1086
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA: NGUỒN LỰC TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
KHỞI NGHIỆP TRONG NỀN KINH TẾ SỐ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY
Nguyễn Thị Thanh Hà(1)
TÓM TẮT:
Khởi nghiệp trong nền kinh t s đ trở thnh mt xu hng quan trọng trong bi cảnh cch
mạng công nghiệp 4.0, đặc biệt tại Việt Nam, nơi cc mô hình kinh doanh s pht trin mạnh mẽ. Sự
pht trin ny chủ yu đc thúc đẩy bởi công nghệ thông tin, internet v cc nền tảng trực tuyn,
mở ra cơ hi cho cc doanh nghiệp mi. Tuy nhiên, khởi nghiệp trong nền kinh t s tại Việt Nam
đi mặt vi nhiều thch thức, bao gồm hạn ch về nguồn lực, cc vấn đề liên quan đn php lý v
khó khn trong việc tip cận vn đầu t. Mặc dù vậy, khởi nghiệp s vẫn có tiềm nng pht trin
mạnh mẽ vi sự hỗ tr từ cc chính sch khuyn khích sng tạo, đổi mi sng tạo v cải thiện môi
trờng đầu t. Bi vit ny phân tích thực trạng khởi nghiệp trong nền kinh t s ở Việt Nam, đa
ra cc giải php thúc đẩy pht trin v cung cấp những khuyn ngh quan trọng nhằm xây dựng mt
hệ sinh thi khởi nghiệp bền vững. Đồng thời, đa ra những khuyn ngh đi vi chính phủ, cc tổ
chức ti chính v cc cơ sở đo tạo nhằm thúc đẩy khởi nghiệp trong nền kinh t s, góp phần vo
sự pht trin kinh t của Việt Nam.
Từ khoá: Khởi nghiệp, nền kinh t s, Việt Nam.
ABSTRACT:
Startups in the digital economy have become an important trend in the context of the 4.0
industrial revolution, especially in Vietnam, where digital business models are developing strongly.
This development is mainly driven by information technology, the Internet and online platforms,
opening up opportunities for new businesses. However, startups in the digital economy in Vietnam
face many challenges, including limited resources, legal issues and difficulties in accessing
investment capital. However, digital startups still have strong potential for development with support
from policies to encourage creativity, innovation and improve the investment environment. This
article analyzes the current status of startups in the digital economy in Vietnam, proposes solutions
to promote development and provides important recommendations to build a sustainable startup
ecosystem. At the same time, recommendations are made to the government, financial institutions
and training institutions to promote startups in the digital economy, contributing to Vietnam's
economic development.
Keyword: starup, digital economy, Vietnam.
1. Trường Cao đẳng Đà Lạt. Email: nguyenthithanhha@cddl.edu.vn.
1087
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA: NGUỒN LỰC TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
1. Mở đầu
Trong những năm gần đây, khởi nghiệp số đã trở thành một phần không thể thiếu của nền kinh
tế Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh của nền kinh tế toàn cầu hoá và sự phát triển mạnh mẽ của
các công nghệ mới. Chính phủ Việt Nam đã xác định chuyển đổi số là một trong những mục tiêu
chiến lược trong phát triển kinh tế xã hội. Tuy nhiên, quá trình khởi nghiệp trong nền kinh tế số tại
Việt Nam cũng đối mặt với những thách thức lớn. Những vấn đề này không chỉ đến từ sự thiếu hụt
nguồn lực chất lượng mà còn do hệ thống pháp lý chưa hoàn thiện và môi trường đầu tư còn nhiều
khó khăn.
Theo báo cáo của Google, Temasek và Bain & Company (2024), nền kinh tế số của Việt Nam
dự kiến sẽ đạt quy mô 57 tỷ USD vào năm 2025, tăng trưởng mạnh mẽ so với mức 14 tỷ USD vào
năm 2015. Báo cáo này chỉ ra rằng, tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế số tại Việt Nam đứng đầu
trong khu vực Đông Nam Á, với mức tăng trưởng hàng năm là 29%.
