thûåc chêët öng laâ ngûúâi nhû Baåch Thaái Bûúãi laâ ai? Xung quanh nhên vêåt naây thïë naâo? Coá tû liïåu cho rùçng, trong àúâi thûúâng öng coá rêët nhiïìu huyïìn thoaåi. Khoá ai coá thïí hònh dung laâ ngûúâi keo kiïåt, buãn xón, laâm giaâu bùçng nhiïìu thuã möåt ngûúâi Viïåt Nam tay trùæng coá thïí laâm nïn möåt àoaån; ngûúåc laåi coá taâi liïåu ghi nhêån öng nhû möåt sûå nghiïåp lêîy lûâng dûúái thúâi thuöåc àõa. nhaâ caách maång. Caã hai thaái àöå àaánh giaá nhû thïë Tûâ möåt cöng chûác laâm trong möåt haäng thêìu cöng àïìu coá gò àoá chûa xaác àaáng. Khöng biïët dûåa vaâo chaánh cuãa Phaáp, möåt ngaây noå Baåch Thaái Bûúãi àaä nguöìn tû liïåu naâo, coá khaá nhiïìu baâi viïët àïì cêåp quyïët chñ maåo hiïím laâm giaâu. Chaâng trai êëy àaä àïën chi tiïët “coá lêìn lïn tiïëng bïnh vûåc cho quyïìn tûâng xuêët dûúng àïí hoåc têåp kinh nghiïåm, àïí tiïëp lúåi cuãa ngûúâi dên bõ trõ, trong Höåi nghõ kinh tïë lyá cêån vúái tri thûác thïë giúái nhùçm coá möåt nïìn taãng taâi, öng bõ Toaân quyïìn Robin àe doåa: “Núi naâo coá vûäng chùæc trong kinh doanh. Robin thò khöng coá Baåch Thaái Bûúãi”, öng àaáp laåi: Chñnh tûâ khaát voång laâm giaâu vaâ nhûäng kinh “Nûúác naây coân Baåch Thaái Bûúãi thò khöng coân nghiïåm tûâ saách vúã, Baåch Thaái Bûúãi àaä thaânh cöng Robin”. Do khöng tòm àûúåc, khöng tòm thêëy trong trïn thûúng trûúâng. Chó sau möåt thúâi gian ngùæn tû liïåu göëc àïì cêåp àïën chuyïån “giêåt gên” naây nïn Baåch Thaái cöng ty àaä vûún ra rêët nhiïìu lônh vûåc, töi dûát khoaát khöng sûã duång. Hún nûäa Baåch Thaái tûâ nghïì buön göî, thêìu thuïë chúå àïën kinh doanh Bûúãi qua caác tû liïåu àaä thu thêåp vaâ choån loåc thò thuyïìn beâ trïn söng nûúác, khai moã… töi ngúâ rùçng, khöng bao giúâ öng buöåt miïång noái 14 15 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  9. nhûäng cêu “daåi döåt” nhû vêåy. Àoá khöng phaãi laâ tñnh caách cuãa möåt ngûúâi laäo luyïån, baãn lônh, nhiïìu kinh nghiïåm trïn thûúng trûúâng... nhû Baåch Thaái Chûúng 1. Bûúãi”. Baån àoåc àang cêìm trïn tay têåp saách viïët vïì haânh ÀI TRÏN ÀÖI CHÊN trònh àùåc biïåt cuãa möåt con ngûúâi kinh doanh vò xaä höåi, möåt haânh trònh àêìy ùæp gian nan, vêët vaã. Öng CUÃA CHÑNH MÒNH àaä àïí laåi möåt kinh nghiïåm söëng coân trong kinh doanh, möåt baâi hoåc quyá baáu cho àúâi sau laâ caách xaác lêåp muåc tiïu laâm giaâu. Nïëu chó bo bo thu veán àïí giaâu nûát nöë àöí vaách, thu veán cho riïng caá nhên Boã laåi sau lûng cuöåc söëng ùn trùæng mùåc trún cuãa möåt nhên mònh nhû biïët bao nhaâ tû saãn khaác, thò ngaây nay viïn cao cêëp trong chñnh quyïìn baão höå, Baåch Thaái Bûúãi ung khöng mêëy ai buöìn nhùæc àïën tïn tuöíi cuãa öng nûäa, dung bûúác vaâo cuöåc kinh doanh vúái têët caã sûå àam mï cöng búãi caái giaâu êëy nghô cho cuâng cuäng chó laâ “giaâu nhû viïåc cuãa möåt ngûúâi treã, vúái têët caã khaát voång cöëng hiïën cho Thaåch Suâng” maâ thöi. xaä höåi vaâ vúái têët caã niïìm tin vaâo tûúng lai cuãa nïìn doanh thûúng Hún möåt trùm nùm tröi qua, ngöìi ngêîm laåi àïí Viïåt Nam. thêëy ngûúâi xûa àaä thêåt sûå giong buöìm ra biïín lúán möåt caách tûå tin, àaâng hoaâng vaâ coân nguyïn veån nhûäng baâi hoåc vïì thuêåt xûã thïë, pheáp kinh thûúng cuäng nhû möåt têëm loâng toaân veån vúái àöìng baâo. 16 17 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  10. chûa can thiïåp àûúåc thöi, chûá moåi viïåc coân laåi hoå àïìu nùæm trong tay. Chaâng ngêåm nguâi búãi thûúng cho tiïìn nhên thuúã êëy, thûúng cho nïìn kyä nghïå nûúác nhaâ àöëi vúái ngûúâi ngoaåi quöëc khaác naâo möåt trúâi möåt vûåc. Suy nghô nhû thïë nïn chaâng caâng THÚÂI LOAÅN naáo nûác mong