VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ HẰNG NGA
KÍNH NGỮ TRONG TIẾNG NHẬT VÀ NHỮNG
BIỂU HIỆN TƯƠNG ĐƯƠNG TRONG TIẾNG VIỆT
Ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu
Mã số: 9.22.20.24
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC
HÀ NỘI – 2023
Công trình được hoàn thành tại: Khoa Văn hóa-Ngôn ngữ học,
Học viện Khoa học xã hội
Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Hoàng Anh Thi
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện họp
tại: Học viện Khoa học xã hội – Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt
Nam
Vào hồi giờ ngày tháng năm 2023
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Học viện Khoa học xã hội
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
1
MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Kính ngữ tiếng Nhật là một phạm trù rất quan trọng đối với người học và
sử dụng tiếng Nhật. Sử dụng tốt kính ngữ sẽ góp phần quan trọng cho sự
thành công trong giao tiếp bằng tiếng Nhật. Sử dụng tốt kính ngữ, đặc biệt là
với người nước ngoài không phải là vấn đề đơn giản. Kính ngữ không chỉ là
vấn đề ngôn ngữ, mà nó còn liên quan tới văn hóa xã hội: vị thế, khoảng cách
xa gần, quan hệ thân sơ, quan hệ trong ngoài... giữa những đối tượng tham
gia giao tiếp. Sự phức tạp của kính ngữ tiếng Nhật cũng đã thu hút sự quan
tâm của nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới, cũng như tại Nhật Bản và Việt
Nam. Các nhà ngôn ngữ học và các nhà giáo học pháp tiếng Nhật đã cho ra
đời rất nhiều công trình nghiên cứu và tài liệu về kính ngữ tiếng Nhật. Tuy
nhiên, nghiên cứu kính ngữ tiếng Nhật dưới góc nhìn đối chiếu với tiếng Việt
vẫn là vấn đề còn bỏ ngỏ. Trong thực tế, cũng như ở nhiều nước, người học
và sử dụng tiếng Nhật ở Việt Nam, kể cả người đã đạt trình độ tiếng Nhật
trung – cao cấp, vẫn cảm thấy rất lúng túng và mắc nhiều lỗi khi sử dụng kính
ngữ tiếng Nhật. Vì vậy, việc nghiên cứu kính ngữ trong tiếng Nhật và đối
chiếu với những biểu hiện tương đương trong tiếng Việt là hết sức cần thiết.
Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần giúp người dạy, người học và người sử dụng
tiếng Nhật tìm được phương pháp tiếp cận kính ngữ tiếng Nhật có hiệu quả. Đó
là lí do chúng tôi thực hiện đề tài: “Kính ngữ trong tiếng Nhật và những biểu
hiện tương đương trong tiếng Việt”.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận án là nghiên cứu, phân tích để tìm ra những điểm tương
đồng và khác biệt giữa kính ngữ trong tiếng Nhật và những biểu hiện tương
đương trong tiếng Việt.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích trên, luận án có những nhiệm vụ cụ thể sau:
(1) Tổng quan các nghiên cứu quan trọng, tập hợp và khảo cứu các quan
điểm lý thuyết về kính ngữ trong tiếng Nhật.
(2) Miêu tả các phương thức thể hiện kính ngữ tiếng Nhật và các phương thức
thể hiện tương đương trong tiếng Việt; Phân tích những điểm tương đồng và
2
khác biệt của kính ngữ trong tiếng Nhật với các biểu hiện tương đương trong
tiếng Việt.
(3) Khảo sát, phân tích ngữ liệu có sử dụng kính ngữ tiếng Nhật và và các
cách thức thể hiện tương đương trong tiếng Việt. Phân tích một số quy tắc xã
hội, cũng là đặc trưng văn hóa dân tộc thể hiện qua kính ngữ tiếng Nhật. Đối
chiếu những đặc điểm kính ngữ tiếng Nhật ở bình diện ngữ pháp và từ vựng
và các biểu hiện tương đương trong tiếng Việt.
(4) Nghiên cứu trường hợp bằng khảo sát, phân tích ngữ liệu thực tế về
cách chuyển dịch phát ngôn có kính ngữ trong tiếng Nhật sang tiếng Việt,
qua đó làm rõ biểu hiện kính ngữ tiếng Nhật và tương đương tiếng Việt trong
sử dụng.