Theo một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương (CIEM) (2023), một
trong những thách thức lớn nhất mà các doanh nghiệp khởi nghiệp tại Việt Nam phải đối mặt là thiếu
hụt nguồn lực chất lượng, đặc biệt là nhân lực có kỹ năng về công nghệ thông tin và quản lý kinh
doanh số. Nghiên cứu chỉ ra rằng, hơn 70% các công ty khởi nghiệp cho rằng việc tìm kiếm nhân lực
chất lượng là một trong những yếu tố cản trở lớn nhất đối với sự phát triển của họ
Báo cáo của Ngân hàng Thế giới (World Bank) (2022) về môi trường kinh doanh tại Việt Nam,
hệ thống pháp lý vẫn thiếu các quy định rõ ràng về sở hữu trí tuệ, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quy
định đối với các mô hình kinh doanh mới như FinTech và thương mại điện tử. Điều này khiến cho
các doanh nghiệp khởi nghiệp phải đối mặt với nhiều rủi ro về pháp lý và thiếu sự bảo vệ thích hợp.
Vietnam Venture Report (2023) báo cáo mặc dù Việt Nam có một thị trường đầu tư khởi nghiệp
phát triển, nhưng chỉ có khoảng 5% các dự án khởi nghiệp nhận được đầu tư vòng Series A, trong
khi đó, con số này tại các quốc gia Đông Nam Á khác có thể lên tới 15-20%. Điều này cho thấy, mặc
dù có sự quan tâm từ các nhà đầu tư quốc tế, các startup tại Việt Nam vẫn gặp khó khăn trong việc
thu hút vốn đầu tư, đặc biệt là trong các giai đoạn phát triển sớm.
Theo báo cáo của Nielsen (2024), thị trường thương mại điện tử tại Việt Nam đã đạt 15 tỷ USD
vào năm 2023 và dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng mạnh trong những năm tới. Một trong những lý do
chính cho sự phát triển này là sự thay đổi trong thói quen mua sắm của người tiêu dùng Việt Nam, với
hơn 50% người tiêu dùng lựa chọn mua sắm trực tuyến, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19
Khởi nghiệp trong nền kinh tế số không chỉ là việc áp dụng công nghệ mới vào kinh doanh mà
còn là sự thay đổi trong cách thức vận hành của các mô hình kinh doanh truyền thống. Các mô hình
như thương mại điện tử (e-commerce), chia sẻ kinh tế (sharing economy), và FinTech đang trở thành
những xu hướng phổ biến trong cộng đồng khởi nghiệp tại Việt Nam. Bài viết này sẽ phân tích các
yếu tố ảnh hưởng đến khởi nghiệp trong nền kinh tế số tại Việt Nam, đánh giá các thách thức và cơ
hội, đồng thời đề xuất một số giải pháp để thúc đẩy sự phát triển của các doanh nghiệp khởi nghiệp
trong bối cảnh nền kinh tế số.
1088
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA: NGUỒN LỰC TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
2. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu
2.1. Cơ sở lý thuyết
Khởi nghiệp là quá trình tạo ra và phát triển một doanh nghiệp mới, với mục tiêu tạo ra các sản
phẩm, dịch vụ hoặc giá trị mới đáp ứng nhu cầu của thị trường. Theo Peter Drucker, một trong
những nhà lý luận nổi tiếng về quản lý và khởi nghiệp, khởi nghiệp có thể được định nghĩa là “quá
trình tạo ra một cái gì đó mới và có giá trị, làm cho thế giới trở nên tốt đẹp hơn”
Khởi nghiệp trong nền kinh tế số đã trở thành một chủ đề quan trọng trong nghiên cứu kinh
doanh và phát triển kinh tế. Khởi nghiệp không chỉ đơn giản là thành lập một doanh nghiệp mới mà
còn liên quan đến việc áp dụng các công nghệ số vào các mô hình kinh doanh để tạo ra giá trị mới,
đột phá và phát triển bền vững. Các lý thuyết về khởi nghiệp trong nền kinh tế số có thể bao gồm
nhiều yếu tố, từ nhận diện cơ hội, phát triển mô hình kinh doanh đến các yếu tố ảnh hưởng từ môi
trường bên ngoài. Dưới đây là các lý thuyết cơ bản giúp giải thích các yếu tố liên quan đến khởi
nghiệp trong nền kinh tế số.
