intTypePromotion=3

Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX: Phần 1

Chia sẻ: Kiếp Này Bình Yên | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:377

0
131
lượt xem
35
download

Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX: Phần 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Kỷ yếu này tập trung làm rõ những vấn đề về quê hương, dòng họ, chân dung của một số vị Chúa Nguyễn, các vị Vua Nguyễn, các nhân vật lịch sử tiêu biểu ở thời kỳ này và nhấn mạnh quá trình xây dựng và mở mang lãnh thổ Việt Nam. Nội dung của kỷ yếu được chia thành 2 phần, sau đây là phần 1 của kỷ yếu, mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Kỷ yếu Hội thảo khoa học: Chúa Nguyễn và Vương triều Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX: Phần 1

  1. ñy ban nh©n d©n tØnh Thanh hãa Héi khoa häc lÞch sö ViÖt Nam Kû yÕu Héi th¶o khoa häc Chóa NguyÔn vμ V−¬ng triÒu NguyÔn trong lÞch sö ViÖt Nam tõ thÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX T¹i Thanh Hãa, ngμy 18-19/10/2008 Nhμ xuÊt b¶n ThÕ giíi Hµ Néi - 2008 3
  2. L−u hμnh trong héi th¶o 4
  3. Ban Tæ chøc Héi th¶o khoa häc “Chóa NguyÔn vμ v−¬ng triÒu NguyÔn trong lÞch sö ViÖt Nam tõ thÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX” ¤ng V−¬ng V¨n ViÖt – Phã Chñ tÞch UBND tØnh Thanh Hãa - §ång Tr−ëng ban GS. NGND. Phan Huy Lª – Chñ tÞch Héi Khoa häc LÞch sö ViÖt Nam - §ång Tr−ëng ban I. TiÓu Ban Tæ chøc 1. ¤ng V−¬ng V¨n ViÖt – Phã Chñ tÞch UBND tØnh Thanh Hãa - Tr−ëng ban 2. ¤ng Ng« Hoμi Chung – Gi¸m ®èc Së V¨n hãa, ThÓ thao vμ Du lÞch tØnh Thanh Hãa – Phã Tr−ëng ban 3. PGS.TS. Ph¹m Mai Hïng – Phã Chñ tÞch Héi KHLS ViÖt Nam – Phã Tr−ëng ban 4. ¤ng TrÞnh D−¬ng – Tr−ëng Ban Tæ chøc Héi KHLS ViÖt Nam – Uû viªn. 5. ¤ng NguyÔn Träng Quúnh – Ch¸nh V¨n phßng UBND tØnh – Uû viªn 6. ¤ng Ng« §×nh ChÐn – Phã Gi¸m ®èc Së Tμi chÝnh – Uû viªn. 7. ¤ng Lª Trung S¬n – Phã Tr−ëng Ban Tuyªn gi¸o TØnh uû – Uû viªn. 8. TS. Lª Ngäc T¹o – Tr−ëng Ban Nghiªn cøu Biªn so¹n LÞch sö Thanh Hãa – Uû viªn. 9. ¤ng NguyÔn V¨n Hîp – Ch¸nh V¨n phßng Së V¨n hãa, ThÓ thao vμ Du lÞch – Uû viªn II. TiÓu Ban Néi dung 1. GS. NGND. Phan Huy Lª – Chñ tÞch Héi Khoa häc LÞch sö ViÖt Nam – Tr−ëng ban. 2. GS. NGND. §inh Xu©n L©m – Phã Chñ tÞch Héi Khoa häc LÞch sö ViÖt Nam – Phã Tr−ëng ban. 3. ¤ng Ng« Hoμi Chung – Gi¸m ®èc Së V¨n hãa, ThÓ thao vμ Du lÞch tØnh – Phã Tr−ëng ban. 4. GS. TS. NguyÔn Quang Ngäc – Tr−ëng Ban Nghiªn cøu Khoa häc Héi KHLS ViÖt Nam – Phã Tr−ëng ban. 5. PGS.TS. NguyÔn V¨n NhËt – Phã Tæng Th− ký Héi KHLS ViÖt Nam – Phã Tr−ëng ban. 6. ¤ng D−¬ng Trung Quèc – Tæng Th− ký Héi KHLS ViÖt Nam – Uû viªn. 7. PGS.TS. §ç Bang – Chñ tÞch Héi KHLS Thõa Thiªn HuÕ – Uû viªn. 8. PGS.TS. Vâ V¨n Sen – Chñ tÞch Héi KHLS Thμnh phè Hå ChÝ Minh – Uû viªn. 9. Bμ Hoμng Ph−¬ng Trang – Ch¸nh V¨n phßng Héi KHLS ViÖt Nam – Uû viªn. 10. TS. Lª Ngäc T¹o - Tr−ëng Ban Nghiªn cøu Biªn so¹n LÞch sö Thanh Hãa – Uû viªn. 11. TS. NguyÔn ThÞ HËu – Phã Tæng Th− ký Héi KHLS ViÖt Nam – Uû viªn. 5
  4. 6
  5. PhÇn khai m¹c 7
  6. 8
  7. Lêi khai m¹c V−¬ng v¨n viÖt Phã chñ tÞch UBND tØnh Thanh Hãa KÝnh th−a c¸c ®ång chÝ l·nh ®¹o §¶ng vµ Nhµ n−íc! KÝnh th−a c¸c quý vÞ ®¹i biÓu! KÝnh th−a c¸c nhµ khoa häc! C¸ch ®©y võa trßn 450 n¨m, mïa ®«ng n¨m 1558, v©ng mÖnh triÒu ®×nh, chóa NguyÔn Hoµng ng−êi con th©n yªu cña nh©n d©n Thanh Hãa ®· vµo Nam më câi. H«m nay trong kh«ng khÝ phÊn khëi trµn ®Çy tin t−ëng vµo th¾ng lîi cña sù nghiÖp ®æi míi d−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng, UBND tØnh Thanh Hãa phèi hîp víi Héi Khoa häc LÞch sö ViÖt Nam long träng tæ chøc héi th¶o khoa häc Quèc gia "Chóa NguyÔn vµ V−¬ng triÒu NguyÔn trong lÞch sö ViÖt Nam tõ thÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX". Thay mÆt TØnh ñy, H§ND, UBND, MTTQ ViÖt Nam tØnh Thanh Hãa t«i xin nhiÖt liÖt chµo mõng c¸c quý vÞ ®¹i biÓu, c¸c vÞ kh¸ch quý cïng toµn thÓ c¸c nhµ khoa häc ®· cã mÆt trong cuéc Héi th¶o khoa häc quan träng h«m nay. KÝnh th−a c¸c quý vÞ! Nh− chóng ta ®· biÕt, xung quanh c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn chñ ®Ò nµy, tõ tr−íc ®Õn nay ®· cã hµng chôc cuéc héi th¶o khoa häc ®· ®−îc tæ chøc, nh−ng ®¸nh gi¸ vÒ Chóa NguyÔn vµ nhÊt lµ vÒ V−¬ng triÒu NguyÔn cho ®Õn nay vÉn cßn nhiÒu ý kiÕn kh¸c nhau, thËm chÝ tr¸i ng−îc nhau. Trªn c¬ së thµnh qu¶ nghiªn cøu cña sö häc ViÖt Nam h¬n 20 n¨m ®æi míi, kÕt hîp víi nh÷ng thµnh tùu míi cña sö häc Quèc tÕ thêi kú héi nhËp, chóng t«i mong r»ng cuéc héi th¶o nµy sÏ tËp trung lµm râ quª h−¬ng, dßng hä, ch©n dung cña mét sè vÞ Chóa NguyÔn, c¸c vÞ Vua NguyÔn, c¸c nh©n vËt lÞch sö tiªu biÓu ë thêi kú nµy vµ nhÊn m¹nh qu¸ tr×nh x©y dùng vµ më mang l·nh thæ ViÖt Nam. Tõ ®ã, héi th¶o më réng trao ®æi ®¸nh gi¸ chung vÒ c¸c Chóa NguyÔn, Vua NguyÔn lµm c¬ së x¸c ®Þnh ph−¬ng h−íng b¶o tån vµ ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ di s¶n v¨n hãa thêi NguyÔn ®¹t hiÖu qu¶ tèt nhÊt. Chóng t«i hÕt søc vui mõng, héi th¶o ®· nhËn ®−îc sù tham gia h−ëng øng 90 b¶n tham luËn cña c¸c nhµ khoa häc ë c¸c ViÖn nghiªn cøu, c¸c tr−êng §¹i häc, c¸c c¬ quan v¨n hãa, c¸c nhµ sö häc trªn ph¹m vi c¶ n−íc. §Æc biÖt Héi th¶o ®· nhËn ®−îc 8 tham luËn, ®¨ng ký ph¸t biÓu cña c¸c chuyªn gia hµng ®Çu vÒ lÞch sö ViÖt Nam ë Trung Quèc, Ph¸p, NhËt ®Õn víi héi th¶o trªn tinh thÇn häc thuËt, hîp t¸c vµ th©n thiÖn. 9