àïën ngaây khúãi haânh. Mong àûúåc mùæt nhòn thêëy, tay súâ vaâo nhûäng hiïån vêåt tiïu biïíu Haâ Nöåi, nùm 1897. Trïn phöë Traâng Tiïìn, nùæng cho nïìn vùn minh cuãa nûúác Phaáp. ban mai mún trúán trïn nhûäng voâm cêy xanh. Chaâng thanh niïn naây tïn Baåch Thaái Bûúãi. Möåt Nùæng töët tûúi maâ trong loâng chaâng buöìn vúâi vúåi. caái tïn bònh dõ nhû bao ngûúâi Viïåt Nam nö lïå thuúã Chaâng coá caãm tûúãng nghe caã tiïëng thúã daâi naäo ruöåt êëy, nhûng vïì sau trïn thûúng trûúâng, chñnh ngûúâi cuãa boån phu keáo xe tay àang xoaãi bûúác chêåm raäi Phaáp vaâ nhûäng àöëi thuã caånh tranh vúái öng phaãi trïn phöë. Êm vang cuãa chuyïën ài Phaáp dûå Höåi chúå nghiïng noán nïí phuåc. Bordeaux vêîn coân nguyïn veån trong kyá ûác. Trûúác Öng Baåch Thaái Bûúãi sinh nùm 1874 taåi laâng An ngaây ài, taåi caãng Haãi Phoâng trong nhûäng ngaây chúâ Phuá, huyïån Thanh Trò, tónh Haâ Àöng (nay thuöåc àaáp taâu sang Phaáp, chaâng àaä tòm àoåc khaá nhiïìu ngoaåi thaânh Haâ Nöåi). Àêy laâ caái nùm bi àaát trong saách viïët vïì núi mònh seä àùåt chên àïën. Coá luác lõch sûã triïìu Nguyïîn. Thûåc dên Phaáp àaánh chiïëm chaâng ngêåm nguâi khi biïët trûúác àêy, thaáng 6 nùm Haâ Nöåi lêìn thûá nhêët; khöng giûä àûúåc thaânh, bõ 1863, phaái àoaân Phan Thanh Giaãn àûúåc vua Tûå troång thûúng, danh tûúáng Nguyïîn Tri Phûúng Àûác cûã sang Phaáp chuöåc laåi ba tónh Biïn Hoâa, Gia quyïët khöng àïí keã thuâ cûáu chûäa, nhõn ùn maâ chïët. Àõnh, Àõnh Tûúâng thò caác cuå àaä choaáng ngúåp trûúác Caác àaåi quan Nguyïîn Vùn Tûúâng, Lï Tuêën àaä kyá vùn minh nûúác Phaáp. Choaáng ngúåp û? Coá phaãi àoá vúái thiïëu tûúáng haãi quên Phaáp Dupreá möåt Hoâa ûúác laâ têm lyá tûå ti mùåc caãm cuãa möåt dên töåc nhûúåc tiïíu? göìm 22 àiïìu khoaãn. Hiïåp ûúác naây tûúng tûå phaát Chaâng khöng thïí hiïíu nöíi úã “kinh àö aánh saáng” coá suáng khai tûã chuã quyïìn cuãa vua nûúác Nam àöëi vúái gò maâ öng Tiïën sô àêìu tiïn cuãa àêët Nam Kyâ Phan saáu tónh Nam Kyâ. Tiïëng oe oe chaâo àúâi cuãa Baåch Thanh Giaãn phaãi giêåt mònh kïu lïn: Thaái Bûúãi cuäng laâ tiïëng khoác cuãa möåt con dên mêët Trùm nghïì kheáo leáo bùçng trúâi àêët nûúác. Duy viïåc söëng chïët àïí quyïìn cho taåo hoáa Coá taâi liïåu cho rùçng öng vöën hoå Àöî, nhaâ ngheâo, Ghï gúám chûa? Chó viïåc sinh - tûã laâ ngûúâi Phaáp meå buön gaánh baán bûng, cha mêët súám. Luác êëy, 18 19 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  11. ngûúâi hoå Baåch giaâu nûát àöë àöí vaách nhûng khöng coá con trai, thêëy öng ngoan ngoaän, chõu thûúng chõu khoá nïn nhêån laâm con nuöi vaâ àöíi sang hoå Baåch. Laåi cuäng coá taâi liïåu noái rùçng, höìi öng múái NÖÎI LOÂNG chêåp chûäng vaâo nghïì kinh doanh àûúâng thuãy, coá huân vöën vúái baâ phaán Thaái nïn múái àùåt tïn laâ Thaái Möåt dõp may àïën vúái öng laâ nùm 1895, Höåi chúå - Bûúãi. Coân hoå Baåch laâ trùæng, khöng lêëy hoå cuãa Bordeaux àûúåc töí chûác taåi Phaáp. Àêy cuäng laâ nùm riïng ai. taåi Haâ Nöåi, ngûúâi Phaáp bùæt àêìu xêy dûång nhaâ maáy Thêåt ra, duâ Baåch Thaái Bûúãi mang hoå gò ài nûäa, thò àiïån, nhaâ maáy nûúác vaâ nûúác àaá – têët nhiïn chó àiïìu êëy cuäng khöng quan troång. Búãi yá nghôa cuãa àúâi ngûúâi Phaáp àûúåc sûã duång, coân dên baãn xûá thò ngûúâi laâ úã chöî ta laâm àûúåc gò cho xaä höåi, mang laåi chûa thïí. Bêëy giúâ, Thöëng sûá Bùæc Kyâ muöën choån lúåi ñch gò cho cöång àöìng chûá khöng phaãi ta mang möåt ngûúâi Viïåt thöng minh, lanh lúåi, gioãi tiïëng hoå gò, tïn gò. Phaáp àïí giúái thiïåu saãn phêím cuãa gian haâng xûá Bùæc Thuúã múái bûúác chên vaâo àúâi, vúái vöën liïëng tiïëng Kyâ. Baåch Thaái Bûúãi àûúåc choån, qua àïì cûã cuãa