3. Đối tượng, phạm vi, nguồn ngữ liệu nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của luận án là các biểu hiện kính ngữ trong tiếng
Nhật và tương đương trong tiếng Việt ở bình diện ngữ pháp và từ vựng.
3.2.Phạm vi nghiên cứu
Luận án nghiên cứu cách thức thể hiện kính ngữ trong tiếng Nhật qua các
phương thức ngữ pháp và phương thức từ vựng, đồng thời đối chiếu các phương
thức này với các phương thức thể hiện tương đương trong tiếng Việt.
3.3. Ngữ liệu nghiên cứu
*Ngữ liệu tiếng Nhật: Ngữ liệu chúng tôi sử dụng trong luận án được trích
rút từ 3 tác phẩm văn học. Ba tác phẩm là:
心
(Nỗi lòng) của夏目漱石
(Natsume Souseki),
吾輩は猫である（
Tôi là mèo) của 夏目漱石 (Natsume
Souseki),
坊っちゃん
(Cậu ấm ngây thơ) của 夏目漱石(Natsume Souseki).
Ngữ liệu thu thập từ các tác phẩm bao gồm các biểu hiện kính ngữ phong phú
Đây là các tác phẩm của nhà văn nổi tiếng, viết vào đầu thế kỷ XX. Ngoài ra,
chúng tôi cũng sử dụng ngữ liệu lấy từ các sách báo, từ điển tiếng Nhật có uy tín.
*Ngữ liệu tiếng Việt: Chúng tôi thu thập biểu hiện tương đương kính ngữ
tiếng Nhật trong tiếng Việt từ các các đoạn hội thoại trích trong 6 tác phẩm văn
học Việt Nam. Sáu tác phẩm văn học tiêu biểu của Việt Nam trong thời kỳ tương
đương với các tiểu thuyết của Nhật được sử dụng, gồm có : Tắt đèn và Lều chõng
của Ngô Tất Tố, Vỡ đê và Số đỏ của Vũ Trọng Phụng, Chùa đàn của Nguyễn
Tuân, Tiểu thuyết Ngày mới của Thạch Lam. Hơn nữa, chúng tôi cũng sử dụng
ngữ liệu lấy từ các sách báo, từ điển tiếng Việt có uy tín
3
4. Phương pháp nghiên cứu
Để giải quyết được những nhiệm vụ đã đề ra của đề tài, luận án sử dụng
một số phương pháp và thủ pháp cơ bản sau:
- Phương pháp đối chiếu được sử dụng để phân tích, đối chiếu ngôn ngữ,
văn hóa nhằm tìm những điểm tương đồng và khác biệt trong các phương
thức thể hiện kính ngữ tiếng Nhật và các cách diễn đạt tương đương trong
tiếng Việt.
- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng phương pháp miêu tả, phương pháp phân
tích ngữ cảnh và phân tích diễn ngôn, thủ pháp thống kê, phân loại, phân tích
định lượng, phân tích định tính
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án
Luận án cung cấp nguồn cứ liệu về các đặc điểm và nguyên nhân về mặt
ngôn ngữ và văn hóa, các điểm giống và khác nhau trong cách biểu hiện kính
ngữ tiếng Nhật so với các biểu hiện tương đương trong tiếng Việt. Luận án
còn chỉ ra và phân tích một số đặc điểm khi chuyển dịch kính ngữ tiếng Nhật.
6.Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
6.1.Ý nghĩa lý luận
Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần làm rõ thêm mối quan hệ
giữa ngôn ngữ với văn hóa, xã hội, chi phối việc sử dụng ngôn ngữ.
Luận án thông qua nghiên cứu trường hợp để làm rõ thêm biểu hiện tương
đương tiếng Việt với kính ngữ tiếng Nhật, dưới tác động của những quy tắc
văn hóa xã hội tương đồng hay khác biệt.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của luận án góp phần cung cấp cho công việc học tập,
giảng dạy, sử dụng và nghiên cứu tiếng Nhật một cách có tính tổng thể và hệ
thống về quan niệm, biểu hiện cụ thể, đặc điểm của kính ngữ tiếng Nhật,
tương đồng và khác biệt với các biểu hiện tương đương trong tiếng Việt và một
số đặc trưng văn hóa dân tộc của ngôn ngữ và tư duy của người Nhật thể hiện qua
kính ngữ.
7. Cơ cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án dự
kiến có kết cấu gồm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý thuyết
Chương 2: Các phương thức ngữ pháp biểu thị kính ngữ tiếng Nhật và