  8. Héi th¶o còng ®· ®−îc ®ãn tiÕp bµ con hä NguyÔn, bµ con c¸c dßng hä kh¸c tõ nhiÒu vïng ®Êt n−íc vµ bµ con ViÖt kiÒu ®ang sinh sèng vµ lµm ¨n t¹i n−íc ngoµi ®· vÒ víi quª cha ®Êt tæ, tá lßng thµnh kÝnh ®èi víi tæ tiªn vµ thÓ hiÖn sù quan t©m víi nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra cña Héi th¶o. Chóng t«i mong r»ng, kÕt qu¶ cña cuéc héi th¶o khoa häc lÇn nµy sÏ gióp cho giíi sö häc ViÖt Nam ®¸nh gi¸ kh¸ch quan toµn diÖn, xÝch l¹i gÇn nhau h¬n trong nhËn thøc vÒ nh÷ng thµnh tùu vµ c¶ nh÷ng h¹n chÕ cña Chóa NguyÔn vµ V−¬ng triÒu NguyÔn trong lÞch sö d©n téc. §óc rót nh÷ng kinh nghiÖm quý gi¸ cho thêi kú héi nhËp vµ ph¸t triÓn, ®Ó cã nh÷ng nhËn thøc kh¸ch quan trong viÖc biªn so¹n c¸c bé s¸ch gi¸o khoa, c¸c gi¸o tr×nh chuÈn vÒ lÞch sö ViÖt Nam. §iÒu ®ã cßn cã ý nghÜa hÕt søc quan träng ®èi víi nh©n d©n Thanh Hãa, lµ quª tæ cña nhµ NguyÔn trong viÖc gãp phÇn n©ng cao gi¸o dôc truyÒn thèng quª h−¬ng, g¹n ®ôc kh¬i trong, xøng ®¸ng víi nh÷ng cèng hiÕn to lín cña cha «ng ®èi víi quª h−¬ng, ®Êt n−íc. Víi ý nghÜa trªn, t«i xin tuyªn bè khai m¹c Héi th¶o! Xin kÝnh chóc søc kháe c¸c ®ång chÝ l·nh ®¹o §¶ng vµ Nhµ n−íc, c¸c nhµ khoa häc. Chóc héi th¶o thµnh c«ng tèt ®Ñp! Xin tr©n träng c¶m ¬n! 10
  9. CHóA NGUYÔN Vμ V¦¥NG TRIÒU NGUYÔN TRONG LÞCH Sö VIÖT NAM Tõ THÕ Kû XVI §ÕN THÕ Kû XIX B¸o c¸o ®Ò dÉn GS Phan Huy Lª Chñ tÞch Héi Khoa häc LÞch sö ViÖt Nam 1. Qu¸ tr×nh nhËn thøc vµ yªu cÇu cña héi th¶o NhËn thøc lÞch sö lµ mét qu¸ tr×nh tiÕn tíi tiÕp cËn lÞch sö mét c¸ch cµng ngµy cµng kh¸ch quan, trung thùc, gÇn víi sù thËt lÞch sö nhÊt trong kh¶ n¨ng cña c¸c nhµ sö häc. T«i nãi gÇn víi sù thËt lÞch sö nhÊt trong hµm ý lµ gi÷a lÞch sö kh¸ch quan vµ lÞch sö ®−îc nhËn thøc bao giê còng cã mét kho¶ng c¸ch mµ môc tiªu vµ −íc väng cña c¸c nhµ sö häc lµ rót ng¾n kho¶ng c¸ch ®ã. Kh¶ n¨ng nµy tïy thuéc vµo rÊt nhiÒu nh©n tè, tr−íc hÕt n¨ng lùc cña nhµ sö häc biÓu thÞ ë tr×nh ®é lý thuyÕt vµ ph−¬ng ph¸p luËn, c¸ch tËp hîp vµ xö lý c¸c nguån th«ng tin, mÆt kh¸c lµ c¸ch nh×n vµ ®éng c¬ cña nhµ sö häc liªn quan ®Õn nh÷ng t¸c ®éng chi phèi hay ¶nh h−ëng cña bèi c¶nh chÝnh trÞ cña mçi thêi kú lÞch sö. Do ®ã, kh«ng cã g× ®¸ng ng¹c nhiªn khi chóng ta cïng nhau th¶o luËn ®Ó nh×n nhËn, ®¸nh gi¸ l¹i mét sè sù kiÖn, nh©n vËt lÞch sö hay c¶ mét giai do¹n, mét thêi kú lÞch sö. Thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn tõ thÕ kû XVI cho ®Õn thÕ kû XIX lµ mét trong nh÷ng thêi kú lÞch sö ®· tr¶i qua nh÷ng c¸ch nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ hÕt søc kh¸c nhau, cã lóc gÇn nh− ®¶o ng−îc l¹i. V−¬ng triÒu NguyÔn ®Ó l¹i nh÷ng bé chÝnh sö ®å sé cña v−¬ng triÒu tiªu biÓu lµ bé §¹i Nam thùc lôc1vµ §¹i Nam liÖt truyÖn2. Nh÷ng bé chÝnh sö cña v−¬ng triÒu bao giê còng chÐp theo quan ®iÓm chÝnh thèng cña v−¬ng triÒu ®ang trÞ v× vµ nh»m t«n vinh c«ng lao, sù nghiÖp cña v−¬ng triÒu. Trªn quan ®iÓm chÝnh thèng ®ã, Sö qu¸n triÒu NguyÔn phª ph¸n nh÷ng thÕ lùc ®èi lËp nh− chóa TrÞnh ë §µng Ngoµi, c¸c lùc l−îng chèng ®èi nh− coi T©y S¬n lµ "ngôy triÒu"... Trong xu h−íng canh t©n ph¸t triÓn m¹nh thêi Tù §øc, mét sè nhµ trÝ thøc cÊp tiÕn ®· d©ng lªn triÒu ®×nh nhiÒu b¶n ®iÒu trÇn ®Çy t©m huyÕt. Trong sè ®iÒu trÇn nµy, mét sè t¸c gi¶ ®· nªu lªn trªn tinh thÇn phª ph¸n nh÷ng mÆt tiªu cùc, l¹c hËu 1 §¹i Nam thùc lôc, tiÒn biªn vµ chÝnh biªn, nguyªn b¶n ch÷ H¸n l−u gi÷ t¹i ViÖn nghiªn cøu H¸n N«m, b¶n dÞch 38 tËp, NXB Sö häc vµ Khoa häc x· héi, Hµ Néi 1962 ®Õn 1978 2 §¹i Nam liÖt truyÖn, tiÒn biªn, chÝnh biªn s¬ tËp vµ nhÞ tËp, nguyªn b¶n ch÷ H¸n l−u gi÷ t¹i ViÖn nghiªn cøu H¸n N«m, b¶n dÞch 4 tËp, NXB ThuËn Hãa, HuÕ 1993 11
  10. cña ®Êt n−íc thêi NguyÔn, nhÊt lµ vÒ kinh tÕ, quèc phßng vµ gi¸o dôc. Tiªu biÓu nhÊt lµ NguyÔn Tr−êng Té, NguyÔn Lé Tr¹ch, §Æng Huy Trø. Nh− vËy lµ trong thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn, bªn c¹nh quan ®iÓm chÝnh thèng t«n vinh v−¬ng triÒu, còng ®· cã nh÷ng gãc nh×n kh¸c tõ nh÷ng ®Ò nghÞ canh t©n cña nh÷ng trÝ thøc cÊp tiÕn. Trong thêi Ph¸p thuéc, xuÊt hiÖn nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu cña ng−êi ViÖt Nam, ng−êi Ph¸p, phÇn lín theo xu h−íng vËn dông ph−¬ng ph¸p luËn hiÖn ®¹i cña ph−¬ng T©y. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu tËp trung nhiÒu nhÊt vµo viÖc kh¶o t¶ c¸c di tÝch lÞch sö, v¨n hãa, c¸c nghi lÔ, c¸c c«ng tr×nh nghÖ thuËt vµ c¸c nh©n vËt lÞch sö cïng quan hÖ giao th−¬ng víi n−íc ngoµi, c¸c th−¬ng c¶ng, ®« thÞ, nhÊt lµ kinh thµnh HuÕ. Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu nµy, ngoµi nh÷ng Ên phÈm in thµnh s¸ch, th−êng lµ c¸c luËn v¨n ®¨ng t¶i nhiÒu nhÊt trªn Bulletin des Amis du Vieux Hue (BAVH), Bulletin de l' Ecole française d' Extrªme-Orient (BEFEO) vµ trªn t¹p chÝ tiÕng ViÖt nh− t¹p chÝ Tri t©n, Nam phong, Trung B¾c chñ nhËt... Trong nh÷ng nghiªn cøu cô thÓ vÒ tõng ph−¬ng diÖn nh− vËy tuy kh«ng ®−a nh÷ng nhËn xÐt ®¸nh gi¸ chung vÒ c¸c chóa NguyÔn hay v−¬ng triÒu NguyÔn, nh−ng t¹o ra c¬ së khoa häc cho nh÷ng kh¸i qu¸t vÒ thêi kú lÞch sö nµy. Nh÷ng nhËn xÐt mang tÝnh ®¸nh gi¸ thÓ hiÖn râ h¬n trong nh÷ng mét sè c«ng tr×nh vÒ th«ng sö ViÖt Nam. VÝ dô ViÖt Nam sö l−îc cña TrÇn Träng Kim, trong ®ã mét mÆt t¸c gi¶ biÖn gi¶i triÒu T©y S¬n kh«ng ph¶i lµ "ngôy triÒu" nh− c¸ch nh×n nhËn chÝnh thèng cña sö