cöng Phaáp àaä àûúåc hoåc, Baåch Thaái Bûúãi xin laâm thû kyá sûá Bonnet. cho haäng buön cuãa ngûúâi Phaáp úã phöë Traâng Tiïìn. Sang Phaáp, chaâng trai Viïåt múái 21 tuöíi àaä thêåt sûå Laåi coá taâi liïåu cho rùçng öng laâm kyá luåc cho cöng sûá kinh ngaåc trûúác sûå vùn minh, tiïën böå cuãa hoå. Bêëy Bonnet, do àoá ngûúâi àûúng thúâi goåi laâ Kyá Bûúãi, chi giúâ phaái àoaân ài sûá cuãa quan Phuå chñnh Nguyïîn tiïët naây coá leä húåp lyá hún. Laâm viïåc àûúåc möåt nùm, Troång Húåp múái vûâa múái quay vïì nûúác. Sau chuyïën nùm 1894, öng chuyïín sang laâm thû kyá úã möåt ài naây, võ chaánh sûá luön àau àaáu vïì vêån nûúác coá xûúãng maáy thuöåc haäng thêìu cöng chaánh. Vúái àöå laâm têåp Thú ài sûá Têy. ÚÃ lûáa tuöíi àaä ngoaâi 60, cuå tuöíi 20 àêìy hùm húã, nhiïåt tònh muöën hoåc hoãi nhòn thêëy nûúác Phaáp vúái hònh aãnh: “Böën phña xe nhûäng àiïìu múái laå, öng àaä chuá têm tòm hiïíu vïì sûå cöå chaåy trïn caác àûúâng phöë, tung buåi thaânh möåt vêån haânh maáy moác, caách töí chûác nhên cöng vaâ laân sûúng höìng. Haâng àoaân du lõch ài laåi bêët têån quaãn lyá saãn xuêët theo mö hònh cuãa ngûúâi Phaáp. khöng ngûâng. Sûå bêët têån laâm cho bêìu khöng khñ noáng lïn vaâ cêìn coá maáy laâm laånh. May mùæn thay laåi coá haâng ngaân voâi nûúác phun maånh laâm cho khñ quyïín maát dêìn. Chiïìu taâ maâ tiïëng xe cöå coân vang 20 21 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  12. lïn. Àöåt nhiïn ngûúâi ta ngaåc nhiïn nhòn thêëy tûâ àònh, thêåm chñ con gaái “nûä nhi ngoaåi töåc” cuäng khöng trung caác ngöi sao rúi xuöëng. Vaâ haâng ngaân khöng àûúåc pheáp biïët... ngoån lûãa vûâa bûâng saáng, ngùn chêån hêåu quaã cuãa Àiïìu naây àaä khiïën cho Baåch Thaái Bûúãi suy nghô boáng töëi. Caác nhaâ cao saáu, baãy têìng nöëi liïìn nhau rêët nhiïìu. khöng dûát. Dûúái mùåt àêët cuäng coân ngùn thaânh Nhûäng ngaây naây, trong trñ oác cuãa Baåch Thaái Bûúãi buöìng, àïí cho dên cû hoåp thaânh àaám àöng truá laåi nhúá àïën nhûäng cêu thú cuãa cuå Phan Thanh nguå. Vaâ àïí cöët giêëu caác kho taâng maâ cöng nghiïåp Giaãn. Coá leä mònh cuäng àang mang têm traång, cuäng vaâ thûúng maåi saãn xuêët ra trïn quy mö lúán...”. coá nöîi loâng nhû quan Thûúång thû böå Laåi triïìu Con hún cha laâ nhaâ coá phuác. Vêåy vúái lûáa tuöíi Nguyïîn khi sang Phaáp chùng? múái ngoaâi 20, Baåch Thaái Bûúãi àaä nhòn thêëy gò? Tûâ ngaây ài sûá àïën Têy kinh Têët nhiïn, cuäng nhòn thêëy caãnh vêåt kyâ diïåu nhû Thêëy viïåc Êu chêu phaãi giêåt mònh thïë, nhûng khöng chó nhòn thêëy maâ Baåch Thaái Kïu ruã àöìng bang mau thûác dêåy Bûúãi coân suy nghô laâm thïë naâo àïí xûá súã mònh nay Hïët lúâi nùn nó chùèng ai tin mai cuäng tiïën böå nhû Paris hoa lïå. Nhiïìu àïm ngöìi Maâ chùèng ai tin thò cuäng coá thïí lùæm. Möåt khi con trûúác gian haâng giúái thiïåu saãn phêím cuãa xûá súã ïëch ngöìi àaáy giïëng thò laâm sao coá thïí thêëy àûúåc mònh, öng thoaáng buâi nguâi. Cho duâ ngûúâi ngoaåi trúâi xanh löìng löång? Mònh phaãi laâm thïë naâo àêy? quöëc hïët lúâi ca ngúåi saãn phêím cuãa nûúác nhaâ, nhûng thêåt ra nhûäng haâng myä nghïå êëy chó laâ kïët Trong nhûäng ngaây úã Phaáp, khöng nhû nhûäng ngûúâi quaã cuãa sûå kheáo leáo, cuãa baân tay taâi hoa vaâ sûå khaác daânh thúâi gian du hñ àêy àoá, öng nöî lûåc tòm hiïíu, nhêîn naåi cuãa ngûúâi thúå thuã cöng. Muöën coá möåt saãn hoåc hoãi cung caách buön baán, caách töí chûác vaâ quaãn phêím phaãi mêët quaá nhiïìu thúâi gian, laâm sao coá thïí lyá saãn xuêët, nghïå thuêåt khuïëch trûúng thûúng nghiïåp... Nhiïìu ngûúâi ngaåc nhiïn khi thêëy öng ài àêu, àïën chöî saãn xuêët àûúåc söë lûúång nhiïìu trong thúâi gian ngùæn