Khởi nghiệp trong nền kinh tế số liên quan chặt chẽ đến các yếu tố như công nghệ thông tin, thị
trường trực tuyến, và các mô hình kinh doanh sáng tạo. Lý thuyết về khởi nghiệp trong nền kinh tế
số có thể được hiểu qua mô hình “Open Innovation” (Sáng tạo mở), trong đó các doanh nghiệp tận
dụng tối đa các tài nguyên từ bên ngoài để sáng tạo và phát triển sản phẩm. Điều này đặc biệt quan
trọng đối với các doanh nghiệp khởi nghiệp trong môi trường kinh tế số, khi mà công nghệ thay đổi
nhanh chóng và yêu cầu sự linh hoạt trong việc áp dụng những giải pháp mới.
Nhận diện cơ hội (Opportunity Recognition Theory). Lý thuyết này nhấn mạnh rằng khởi ng-
hiệp bắt đầu từ khả năng nhận diện và nắm bắt các cơ hội. Trong nền kinh tế số, các doanh nhân
không chỉ nhận diện cơ hội từ nhu cầu chưa được đáp ứng của thị trường, mà còn từ sự phát triển của
các công nghệ mới. Các công nghệ như trí tuệ nhân tạo, blockchain, và dữ liệu lớn tạo ra các cơ hội
mới trong việc cung cấp sản phẩm và dịch vụ, đồng thời thay đổi cách thức kinh doanh.
Lý thuyết về mô hình kinh doanh cung cấp các phương pháp để tổ chức và phát triển một doanh
nghiệp. Theo Osterwalder và Pigneur, mô hình kinh doanh bao gồm các yếu tố như: giá trị đề xuất,
phân khúc khách hàng, kênh phân phối, quan hệ khách hàng, nguồn lực và nguồn thu. Trong nền kinh
tế số, mô hình kinh doanh đã được chuyển đổi mạnh mẽ, các doanh nghiệp không chỉ dựa vào bán sản
phẩm mà còn có thể tạo ra giá trị thông qua dữ liệu, phân tích thị trường, và kết nối trực tuyến.
Ngoài ra, lý thuyết về “Môi trường khởi nghiệp” (Entrepreneurial Ecosystem) cũng đóng vai trò
quan trọng. Theo lý thuyết này, một hệ sinh thái khởi nghiệp thành công cần có sự kết hợp giữa các
yếu tố như chính sách của chính phủ, nguồn lực tài chính, sự hỗ trợ từ các tổ chức, và nguồn nhân lực.
Môi trường khởi nghiệp có thể được định nghĩa là tập hợp các yếu tố, bao gồm các điều kiện
và các lực tác động từ môi trường bên ngoài, mà các doanh nhân phải đối mặt trong quá trình khởi
nghiệp và phát triển doanh nghiệp. Môi trường này bao gồm cả các yếu tố vĩ mô (như chính sách,
pháp lý, văn hoá) và vi mô (như mạng lưới kết nối, nguồn lực, tài chính) mà doanh nhân có thể tận
dụng để phát triển ý tưởng kinh doanh.
Môi trường khởi nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành, phát triển và duy trì các
doanh nghiệp khởi nghiệp. Môi trường này không chỉ bao gồm các yếu tố vật lý và tài chính mà còn
là những yếu tố xã hội, văn hoá và pháp lý có ảnh hưởng đến các doanh nhân trong quá trình sáng
1089
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA: NGUỒN LỰC TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
tạo và phát triển mô hình kinh doanh. Lý thuyết về môi trường khởi nghiệp nhấn mạnh tầm quan
trọng của việc tạo ra một không gian thuận lợi để thúc đẩy sự sáng tạo, đổi mới và khả năng chấp
nhận rủi ro.
2.2. Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu trong bài viết này sử dụng phương pháp phân tích tài liệu kết hợp với
nghiên cứu trường hợp. Các tài liệu nghiên cứu được thu thập từ các báo cáo của Chính phủ, các tổ
chức quốc tế như Ngân hàng Thế giới (World Bank), các nghiên cứu về kinh tế số và khởi nghiệp tại
Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu trường hợp sẽ tập trung vào một số doanh nghiệp khởi nghiệp
tiêu biểu trong nền kinh tế số tại Việt Nam để làm rõ các yếu tố thành công và thách thức mà các
doanh nghiệp này gặp phải.