triÒu NguyÔn, mÆt kh¸c nªu cao c«ng lao thèng nhÊt ®Êt n−íc "®em giang s¬n vÒ mét mèi, nam b¾c mét nhµ, lµm cho n−íc ta thµnh mét n−íc lín ë ph−¬ng nam vËy"1. T¸c gi¶ ®¸nh cao nh÷ng thµnh tùu thêi Gia Long, Minh MÖnh, nh−ng còng phª ph¸n triÒu Tù §øc ®Ó cho ®Êt n−íc suy yÕu vµ l©m vµo"sù nguy vong"2. Mét sè bé sö An Nam cña ng−êi Ph¸p nh− Histoire moderne du pays d' Annam (LÞch sö cËn ®¹i xø An Nam) cña Charles Maybon3, Lecture sur l' histoirre d' Annam (Bµi gi¶ng lÞch sö An Nam) cña Ch. Maybon vµ H. Russier4 còng nhÊn m¹nh c«ng thèng nhÊt ®Êt n−íc vµ nh÷ng thµnh tùu cña triÒu NguyÔn, ®ång thêi cã xu h−íng nªu cao vai trß trî gióp cña mét sè sÜ quan vµ kü thuËt Ph¸p. Sau c¸ch m¹ng th¸ng 8 n¨m 1945 cho ®Õn n¨m 1975, trong thêi kú chiÕn tranh, c«ng viÖc nghiªn cøu nãi chung cã bÞ h¹n chÕ, sè l−îng c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu chuyªn ®Ò kh«ng nhiÒu. Nh−ng chÝnh trong bèi c¶nh nµy ®· xuÊt hiÖn mét khuynh h−íng phª ph¸n gay g¾t c¸c chóa NguyÔn còng nh− c¸c chóa TrÞnh vµ ®Æc biÖt lµ v−¬ng triÒu NguyÔn thÕ kû XIX. Khuynh h−íng nµy ph¸t triÓn ë miÒn B¾c trong thêi gian tõ 1954 ph¶n ¸nh trªn mét sè luËn v¨n trªn t¹p chÝ V¨n sö ®Þa, §¹i 1 TrÇn Träng Kim: ViÖt Nam sö l−îc, NXB T©n ViÖt, Hµ Néi 1949, tr.405 2 TrÇn Träng Kim: ViÖt Nam sö l−îc, S®d, tr. 486 3 Charles Maybon: Histoire moderne du pays d' Annam, Paris 1919 4 Ch. Maybon, H. Rusiser: Lecture sur l' histoire d' Annam., Hµ Néi 1919 12
  11. häc s− ph¹m, Nghiªn cøu lÞch sö vµ biÓu thÞ tËp trong nh÷ng bé lÞch sö, lÞch sö v¨n häc, lÞch sö t− t−ëng ViÖt Nam... Mçi t¸c gi¶ vµ t¸c phÈm tuy cã møc ®é kh¸c nhau, nh−ng tùu trung ®Òu chung khuynh h−íng phª ph¸n c¸c chóa NguyÔn (còng nh− c¸c chóa TrÞnh) ®· chia c¾t ®Êt n−íc, v−¬ng triÒu NguyÔn më ®Çu b»ng hµnh ®éng cÇu viÖn t− b¶n Ph¸p, phong kiÕn Xiªm ®Ó tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh chèng T©y S¬n vµ kÕt thóc b»ng sù ®Çu hµng qu©n x©m l−îc Ph¸p. Thêi kú nhµ NguyÔn bÞ kÕt ¸n lµ thêi kú chuyªn chÕ ph¶n ®éng nhÊt trong lÞch sö phong kiÕn ViÖt Nam. Khuynh h−íng ®ã gÇn nh− trë thµnh quan ®iÓm chÝnh thèng trong biªn so¹n s¸ch gi¸o khoa ®¹i häc vµ phæ th«ng. Th¸i ®é phª ph¸n gay g¾t trªn cã nguyªn do s©u xa trong bèi c¶nh chÝnh trÞ cña ®Êt n−íc thêi bÊy giê vµ trong c¸ch vËn dông ph−¬ng ph¸p luËn sö häc cña c¸c nhµ nghiªn cøu. Quan ®iÓm trªn n¶y sinh, x¸c lËp trong nh÷ng n¨m tõ 1954-1956 vµ ph¸t triÓn m¹nh cho ®Õn nh÷ng n¨m 70 cña thÕ kû XX. §ã lµ thêi kú c¶ d©n téc ®ang tiÕn hµnh cuéc chiÕn tranh v« cïng ¸c liÖt hoµn thµnh nhiÖm vô gi¶i phãng ®Êt n−íc, thèng nhÊt tæ quèc. Trong thêi kú ®ã, ®éc lËp d©n téc vµ thèng nhÊt quèc gia lµ môc tiªu cao c¶, cã ý nghÜa thiªng liªng cña cuéc chiÕn ®Êu. V× vËy khi nh×n l¹i lÞch sö, bÊt cø hµnh ®éng nµo xóc ph¹m hay ®i ng−îc l¹i ®éc lËp vµ thèng nhÊt ®Òu bÞ phª ph¸n. Cuéc tranh luËn vÒ sù thèng nhÊt ®Êt n−íc thêi T©y S¬n vµ nhµ NguyÔn còng tiÕn hµnh trong kh«ng khÝ chÝnh trÞ ®ã vµ ®· xuÊt hiÖn quan ®iÓm cùc ®oan cho r»ng T©y S¬n ®· hoµn thµnh, thËm chÝ hoµn thµnh triÖt ®Ó nhiÖm vô kh«i phôc quèc gia thèng nhÊt. Bèi c¶nh lÞch sö cña cuéc chiÕn tranh ®· t¸c ®éng ®Õn th¸i ®é cña nhiÒu nhµ sö häc trong nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ vÒ c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn. Nguyªn nh©n vÒ vËn dông ph−¬ng ph¸p luËn lµ thuéc tr¸ch nhiÖm cña c¸c nhµ sö häc. §©y lµ thêi kú nÒn sö häc hiÖn ®¹i x©y dùng trªn hÖ t− t−ëng M¸cxÝt ®ang h×nh thµnh vµ trong vËn dông ph−¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng vµ chñ nhÜa duy vËt lÞch sö ph¹m nh÷ng sai lÇm cña chñ nghÜa gi¸o ®iÒu, c«ng thøc, m¸y mãc. Theo lý thuyÕt vÒ h×nh th¸i kinh tÕ x· héi, thêi bÊy giê ®ang thÞnh h×nh quan ®iÓm cho r»ng chÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam h×nh thµnh trong thêi B¾c thuéc, ph¸t triÓn ®¹t ®Õn ®é cùc thÞnh ë thêi Lª s¬ thÕ kû XV vµ b¾t ®Çu suy vong tõ thÕ kû XVI, råi l©m vµo tÝnh tr¹ng khñng ho¶ng trÇm träng vµo thêi cuèi Lª vµ nhµ NguyÔn. Nh− vËy lµ thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn ®−îc ®Æt vµo khung suy vong, khñng ho¼ng cña chÕ ®é phong kiÕn vµ trong bèi c¶nh ®ã th× giai cÊp phong kiÕn kh«ng cßn vai trß tÝch cùc, kh«ng cßn ®¹i diÖn cho lîi Ých d©n téc. ¸p dông lý thuyÕt h×nh th¸i kinh tÕ x· héi vµ ®Êu tranh giai cÊp mét c¸ch gi¸o ®iÒu ®· dÉn ®Õn nh÷ng hÖ qu¶ ®−a ra nh÷ng ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ lÞch sö thiÕu kh¸ch quan, kh«ng phï hîp víi thùc tÕ lÞch sö. Kh«ng riªng c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn mµ nh÷ng nh©n vËt lÞch sö liªn quan, vµ réng ra c¶ v−¬ng triÒu M¹c tr−íc ®ã, ®Òu bÞ ®¸nh gi¸ theo quan ®iÓm ch−a ®−îc kh¸ch quan, c«ng b»ng nh− vËy. 13