naâo thò cuäng hñ hoaáy ghi cheáp. Thêåm chñ, trong söí nhêët? Nïëu khöng, thò laâm sao coá thïí thu àûúåc lúåi tay cuãa öng coân veä laåi caã quy trònh vêån haânh cuãa maáy nhuêån cao? Noái tùæt möåt lúâi, chuáng ta chûa coá àûúåc chaåy bùçng húi nûúác; veä laåi hònh daáng nhûäng chiïëc möåt dêy chuyïìn cöng nghïå àùång saãn xuêët haâng thuyïìn àang nùçm trïn doâng söng Seine xanh biïëc... loaåt. Àaä thïë, do chïë taåo ra nhûäng saãn phêím maâ sûå thaânh cöng phuå thuöåc nhiïìu vaâo kinh nghiïåm nïn khöng ñt ngûúâi thúå gioãi àaä giêëu nghïì, khöng muöën truyïìn laåi hoùåc hûúáng dêîn cho ngûúâi ngoaâi gia 22 23 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  13. - Tuây maây. Boån phu xe mûãa ra tûâng baát maáu, chó kiïëm nöíi möîi ngaây chó vaâi xu. ÊËy laâ chûa kïí roi gên boâ cuãa boån cai quêët xuöëng nhû mûa! Thúâi buöíi naây muöën söëng cuäng khöng dïî daâng àêu! “TÖI ÀAÄ NHÒN THÊËY CON ÀÛÚÂNG!” Öng vêîn àiïìm àaåm: - Thûa, töi àaä yá thûác mònh phaãi söëng nhû thïë Ngaây thaáng qua mau. naâo röìi. Chïët thò dïî, chûá söëng múái khoá. Töi khöng Trïn chuyïën taâu trúã vïì nûúác, Baåch Thaái Bûúãi àaä súå söëng! manh nha möåt quyïët àõnh taáo baåo. Quyïët àõnh naây Jean khöng noái thïm lúâi naâo nûäa, y àaä biïët tñnh maäi gêìn hai nùm sau öng múái coá lûåa choån dûát caách cuãa tay thû kyá naây. Ñt noái, nhûng möîi lêìn noái khoaát. Muöën vêåy, trong nhûäng ngaây trúã vïì núi laâm lúâi naâo thò nhû coác cùæn. Tñnh caách naây laâ cuãa con viïåc, öng àaä tranh thuã hoåc hoãi cöng viïåc nhiïìu hún ngûúâi quaã quyïët, daám chõu traách nhiïåm vúái lúâi leä nûäa. Möåt khi àaä coá sûå choån lûåa dûát khoaát thò ngûúâi vaâ haânh àöång cuãa mònh. Ngay tûâ khi noái “Khöng ta trúã nïn maånh daån hún. Baåch Thaái Bûúãi cuäng coá súå söëng” thò Baåch Thaái Bûúãi àaä choån cho mònh möåt têm thïë êëy. thaái àöå söëng. Vaâ Baåch Thaái Bûúãi àaä goä cûãa phoâng cuãa öng Jean Coá thïí nhiïìu ngûúâi khaác cuäng nghô Baåch Thaái – chuã haäng thêìu cöng chaánh àïí xin nghó viïåc. Bûúãi àiïn röì. Vúái àöìng lûúng àang nhêån haâng Quyïët àõnh cuãa Baåch Thaái Bûúãi khiïën cho tay thaáng, chùèng mêëy chöëc öng coá thïí vun veán, tñch chuã haäng kinh ngaåc. Y khöng thïí ngúâ, taåi sao laåi luäy möåt söë vöën khöng nhoã. Àúâi söëng ïm àïìm ài coá möåt ngûúâi An Nam daám nghó viïåc khi haâng qua. “Saáng vaác ö ài, töëi vaác vïì”. Möåt maái êëm daânh thaáng àûúåc nhêån àöìng lûúng khiïën nhiïìu ngûúâi riïng cho mònh vúái vúå àeåp, con ngoan vaâ nhêët laâ àang theâm thuöìng. AÂ! Noá muöën “laâm reo” àïí àoâi khöng phaãi canh caánh lo thêët nghiïåp. Nhûng thïm tiïìn lûúng thöi! Tao coân laå gò boån khöë raách khöng, öng laåi thêìm nghô nïëu mònh thuã phêån vúái aáo öm cuãa caái xûá súã chïët tiïåt naây chûá! Nghô thïë, àöìng lûúng, duâ àuã söëng nhûng suöët àúâi chó laâm Jean àöíi thaái àöå. Ön töìn hún. töi túá cho keã khaác. Chi bùçng boã viïåc àïí tûå dêën - Nghó viïåc û? Thïë maây khöng súå chïët àoái aâ? Àúâi thên vaâo con àûúâng kinh doanh, tûå mònh laâm chuã maây coân daâi, àûâng vò möåt phuát böëc àöìng maâ laâm cuöåc àúâi mònh thò múái coá cú may àïí àöíi àúâi. Vaån hoãng viïåc. sûå khúãi àêìu nan. Têët nhiïn. Mònh tòm àûúâng ài Khöng àúåi öng traã lúâi, Jean àûáng dêåy: bùçng àöi chên cuãa chñnh mònh vêåy. 24 25 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  14. Daám söëng laâ möåt trong nhûäng tû duy cuãa con doanh. Nhúâ duäng caãm nhû thïë, vïì sau Nguyïîn ngûúâi nùng àöång. Daám nghó viïåc vúái yá thûác laâm chuã Sún Haâ “khöng ùn caám” maâ àaä trúã thaânh möåt trong cuäng laâ tû duy cuãa con ngûúâi tûå nùæm lêëy vêån nhûäng