3. Kết quả và đánh giá
3.1. Kết quả
3.1.1. Tình hình khởi nghiệp trong nền kinh t s tại Việt Nam
Việt Nam đã chứng kiến sự bùng nổ của nền kinh tế số trong những năm gần đây. Theo báo cáo
của Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), giá trị của nền kinh tế số của Việt Nam đã đạt khoảng 21
tỷ USD vào năm 2022, chiếm 9,6% GDP của cả nước và dự báo sẽ tiếp tục tăng trưởng mạnh mẽ
trong những năm tiếp theo. Đặc biệt, thương mại điện tử (e-commerce), FinTech và các mô hình chia
sẻ kinh tế (sharing economy) đang là những mảng phát triển nổi bật.
Thương mại điện tử: Theo báo cáo của Vietnam eCommerce Association (VECOM), năm
2022, tổng giá trị giao dịch thương mại điện tử của Việt Nam đạt khoảng 16,4 tỷ USD, và dự báo sẽ
tăng trưởng lên 56 tỷ USD vào năm 2026. Điều này cho thấy, thương mại điện tử đang là mảnh đất
màu mỡ cho các doanh nghiệp khởi nghiệp.
Hình 1. Tng trởng doanh s v sản lng cc sn thơng mại điện tử trong quý III/2024
(Nguồn: Vneonomy https://vneconomy.vn/thuong-mai-dien-tu-viet-nam-9-thang-dat-hon-227-nghin-ty-tang-gan-38.
htm?utm_source=chatgpt.com)
1090
KỶ YẾU HỘI THẢO KHOA HỌC QUỐC GIA: NGUỒN LỰC TRONG NỀN KINH TẾ SỐ
FinTech: Các công ty khởi nghiệp trong lĩnh vực FinTech cũng đang phát triển mạnh, đặc
biệt là các dịch vụ thanh toán điện tử và chuyển tiền trực tuyến. Theo báo cáo của Ngân hàng Thế
giới (2021), hơn 70% dân số Việt Nam hiện đã sử dụng các dịch vụ thanh toán điện tử như MoMo,
ZaloPay hay ViettelPay. Điều này tạo ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp khởi nghiệp trong lĩnh
vực tài chính số. Theo báo cáo của Bộ Thông tin và Truyền thông (2023), nền kinh tế số Việt Nam
đã có những bước tiến đáng kể trong thời gian qua. Các mô hình như thương mại điện tử (Shopee,
Lazada, Tiki), chia sẻ kinh tế (Grab, Gojek) và các dịch vụ tài chính (MoMo, ZaloPay) đã đạt được
thành công lớn và đóng góp một phần quan trọng vào sự phát triển của nền kinh tế quốc gia. Tuy
nhiên, các doanh nghiệp khởi nghiệp số cũng phải đối mặt với một số vấn đề lớn, bao gồm sự thiếu
hụt nguồn nhân lực có kỹ năng về công nghệ, vấn đề tiếp cận vốn đầu tư và môi trường pháp lý chưa
hoàn thiện. Các yếu tố này tạo ra những rào cản lớn đối với các doanh nghiệp khởi nghiệp muốn
phát triển và mở rộng.
Hình 2. Diễn bin thảo luận về ví điện tử trên mạng x hi
(Nguồn: Reputa. https://apibiz.reputa.vn/blog/upload/files/Reputa_Ban_tin_Nganh_Fintech_202412.pdf?utm_
source=chatgpt.com)
3.1.2. Cc mô hình khởi nghiệp s phổ bin
Khởi nghiệp trong nền kinh tế số tại Việt Nam đã và đang có sự bùng nổ trong những năm gần
đây nhờ vào sự phát triển của công nghệ thông tin, sự chuyển đổi số mạnh mẽ, và các chính sách
hỗ trợ từ Chính phủ. Các mô hình khởi nghiệp số tại Việt Nam rất đa dạng, đặc biệt là trong các
lĩnh vực như thương mại điện tử, FinTech, chia sẻ kinh tế (sharing economy) và công nghệ giáo dục
(EdTech).
Thứ nhất, thương mại điện tử (E-commerce)
Thương mại điện tử là một trong những mô hình khởi nghiệp số phát triển mạnh mẽ nhất tại Việt
Nam trong những năm gần đây. Các nền tảng thương mại điện tử đã thu hút một lượng lớn người tiêu
dùng và cung cấp một không gian mua bán trực tuyến rộng lớn. Các mô hình này cho phép người