  12. C«ng cuéc §æi míi khëi ®Çu tõ n¨m 1986, b¾t ®Çu tõ ®æi míi t− duy kinh tÕ, sau ®ã dÇn dÇn ®−îc më réng sang c¸c lÜnh vùc khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n. N¨m 1988 Héi Khoa häc lÞch sö ViÖt Nam ®−îc tæ chøc l¹i trªn ph¹m vi c¶ n−íc vµ mét trong nh÷ng ho¹t ®éng khoa häc ®Çu tiªn lµ tæ chøc cuéc Héi th¶o khoa häc "Sö häc tr−íc yªu cÇu §æi míi cña ®Êt n−íc" t¹i Hµ Néi n¨m 1989 vµ t¹i thµnh phè Hå ChÝ Minh n¨m 1990 víi sù tham gia cña nhiÒu nhµ sö häc vµ nh÷ng ngµnh liªn quan cña khoa häc lÞch sö nh− kh¶o cæ häc, d©n téc häc, b¶o tµng vµ b¶o tån häc, v¨n hãa häc. Héi th¶o ®· ®¹t ®−îc sù ®ång thuËn cao trong kh¼ng ®Þnh nh÷ng thµnh tùu cña nÒn sö häc hiÖn ®¹i ViÖt Nam, vai trß vµ cèng hiÕn cña sö häc trong th¾ng lîi cña sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc, thèng nhÊt ®Êt n−íc, trong cuéc sèng x· héi ®ång thêi nghiªm kh¾c nªu lªn nh÷ng mÆt h¹n chÕ, nh÷ng yÕu kÐm vµ khuyÕt tËt ®Ó kh¾c phôc. VÒ mÆt nµy, héi th¶o ®· nªu lªn ba mÆt yÕu kÐm quan träng nhÊt vÒ t− duy sö häc lµ: - Khuynh h−íng gi¸o ®iÒu, c«ng thøc trong vËn dông c¸c nguyªn lý cña chñ nghÜa duy vËt biÖn chøng vµ chñ nghÜa duy vËt lÞch sö, - Khuynh h−¬ng "chÝnh trÞ hãa lÞch sö", dïng lÞch sö ®Ó minh häa mét sè quan ®iÓm chÝnh trÞ cã s½n, tù h¹ thÊp tÝnh ®éc lËp, vai trß s¸ng t¹o cña khoa häc lÞch sö, - Khuynh h−íng "hiÖn ®¹i hãa lÞch sö" theo ý nghÜa lµ tr×nh bµy lÞch sö qu¸ khø nh− hiÖn ®¹i, kh«ng t«n träng tÝnh ®Æc tr−ng cña tõng thêi kú lÞch sö1. Trong héi th¶o, nhiÒu tham luËn vµ ph¸t biÓu còng ®· nªu lªn yªu cÇu ®æi míi t− duy sö häc theo h−íng tiÕp cËn vµ nhËn thøc ®èi t−îng mét c¸ch kh¸ch quan, trung thùc nhÊt trong kh¶ n¨ng cao nhÊt cña sö häc. Mét lo¹t vÊn ®Ò, trong ®ã cã nh÷ng giai ®o¹n lÞch sö nh− triÒu Hå, triÒu M¹c, c¸c chóa NguyÔn, triÒu NguyÔn ®−îc ®−a ra ph©n tÝch ®Ó minh chøng cho nh÷ng nhËn ®Þnh phiÕn diÖn, thiÕu tÝnh kh¸ch quan, khoa häc tr−íc ®©y. Tõ cuèi nh÷ng n¨m 80, nhÊt lµ tõ nh÷ng n¨m 90 cña thÕ kû XX trë l¹i ®©y, c«ng viÖc nghiªn cøu vÒ thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn ®· ®−îc triÓn khai vµ ®¹t nhiÒu thµnh tùu míi theo xu h−íng t− duy kh¸ch quan, trung thùc. Ngoµi c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña c¸ nh©n, mét ®Ò tµi Khoa häc cÊp nhµ n−íc mang tiªu ®Ò "Kh¶o cøu kinh tÕ vµ tæ chøc bé m¸y nhµ n−íc triÒu NguyÔn, nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra trong thùc tiÔn ®æi míi ®Êt n−íc hiÖn nay", m· sè KX-§L: 94-16 do PGS §ç Bang lµm chñ nhiÖm ®· ®−îc thùc hiÖn n¨m 1995-1996 víi sù tham gia gÇn nh− cña giíi sö häc c¶ n−íc. Ph¹m vi nghiªn cøu dÇn dÇn ®−îc më réng trªn tÊt c¶ lÜnh vùc cña thêi kú lÞch sö nµy, tõ kinh tÕ, x· héi ®Õn chÝnh trÞ, v¨n hãa, t«n gi¸o, nghÖ thuËt... NhiÒu c«ng tr×nh khoa häc ®−îc xuÊt b¶n hay ®¨ng t¶i trªn c¸c t¹p chÝ khoa häc, gÇn hai chôc cuéc héi th¶o khoa häc ®· ®−îc tæ chøc ë thµnh phè HuÕ, thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ thñ ®« Hµ Néi2. Mét sè luËn ¸n TiÕn sÜ ®· chän ®Ò tµi 1 Phan Huy Lª: Sö häc ViÖt Nam trªn ®−êng ®æi míi, tãm t¾tTæng kÕt héi th¶o, b¸o Nh©n d©n ngµy 15-1-1992. 2 Tham kh¶o Th− môc triÒu NguyÔn cña ®Ò tµi KX-§L:94-16 do PGS §ç Bang lµm chñ nhiÖm, gåm hai tËp. HuÕ 1997. Thêi chóa NguyÔn cã 414 ®¬n vÞ, thêi vua NguyÔn cã 607 ®¬n vÞ, céng 1.021 ®¬n vÞ th− môc 14
  13. trong thêi kú lÞch sö c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn. Mét sè häc gi¶ n−íc ngoµi còng quan t©m nghiªn cøu thêi kú nµy vµ kh¸ nhiÒu c«ng tr×nh ®· ®−îc c«ng bè, trong ®ã cã mét sè c«ng tr×nh ®· ®−îc dÞch vµ xuÊt b¶n t¹i ViÖt Nam1. Trong nhËn ®Þnh vµ ®¸nh gi¸ vÒ c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn thÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX dÜ nhiªn cßn cã nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a c¸c t¸c gi¶ vµ cßn nhiÒu vÊn ®Ò ®Æt ra cÇn tiÕp tôc nghiªn cøu, th¶o luËn. Nh−ng mÉu sè chung cña nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu trong vµi thËp kû trë l¹i ®©y ë trong n−íc còng nh− n−íc ngoµi lµ thèng nhÊt cÇn ph¶i khai th¸c nh÷ng nguån t− liÖu phong phó, ph©n tÝch vµ xö lý mét c¸ch khoa häc ®Ó n©ng cao nhËn thøc vÒ thêi kú nµy mét c¸ch kh¸ch quan, tr¶ l¹i c¸c gi¸ trÞ ®Ých thùc cho c¸c triÒu vua chóa, c¸c nh©n vËt lich sö, nªu cao nh÷ng cèng hiÕn tÝch cùc, ®ång thêi ph©n tÝch c¶ nh÷ng mÆt h¹n chÕ, tiªu cùc. VÒ c¬ së t− liÖu th× trong lÞch sö ViÖt Nam cho ®Õn cuèi thÕ kû XIX, ch−a cã thêi kú nµo cã nh÷ng nguån t− liÖu phong phó, ®a d¹ng nh− thêi kú c¸c chóa NguyÔn, nhÊt lµ thêi kú v−¬ng triÒu NguyÔn. Ngoµi c¸c bé chÝnh sö vµ ®Þa chÝ cña v−¬ng triÒu, cßn cã nhiÒu nguån t− liÖu gèc mang gi¸ trÞ th«ng tin rÊt cao nh− Ch©u b¶n2, ®Þa b¹3, v¨n bia4, gia ph¶ vµ c¸c t− liÖu do ng−êi n−íc ngoµi ghi chÐp. C¸c nguån t− liÖu trªn ®ang ®−îc s−u tÇm vµ khai th¸c cã hiÖu qu¶ cung cÊp nh÷ng d÷ liÖu míi cùc kú phong phó ®Ó nghiªn cøu s©u c¸c vÊn ®Ò cña thêi kú lÞch sö c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn. 1 Mét sè vÝ dô: Yu Insun: Political Centralisation and Judicial Administration in 17 century Vietnam, Journal of Asitic Studies , Seoul 1-1980 Yoshiharu Tsuboi: N−íc ®¹i Nam ®èi diÖn víi Ph¸p vµ Trung Hoa, LuËn ¸n TiÕn sÜ b¶o vÖ t¹i Tr−êng Cao ®¼ng thùc hµnh vÒ khoa häc x· héi, Paris n¨m 1982, b¶n dÞch tiÕng ViÖt, thµnh phè Hå ChÝ Minh 1990 Yang Baoyun: Contribution µ l' histoire de la principautÐ des Nguyen au Vietnam mÐridional (1600-1775), Etudes Orientales, GenÌve1992. Li Tana: Xø ®µng Trong, lÞch sö kinh tÕ-x· héi ViÖt Nam thÕ kû 17 vµ 18, LuËn ¸n TiÕn sÜ b¶o vÖ t¹i §¹i häc quèc gia Australia n¨m 1992, b¶n dÞch tiÕng ViÖt, NXB TrÎ, thµnh phè Hå ChÝ Minh, 1999 Li Tana, Anthony Reid: Southern Vietnam under the Nguyen, Singapore 1993 Choi Byung Wook: Southern Vietnam under the Reign of Minh Mang (1820-1841), LuËn ¸n TiÕn sÜ b¶o vÖ t¹i §¹i häc quèc gia Australia, New York 2004. 2 Ch©u b¶n triÒu NguyÔn ®ang ®−îc l−u gi÷ t¹i Côc V¨n th− - L−u tr÷ Nhµ n−íc gåm 734 tËp vµ 40 tËp bÞ kÕt dÝnh ®ang xö lý. 3 Hai s−u tËp ®Þa b¹ lín nhÊt hiÖn l−u gi÷ t¹i Côc v¨n th− - L−u tr÷ Nhµ n−íc vµ ViÖn Nghiªn cøu H¸n N«m, gåm 10.570 tËp víi 18.884 ®ia b¹ c¸c th«n Êp, phÇn lín thuéc thêi nhµ NguyÔn. 4 ViÖn ViÔn ®«ng b¸c cæ Ph¸p (EFEO) ®· dËp ®−îc 11.651 tÊm bia víi 20.980 th¸c b¶n, n¨m 1958 chuyÓn giao cho Th− viÖn Trung −¬ng, sau chuyÓn cho ViÖn nghiªn cøu H¸n N«m qu¶n lý. Sau ®ã ViÖn Nghiªn cøu H¸n N«m tiÕp trôc c«ng viÖc dËp v¨n bia, ®−a tæng sè th¸c b¶n lªn ®Õn trªn 5 v¹n, trong ®ã sè v¨n bia thêi NguyÔn chiÕm mét tû lÖ quan träng. Xem: Th− môc th¸c b¶n v¨n kh¾c H¸n N«m ViÖt Nam, 4 tËp, NXB V¨n hãa - Th«ng tin, Hµ Néi 2007 Tæng tËp th¸c b¶n v¨n kh¾c H¸n N«m, 10 tËp, Hµ Néi 2005. 15