doanh nhên “coá maáu mùåt” trïn thûúng mïånh cuöåc àúâi mònh. Noái nhû thïë búãi sau naây, coá trûúâng. möåt doanh nhên cuäng haânh àöång tûúng tûå laâ Coân Baåch Thaái Bûúãi sau khi nghó viïåc, seä laâm gò? Nguyïîn Sún Haâ. Caái nùm öng Bûúãi sang Phaáp, thò Àêy cuäng laâ cêu hoãi maâ trûúác luác chia tay, Jean àaä öng Haâ múái khoác oe oe chaâo àúâi úã Haãi Phoâng. Lúán hoãi. Öng vêîn lïî pheáp: lïn, Nguyïîn Sún Haâ xin vaâo laâm thû kyá cho haäng - Thûa, töi àaä choån àûúâng ài cuãa töi. sún Sauvage Cottu. Muåc àñch chñnh cuãa chaâng trai Jean móa mai: thaânh phöë Caãng laâ tòm hiïíu cöng nghïå saãn xuêët - Tao chuác maây thaânh cöng, tòm àûúåc àûúâng ài. maâ ngûúâi Phaáp àang giûä bñ mêåt. Vò vêåy möîi luác chuã - Vêng, àûúâng ài úã dûúái chên töi, töi àaä nhòn ài vùæng, chaâng tranh thuã lêëy saách viïët vïì kyä thuêåt thêëy. Töi seä ài bùçng àöi chên cuãa töi. sún ra àoåc vaâ ghi cheáp cêín thêån. Sau khi nùæm Ngoaâi sên vêîn chêåp chúân boáng nùæng. Àêu àoá coá vûäng caác nguyïn lyá cú baãn cuãa viïåc chïë taåo, chaâng tiïëng chim reo trïn voâm laá. Bûúác ra khoãi haäng thêìu caâng quyïët têm ài vaâo nghïì naây. Àïën luác haäng cöng chaánh, chaâng hoå Baåch thêëy nheå ngûúâi, vêën àïì sún àöíi qua chuã khaác, chaâng liïìn nöåp àún xin coân laåi laâ con àûúâng naâo àang múã ra trûúác mùæt nghó. Biïët chaâng laâ ngûúâi tñch cûåc trong cöng viïåc, anh àêy? Vêîn gioá, nùæng vaâ chim reo trïn voâm laá laåi biïët kyä thuêåt nïn chuã múái thûúng lûúång traã nhoã... lûúng cao hún gêëp nhiïìu lêìn àïí giûä chên. Tûâ bêåc lûúng möîi thaáng 30 àöìng nay tùng voåt lïn 100 àöìng, nhûng chaâng vêîn cûúng quyïët tûâ chöëi. Thêëy thaái àöå kyâ quùåc cuãa con, baâ meå rêìu rô, thúã ngùæn than daâi: - Chao öi! Khöng biïët ma àûa löëi quyã dêîn àûúâng thïë naâo àêy, cúm khöng ùn maây laåi ài ùn caám! Nghe vêåy, ngûúâi con giaâu nghõ lûåc, yá chñ laâm giaâu chó móm cûúâi. Vêîn cûúng quyïët xin nghó viïåc. Chaâng baân vúái saáu ngûúâi em baán ài taâi saãn lúán nhêët trong nhaâ laâ chiïëc xe àaåp àïí lêëy vöën kinh 26 27 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  15. Chûúng 2. MÚÃ LÖËI Khi maâ viïåc laâm ùn vúái ngûúâi Phaáp chùèng bao giúâ nùçm trong suy nghô cuãa nhûäng nhaâ buön àêët Haâ Thaânh, thò Baåch Thaái Bûúãi laåi tñnh möåt nûúác cúâ röång hún: trúã thaânh àöëi taác chñnh cung cêëp nguyïn liïåu cho dûå aán xêy dûång àûúâng sùæt lúán nhêët Àöng Dûúng luác bêëy giúâ. Daám àùåt cûúåc niïìm tin vaâ sûå nghiïåp cuãa mònh vaâo nhûäng cú höåi – àoá laâ Baåch Thaái Bûúãi. 28 29 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  16. gûãi Böå Thuöåc àõa Phaáp. Trong àoá coá hai àiïìu àaáng chuá yá: - Àiïìu thûá 3: Xêy dûång thiïët bõ kinh tïë to lúán cho Àöng Dûúng, nhû xêy dûång hïå thöëng àûúâng sùæt, àûúâng böå, àûúâng söng àaâo, bïën caãng... nhûäng thûá cêìn thiïët cho viïåc khai thaác xûá súã Àöng NGÛÚÂI PHAÁP, HOÅ CÊÌN GÒ? Dûúng. - Àiïìu 4: Àêíy maånh saãn xuêët vaâ thûúng maåi cuãa Con àûúâng Baåch Thaái Bûúãi àaä nhòn thêëy, àaä lûåa Àöng Dûúng bùçng caách phaát triïín cöng cuöåc thûåc choån laâ dûå aán khúãi cöng xêy dûång cêìu sùæt lúán Paul dên cuãa ngûúâi Phaáp vaâ lao àöång cuãa ngûúâi baãn Doumer vûâa àûúåc thöng tin rêìm röå trïn baáo chñ. xûá”. Bûúác vaâo nhûäng nùm cuöëi thïë kyã XIX, thûåc dên Kïë hoaåch naây muöën thaânh cöng, thò trûúác mùæt Phaáp àaä thêu toám moåi quyïìn lûåc trong tay. Ngay phaãi têåp trung toaân böå lûåc lûúång quên sûå àaân aáp tûâ àêìu chuáng àaä chuá troång àïën viïåc khai thaác hïå caác cuöåc nöíi dêåy cuãa boån “nöíi loaån”. Maâ úã caái xûá thöëng giao thöng nhùçm àaåt hai muåc àñch: Vûâa laâ súã laå luâng naây, àöëi phûúng khöng bao giúâ khuêët phûúng tiïån bònh àõnh caác cuöåc nöíi dêåy cuãa ngûúâi phuåc. Nay baåi trêån, thò ngaây mai hoå laåi xuêët hiïån dên baãn xûá, vûâa laâ àöång lûåc àïí thu lúåi nhuêån trong vúái vúái kinh nghiïåm daây daån hún... Vúái löëi àaánh kinh tïë. Kïë hoaåch naây coá möåt aãnh hûúãng sêu sùæc du kñch, chuã yïëu dûåa vaâo àõa hònh àõa vêåt thò hoå àïën viïåc thay àöíi diïån maåo cuãa caã Àöng Dûúng. nhû nhûäng boáng ma, thoùæt êín thoaát hiïån khiïën Sûã saách nûúác ta ghi nhêån laâ “Cöng cuöåc khai thaác ngûúâi Phaáp rêët moãi mïåt vaâ hao töín nhiïìu binh thuöåc àõa lêìn thûá nhêët”. lûåc. Paul Doumer suy nghô rêët nhiïìu vïì àiïìu naây Cha àeã cuãa kïë hoaåch naây laâ ai? vaâ khùèng àõnh: “Phaãi hoaân thaânh cöng cuöåc bònh Paul Doumer. Ngaây 13.2.1897, àang giûä chûác vuå àõnh xûá Bùæc Kyâ; baão àaãm an ninh vuâng biïn giúái Böå trûúãng Böå Taâi chñnh úã Phaáp, y sang Àöng Dûúng Bùæc Kyâ”. nhêån chûác Toaân quyïìn thay cho Foureâs. Sau khi Möåt trong nhûäng kïë hoaåch tiïën haânh ngay laâ khaão saát tònh hònh thûåc tïë, vúái têìm nhòn cuãa möåt thûåc hiïån caác tuyïën àûúâng sùæt. Vúái phûúng tiïån nhaâ chiïën lûúåc coá nhiïìu kinh nghiïåm trong cöng vêån chuyïín naây, ngûúâi Phaáp coá thïí huy àöång binh viïåc bònh àõnh caác nûúác thuöåc àõa, y àaä vaåch ra lñnh, vuä khñ vúái söë lûúång lúán nhêët vaâ haânh quên möåt kïë hoaåch lêu daâi. Kïë hoaåch naây àûúåc y thïí nhanh nhêët àïí bònh àõnh caác cuöåc nöíi dêåy cuãa hiïån trong baãn baáo caáo quan troång ngaây 22.3.1897, 30 31 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  17. ngûúâi baãn xûá. Hún nûäa, khi àûúâng sùæt àïën àêu thò Nay, khi kïë hoaåch xêy dûång àang tiïën haânh thò dên cû tuå têåp laâm ùn theo doåc tuyïën àûúâng ngaây Paul Doumer nhêån àûúåc tin möåt tay anh huâng haão möåt nhiïìu. Nhûäng núi êëy seä khöng coân laâ chöën khó húán cuãa dên baãn xûá vûâa bõ bùæt taåi Yïn Thïë. Àoá laâ ho gaâ gaáy, maâ àöëi phûúng coá thïí leán luát lui túái. Kyâ Àöìng. Möåt nhaâ caách maång vûâa du hoåc úã Phaáp Chuáng seä dûång lïn nhûäng àöìn boát kiïn cöë nhùçm vïì, lêëy danh nghôa khai thaác àöìn àiïìn, nhûng thûåc cö lêåp, khöëng chïë phaåm vi hoaåt àöång vaâ àêíy àöëi chêët laâ tiïëp tïë lûúng thûåc, vuä khñ cho Àïì Thaám. phûúng phaãi luâi vaâo rûâng nuái, vaâo núi rûâng thiïng Àiïìu naây àaä khiïën Paul Doumer lo lùæng. Y nhêån nûúác àöåc sêu hún nûäa... àõnh, lûåc lûúång khaáng chiïën cuãa Àïì Thaám vêîn coân Àiïìu naây vö cuâng quan troång. Möåt khi ngûúâi dên àoáng quên taåi àêy. Chûa àuã sûác àaánh bêåt àöëi baãn xûá coân nöíi dêåy, giaânh tûå do vaâ quyïìn söëng phûúng ra khoãi Yïn Thïë, thaáng 11.1897 chuáng bùçng baåo lûåc thò caác tuyïën àûúâng vêån chuyïín vaâ buöåc loâng phaãi thûúng lûúång. Tûâ cuöåc àònh chiïën tiïëp tïë cho quên àöåi khöng dïî daâng hoaân thaânh. naây, Àïì Thaám ung dung àûa nghôa quên trúã vïì Trûúác àêy, chuáng àaä tiïën haânh nhiïìu cuöåc khaão Nhaä Nam, àoáng àaåi baãn doanh taåi Chúå Göì vaâ tiïëp saát nhûng kïë hoaåch êëy àaä thêët baåi, búãi lûåc lûúång tuåc bñ mêåt xêy dûång cùn cûá chiïën àêëu. khaáng chiïën liïn tuåc àaánh phaá. Sûå chiïën àêëu naây Tònh hònh bêët öín nhû thïë khiïën ngûúâi Phaáp caâng bïìn bó, ngoan cûúâng vaâ àaä gêy cho nhaâ cêìm quyïët têm phaãi thûåc hiïån nhanh choáng kïë hoaåch quyïìn nhiïìu töín thêët to lúán vaâ keáo daâi trong nhiïìu cuãa Paul Doumer. Höåi àöìng Töëi cao Àöng Dûúng nùm. Àaáng chuá yá nhêët laâ lûåc lûúång nghôa quên Àïì àaä hoåp taåi Saâi Goân thöng qua chûúng trònh xêy Thaám. Dûúái taâi chó huy cuãa “huâm thiïng Yïn Thïë”, dûång trïn quy mö lúán. Àïí coá nguöìn taâi chñnh thûåc tuyïën àûúâng sùæt Haâ Nöåi - Laång Sún àaä bõ phaá hoaåi hiïån cöng trònh naây, chuáng àaä vay cuãa Ngên khöë nhiïìu lêìn. Chuáng chûa quïn möåt thêët baåi àau àúán: Phaáp möåt söë tiïìn khöíng löì lïn àïën 499 triïåu ngaây 17.9.1894 nghôa quên àaä tûâng phuåc kñch france. Viïåc laâm naây cho thêëy Paul Doumer laâ àoaån àûúâng Suöëi Ghïình - Bùæc Lïå bùæt söëng thûúng ngûúâi trûúác nhêët àaä àem vaâo Viïåt Nam möåt gia Chesnay – chuã nhiïåm túâ baáo L’avenir du phûúng thûác kinh tïë múái meã maâ trûúác àoá triïìu Tonkin vaâ Logiou chuã thêìu khoaán àûúâng sùæt Laång àònh Huïë chûa biïët àïën, àoá laâ caách huy àöång vöën Sún. Àïí àöíi laåi maång söëng cuãa hai nhên vêåt nöíi tû baãn. Vúái söë vöën vay naây, hún 420 triïåu france tiïëng naây, nhaâ cêìm quyïìn Phaáp buöåc phaãi chêëp àûúåc àêìu tû cho àûúâng sùæt, söë coân laåi daânh cho nhêån nhiïìu thua thiïåt trong thûúng lûúång vúái Àïì viïåc laâm cêìu àûúâng, bïën caãng vaâ caác cöng trònh Thaám. quên sûå, dên sûå... Qua söë liïåu naây, ta thêëy viïåc 32 33 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  18. Phaáp qua thiïët kïë cöng trònh thaáp Eiffel. Vúái Viïåt thûåc hiïån caác tuyïën àûúâng sùæt àang laâ muåc tiïu Nam, ngoaâi cêìu Paul Doumer, sau àoá Gustave quan troång nhêët. Eiffel coân thiïët kïë cho cêìu Traâng Tiïìn úã Huïë. Theo Nùçm trong dûå aán naây, nùm 1898, thûåc dên Phaáp phûúng aán cuãa öng, töíng cöång cêìu daâi 3.500m nöëi khúãi cöng xêy dûång cêìu sùæt lúán Paul Doumer (tûác Haâ Nöåi vúái Gia Lêm. Àoaån cêìu chñnh daâi 2.682m cêìu söng Caái, nay goåi laâ cêìu Long Biïn) vûúåt qua àûúåc xêy dûång hoaân toaân bùçng theáp, coá 19 nhõp söng Höìng. Chuáng quyïët têm thûåc hiïån cho bùçng nöëi liïìn vúái nhau bùçng nhûäng dêìm sùæt... Toaân böå àûúåc, búãi Haâ Nöåi coá võ trñ thuêån lúåi giûäa àöìng bùçng chi phñ 6.200.000 france lêëy tûâ nguöìn tiïìn cöng söng Höìng vaâ caác àêìu möëi giao thöng thuãy böå lïn traái thuöåc àõa Àöng Dûúng. caác miïìn trung du vaâ thûúång du; bïn caånh àoá Vúái ngûúâi dên baãn xûá, viïåc tiïëp nhêån thöng tin maång lûúái àûúâng böå cuäng nöëi liïìn vúái caác tónh khaác naây àûúåc nhòn nhêån dûúái nhiïìu goác àöå khaác nhau. cuãa xûá Bùæc Kyâ. Caác tuyïën àûúâng xe lûãa tûâ Haâ Nöåi Chùèng haån, vúái bêåc “thiïn sûá aái quöëc” Phan Böåi ài Laång Sún, ài Haãi Phoâng, ài Laâo Cai, ài Nam Chêu thò sau naây, cuå àaä xin Töíng àöëc Àaâo Têën Àõnh – trong àoá ba con àûúâng Haãi Phoâng - Laång giêëy thöng haânh àïí tûâ Trung Kyâ ra Bùæc xem höåi Sún - Laâo Cai àïìu phaãi qua söng Höìng. khaánh thaânh cêìu Paul Doumer. Lúåi duång giêëy Kïë hoaåch xêy dûång àoâi hoãi nhiïìu kinh phñ, cöng thöng haânh naây, cuå àaä tòm àûúâng lïn Yïn Thïë baân sûác vaâ kyä thuêåt, búãi con söng naây rêët ûúng ngaånh, baåc kïë hoaåch cûáu nûúác vúái anh huâng Àïì Thaám. bûúáng bónh. Riïng vúái Baåch Thaái Bûúãi, vöën laâ ngûúâi coá tû duy Khi hay tin, nhiïìu ngûúâi höì nghi, rùçng “Möåt con vïì kinh tïë, öng nghô àêy laâ möåt cú höåi töët àïí laâm söng röång nhû eo biïín, sêu thùm thùèm àïën 20m giaâu, öng tiïëp nhêån möåt caách haâo hûáng vaâ coá tñnh nûúác, muâa mûa luä nûúác coân dêng cao hún 8m phaá toaán. Vò thïë, öng maånh daån nghó viïåc úã haäng thêìu vúä caã àï àiïìu. Loâng söng laåi luön chuyïín àöíi bïn cöng chaánh, xin vaâo laâm àöëc cöng úã cöng trònh lúã bïn böìi thò laâm sao chïë ngûå nöíi àïí bùæc àûúåc cêy xêy dûång naây. Xin viïåc úã àêy khöng phaãi vò àöìng cêìu trïn mùåt nûúác hung dûä?”. Thïë nhûng, Paul lûúng cao hún chöî laâm cuä, maâ öng muöën tòm hiïíu Doumer vêîn boã ngoaâi tai, vò àêy coân laâ dõp ngûúâi ngûúâi Phaáp àang cêìn nhûäng vêåt tû gò. Nïëu àöåc Phaáp khuïëch trûúng thanh thïë, àïí cho dên baãn xûá quyïìn cung cêëp vêåt tû àoá, möåt thïë giúái khaác hún thêëy rùçng khöng viïåc gò hoå khöng laâm àûúåc. Haäng seä múã ra vúái cuöåc àúâi! Daydeá vaâ Pilleá truáng thêìu xêy dûång cêìu vaâ thûåc Vaâ thúâi àiïím êëy, chaâng hoå Baåch àang úã phuát hiïån theo phûúng aán cuãa kyä sû thiïët kïë vaâ xêy phiïu böìng nhêët khi phaác hoåa neát buát àêìu tiïn dûång Gustave Eiffel – ngûúâi laâm vinh dûå cho nûúác trong bûác tranh sûå nghiïåp cuãa mònh... 34 35 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
  19. Trong ba nùm liïìn, öng lùån löåi khùæp nuái rûâng àïí tòm göî töët. Hêìu hïët göî àûúåc khai thaác taåi Thanh Hoáa. Taåi sao Baåch Thaái Bûúãi laåi maånh daån lao vaâo ÀÖÌNG VÖËN ÀÊÌU TIÏN cöng viïåc khoá nhoåc naây khi àöìng vöën cuãa öng chó laâ “muöëi boã biïín” nïëu so vúái caác àaåi gia khaác? Búãi Laâm giaâu bùçng caách naâo khi maâ kyä thuêåt xêy öng àaä nhòn thêëy möåt nguöìn nhên cöng döìi daâo, dûång cêìu àöëi vúái ngûúâi Viïåt Nam thuúã êëy vêîn coân coá thïí thuï vúái giaá thoãa thuêån, húåp lyá. xa laå? Nhúâ trûúác àêy àaä tûâng ài Phaáp, dõp àoá, Nhû ta biïët, vaâo cuöëi nùm 1897 khi ngûúâi Phaáp Baåch Thaái Bûúãi àaä tranh thuã tòm àoåc nhiïìu taâi liïåu chñnh thûác thaânh lêåp Ban Kinh tïë trûåc thuöåc phuã khoa hoåc kyä thuêåt cuãa Phaáp. Ñt ai biïët rùçng, khi Toaân quyïìn Àöng Dûúng àïí nghiïn cûáu caác vêën xuöëng taâu trúã vïì nûúác thò trong haânh lyá cuãa öng, àïì nöng nghiïåp, thûúng nghiïåp vaâ cöng cuöåc thûåc thûá àaáng giaá nhêët vêîn laâ saách. Nhúâ àoá, öng àaä dên hoáa thò hoå rêët cêìn nhên cöng. Àêy laâ thúâi biïët ñt nhiïìu vïì kyä thuêåt, vêåt duång xêy cêìu vaâ tûå àiïím thûåc dên Phaáp sûã duång tuâ nhên vaâ tuyïín tin seä coá thïí kiïëm àûúåc möåt söë tiïìn khöng nhoã, nïëu phu, nhên cöng baãn xûá. Chñnh saách naây àaä àêíy biïët chúáp lêëy möåt cú höåi quyá baáu. haâng chuåc vaån nöng dên chên lêëm tay buân ra khoãi Cú höåi àoá laâ nhêån cung cêëp taâ-veåt cho cöng àöìng ruöång àïí àïën vúái caác cöng trûúâng múái. trònh naây. Nhûäng nöng dên trûúác àêy chó biïët baán mùåt cho Taâ-veåt laâ “göëi tûåa” cuãa caác thanh ray tûác laâ caác àêët, baán lûng cho trúâi trïn caánh àöìng möåt nùæng khuác göî ngang àïí àùåt àûúâng sùæt lïn trïn. Nguöìn hai sûúng nay àaä trúã thaânh cu-li – tûác nhûäng taâi nguyïn naây úã xûá Bùæc Kyâ khöng thiïëu. Nïëu biïët ngûúâi laâm phu, laâm mûúán, lao àöång chên tay vúái khai thaác vaâ xûã lyá taåi chöî thò giaá thaânh reã hún nhiïìu viïåc laâm khoá nhoåc. Àïí coá àûúåc söë lûúång cu- chñnh quöëc maâ laåi khöng phaãi töën thïm chi phñ li àöng àaão, thûåc dên Phaáp àaä phaãi thöng qua boån vêån chuyïín. “cai tuyïín”. Àêy laâ haång “buön ngûúâi” múái ngoi “Phaãi biïët cung cêëp caái maâ ngûúâi ta àang thiïëu, lïn, múái hònh thaânh trong thúâi buöíi giao thúâi nhöë caái maâ ngûúâi ta àang cêìn. Nhûng phaãi kõp thúâi”. nhùng naây. Chuáng taân nhêîn, cay àöåc “mua” sûác Baåch Thaái Bûúãi gêåt guâ khi nghô àïën àiïìu naây. Àïí lao àöång cuãa nöng dên luác thêët baát mêët muâa, àoái coá söë vöën lúán, öng àaä huân tiïìn vúái möåt ngûúâi Phaáp khöí, ngheâo rúát möìng túi bùçng giaá reã maåt. Àïí röìi cuâng yá hûúáng. Hoå chuyïn khai thaác göî laâm taâ-veåt “baán” laåi cho caác cöng trûúâng, àöìn àiïìn vúái giaá cao baán cho Súã Hoãa xa Àöng Dûúng. hún gêëp nhiïìu lêìn. Thöng thûúâng, möîi cu-li seä 36 37 BAÅCH THAÁI BÛÚÃI KHÙÈNG ÀÕNH DOANH TAÂI NÛÚÁC VIÏÅT
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2