  14. C¸c nguån t− liÖu vµ kÕt qu¶ nghiªn cøu cho ®Õn nay ®· t¹o lËp mét c¬ së khoa häc v÷ng ch¾c ®Ó giíi sö häc vµ c¸c nhµ khoa häc trªn c¸c lÜnh vùc liªn quan cïng nhau nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ mét c¸ch c«ng b»ng ®èi víi vai trß vµ cèng hiÕn cña c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn trong lÞch sö ViÖt Nam tõ thÕ kû XVI ®Õn thÕ kû XIX, ph©n tÝch mét c¸ch kh¸ch quan mÆt tÝch cùc vµ c¶ mÆt h¹n chÕ, mÆt m¹nh vµ c¶ mÆt yÕu. §ã chÝnh lµ lý do vµ yªu cÇu cña cuéc Héi th¶o khoa häc tÇm cì quèc gia cña chóng ta tæ chøc nh©n dÞp 450 n¨m chóa NguyÔn Hoµng rêi quª h−¬ng xø Thanh vµo më câi ph−¬ng Nam. 2. Ph¹m vi vµ néi dung chñ yÕu cña héi th¶o 2.1. VÒ khung thêi gian Thêi kú c¸c chóa NguyÔn b¾t ®Çu tõ n¨m 1558 khi chóa NguyÔn Hoµng rêi quª h−¬ng xø Thanh vµo nhËm chøc TrÊn thñ xø ThuËn Hãa råi n¨m 1570 kiªm TrÊn thñ xø Qu¶ng Nam. V−¬ng triÒu NguyÔn khëi ®Çu tõ khi chóa NguyÔn ¸nh s¸ng lËp v−¬ng triÒu n¨m 1802. Gi÷a thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn cã thêi kú T©y S¬n tÝnh tõ khi cuéc khëi nghÜa bïng næ n¨m 1771 cho ®Õn khi chÝnh quyÒn T©y S¬n cuèi cïng lµ triÒu vua NguyÔn Quang To¶n thÊt b¹i n¨m 1802. Râ rµng thêi T©y S¬n n»m gi÷a liªn quan ®Õn sù thÊt b¹i cña chóa NguyÔn cuèi cïng lµ NguyÔn Phóc ThuÇn n¨m 1776, NguyÔn Phóc D−¬ng n¨m 1777 vµ sù th¾ng lîi cña NguyÔn ¸nh n¨m 1802. Tuy nhiªn, võa råi nh©n dÞp kû niÖm 320 n¨m lÔ ®¨ng quang Hoµng ®Õ cña Quang Trung NguyÔn HuÖ (1788-2008), ñy ban nh©n d©n vµ Héi khoa häc lÞch sö tØnh Thõa Thiªn-HuÕ ®· tæ chøc Héi th¶o khoa häc t¹i thµnh phè HuÕ ngµy 6 th¸ng 6 n¨m 2008 nªn trong Héi th¶o nµy chóng ta kh«ng bµn vÒ thêi T©y S¬n ®Ó tËp trung vµo néi dung chñ yÕu cña Héi th¶o. Nh−ng dÜ nhiªn trong nh÷ng mèi quan hÖ nh− sù thÊt b¹i cña chóa NguyÔn, kh¸ng chiÕn chèng Xiªm, th¾ng lîi cña NguyÔn ¸nh, chóng ta vÉn ®Ò cËp ®Õn thêi T©y S¬n trong møc ®é cÇn thiÕt. V−¬ng triÒu NguyÔn cßn kÐo dµi cho ®Õn n¨m 1945, kÕt thóc víi th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng th¸ng 8 vµ sù tho¸i vÞ cña vua B¶o §¹i n¨m 1945. Nh−ng tõ khi ®Êt n−íc ®· bÞ chñ nghÜa thùc d©n Ph¸p thèng trÞ th× vai trß vµ tÝnh chÊt cña triÒu NguyÔn ®· thay ®æi hoµn toµn. V× vËy trong Héi th¶o nµy, v−¬ng triÒu NguyÔn chØ giíi h¹n trong thêi kú ®éc lËp cña v−¬ng triÒu cho ®Õn khi bÞ thÊt b¹i tr−íc cuéc x©m l−îc cña thùc d©n Ph¸p n¨m 1858-1884. Tuy nhiªn trong Héi th¶o chóng ta còng kh«ng ®i s©u vµo cuéc kh¸ng chiÕn chèng chñ nghÜa thùc d©n mµ chØ lµm s¸ng tá nguyªn nh©n vµ tr¸ch nhiÖm cña triÒu NguyÔn trong thÊt b¹i cña cuéc kh¸ng chiÕn. Nh− vËy vÒ thêi gian, chóng t«i ®Ò nghÞ giíi h¹n tõ gi÷a thÕ kû XVI ®Õn cuèi thÕ kû XIX, trong ph¹m vi thêi kú trÞ v× cña c¸c chóa NguyÔn ë §µng Trong vµ v−¬ng triÒu NguyÔn trªn c−¬ng vÞ quèc gia ViÖt Nam råi §¹i Nam ®éc lËp, cã chñ 16
  15. quyÒn. Thêi gian tr−íc vµ sau ranh giíi thêi gian nµy còng nh− thêi T©y S¬n ë gi÷a chØ ®Ò cËp trong møc ®é liªn quan cÇn thiÕt. Trong giíi h¹n thêi gian nh− trªn, dÜ nhiªn còng cÇn ®Æt ViÖt Nam trong mèi quan hÖ víi c¸c n−íc trong khu vùc vµ thÕ giíi. ThÕ kû XVI-XIX lµ thêi kú ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña hÖ thèng th−¬ng m¹i ch©u ¸ vµ còng lµ thêi kú bµnh tr−íng d÷ déi cña chñ nghÜa t− b¶n ph−¬ng T©y sang ph−¬ng §«ng. Bèi c¶nh lÞch sö ®ã t¸c ®éng ®Õn mäi n−íc §«ng Nam ¸ vµ §«ng ¸, nh−ng mçi n−íc l¹i cã c¸ch øng phã kh¸c nhau vµ dÉn ®Õn hÖ qu¶ kh¸c nhau, ¶nh h−ëng ®Õn sù tån vong cña mçi quèc gia-d©n téc. 2.2. VÒ thêi kú c¸c chóa NguyÔn Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu ®· cho phÐp kh¼ng ®Þnh c«ng lao më mang bê câi tõ ThuËn Hãa, Qu¶ng Nam vµo ®Õn vïng ®ång b»ng s«ng Cöu Long cña c¸c chóa NguyÔn ë §µng Trong trong thêi gian tõ gi÷a thÕ kû XVI ®Õn gi÷a thÕ kû XVIII. C«ng cuéc khai ph¸ víi nh÷ng chÝnh s¸ch vµ biÖn ph¸p tÝch cùc cña chÝnh quyÒn chóa NguyÔn, ®· biÕn vïng ThuËn Qu¶ng cßn hoang s¬ vµo gi÷ thÕ kû XVI, trë thµnh mét vïng kinh tÕ ph¸t triÓn lµm bµn ®¹p cho c«ng cuéc më mang bê câi vÒ phÝa nam. Vµo thÕ kû XVII-XVIII, vïng ®ång b»ng s«ng Cöu Long lµ mét vùa lóa cña §µng Trong víi n¨ng xuÊt ®¹t tíi 100, 200, 300 lÇn nh− Lª Quý §«n ®· ghi chÐp. C¸c nghÒ thñ c«ng, quan hÖ hµng hãa tiÒn tÖ trong n−íc vµ quan hÖ mËu dÞch víi n−íc ngoµi ®Òu ph¸t triÓn nhanh chãng. Mét lo¹t ®« thÞ, th−¬ng c¶ng ra ®êi thu hót nhiÒu thuyÒn bu«n vµ th−¬ng gia n−íc ngoµi, kÓ c¶ c¸c c«ng ty t− b¶n ph−¬ng T©y nh− Hµ Lan, Anh, Ph¸p... trong ®ã næi lªn c¸c c¶ng thÞ Phó Xu©n-Thanh Hµ (Thõa Thiªn-HuÕ), Héi An (Qu¶ng Nam), N−íc MÆn (B×nh §Þnh), Vòng LÊm (Phó Yªn), Gia §Þnh (thµnh phè Hå ChÝ Minh), Cï Lao Phè (§ång Nai), Mü Tho, Hµ Tiªn... C¸c chóa NguyÔn Hoµng (Chóa Tiªn, §oan QuËn c«ng: 1558-1613), NguyÔn Phóc Nguyªn (Chóa S·i, Thôy QuËn c«ng: 1613-1635), NguyÔn Phóc Lan (Chóa Th−îng, Nh©n QuËn c«ng: 1635-1648), NguyÔn Phóc TÇn (Chóa HiÒn, Dòng QuËn c«ng: 1648-1687)... cã c«ng lín trong sù nghiÖp khai ph¸ vµ ph¸t triÓn vïng ®Êt míi, më réng l·nh thæ phÝa nam bao gåm c¶ c¸c h¶i ®¶o ven bê vµ quÇn ®¶o Hoµng Sa, Tr−êng Sa trªn BiÓn §«ng. VÊn ®Ò cÇn ®i s©u nghiªn cøu lµm s¸ng tá lµ ph−¬ng thøc khai ph¸ cã hiÖu qu¶ kinh tÕ cao kÕt hîp víi viÖc x©y dùng vµ cñng cè chñ quyÒn quèc gia trªn vïng ®Êt míi cña c¸c chóa NguyÔn. §èi víi vïng ®Êt Nam Bé, cÇn chó träng vai trß cña c¸c líp l−u d©n ng−êi ViÖt, sù tham gia cña mét sè ng−êi Hoa vµ c¸c céng ®ång c− d©n t¹i chç nh− ng−êi Khmer, ng−êi M¹, Xtiªng, Ch¬ Ro... cïng qu¸ tr×nh céng c− vµ giao thoa v¨n hãa t¹o nªn s¾c th¸i ®Æc tr−ng cña vïng ®Êt ph−¬ng nam nµy. 17
  16. 2.3. VÒ v−¬ng triÒu NguyÔn Tõ kho¶ng gi÷a thÕ kû XVIII, chÝnh quyÒn chóa NguyÔn thêi chóa NguyÔn Phóc ThuÇn (§Þnh v−¬ng: 1765-1776) trë nªn suy yÕu vµ bÞ phong trµo T©y S¬n lËt ®æ. Nh−ng cuéc chiÕn tranh gi÷a T©y S¬n víi ng−êi kÕ tôc chóa NguyÔn lµ NguyÔn ¸nh vÉn tiÕp tôc vµ cuèi cïng kÕt thóc b»ng th¾ng lîi cña NguyÔn ¸nh n¨m 1802. Héi th¶o kh«ng ®i s©u vµo lÞch sö T©y S¬n, nh−ng kh«ng thÓ kh«ng ®Ò cËp vµ xem xÐt mét sè vÊn ®Ò liªn quan víi T©y S¬n, cô thÓ lµ ba vÊn ®Ò sau ®©y: - C¾t nghÜa sù thµnh b¹i cña mçi bªn trong cuéc chiÕn tranh gi÷a T©y S¬n víi chóa NguyÔn. Tõ n¨m 1771 khëi nghÜa T©y S¬n bïng næ vµ cho ®Õn n¨m 1777 ®· ®¸nh b¹i toµn bé hÖ thèng chÝnh quyÒn chóa NguyÔn ë §µng Trong mµ ®¹i diÖn cuèi cïng lµ chóa NguyÔn Phóc ThuÇn vµ NguyÔn Phóc D−¬ng. §©y lµ cuéc chiÕn tranh gi÷a mét bªn lµ phong trµo T©y S¬n tiªu biÓu cho søc m¹nh quËt khëi cña nh©n d©n §µng Trong vµ bªn kia lµ thÕ lùc suy ®åi cña mét chÝnh quyÒn phong kiÕn ®· bÞ nh©n d©n ãan ghÐt, bÊt b×nh. Th¾ng lîi cña T©y S¬n trong thêi gian nµy lµ th¾ng lîi cña mét cuéc khëi nghÜa n«ng d©n, mét phong trµo ®Êu tranh mang tÝnh nh©n d©n réng lín, ®ang tËp hîp ®−îc c¸c lùc l−îng cña mäi tÇng líp x· héi bÊt b×nh víi chÕ ®é chóa NguyÔn thêi suy vong. Trªn c¬ së th¾ng lîi cña phong trµo T©y S¬n, mét v−¬ng triÒu phong kiÕn míi ®−îc thiÕt lËp gåm chÝnh quyÒn §«ng §Þnh v−¬ng NguyÔn L÷ ë Gia §Þnh, Trung −¬ng Hoµng ®Õ NguyÔn Nh¹c ë Qui Nh¬n vµ B¾c B×nh v−¬ng NguyÔn HuÖ ë Phó Xu©n. Trong ba chÝnh quyÒn T©y S¬n, chØ cã chÝnh quyÒn NguyÔn HuÖ tån t¹i v÷ng vµng nh−ng sau khi vua Quang Trung NguyÔn HuÖ mÊt n¨m 1792, v−¬ng triÒu NguyÔn Quang To¶n còng suy yÕu rÊt nhanh. Cuéc chiÕn tranh NguyÔn ¸nh - T©y S¬n ®· thay ®æi tÝnh chÊt vµ chuyÓn hãa thµnh cuéc ®Êu tranh gi÷a hai thÕ lùc phong kiÕn mµ thÊt b¹i cña NguyÔn L÷, råi NguyÔn Nh¹c vµ Quang To¶n lµ thÊt b¹i cña nh÷ng chÝnh quyÒn phong kiÕn ®· suy yÕu vµ mÊt lßng d©n. - Trong cuéc ®Êu tranh chèng T©y S¬n, thêi gian bÞ thÊt b¹i nÆng nÒ ë trong n−íc, NguyÔn ¸nh ph¶i nhê vµo sù cøu viÖn cña n−íc ngoµi biÓu thÞ tËp trung trong viÖc cÇu cøu vua Xiªm ®−a 5 v¹n qu©n Xiªm vµo Gia §Þnh n¨m 1784 vµ ký HiÖp −íc Versailles n¨m 1787 víi Ph¸p. Dï cho qu©n x©m l−îc Xiªm ®· bÞ qu©n T©y S¬n do NguyÔn HuÖ chØ huy ®¸nh tan trong trËn R¹ch GÇm-Xoµi Mót ®Çu n¨m 1785 vµ HiÖp −íc Versailles kh«ng ®−îc thùc thi, lùc l−îng qu©n sù do B¸ §a Léc vËn ®éng trî gióp kh«ng bao nhiªu, nh−ng hµnh ®éng cña NguyÔn ¸nh cÇn ®−îc ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ mét c¸ch c«ng minh. - Gi÷a n¨m 1786 qu©n T©y S¬n do NguyÔn HuÖ chØ huy tiÕn ra b¾c, ®¸nh b¹i qu©n TrÞnh vµ phong trµo T©y S¬n ®· lµm chñ c¶ n−íc. TiÕc r»ng sau ®ã, do bÊt hßa vµ m©u thuÉn gi÷a c¸c thñ lÜnh T©y S¬n dÉn ®Õn viÖc thµnh lËp ba chÝnh quyÒn T©y S¬n. VÊn ®Ò ®Æt ra vµ ®· tõng g©y cuéc tranh luËn trong n¨m 1960, 1963 lµ c«ng lao 18
  17. thèng nhÊt ®Êt n−íc cña T©y S¬n vµ NguyÔn ¸nh1. Lóc bÊy giê xuÊt hiÖn hai quan ®iÓm hoµn toµn ®èi lËp, phñ ®Þnh hay kh¼ng ®Þnh c«ng lao thèng nhÊt thuéc vÒ T©y S¬n hay NguyÔn ¸nh. Hai quan ®iÓm ®èi lËp theo lèi cùc ®oan ®ã kh«ng cã søc thuyÕt phôc cao vµ gÇn ®©y xu h−íng chung lµ kh«ng ai cã thÓ phñ nhËn ®−îc c«ng lao thèng nhÊt ®Êt n−íc cña v−¬ng triÒu NguyÔn mµ ng−êi s¸ng lËp lµ vua Gia Long NguyÔn ¸nh, nh−ng tõ ®ã phñ nhËn lu«n c¶ nh÷ng cèng hiÕn cña T©y S¬n th× ch−a ®−îc kh¸ch quan vµ cÇn trao ®æi thªm. Phong trµo T©y S¬n ®· ®¸nh b¹i chÝnh quyÒn chóa NguyÔn ë §µng Trong, chÝnh quyÒn vua Lª - chóa TrÞnh ë §µng Ngoµi vµ ®· xãa bá t×nh tr¹ng ph©n chia ®Êt n−íc kÐo dµi trªn hai thÕ kû, ®¸nh tan qu©n x©m l−îc Xiªm ë phÝa nam vµ qu©n x©m l−îc Thanh ë phÝa b¾c, ®ã lµ nh÷ng thµnh tùu cña T©y S¬n ®· ®Æt c¬ së cho c«ng cuéc kh«i phôc quèc gia thèng nhÊt mµ sau nµy NguyÔn ¸nh vµ triÒu NguyÔn ®· kÕ thõa. Nh− vËy lµ hai kÎ thï kh«ng ®éi trêi chung l¹i gãp phÇn t¹o lËp nªn sù nghiÖp thèng nhÊt ®Êt n−íc cña d©n téc, bÒ ngoµi nh− mét nghÞch lý nh−ng l¹i n»m trong xu thÕ ph¸t triÓn kh¸ch quan cña lÞch sö vµ yªu cÇu bøc thiÕt cña d©n téc. V−¬ng triÒu NguyÔn trong thêi gian tån t¹i ®éc lËp tõ khi thµnh lËp cho ®Õn khi bÞ thÊt b¹i trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, ®· cã nhiÒu cèng hiÕn tÝch cùc trªn nhiÒu ph−¬ng diÖn. Thêi ph¸t triÓn cña v−¬ng triÒu bao gåm c¸c ®êi vua Gia Long (1802-1820), Minh MÖnh (1820-1841) vµ ThiÖu TrÞ (1841-1847), tøc kho¶ng nöa ®Çu thÕ kû XIX, thêi thÞnh ®¹t nhÊt lµ d−íi triÒu vua Minh MÖnh. N−íc ViÖt Nam, quèc hiÖu ®Æt n¨m 1804, vµ §¹i Nam n¨m 1838, lµ mét quèc gia thèng nhÊt trªn l·nh thæ réng lín gÇn nh− t−¬ng øng víi l·nh thæ ViÖt Nam hiÖn nay, bao gåm c¶ §µng Trong vµ §µng Ngoµi cò. Trªn l·nh thæ thèng nhÊt ®ã, triÒu NguyÔn ®· x©y dùng mét c¬ chÕ qu©n chñ tËp quyÒn m¹nh mÏ víi mét bé m¸y hµnh chÝnh vµ mét thiÕt chÕ vËn hµnh qui cñ, chÆt chÏ, nhÊt lµ sau c¶i c¸ch hµnh chÝnh cña Minh MÖnh n¨m 1831-1832. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu gÇn ®©y ®Òu ®¸nh gi¸ cao c«ng lao thèng nhÊt ®Êt n−íc cña triÒu NguyÔn vµ hÖ thèng tæ chøc chÝnh quyÒn víi qui chÕ ho¹t ®éng cã hiÖu lùc cña nhµ NguyÔn. Trong lÞch sö chÕ ®é qu©n chñ ViÖt Nam, c¶i c¸ch cña vua Minh MÖnh n¨m 1831-1832 vµ vua Lª Th¸nh T«ng n¨m 1471 lµ hai c¶i c¸ch hµnh chÝnh cã qui m« toµn quèc vµ ®¹t hiÖu qu¶ cao nhÊt. C¸c nhµ nghiªn cøu còng ghi nhËn mét sè thµnh tùu khai hoang, thñy lîi, ph¸t triÓn n«ng nghiÖp thêi NguyÔn, nhÊt lµ vïng ®ång b»ng Nam Bé vµ vïng ®ång b»ng ven biÓn B¾c Bé. HÖ thèng giao th«ng thñy bé ph¸t triÓn m¹nh, nhÊt lµ hÖ thèng kªnh ®µo ë Nam Bé vµ hÖ thèng ®−êng dÞch tr¹m nèi liÒn kinh ®« HuÕ víi c¸c 1 Xem: V¨n T©n: Tr¶ lêi «ng Lª Thµnh Kh«i, t¸c gi¶ s¸ch "N−íc ViÖt Nam, lÞch sö vµ v¨n minh", T¹p chÝ Nghiªn cøu lÞch sö sè 12, 1960. V¨n T©n: Ai ®· thèng nhÊt ViÖt Nam, NguyÔn HuÖ hay NguyÔn ¸nh? T¹p chÝ Nghiªn cøu lÞch sö sè 51, 1963. NguyÔn Ph−¬ng: Chung quanh vÊn ®Ò ai ®· thèng nhÊt ViÖt Nam, NguyÔn HuÖ hay NguyÔn ¸nh? T¹p chÝ §¹i häc sè 35-36, 1963. 19
  18. trÊn/tØnh thµnh trªn c¶ n−íc. C¸c tr¹m dÞch ®−îc tæ chøc rÊt chÆt chÏ víi nh÷ng qui ®Þnh vÒ thêi h¹n chuyÓn v¨n th− ph©n lµm ba lo¹i: tèi khÈn, khÈn, th−êng. VÝ dô lo¹i "tèi khÈn", tõ kinh ®« HuÕ vµo ®Õn Gia §Þnh lµ 9 ngµy, ra ®Õn Hµ Néi lµ 4 ngµy 6 giê. VÒ ph−¬ng diÖn v¨n hãa, gi¸o dôc, triÒu NguyÔn còng lËp Quèc tö gi¸m, më khoa thi H−¬ng vµ thi Héi ®Ó ®µo t¹o nh©n tµi. Tõ khoa thi Héi ®Çu tiªn n¨m 1822 ®Õn khoa thi cuèi cïng n¨m 1919, triÒu NguyÔn tæ chøc ®−îc 39 khoa thi Héi, lÊy ®ç 292 TiÕn sÜ vµ 266 Phã b¶ng, céng 558 ng−êi. Khu V¨n MiÕu t¹i kinh ®« HuÕ cßn l−u gi÷ 32 tÊm bia TiÕn sÜ thêi NguyÔn. Cïng víi c¸c kú thi tuyÓn chän TiÕn sÜ V¨n, nhµ NguyÔn cßn n©ng cÊp ®µo t¹o vâ quan tõ Cö nh©n lªn TiÕn sÜ Vâ. T¹i khu Vâ MiÕu cßn b¶o tån hai tÊm bia TiÕn sÜ Vâ. C«ng viÖc biªn so¹n quèc sö, c¸c bé chÝnh sö cña v−¬ng triÒu, c¸c bé tïng th− vµ ®Þa chÝ ®−îc ®Æc biÖt quan t©m vµ ®Ó l¹i mét di s¶n rÊt ®å sé. Cã thÓ nãi, trong thêi qu©n chñ, ch−a cã Quèc sö qu¸n cña v−¬ng triÒu nµo ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶ vµ ®Ó l¹i nhiÒu c«ng tr×nh biªn so¹n ®Õn nh− thÕ. Trong bèi c¶nh chñ nghÜa t− b¶n ph−¬ng T©y ®ang ®e däa chñ quyÒn cña c¸c n−íc trong khu vùc, vua Gia Long vµ Minh MÖnh ý thøc s©u s¾c vÒ nguy c¬ ®ã vµ ®· tiÕn hµnh nh÷ng ho¹t ®éng ®iÒu tra, th¨m dß, ®ång thêi lo cñng cè quèc phßng, cè g¾ng tiÕp thu thµnh tùu kü thuËt ph−¬ng T©y. Tõ thêi chiÕn tranh víi T©y S¬n, NguyÔn ¸nh ®· häc tËp ®−îc kh¸ nhiÒu kü thuËt ph−¬ng t©y, nhÊt lµ kü thuËt x©y thµnh kiÓu Vauban, ®ãng tµu, ®óc vò khÝ, ph¸t triÓn thñy qu©n. Vua Minh MÖnh lµ ng−êi cã tÇm nh×n xa vµ h−íng biÓn kh¸ cao. Nhµ vua ®· cö nhiÒu ph¸i ®oµn v−ît biÓn ®Õn c¸c c¨n cø ph−¬ng T©y ë §«ng Nam ¸ nh− Batavia (Jakarta, Indonesia), Singapore, Pinang (Malaysia), Semarang (Java), Luon (Philippines), TiÓu T©y D−¬ng; ë Ên §é nh− Bengale, Calcutta; ë Trung Hoa nh− Macao... Nh÷ng chuyÕn v−ît biÓn ®ã, bÒ ngoµi lµ mua hµng hãa cho triÒu ®×nh nh−ng chñ yÕu nh»m th¨m dß t×nh h×nh. CÇm ®Çu c¸c ph¸i ®oµn th−êng lµ nh÷ng quan chøc cao cÊp, nh÷ng trÝ thøc cã tÇm hiÓu biÕt réng nh− Lý V¨n Phøc, Hµ T«ng QuyÒn, Phan Thanh Gi¶n, Phan Huy Chó, Cao B¸ Qu¸t... Vua Minh MÖnh cho ®o ®¹c ®é s©u c¸c c¶ng biÓn, lËp hÖ thèng phßng thñ ven biÓn, chÕ t¹o vò khÝ, ®ãng thö tµu h¬i n−íc kiÓu ph−¬ng T©y, ph¸t triÓn thñy qu©n, cho dÞch mét sè s¸ch kü thuËt ph−¬ng T©y sang ch÷ H¸n, ®o ®¹c, vÏ b¶n ®å vµ c¾m cét mèc trªn quÇn ®¶o Hoµng Sa, t¨ng c−êng qu¶n lý c¸c h¶i ®¶o... H×nh nh− vua Minh MÖnh ®ang nu«i d−ìng mét ý t−ëng c¶i c¸ch nµo ®ã ngoµi c¶i c¸ch hµnh chÝnh, nh−ng ®ang ë trong t×nh tr¹ng h×nh thµnh, ch−a thùc hiÖn ®−îc bao nhiªu. Nh÷ng cèng hiÕn tÝch cùc cña v−¬ng triÒu NguyÔn ®· ®−îc nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ l¹i mét c¸ch kh¸ch quan, c«ng b»ng. Nh−ng bªn c¹nh ®ã, cßn tån t¹i mét sè vÊn ®Ò cÇn nghiªn cøu vµ th¶o luËn ®Ó ®i ®Õn nh÷ng nhËn ®Þnh toµn diÖn: - Nhµ NguyÔn chñ tr−¬ng phôc héi vµ cñng cè hÖ t− t−ëng Nho gi¸o. Kh«ng ai phñ nhËn trong häc thuyÕt Nho gi¸o chøa ®ùng nhiÒu néi dung tÝch cùc, nhÊt lµ vÒ 20
  19. mÆt gi¸o dôc vµ xö thÕ, coi träng häc vÊn, ®Ò cao nh©n c¸ch, nh−ng ®øng vÒ ph−¬ng diÖn t− duy triÕt häc, vµo thÕ kû XIX cã cßn kh¶ n¨ng gióp con ng−êi nhËn thøc vµ gi¶i thÝch thÕ giíi trong bèi c¶nh míi cña thêi ®¹i hay kh«ng? VÒ vÊn ®Ò nµy cßn nh÷ng quan ®iÓm kh¸c nhau. Cã ng−êi cho ®Õn thÕ kû XIX hÖ t− t−ëng Nho gi¸o ®· trë nªn b¶o thñ vµ chñ tr−¬ng phôc håi Nho gi¸o cña triÒu NguyÔn ®· c¶n trë sù tiÕp nhËn nh÷ng t− t−ëng vµ thµnh tùu míi cña thÕ giíi. Nh−ng còng cã ng−êi cho r»ng vÊn ®Ò kh«ng ph¶i lµ b¶n th©n Nho gi¸o mµ lµ ng−êi vËn dông hÖ t− t−ëng ®ã. - Mét thùc tr¹ng cÇn l−u ý khi nghiªn cøu vÒ v−¬ng triÒu NguyÔn lµ dï ban hµnh nhiÒu chÝnh s¸ch khÈn hoang tÝch cùc, kÓ c¶ mét sè chÝnh s¸ch gi¶m nhÑ t« thuÕ, nh−ng x· héi thêi NguyÔn kh«ng æn ®Þnh. Trong gÇn nh− suèt thßi NguyÔn, khëi nghÜa n«ng d©n næ ra triÒn miªn vµ triÒu NguyÔn kh«ng thÓ nµo gi¶i quyÕt næi. T¹i sao vµ ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng ®ã nh− thÕ nµo cho tháa ®¸ng. - Tõ triÒu Tù §øc (1848-1883), v−¬ng triÒu NguyÔn cµng ngµy cµng béc lé nhiÒu h¹n chÕ, bÊt cËp, lµm cho thÕ n−íc cµng ngµy cµng suy yÕu vµ cuèi cïng thÊt b¹i tr−íc cuéc x©m l−îc cña thùc d©n Ph¸p. ë ®©y cã hai vÊn ®Ò quan träng ®Æt ra lµ th¸i ®é cña triÒu NguyÔn ®èi víi xu h−íng canh t©n ph¸t triÓn kh¸ m¹nh d−íi triÒu Tù §øc vµ tr¸ch nhiÖm cña triÒu NguyÔn trong kÕt qu¶ bi th¶m cña cuéc kh¸ng chiÕn thÊt b¹i. Canh t©n ®Êt n−íc vµ chèng chñ nghÜa thùc d©n lµ hai yªu cÇu bøc xóc, quan hÖ mËt thiÕt víi nhau. VÊn ®Ò ®Æt ra kh«ng chØ ë ViÖt Nam mµ gÇn nh− c¶ ph−¬ng §«ng vµ khi ph©n tÝch còng cÇn nh×n réng ra trong gãc nh×n so s¸nh víi mét sè n−íc t−¬ng tù trªn ph¹m vi ph−¬ng §«ng, nhÊt lµ khu vùc gÇn gòi cña §«ng Nam ¸ vµ §«ng ¸. Lµm s¸ng râ nh÷ng vÊn ®Ò trªn sÏ ®−a ®Õn mét c¸ch nh×n nhËn vµ ®¸nh gi¸ toµn diÖn, c¶ mÆt tÝch cùc lÉn mÆt h¹n chÕ ®èi víi v−¬ng triÒu NguyÔn trong tiÕn tr×nh lÞch sö ViÖt Nam. 2.4. VÒ di s¶n v¨n hãa Trong thêi gian trªn 3 thÕ kû tõ gi÷a thÕ kû XVI ®Õn cuèi thÕ kû XIX, thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn ®· ®Ó l¹i di s¶n lín lao nhÊt lµ mét giang s¬n ®Êt n−íc tr¶i réng trªn l·nh thæ thèng nhÊt tõ b¾c chÝ nam gÇn nh− t−¬ng øng víi l·nh thæ ViÖt Nam hiÖn ®¹i, bao gåm c¶ ®Êt liÒn vµ h¶i ®¶o trªn BiÓn §«ng. L·nh thæ ®ã lµ s¶n phÈm cña c¶ tiÕn tr×nh lÞch sö b¾t ®Çu tõ lóc h×nh thµnh Nhµ n−íc ®Çu tiªn, n−íc V¨n Lang-¢u L¹c thêi Hïng V−¬ng, An D−¬ng V−¬ng, råi tiÕp tôc víi c«ng cuéc x©y dùng vµ b¶o vÖ ®Êt n−íc qua c¸c thêi kú lÞch sö cho ®Õn gi÷a thÕ kû XVI ®· më réng vµo ®Õn vïng ThuËn Qu¶ng. Thêi kú c¸c chóa NguyÔn vµ v−¬ng triÒu NguyÔn kÕ thõa thµnh qu¶ ®ã vµ më mang vµo ®Õn tËn ®ång b»ng s«ng Cöu Long. Trªn l·nh thæ ®ã lµ mét di s¶n v¨n hãa ®å sé bao gåm c¶ v¨n hãa vËt thÓ vµ phi vËt thÓ. Di s¶n ®ã mét phÇn ®ang hiÖn h÷u trªn ®Êt n−íc ViÖt Nam víi nh÷ng di tÝch kiÕn tróc, thµnh lòy, l¨ng mé... vµ tÊt c¶ ®· hßa ®ång víi toµn bé di s¶n d©n téc 21
  20. cïng ®ång hµnh víi nh©n d©n, víi d©n téc trong cuéc sèng h«m nay vµ m·i m·i vÒ sau, gãp phÇn t¹o nªn b¶n s¾c vµ b¶n lÜnh d©n téc, søc sèng vµ sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña ®Êt n−íc. Cè ®« HuÕ lµ n¬i héi tô vµ kÕt tinh c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa d©n téc trong mét thêi kú lÞch sö khi mµ kinh ®« nµy lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö d©n téc trë thµnh trung t©m chÝnh trÞ, v¨n hãa cña mét quèc gia víi l·nh thæ x¸c lËp cña l·nh thæ ViÖt Nam hiÖn ®¹i tr¶i dµi tõ b¾c chÝ nam, tõ ®Êt liÒn ®Õn h¶i ®¶o. QuÇn thÓ di tÝch cè ®« HuÕ ®· ®−îc UNESCO c«ng nhËn lµ Di s¶n V¨n hãa ThÕ giíi ngµy 11-12-1993 vµ ngµy 7- 11-2003 Nh· nh¹c cung ®×nh l¹i ®−îc c«ng nhËn lµ KiÖt t¸c truyÒn khÈu vµ Di s¶n v¨n hãa phi vËt thÓ cña nh©n lo¹i. Trong sè c¸c ®« thÞ h×nh thµnh vµ ph¸t ®¹t trong thêi kú nµy, Héi An lµ c¶ng thÞ tiªu biÓu nhÊt vµ Khu di tÝch phè cæ Héi An còng ®· ®−îc UNESCO c«ng nhËn lµ Di s¶n V¨n hãa ThÕ giíi ngµy 4-12-1999. Ch−a cã mét thêi kú lÞch sö nµo ®Ó l¹i cho d©n téc ba di s¶n v¨n hãa ®−îc thÕ giíi c«ng nhËn vµ t«n vinh víi nh÷ng gi¸ trÞ mang ý nghÜa toµn cÇu nh− vËy. Trong di s¶n v¨n hãa vËt thÓ, cã thÓ nãi rÊt nhiÒu ®×nh, ®Òn, miÕu, nhµ thê hä trong tÝn ng−ìng d©n gian, chïa th¸p cña PhËt gi¸o, ®¹o qu¸n cña §¹o gi¸o..., cßn l¹i ®Õn nay phÇn lín ®Òu ®−îc x©y dùng hay Ýt ra lµ trung tu trong thêi nhµ NguyÔn. NhiÒu nhµ thê cña Kit« gi¸o, trong ®ã cã Nhµ thê Ph¸t DiÖm næi tiÕng còng ®−îc x©y dùng trong thêi kú nµy. TÊt c¶ di s¶n nµy r¶i ra trªn ph¹m vi c¶ n−íc tõ b¾c chÝ nam. VÒ di s¶n ch÷ viÕt, thêi kú c¸c chóa NguyÔn, nhÊt lµ thêi kú v−¬ng triÒu NguyÔn, ®Ó l¹i mét kho tµng rÊt lín víi nh÷ng bé chÝnh sö, nh÷ng c«ng tr×nh biªn kh¶o trªn nhiÒu lÜnh vùc, nh÷ng s¸ng t¸c th¬ v¨n cña nhiÒu nhµ v¨n hãa lín, nh÷ng t− liÖu vÒ Ch©u b¶n triÒu nguyÔn, v¨n bia, ®Þa b¹, gia ph¶, h−¬ng −íc, nh÷ng s¾c phong, c©u ®èi trong c¸c kiÕn tróc t«n gi¸o, tÝn ng−ìng, nh÷ng v¨n kh¾c trªn hang nói, v¸ch ®¸... V¨n häc truyÒn khÈu cña thêi kú nµy còng v« cïng phong phó, g¾n liÒn víi ký øc cña c¸c thÕ hÖ vµ hßa quyÔn vµo c¸c lÔ héi d©n gian, c¸c phong tôc tËp qu¸n cña c¸c d©n téc mµ gÇn ®©y c«ng viÖc s−u tÇm ®· ®¹t nhiÒu kÕt qu¶ kh¶ quan. Bµn vÒ chóa NguyÔn vµ triÒu NguyÔn, kh«ng thÓ kh«ng trë vÒ Thanh Hãa, n¬i cã Quý H−¬ng (Hµ Trung), cã Gia Miªu Ngo¹i trang lµ quª h−¬ng cña chóa NguyÔn Hoµng, gèc tÝch cña dßng hä NguyÔn Gia Miªu vµ xø Thanh còng lµ quª h−¬ng cña nhiÒu bÒ t«i trung thµnh, nhiÒu ng−êi d©n lao ®éng ®· theo chóa NguyÔn vµo më câi ë ph−¬ng Nam trong nh÷ng n¨m th¸ng khëi nghiÖp gian tru©n nhÊt. V× vËy trªn ®Êt Thanh Hãa cßn ®Ó l¹i nhiÒu dÊu tÝch vÒ chóa NguyÔn vµ triÒu NguyÔn, ®Æc biÖt lµ Khu l¨ng miÕu TriÖu T−êng víi nhiÒu kiÕn tróc nghÖ thuËt thêi NguyÔn, mang ý nghÜa linh thiªng cña ®Êt ph¸t tÝch mét v−¬ng triÒu. Nh−ng rÊt tiÕc c¸c di tÝch nµy hÇu nh− ®· bÞ ph¸ hñy, chØ cßn l¹i phÕ tÝch vµ gÇn ®©y, n¨m 2007 ®· ®−îc xÕp h¹ng 22
ANTS
ANTS

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản