intTypePromotion=1
ADSENSE

Lịch sử địa phương: Phần 1 - Nguyễn Cảnh Minh

Chia sẻ: Bin Bin | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:66

471
lượt xem
66
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Phần 1 của cuốn sách Lịch sử địa phương do Nguyễn Cảnh Minh biên soạn gồm 3 chương đầu. Nội dung của 3 chương đầu sẽ giới thiệu đến người đọc một số kiến thức về: đối tượng, nhiệm vụ và nội dung cơ bản của công tác nghiên cứu lịch sử địa phương, phương pháp nghiên cứu lịch sử địa phương, tổ chức nghiên cứu và biên soạn lịch sử địa phương.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Lịch sử địa phương: Phần 1 - Nguyễn Cảnh Minh

  1. Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o ®¹i häc huÕ trung t©m ®µo t¹o tõ xa nguyÔn c¶nh minh HuÕ - 2007 1
  2. Môc lôc Ch−¬ng I: ® èi t−îng, nhiÖm vô vµ néi dung c¬ b¶n Cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa Ph−¬ng ................................................................................... 4 i. kh¸i niÖm “®Þa ph−¬ng” vµ lÞch sö ®Þa ph−¬ng ..................................... 4 ii. ®èi t−îng, nhiÖm vô vµ néi dung c¬ b¶n cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ............................................................................................ 4 Iii. vÞ trÝ cña c«ng t¸c nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng ................................................................................................................................................. 5 iv. t×nh h×nh nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng hiÖn nay......................... 7 H−íng dÉn häc tËp ................................................................................................... 12 C©u hái h−íng dÉn häc tËp................................................................................. 12 Ch−¬ng II: ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng .......................... 13 i. c«ng t¸c s−u tÇm t− liÖu ................................................................................. 13 II. gi¸m ®Þnh c¸c nguån t− liÖu ........................................................................ 37 III. biªn so¹n lÞch sö ®Þa ph−¬ng ...................................................................... 39 h−íng dÉn häc tËp ................................................................................................... 48 C©u hái h−íng dÉn häc tËp................................................................................. 48 Ch−¬ng III: tæ chøc nghiªn cøu vµ biªn so¹n lÞch sö ®Þa ph−¬ng...... 49 I. x¸c ®Þnh môc ®Ých, yªu cÇu cña mét ®ît ®i nghiªn cøu ............ 49 II. c¸c kh©u chuÈn bÞ ............................................................................................... 50 III. nh÷ng c«ng viÖc cÇn lµm ë ®Þa ph−¬ng............................................... 52 h−íng dÉn häc tËp ch−¬ng III........................................................................... 66 C©u hái h−íng dÉn häc tËp................................................................................. 66 Ch−¬ng IV: biªn so¹n vµ gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë tr−êng phæ th«ng vµ biªn so¹n lÞch sö nhµ tr−êng............................................................. 67 I. vÞ trÝ, ý nghÜa, tÇm quan träng cña viÖc d¹y, häc lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë tr−êng phæ th«ng c¬ së vµ trung häc................................ 67 II. Biªn so¹n bµi gi¶ng lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë tr−êng phæ th«ng . 69 III. d¹y häc mét bµi lÞch sö ®Þa ph−¬ng t¹i thùc ®Þa.......................... 82 IV. biªn so¹n lÞch sö nhµ tr−êng ..................................................................... 85 v. mÊy vÊn ®Ò cÇn l−u ý trong viÖc biªn so¹n lÞch sö nhµ tr−êng.............................................................................................................................. 86 vi. x©y dùng phßng truyÒn thèng, phßng lÞch sö cña nhµ tr−êng vµ cña ®Þa ph−¬ng .................................................................................. 88 h−íng dÉn häc tËp ch−¬ng iv........................................................................... 93 C©u hái h−íng dÉn häc tËp................................................................................. 93 2
  3. Ch−¬ng V: h−íng dÉn thùc hµnh............................................................................. 94 i. vÒ c¸c tiÕt gi¶ng ë líp 6, líp 8: giíi thiÖu vµ tham quan c¸c di tÝch lÞch sö, c¸ch m¹ng ë ®Þa ph−¬ng ......................................................... 94 ii. vÒ c¸c tiÕt gi¶ng lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë líp 7 vµ líp 9. ................ 97 C©u hái h−íng dÉn «n tËp .................................................................................. 102 tµi liÖu tham kh¶o................................................................................................. 106 3
  4. Ch−¬ng I ®èi t−îng, nhiÖm vô vµ néi dung c¬ b¶n Cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa Ph−¬ng i. kh¸i niÖm “®Þa ph−¬ng” vµ lÞch sö ®Þa ph−¬ng Cã thÓ hiÓu mét c¸ch ®¬n gi¶n “®Þa ph−¬ng” lµ nh÷ng vïng ®Êt kh¸c nhau, riªng rÏ cña ®Êt n−íc, cã ranh giíi riªng, h×nh thµnh tõ l©u ®êi (lµng, x·, huyÖn, ph−êng, quËn, tØnh, thµnh phè, b¶n, m−êng, ch©u ...). Kh¸i niÖm “ranh giíi” chñ yÕu lµ ranh giíi ®Þa lý tù nhiªn. Nh− vËy kh¸i niÖm “®Þa ph−¬ng” ë ®©y kh«ng ph¶i chØ ®−îc dïng cho c¸c tØnh, thµnh phè, ngoµi thñ ®« mµ cßn cho c¸c vïng kh¸c nhau trong thñ ®« vµ ngay c¶ b¶n th©n thñ ®«, nh»m ®Ó ph©n biÖt víi “c¶ n−íc”, “quèc gia”, “trung −¬ng”. §Þa ph−¬ng cã nh÷ng mèi liªn hÖ víi c¶ n−íc vµ lµ mét bé phËn cÊu thµnh cña ®Êt n−íc, ®ång thêi còng cã nh÷ng nÐt riªng, t¹o nªn s¾c th¸i riªng cña vïng m×nh. Còng cÇn thÊy r»ng xÐt vÒ mÆt ph¹m vi ®Þa lý, lÞch sö vµ c¸c mèi quan hÖ víi quèc gia, trung −¬ng th× c¸c tr−êng häc, nhµ m¸y, xÝ nghiÖp... ®Òu mang tÝnh ®Þa ph−¬ng, song b¶n th©n nã l¹i cã mét néi dung cã tÝnh chÊt chuyªn m«n, kü thuËt, do ®ã th«ng th−êng ng−êi ta xÕp nã vµo thÓ lo¹i c¸c chuyªn ngµnh trong nghiªn cøu lÞch sö. ii. ®èi t−îng, nhiÖm vô vµ néi dung c¬ b¶n cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng 1. LÞch sö ®Þa ph−¬ng cã hai ®èi t−îng nghiªn cøu chÝnh a. Thø nhÊt, lÞch sö c¸c ®¬n vÞ hµnh chÝnh: qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña nã, nh÷ng ho¹t ®éng vÒ c¸c mÆt cña nã (kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi, v¨n ho¸, gi¸o dôc), trong bèi c¶nh chung cña ®Êt n−íc, d©n téc. Nh÷ng truyÒn thèng chung vµ riªng, nh÷ng thµnh tùu, −u ®iÓm, nh÷ng h¹n chÕ cña ®Þa ph−¬ng so víi c¸i chung vµ toµn quèc. Trªn c¬ së ®ã ®óc rót nh÷ng cèng hiÕn cña ®Þa ph−¬ng vµ lÞch sö c¶ n−íc, nh÷ng ®iÒu cÇn gi¸o dôc cho c¸c thÕ hÖ hiÖn t¹i vµ mai sau. Trong viÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng, cã thÓ ph©n thµnh nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau: th«ng sö (bao gåm mäi mÆt ho¹t ®éng cña ®êi sèng x· héi cña ®Þa ph−¬ng), lÞch sö §¶ng, lÞch sö ®Êu tranh c¸ch m¹ng, lÞch sö x©y dùng kinh tÕ, v¨n ho¸, gi¸o dôc, c¸c ®oµn thÓ thanh niªn, phô n÷ (chuyªn nghiÖp). 4
  5. b. Thø hai, c¸c sù kiÖn lÞch sö riªng lÎ cã quan hÖ chÆt chÏ ®Õn biÕn cè lÞch sö chung cña d©n téc, quèc gia (mét cuéc khëi nghÜa, mét giai ®o¹n kh¸ng chiÕn, mét trËn ®¸nh lín, mét khu vùc v¨n ho¸, mét c¬ së gi¸o dôc...). Nghiªn cøu c¸c sù kiÖn lÞch sö ®Þa ph−¬ng nµy võa cã ý nghÜa bæ sung, lµm s¸ng tá, ®Ýnh chÝnh lÞch sö d©n téc vµ võa cã ý nghÜa gãp phÇn x©y dùng lÞch sö ®Þa ph−¬ng. 2. Néi dung c¬ b¶n cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng Nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng lµ mét bé phËn cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö nãi chung. Bëi vËy, ng−êi lµm c«ng t¸c nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng cÇn ph¶i cã nh÷ng hiÓu biÕt c¬ b¶n, ®óng ®¾n vÒ lÞch sö nh©n lo¹i, lÞch sö d©n téc, ®Êt n−íc, ph−¬ng ph¸p luËn sö häc chung vµ c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÞch sö cô thÓ. Ngoµi ra, lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®ßi hái ng−êi nghiªn cøu ph¶i biÕt tæ chøc nghiªn cøu, lµm c«ng t¸c quÇn chóng phôc vô nghiªn cøu, biÕt xö lý, x¸c minh, gi¸m ®Þnh c¸c nguån sö liÖu thu thËp ®−îc ë ®Þa ph−¬ng... Sau khi hoµn tÊt b−íc lµm t− liÖu theo mét chñ ®Ò (th«ng sö, chuyªn ngµnh...) ng−êi nghiªn cøu ph¶i biÕt biªn so¹n cuèn sö theo nh÷ng ®Ò môc cÇn thiÕt phï hîp víi ®Ò tµi vµ thÓ lo¹i. Mét nhiÖm vô rÊt quan träng vµ cÇn thiÕt cña ng−êi gi¸o viªn lÞch sö lµ trªn c¬ së tËp t− liÖu hay cuèn lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®· thu thËp, biªn so¹n ph¶i biÕt biªn so¹n thµnh nh÷ng bµi gi¶ng lÞch sö ®Þa ph−¬ng phï hîp víi yªu cÇu cña nhµ tr−êng vµ ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng cña Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o. Nh÷ng ch−¬ng tiÕp theo sÏ tr×nh bµy cô thÓ c¸c mÆt ho¹t ®éng nãi trªn cña c«ng t¸c nghiªn cøu, biªn so¹n vµ gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng. Iii. vÞ trÝ cña c«ng t¸c nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng1 LÞch sö ®Þa ph−¬ng lµ mét bé phËn hîp thµnh vµ lµm phong phó lÞch sö d©n téc, do ®ã nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng sÏ gãp phÇn tÝch cùc bæ sung sö liÖu cho viÖc x©y dùng lÞch sö d©n téc, lµm cô thÓ ho¸, c¸ thÓ ho¸ mét sè néi dung c¬ b¶n cña lÞch sö d©n téc, lµm phong phó lÞch sö ®Êt n−íc. LÞch sö ®Þa ph−¬ng lµm s¸ng tá thªm nh÷ng ®ãng gãp to lín cña nh©n d©n vµo sù nghiÖp dùng n−íc vµ gi÷ n−íc, lµm næi râ mèi quan hÖ h÷u c¬ gi÷a c¸c ®Þa ph−¬ng trong quèc gia. LÞch sö ®Þa ph−¬ng lµ mét bé phËn cña ch−¬ng tr×nh d¹y häc lÞch sö ë tr−êng phæ th«ng vµ ®¹i häc x· héi - nh©n v¨n, ®¹i häc s− ph¹m (c¸c khoa lÞch sö) vµ cßn lµ mét phÇn quan träng cña m«n §Þa ph−¬ng häc. Nã gãp phÇn thùc hiÖn môc tiªu, nhiÖm vô 1 Xem thªm " Kh¸i qu¸t vÒ lÞch sö ®Þa ph−¬ng" cña Tr−¬ng H÷u Quýnh trong " LÞch sö ®Þa ph−¬ng" , Nxb Gi¸o dôc, 1989, tr 5-12. 5
  6. ®µo t¹o, gi¸o dôc cña nhµ tr−êng x· héi chñ nghÜa. LÞch sö ®Þa ph−¬ng gi¶ng d¹y trong nhµ tr−êng phæ th«ng lµ mét trong nh÷ng nguån quan träng lµm phong phó tri thøc cña häc sinh vÒ quª h−¬ng, qua ®ã gi¸o dôc lßng yªu quý, g¾n bã quª h−¬ng cho häc sinh, h×nh thµnh nh÷ng kh¸i niÖm vÒ nghÜa vô ®èi víi quª h−¬ng, ®Êt n−íc, nhËn thøc ®óng ®¾n mèi liªn hÖ gi÷a lÞch sö ®Þa ph−¬ng vµ lÞch sö d©n téc. Gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã t¸c dông to lín gi¸o dôc t− t−ëng, ®¹o ®øc, thÈm mü vµ ý thøc lao ®éng cho thÕ hÖ trÎ, gãp phÇn h×nh thµnh lßng yªu n−íc x· héi chñ nghÜa. Bëi lÏ, nguån gèc cña lßng yªu Tæ quèc b¾t nguån tõ tuæi Êu th¬, tõ lßng yªu quª h−¬ng cña c¸c em. D¹y - häc lÞch sö ®Þa ph−¬ng cßn lµm cho thÕ hÖ trÎ thÊy râ ý nghÜa lÞch sö tiÕn bé cña chÕ ®é x· héi chñ nghÜa vµ c«ng cuéc ®æi míi do §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam khëi x−íng, tæ chøc, l·nh ®¹o ®ang ®−îc thùc hiÖn vµ ®em l¹i nhiÒu thµnh tùu ë kh¾p mäi miÒn trªn ®Êt n−íc tõ nh÷ng ®Þa ph−¬ng cô thÓ (quª h−¬ng cña c¸c em). Tõ ®ã cµng thªm yªu quý quª h−¬ng, ®Êt n−íc, tin t−ëng vµo t−¬ng lai cña d©n téc, quª h−¬ng m×nh. ViÖc nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng cßn gãp phÇn gi¸o dôc ý thøc b¶o vÖ m«i tr−êng, tr−íc hÕt lµ b¶o vÖ nh÷ng di tÝch lÞch sö. ThÊy râ vai trß cña con ng−êi t¸c ®éng tÝch cùc ®Õn viÖc c¶i t¹o vµ chinh phôc tù nhiªn mét c¸ch hîp quy luËt. §èi víi ng−êi gi¸o viªn lÞch sö ë c¸c tr−êng phæ th«ng tiÓu häc vµ trung häc, lÞch sö ®Þa ph−¬ng lµ c¸i cÇu nèi víi quÇn chóng nh©n d©n ®Þa ph−¬ng n¬i hä lµm viÖc, t¹o nªn t×nh c¶m vµ quan hÖ g¾n bã cuéc sèng vµ con ng−êi ®Þa ph−¬ng, tõ ®ã båi d−ìng quan ®iÓm vµ ý thøc c«ng t¸c quÇn chóng, rÌn luyÖn kh¶ n¨ng, ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu, g¾n liÒn lÞch sö d©n téc víi lÞch sö ®Þa ph−¬ng, n©ng cao chÊt l−îng gi¸o dôc vµ gi¶ng d¹y. Nh÷ng tµi liÖu ®Þa ph−¬ng cô thÓ, phong phó, sinh ®éng sÏ lµm cho bµi gi¶ng vÒ lÞch sö thªm hÊp dÉn, truyÒn c¶m, g©y høng thó häc tËp bé m«n lÞch sö, t¹o nªn ®−îc nh÷ng xóc c¶m thùc, s©u s¾c cña häc sinh vµ thÇy gi¸o trong bµi gi¶ng lÞch sö. §ã lµ mét trong nh÷ng gi¸ trÞ c¬ b¶n cña bé m«n lÞch sö ë nhµ tr−êng. Ng−êi gi¸o viªn lÞch sö qua c«ng t¸c nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã thÓ hoµn thµnh cã kÕt qu¶ nh÷ng t¸c phÈm sö häc, nh÷ng ®Ò tµi nghiªn cøu khoa häc, nh÷ng luËn ¸n cã gi¸ trÞ cao vÒ mÆt khoa häc. Râ rµng, viÖc nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã t¸c dông rÊt to lín vÒ gi¸o d−ìng vµ gi¸o dôc, kÕt hîp häc tËp víi lao ®éng s¶n xuÊt theo ngµnh nghÒ, víi nghiªn cøu khoa häc phôc vô x· héi. Tõ ®ã chóng ta thÊy râ tÇm quan träng vµ sù cÇn thiÕt cña c«ng t¸c nghiªn cøu, biªn so¹n, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng. MÆt kh¸c cã rÊt nhiÒu sù kiÖn lÞch sö ®Þa ph−¬ng g¾n liÒn víi lÞch sö d©n téc cßn bao hµm c¶ sù hiÓu biÕt cÇn thiÕt vÒ lÞch sö ®Þa ph−¬ng, lÞch sö quª h−¬ng, xø së. Ho¹t ®éng 6
  7. nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng nh− cÇu nèi t×nh c¶m cña gi¸o viªn, häc sinh cña nhµ tr−êng víi nh©n d©n ®Þa ph−¬ng còng lµ biÖn ph¸p ®Ó khai th¸c søc s¸ng t¹o tiÒm tµng cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng. Nguån tµi liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng, víi nh÷ng lo¹i h×nh ®a d¹ng phong phó, sinh ®éng lµ c¬ së cho viÖc t¹o nh÷ng biÓu t−îng lÞch sö vµ hiÓu s©u s¾c c¸c kh¸i niÖm, c¸c sù kiÖn, hiÖn t−îng ë bµi häc lÞch sö. Tri thøc lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã ý nghÜa gi¸o dôc s©u s¾c lßng tù hµo ch©n chÝnh vÒ nh÷ng truyÒn thèng tèt ®Ñp cña ®Þa ph−¬ng, t×nh yªu quª h−¬ng, xø së, ý thøc b¶o vÖ gi÷ g×n di s¶n v¨n ho¸, di tÝch lÞch sö v.v... Víi nh÷ng ý nghÜa ®ã, nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng gi÷ vÞ trÝ quan träng trong nhµ tr−êng. Mçi ®Þa ph−¬ng lu«n lµ nguån c¶m høng ®èi víi viÖc nghiªn cøu lÞch sö. iv. t×nh h×nh nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng hiÖn nay 1. ViÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë mét sè n−íc trªn thÕ giíi ë c¸c n−íc ph¸t triÓn, c«ng t¸c nghiªn cøu vÒ ®Þa ph−¬ng rÊt ®−îc chó träng. Ngµnh “®Þa ph−¬ng häc” ®· thu hót ho¹t ®éng nghiªn cøu trªn tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc kinh tÕ, x· héi, ®iÒu kiÖn tù nhiªn ë c¸c ®Þa ph−¬ng. C¸c chuyªn ngµnh nghiªn cøu vÒ lÞch sö, d©n téc häc, ng«n ng÷, v¨n häc d©n gian, ®Þa lý v.v... cña m«n “®Þa ph−¬ng häc” ®· ®em l¹i nh÷ng kÕt qu¶ chÝnh x¸c , lµ c¬ së ®¸ng tin cËy cho viÖc ho¹ch ®Þnh vµ thùc thi nh÷ng nhiÖm vô kinh tÕ - x· héi cña tõng ®Þa ph−¬ng trong chiÕn l−îc tæng thÓ cña quèc gia. Nghiªn cøu ®Þa ph−¬ng kh«ng chØ lµ ho¹t ®éng riªng cña c¸c nhµ khoa häc thuéc c¸c chuyªn ngµnh mµ cßn thu hót ®«ng ®¶o lùc l−îng gi¸o viªn, häc sinh vµ nh÷ng ng−êi yªu thÝch, am t−êng vÒ ®Þa ph−¬ng, c¸c khu vùc, c¸c lÜnh vùc tham gia. Nh÷ng héi nghÞ khoa häc vÒ ®Þa ph−¬ng ®Òu chó ý tíi ph−¬ng ph¸p luËn cña viÖc nghiªn cøu, ph−¬ng ph¸p s−u tÇm vµ xö lý c¸c nguån tµi liÖu, ph−¬ng ph¸p øng dông kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng yªu cÇu cña thùc tiÔn. ë nhiÒu n−íc, ®Æc biÖt lµ khu vùc §«ng Nam ¸, lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®· g¾n chÆt víi ho¹t ®éng cña ngµnh du lÞch, chÝnh v× vËy m«i tr−êng sinh th¸i nãi chung, m«i tr−êng v¨n ho¸ nãi riªng ®−îc b¶o vÖ chÆt chÏ, vèn v¨n ho¸ ®éc ®¸o ®Æc thï trong lÞch sö ®−îc khai th¸c mét c¸ch hîp lý, võa cã ý nghÜa lín vÒ mÆt chÝnh trÞ võa cã hiÖu qu¶ kinh tÕ cao. Liªn bang Nga lµ mét trong nh÷ng n−íc tiÕn hµnh viÖc nghiªn cøu vÒ ®Þa ph−¬ng tõ rÊt sím. Tõ ®Çu thÕ kû XVIII, vua Pie ®Ö nhÊt ®· ra chØ thÞ: “Mäi sù t×m kiÕm cña c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu ph¶i b¸o lªn Nga hoµng vµ nhµ vua sÏ träng th−ëng cho nh÷ng ai cã c«ng t×m ra c¸c cæ vËt trong ph¹m vi v−¬ng quèc Nga”. Trong thêi gian nµy, Rªmªdèp (1642 - 1720) ®· so¹n th¶o cuèn “LÞch sö Xibia” ®Æt c¬ së cho viÖc nghiªn cøu cña mçi miÒn riªng biÖt. M.V.l«m«n«x«p (1711 - 1765) ®· tiÕn hµnh lµm b¶n ®å n−íc Nga, biªn so¹n mét cuèn s¸ch gåm c¸c vÊn ®Ò vÒ lÞch sö cña tõng thµnh phè vµ tõng tØnh. §Õn cuèi 7
  8. thÕ kû XVIII ®· xuÊt hiÖn nh÷ng chuyªn kh¶o nghiªn cøu vÒ c¸c vïng, miÒn riªng biÖt. (Ch¼ng h¹n nh− cuèn s¸ch “§Þa h×nh vïng Orenbua” cña P.I.Røtcèp; “Nh÷ng kiÕn thøc lÞch sö s¬ gi¶n vÒ d©n téc §¬vin” (1784); “S¬ yÕu lÞch sö thµnh phè ¸ckhanghen” cña V.V.CrÕtxtinhin...) Bªn c¹nh viÖc nghiªn cøu ®Þa ph−¬ng cña c¸c nhµ khoa häc, cßn cã ho¹t ®éng nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng trong nhµ tr−êng. M.L«m«n«xèp ®· thu hót häc sinh ë vïng n«ng th«n s−u tÇm nghiªn cøu c¸c má ®¸ vµ kim lo¹i quý. N.P.Bunacèp - mét gi¸o viªn tr−êng trung häc ®· viÕt 20 cuèn s¸ch vÒ lÞch sö ®Þa ph−¬ng, c¸c nhµ v¨n, nhµ gi¸o dôc næi tiÕng nh− I.N.LÐpt«nxt«i, K.§.Usinxki ®· ñng hé tÝch cùc viÖc sö dông tµi liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®Ó gi¸o dôc häc sinh trong nhµ tr−êng phæ th«ng. Ho¹t ®éng nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®−îc ®Èy m¹nh trong c¸c tr−êng ®¹i häc Cadan, Kh¾ccèp, KiÐp, ¤®etxa v.v... C¸c héi nghiªn cøu khoa häc lÇn l−ît ®−îc thµnh lËp. Tõ cuèi thÕ kû XIX, ®Æc biÖt ®Çu thÕ kû XX, viÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng kh«ng nh÷ng ®−îc ®Èy m¹nh mµ cßn cã nhiÒu tiÕn bé vÒ ph−¬ng ph¸p luËn cña viÖc nghiªn cøu. Nh÷ng ng−êi B«nsªvÝch ch©n chÝnh bÞ chÝnh phñ Nga hoµng ®µy ®i Xibia ®· nghiªn cøu t×nh h×nh ®Þa ph−¬ng mét c¸ch toµn diÖn vÒ c¸c mÆt dùa trªn quan ®iÓm duy vËt vµ biÖn chøng. V.I.Lªnin trong thêi gian bÞ l−u ®µy ®· nghiªn cøu kü t×nh h×nh ®Þa ph−¬ng vµ sau nµy ®· ph©n tÝch kü tµi liÖu Êy, kh¸i qu¸t ho¸, gãp phÇn hoµn thµnh t¸c phÈm næi tiÕng: “Sù ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n ë Nga”. Tõ sau C¸ch m¹ng XHCN th¸ng M−êi (1917), dùa trªn c¬ së ph−¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, nh÷ng ng−êi B«nsªvÝch ch©n chÝnh ®· l·nh ®¹o nh©n d©n tiÕp thu di s¶n cña chÕ ®é x· héi cò víi th¸i ®é phª ph¸n nghiªm tóc, lùa chän ®Ó thõa kÕ vµ ph¸t huy. T− t−ëng ®ã ®−îc thÓ hiÖn trong lêi kªu gäi cña ñy ban hµnh ph¸p X« viÕt ®¹i biÓu c«ng nh©n vµ binh lÝnh Pªt¬r«gr¸t th¸ng 11 - 1917: “Hìi ®ång bµo! Bän chñ ®· cót ®i ®Ó l¹i di s¶n to lín. Giê ®©y, di s¶n ®ã thuéc vÒ toµn thÓ nh©n d©n. Hìi ®ång bµo! H·y gi÷ g×n tµi s¶n nµy, b¶o qu¶n nh÷ng bøc tranh, t−îng, l©u ®µi. §ã lµ biÓu hiÖu søc m¹nh tinh thÇn cña chóng ta vµ tæ tiªn ta. Hìi ®ång bµo! Kh«ng lµm h− háng mét viªn ®¸, h·y gi÷ tÊt c¶ c¸c ®µi kû niÖm, nhµ cöa, vËt cæ, tµi liÖu, tÊt c¶ c¸i ®ã lµ lÞch sö, niÒm tù hµo cña ®ång bµo!”.1 TiÕp theo ®ã, chÝnh quyÒn X« viÕt ®· ký c¸c s¾c lÖnh “Tæ chøc l¹i vµ tËp trung l−u tr÷” (1-6-1918), s¾c lÖnh “§¨ng ký vµ b¶o vÖ di vËt nghÖ thuËt cæ x−a” (5-10-1918). 1 VN Asurnèp: LÞch sö ®Þa ph−¬ng, Tµi liÖu dÞch cña TrÇn Kim V©n. B¶n chÐp tay l−u t¹i th− viÖn §HSP Hµ Néi I thuéc §HQG Hµ Néi. 8
  9. Theo chØ thÞ cña Lªnin, v¨n kiÖn gi¸o dôc ®Çu tiªn cña Liªn bang céng hoµ XHCN X« viÕt Nga (1918) ®· yªu cÇu sö dông h×nh thøc vµ ph−¬ng ph¸p d¹y häc lÞch sö ®Þa ph−¬ng trong giê néi kho¸ ë tr−êng phæ th«ng. Tõ n¨m häc 1920 - 1921, ®Þa ph−¬ng häc ®· ®−a vµo ch−¬ng tr×nh d¹y häc ë nhµ tr−êng vµ sau ®ã trë thµnh tµi liÖu b¾t buéc ë tr−êng trung häc. §Õn n¨m 1930, ®Þa ph−¬ng häc ®−îc ®−a vµo gi¶ng d¹y ë c¸c tr−êng §¹i häc s− ph¹m. Tõ nh÷ng n¨m 50 trë ®i, víi viÖc thµnh lËp c¸c “Héi b¶o tµng ®Þa ph−¬ng”, “Héi b¶o vÖ c¸c di tÝch lÞch sö vµ v¨n ho¸” (1966), ho¹t ®éng nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng cµng ®−îc ®Èy m¹nh. Nguån tµi liÖu ®Þa ph−¬ng ®· gãp phÇn quan träng vµo sù nghiÖp gi¸o dôc thÕ hÖ trÎ trong nhµ tr−êng X« viÕt tr−íc ®©y. ë Hungari, c«ng t¸c nghiªn cøu, s−u tÇm lÞch sö ®Þa ph−¬ng còng rÊt ®−îc coi träng. Nhµ tr−êng kÕt hîp víi c¸c c¬ quan chuyªn m«n lÞch sö vµ v¨n ho¸, tæ chøc häc sinh s−u tÇm tµi liÖu ®Ó x©y dùng nh÷ng “lµng b¶o tµng” ®Þa ph−¬ng. ë ®ã, ng−êi ta tr−ng bµy nh÷ng hiÖn vËt lÞch sö, nh÷ng kiÕn thøc ®éc ®¸o, nh÷ng nÐt ®Æc thï trong ®êi sèng v¨n ho¸ tinh thÇn cña nh©n d©n c¸c ®Þa ph−¬ng. 2. ViÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë ViÖt Nam ë n−íc ta tõ tr−íc C¸ch m¹ng th¸ng T¸m ®· cã nh÷ng tµi liÖu nghiªn cøu vÒ lÞch sö ®Þa ph−¬ng nh− c¸c gia ph¶, thÇn ph¶, ®Þa ph−¬ng chÝ, ®inh b¹, ®Þa b¹ vµ nhiÒu truyÒn thuyÕt lÞch sö v.v...1 Tõ sau ngµy hoµ b×nh lËp l¹i (1955), c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë miÒn B¾c ®−îc chó ý, ViÖn Sö häc ®· nhÊn m¹nh vÞ trÝ, tÇm quan träng cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng vµ sau ®ã Héi nghÞ vÒ c«ng t¸c nghiªn cøu, ph−¬ng ph¸p biªn so¹n lÞch sö ®Þa ph−¬ng vµ chuyªn ngµnh ®−îc triÖu tËp (1962). Trong nh÷ng n¨m chèng chiÕn tranh ph¸ ho¹i, mét sè tr−êng phæ th«ng ë miÒn B¾c ®· cã nh÷ng cè g¾ng trong c«ng t¸c s−u tÇm vµ sö dông tµi liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng trong d¹y häc lÞch sö. Mét sè tr−êng ®¹i häc, trung häc s− ph¹m ë nh÷ng n¬i s¬ t¸n còng ®· yªu cÇu ®éi ngò c¸n bé gi¶ng d¹y vµ sinh viªn, chÞu tr¸ch nhiÖm kh¶o cøu, biªn so¹n mét sè c«ng tr×nh lÞch sö ®Þa ph−¬ng. Tuy nhiªn do hoµn c¶nh thêi chiÕn, viÖc nghiªn cøu ch−a ®−îc tiÕn hµnh ®Òu ®Æn, th−êng bÞ gi¸n ®o¹n, kÕt qu¶ còng cßn nhiÒu h¹n chÕ. ë miÒn Nam d−íi thêi Mü - nguþ còng xuÊt hiÖn mét sè chuyªn kh¶o vÒ lÞch sö ®Þa ph−¬ng. Tuy nhiªn, nh÷ng c«ng tr×nh ®ã ®−îc ph¶n ¸nh d−íi nh·n quan vµ môc tiªu chÝnh trÞ cña giai cÊp t− s¶n. Ch¼ng h¹n cuèn “Phong quang §¾c L¾c”, “Cao nguyªn 1 Phan Ngäc Liªn, NguyÔn Phan Quang, TrÇn V¨n TrÞ: C«ng t¸c ngo¹i kho¸ thùc hµnh m«n lÞch sö ë tr−êng phæ th«ng cÊp 2-3, Nxb Gi¸o dôc, Hµ Néi, 1968. 9
  10. miÒn Th−îng” cña t¸c gi¶ Cöu Long vµ Toan ¸nh hay cuèn “N−íc non B×nh §Þnh” kh«ng ®óng khi ®Ò cËp tíi Mai Xu©n Th−ëng - mét thñ lÜnh cña phong trµo khëi nghÜa h−ëng øng chiÕu “CÇn v−¬ng” ë Nam Trung bé. NhiÒu lÇn thùc d©n Ph¸p t×m c¸ch bao v©y, ®µn ¸p, b¾t mÑ cña «ng hßng uy hiÕp tinh thÇn ®Êu tranh, bøc «ng ®Çu hµng, song «ng cïng víi nghÜa qu©n vÉn kiªn quyÕt chiÕn ®Êu cho tíi khi r¬i vµo tay giÆc, nh−ng t¸c gi¶ l¹i viÕt, Mai Xu©n Th−ëng ®Çu hµng ®Ó “gi÷ trßn ch÷ hiÕu” ... Tõ sau ngµy miÒn Nam hoµn toµn gi¶i phãng, viÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng míi ®−îc tiÕn hµnh réng kh¾p trªn ph¹m vi c¶ n−íc. C¸c ban nghiªn cøu lÞch sö cña §¶ng ë c¸c ®Þa ph−¬ng ®−îc thµnh lËp, nhiÒu líp båi d−ìng nghiªn cøu lÞch sö, c¸n bé sinh viªn c¸c tr−êng ®¹i häc (ngµnh sö), cao ®¼ng s− ph¹m ®· gãp phÇn quan träng trong viÖc nghiªn cøu, biªn so¹n lÞch sö huyÖn, x·, c¸c ngµnh v.v... HÇu hÕt c¸c tØnh ®· biªn so¹n ®−îc lÞch sö §¶ng bé, nhiÒu tØnh ®· biªn so¹n lÞch sö c¸c huyÖn nh− Hµ Néi, H¶i Phßng, NghÖ An, Qu¶ng Nam, §µ N½ng, Th¸i Nguyªn. ë nhiÒu n¬i ®· tiÕn hµnh biªn so¹n lÞch sö c¸c x· (Hµ Néi, Hµ T©y, B¾c Ninh, Hµ Nam, Thanh Ho¸). C¸c héi nghÞ lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®−îc tæ chøc ë c¸c tØnh (H¶i Phßng, Hµ Nam, Thanh Ho¸, Cao B»ng v.v...) ®· thu hót sù tham gia ®«ng ®¶o cña c¸c nhµ nghiªn cøu ë c¶ trung −¬ng vµ ®Þa ph−¬ng. Mét sè tr−êng phæ th«ng ®· trë thµnh ®¬n vÞ tiªu biÓu cña phong trµo nghiªn cøu vµ d¹y häc lÞch sö ®Þa ph−¬ng: tr−êng trung häc c¬ së B¾c Lý, phæ th«ng trung häc Lª Hång Phong (Nam §Þnh), trung häc c¬ së Tr−¬ng V−¬ng, Th¨ng Long, phæ th«ng trung häc Chu V¨n An, ViÖt §øc (Hµ Néi), phæ th«ng trung häc Th¸i Phiªn, Ng« QuyÒn (H¶i Phßng) v.v...1 Tuy vËy, viÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ch−a ®−îc tiÕn hµnh ®Òu kh¾p trong ph¹m vi c¶ n−íc. HiÖu qu¶ gi¸o dôc, gi¸o d−ìng cña tµi liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng trong nhµ tr−êng ®· ®−îc n©ng lªn, song vÉn ch−a ®¸p øng ®−îc yªu cÇu cña c«ng t¸c gi¸o dôc hiÖn nay. ë c¸c tr−êng phæ th«ng trung häc ë miÒn nói, viÖc nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng ch−a ®−îc chó träng ®óng møc. Gi¸o viªn phæ th«ng míi chØ tËp trung vµo gi¶ng d¹y c¸c bµi lÞch sö néi kho¸, cßn c«ng t¸c thùc hµnh, ngo¹i kho¸, nhiÒu n¬i thùc hiÖn tuú tiÖn, thËm chÝ kh«ng thùc hiÖn. NhiÒu tr−êng phæ th«ng ch−a tiÕn hµnh nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng. Nh÷ng tiÕt lÞch sö ®Þa ph−¬ng míi ®−îc mét sè tr−êng tiÕn hµnh. HiÖn tr¹ng trªn lµ do nguån tµi liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë c¸c tØnh ch−a ®−îc s−u tÇm vµ chØnh lý, biªn so¹n mét c¸ch hÖ thèng. NhiÒu ®Þa ph−¬ng ®Õn nay ch−a biªn so¹n ®−îc lÞch sö c¸c huyÖn. LÞch sö cña nhiÒu x· ch−a ®−îc nghiªn cøu, biªn so¹n ®Ó gi¶ng d¹y trong nhµ tr−êng, nhÊt lµ ë miÒn nói do ®iÒu kiÖn ®Ó nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng 1 Phan Kim Ngäc, L¹i §øc Thu. VÒ viÖc gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng ë tr−êng phæ th«ng hiÖn nay. Côc c¸c tr−êng s− ph¹m, Hµ Néi, 1985. 10
  11. cßn gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n; (®iÒu kiÖn ®Þa h×nh phøc t¹p, ph−¬ng tiÖn giao th«ng thiÕu thèn, c¬ së vËt chÊt nghÌo nµn, thiÕu ®éi ngò c¸n bé chuyªn m«n cã n¨ng lùc, cã tr×nh ®é nghiªn cøu v.v...). TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®ang ®ßi hái cÇn ph¶i ®Èy m¹nh viÖc nghiªn cøu vµ d¹y häc lÞch sö ®Þa ph−¬ng. §iÒu c¬ b¶n tr−íc hÕt lµ ®éi ngò gi¸o viªn bé m«n lÞch sö cÇn ph¶i ®−îc trang bÞ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng ®Ó cã thÓ ph¸t huy n¨ng lùc cña m×nh, thùc hiÖn nhiÖm vô cña ng−êi gi¸o viªn vµ c¸n bé nghiªn cøu ë c¸c khu vùc, vïng, miÒn kh¸c nhau. Khã ai cã thÓ thay thÕ c«ng viÖc nghiªn cøu cña ng−êi gi¸o viªn lÞch sö ë ngay chÝnh n¬i c«ng t¸c hay trªn miÒn quª, xø së th©n yªu cña m×nh. 11
  12. H−íng dÉn häc tËp Nh÷ng néi dung quan träng cÇn n¾m v÷ng ë ch−¬ng I: 1. CÇn n¾m ch¾c, chÝnh x¸c kh¸i niÖm §Þa ph−¬ng kh¸c víi kh¸i niÖm lÞch sö ®Þa ph−¬ng. Kh¸i niÖm §Þa ph−¬ng ®Ó chØ nh÷ng ®¬n vÞ hµnh chÝnh ®Ó ph©n biÖt víi kh¸i niÖm “c¶ n−íc”, “quèc gia”, “trung −¬ng”. 2. N¾m v÷ng ®èi t−îng, nhiÖm vô vµ néi dung c¬ b¶n cña c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã nh÷ng ®iÓm nµo gièng vµ kh¸c víi lÞch sö chung cña c¶ n−íc. 3. Trªn c¬ së ®ã, ph©n tÝch cho ng−êi häc hiÓu ®−îc s©u s¾c vÞ trÝ, ý nghÜa, tÇm quan träng cña c«ng t¸c nghiªn cøu, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng trong sù nghiÖp gi¸o dôc, ®µo t¹o con ng−êi míi, gãp phÇn x©y dùng quª h−¬ng, xø së cña m×nh. C©u hái h−íng dÉn häc tËp 1. Kh¸i niÖm “§Þa ph−¬ng” vµ “LÞch sö ®Þa ph−¬ng” nªn hiÓu nh− thÕ nµo? 2. LÞch sö ®Þa ph−¬ng cã nh÷ng ®èi t−îng vµ nhiÖm vô nµo? 3. C«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã vÞ trÝ, tÇm quan träng nh− thÕ nµo? 4. C«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã nh÷ng néi dung c¬ b¶n g×? 12
  13. Ch−¬ng II Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng i. c«ng t¸c s−u tÇm t− liÖu 1. VÞ trÝ, tÇm quan träng cña c«ng viÖc s−u tÇm t− liÖu trong nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng C«ng t¸c s−u tÇm t− liÖu lµ b−íc ®Çu, cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh ®Õn kÕt qu¶ cña c«ng t¸c biªn so¹n lÞch sö nãi chung, lÞch sö ®Þa ph−¬ng vµ chuyªn ngµnh nãi riªng. NÕu kh«ng cã t− liÖu lÞch sö sÏ kh«ng thÓ cã c¸c c«ng tr×nh lÞch sö, nhÊt lµ lÞch sö ®Þa ph−¬ng. C¸c tµi liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng (lÞch sö thµnh lËp lµng, x·, lÞch sö chèng ngo¹i x©m, c¸c cuéc khëi nghÜa n«ng d©n, h×nh thµnh kinh tÕ x· héi tr−íc ®©y...) ®−îc l−u tr÷ trong c¸c th− viÖn hoÆc ghi chÐp trong c¸c s¸ch b¸o, Ýt h¬n rÊt nhiÒu so víi nh÷ng vÊn ®Ò chung cña toµn quèc. Ngay c¶ nh÷ng vÊn ®Ò chung ®«i khi còng kh«ng ®−îc ghi chÐp mét c¸ch ®Çy ®ñ, chÝnh x¸c trong c¸c bé lÞch sö cò. §iÒu kiÖn ®Çu tiªn ®Ó b¶o ®¶m tÝnh §¶ng, tÝnh khoa häc cña mét c«ng tr×nh biªn so¹n lÞch sö lµ cÇn ph¶i s−u tÇm, ph¸t hiÖn ®−îc mét khèi l−îng lín t− liÖu tõ c¸c nguån kh¸c nhau tiÒm tµng ë c¸c ®Þa ph−¬ng. LÞch sö lµ ho¹t ®éng cña con ng−êi diÔn ra trong qu¸ tr×nh ®Êu tranh x· héi ®Ó sinh tån vµ ph¸t triÓn, ®Êu tranh chèng ngo¹i x©m ®Ó b¶o vÖ ®éc lËp, tù do, vµ thèng nhÊt ®Êt n−íc, lao ®éng s¸ng t¹o ®Ó x©y dùng quª h−¬ng, ®Êt n−íc... B¶n th©n lÞch sö lµ sù vËn ®éng cña ®êi sèng x· héi hiÖn thùc, hoµn toµn kh¸ch quan. Sù kiÖn lÞch sö diÔn ra trong nh÷ng thêi gian vµ kh«ng gian nhÊt ®Þnh víi nh÷ng diÔn biÕn phong phó, cô thÓ, ®a d¹ng ®−îc béc lé th«ng qua v« sè hiÖn t−îng. Muèn dùng l¹i ®−îc bøc tranh ch©n thùc cña lÞch sö, râ rµng lµ kh«ng thÓ chØ cã mét Ýt t− liÖu, sù kiÖn mµ lµm ®−îc. “Muèn nã trë thµnh c¬ së thùc sù, cÇn ph¶i xÐt kh«ng chót ngo¹i lÖ toµn bé c¸c sù kiÖn cã liªn quan tíi vÊn ®Ò nghiªn cøu, chø kh«ng ph¶i lÊy nh÷ng sù kiÖn c¸ biÖt. NÕu kh«ng ng−êi ta sÏ hoµi nghi cã lý r»ng nh÷ng sù kiÖn Êy ®−îc s−u tÇm mét c¸ch tuú tiÖn, thay mèi quan hÖ kh¸ch quan b»ng chñ nghÜa chñ quan”. V.I. Lªnin ®· chØ cho chóng ta thÊy qu¸ tr×nh t×m tßi vµ lµm râ sù thËt lÞch sö trong c«ng t¸c biªn so¹n lµ mét qu¸ tr×nh v« cïng c«ng phu, gian khæ, phøc t¹p ®Ó s−u tÇm, ph¸t hiÖn c¸c nguån t− liÖu kh¸c nhau. ViÖc thu thËp vµ sö dông nhiÒu nguån sö liÖu (sau khi ®· ®−îc gi¸m ®Þnh) chÝnh lµ ®iÒu kiÖn quan träng gióp cho ng−êi lµm c«ng t¸c biªn so¹n 13
  14. hiÓu ®−îc b¶n chÊt cña mét sù kiÖn lÞch sö nµy hay mét sù kiÖn lÞch sö kh¸c, nã cho phÐp chóng ta tiÕp cËn tõ nhiÒu phÝa víi sù kiÖn ®−îc xem xÐt, víi nhiÒu lo¹i h×nh sö liÖu kh¸c nhau. Thùc tÕ cho thÊy nhê dùa vµo nguån t− liÖu s−u tÇm ®−îc qua c¸c ®ît ®iÒu tra ®iÒn d·, c¸c nhµ sö häc n−íc ta ®· lµm s¸ng tá vµ phong phó thªm nhiÒu vÊn ®Ò liªn quan ®Õn trËn ®¹i th¾ng qu©n M«ng - Nguyªn ë cöa s«ng B¹ch §»ng n¨m 12881; bæ sung vµ kh¾c phôc ®−îc nhiÒu thiÕu sãt cña sö liÖu trong th− tÞch vÒ cuéc chiÕn ®Êu m−êi n¨m gian khæ vµ anh hïng cña nghÜa qu©n Lam S¬n do Lª Lîi l·nh ®¹o 2; kh«i phôc l¹i ®−îc bé mÆt t−¬ng ®èi ®Çy ®ñ vµ ch©n thùc nhiÒu cuéc khëi nghÜa n«ng d©n trong thêi kú lÞch sö phong kiÕn d©n téc... §Ó tiÕn hµnh c«ng cuéc s−u tÇm t− liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng cã kÕt qu¶, cÇn thÊy râ c«ng t¸c tæ chøc s−u tÇm t− liÖu cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi c«ng t¸c biªn so¹n. Néi dung chñ ®Ò vµ thÓ lo¹i cña mét t¸c phÈm lÞch sö ®Þa ph−¬ng sÏ chi phèi vµ quyÕt ®Þnh c¸ch thøc, néi dung t− liÖu cÇn s−u tÇm. Th«ng th−êng, trong c«ng t¸c biªn so¹n lÞch sö ®Þa ph−¬ng, c¸c chñ ®Ò vÒ truyÒn thèng lÞch sö x·, ph−êng, quËn, huyÖn, tØnh, hoÆc lÞch sö chuyªn ngµnh nh− lÞch sö §¶ng bé, lÞch sö §oµn cña mét ®Þa ph−¬ng... C¸c chñ ®Ò nµy cã ®èi t−îng, néi dung ph−¬ng ph¸p s−u tÇm t− liÖu cô thÓ kh¸c nhau, kh«ng thÓ ®ång nhÊt víi nhau. LÞch sö cña mét ®Þa ph−¬ng (th−êng gäi lµ th«ng sö) bao gåm mäi mÆt sinh ho¹t cña nh©n d©n trªn tÊt c¶ c¸c mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, x· héi, cßn lÞch sö §¶ng bé cña mét ®Þa ph−¬ng th× tËp trung chñ yÕu vµo qu¸ tr×nh ra ®êi, ho¹t ®éng cña §¶ng bé, t¸c dông cña sù l·nh ®¹o cña §¶ng bé ®èi víi sù ph¸t triÓn cña ®Þa ph−¬ng, lÞch sö §oµn c¬ së l¹i tr×nh bµy qu¸ tr×nh ra ®êi, ho¹t ®éng cña §oµn d−íi sù l·nh ®¹o, gi¸o dôc cña §¶ng bé ®Þa ph−¬ng. Bªn c¹nh c¸c chñ ®Ò trªn (th«ng sö vµ chuyªn ngµnh) trong thùc tÕ do yªu cÇu cña c«ng viÖc häc tËp, gi¶ng d¹y, nghiªn cøu, phôc vô x· héi, chóng ta còng ®· biªn so¹n c¸c chuyªn ®Ò kh¸c nhau nh− “C¸ch m¹ng th¸ng M−êi”, “Lµng chiÕn ®Êu”, “Phong trµo du kÝch chèng Ph¸p”, “Vµnh ®ai diÖt Mü” cña mét ®Þa ph−¬ng thËm chÝ cßn më réng ph¹m vi vµ quy m« nghiªn cøu c¸c chuyªn ®Ò nãi trªn ®Õn nh÷ng ®Þa ph−¬ng kh¸c nhau. a. Sù kiÖn, sù kiÖn lÞch sö vµ t− liÖu lÞch sö (hay sö liÖu) Tr−íc khi t×m hiÓu c¸c nguån t− liÖu trong nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng cÇn hiÓu râ: - Sù kiÖn lÞch sö - nh÷ng ®iÓm gièng vµ kh¸c nhau Sù kiÖn: nguån gèc kh¸i niÖm vµ néi dung 1 NhiÒu t¸c gi¶, Mét sè trËn quyÕt chiÕn chiÕn l−îc trong lÞch sö d©n téc, NXB Q§ND, Hµ Néi, 1976, tr 84 - 151. 2 Phan Huy Lª, Vµi thÓ nghiÖm ph−¬ng ph¸p kh¶o s¸t ®iÒn d· qua nghiªn cøu khëi nghÜa Lam S¬n (B¸o c¸o t¹i héi nghÞ khoa häc "LÞch sö ®Þa ph−¬ng" do khoa LÞch sö §HSP Hµ Néi I tæ chøc ngµy 04-11-1985). 14
  15. Nguån gèc thuËt ng÷ “Sù kiÖn” Tõ “sù kiÖn” cã nguån gèc tõ ch÷ Latinh “Factum” lÊy tõ ®éng tõ “facere” nghÜa lµ lµm. Tãm l¹i, tõ sù kiÖn cã néi dung: Sù kiÖn cã néi dung: chØ hµnh ®éng, sù vËt ®· x¶y ra, nh÷ng hiÖn t−îng, sù viÖc thuéc vÒ qu¸ khø. Sù kiÖn lÞch sö: Kh¸i niÖm: Sù kiÖn lÞch sö lµ nh÷ng hiÖn t−îng, sù viÖc, biÕn cè x¶y ra trong qu¸ khø ®−îc ghi l¹i b»ng t− liÖu do ho¹t ®éng nhËn thøc cña con ng−êi, mang theo nã dÊu vÕt cña ý thøc x· héi. Nh− vËy kh¸i niÖm sù kiÖn lÞch sö bao gåm hai mÆt: Thø nhÊt, sù kiÖn lÞch sö lµ b¶n th©n, hiÖn t−îng, biÕn cè ®· x¶y ra trong lÞch sö. Thø hai, sù kiÖn lÞch sö ph¶n ¸nh nh÷ng hiÖn t−îng, biÕn cè lÞch sö vµo nhËn thøc cña con ng−êi mét c¸ch kh¸ch quan. Sù kiÖn lÞch sö vÒ b¶n chÊt cã tÝnh chÊt x· héi, lµ s¶n phÈm cña sù ph¸t triÓn lÞch sö - x· héi, kÕt qu¶ cña sù ho¹t ®éng s¶n xuÊt vËt chÊt vµ tinh thÇn cña con ng−êi trong qu¸ khø. VÒ mÆt nhËn thøc, sù kiÖn lÞch sö lµ nh÷ng g× x¶y ra trong qu¸ khø ®−îc ghi l¹i trªn c¬ së c¸c nguån t− liÖu. Nã lµ sù thèng nhÊt biÖn chøng gi÷a kh¸ch quan vµ chñ quan cã trong b¶n th©n hiÖn t−îng lÞch sö, còng nh− trong nhËn thøc lÞch sö ph¶n ¸nh hiÖn thùc ®ã. Tãm l¹i, theo quan ®iÓm m¸c xÝt th× sù kiÖn lÞch sö lµ hiÖn t−îng, biÕn cè x¶y ra trong qu¸ khø ®−îc ghi l¹i b»ng t− liÖu do ho¹t ®éng nhËn thøc cña con ng−êi, mang theo nã dÊu vÕt cña ý thøc x· héi. - Mèi quan hÖ gi÷a kh¸i niÖm sù kiÖn vµ sù kiÖn lÞch sö. Sù kiÖn lµ b¶n th©n hiÖn thùc lÞch sö nªn ®−îc gäi lµ sù kiÖn hiÖn t−îng. Cßn sù kiÖn lÞch sö th−êng ®−îc gäi lµ sù kiÖn tri thøc. Sù kiÖn tri thøc lµ sù ph¶n ¸nh cña sù kiÖn hiÖn t−îng cã tÝnh kh¸ch quan ®· ®−îc con ng−êi nhËn thøc th× sù hiÓu biÕt cña con ng−êi vÒ qu¸ khø míi ®−îc x¸c ®Þnh. Khi nµo nhµ sö häc ph¶n ¸nh ®óng hiÖn thùc kh¸ch quan th× lóc bÊy giê sù kiÖn tri thøc míi lµ sù kiÖn lÞch sö thùc sù kh¸ch quan khoa häc, míi cã gi¸ trÞ lµ c¬ së ®¸ng tin cËy cho nhËn xÐt, kh¸i qu¸t, hiÓu ®óng víi b¶n chÊt cña sù kiÖn ®· x¶y ra. Bëi vËy, mét yªu cÇu ®èi víi ng−êi lµm c«ng t¸c nghiªn cøu lÞch sö lµ trong khi dùng l¹i hiÖn thùc lÞch sö kh¸ch quan, tøc lµ tõ sù kiÖn hiÖn t−îng thµnh sù kiÖn tri thøc khoa häc ®ßi hái ph¶i lµm cho t− duy lÞch sö phï hîp víi hiÖn thùc lÞch sö. Sù kiÖn lÞch sö lµ c¸i g× hiÖn thùc, tån t¹i thùc kh«ng bÞa ®Æt, tr¸i víi ¶o t−ëng. Sù kiÖn lÞch sö lµ c¸i g× cô thÓ tr¸i víi trõu t−îng. Sù kiÖn lÞch sö cßn lµ mét kh¸i niÖm 15
  16. chung chØ mét qu¸ tr×nh c¸c mèi quan hÖ vµ toµn bé nh÷ng hiÖn t−îng cïng lo¹i cã liªn quan víi nhau nh− sù kiÖn lÞch sö “C¸ch m¹ng th¸ng 8/1945”, “C¶i c¸ch Hå Quý Ly”... Sù kiÖn lÞch sö lu«n lu«n cã tÝnh kh¸ch quan. Trong tr−êng hîp ng−êi chÐp sö cè t×nh xuyªn t¹c, bãp mÐo sù kiÖn lÞch sö th× sù kiÖn tri thøc sÏ kh«ng cßn gi¸ trÞ, kh«ng cßn tÝnh khoa häc. Ng−êi xuyªn t¹c lÞch sö kh«ng sö dông ®óng sù kiÖn ch©n x¸c mµ sö dông mét sù kiÖn bãp mÐo, cè dùng lªn th× nh÷ng kÕt luËn nªu lªn kh«ng cßn gi¸ trÞ n÷a (vÝ dô mét sè tr−êng hîp sö dông sù kiÖn ®· xuyªn t¹c vÒ T©y S¬n...). Tãm l¹i, quan ®iÓm m¸c xÝt kh¼ng ®Þnh r»ng sù kiÖn lÞch sö g¾n liÒn víi hiÖn thùc, ph¶n ¸nh hiÖn thùc, cã nh÷ng ®Æc tr−ng nh− tÝnh kh¸ch quan, cô thÓ, tÝnh kÕ thõa, tÝnh miªu t¶... M¸c trong lêi nãi ®Çu “T− b¶n luËn”, “Sù kiÖn lµ ®iÓm xuÊt ph¸t, chç dùa cña viÖc nghiªn cøu chø kh«ng ph¶i ý t−ëng. Nã lµ hiÖn thùc kh¸ch quan, bªn ngoµi. Ph©n tÝch phª ph¸n mét sù kiÖn kh«ng ph¶i so s¸nh nã víi ý t−ëng mµ víi nh÷ng sù kiÖn kh¸c”. F.¡ngghen “Kh«ng hiÓu ®óng nh÷ng sù kiÖn lÞch sö, quyÕt ®Þnh trong mét thêi gian, dï tù x−ng lµ m¸c xÝt th× thùc chÊt ch¼ng hiÓu g× vÒ chñ nghÜa M¸c”. V.I.Lªnin “chñ nghÜa M¸c ®øng v÷ng trªn c¬ së sù kiÖn chø kh«ng ph¶i trªn c¬ së kh¶ n¨ng”. “Nh÷ng ng−êi m¸c xÝt chØ ®em tÊt c¶ søc lùc cña m×nh ®Ó nghiªn cøu mét c¸ch khoa häc nh÷ng sù kiÖn lµm c¬ së cho ®−êng lèi, chÝnh s¸ch cña chóng ta” (V.I. Lªnin toµn tËp, T.5, tr 254). Sù kh¸c nhau vµ gièng nhau gi÷a kh¸i niÖm sù kiÖn lÞch sö vµ biÕn cè lÞch sö gièng nhau nh−ng kh«ng ®ång nhÊt. §iÓm gièng nhau c¨n b¶n gi÷a hai kh¸i niÖm trªn lµ ë chç ®Òu ph¶n ¸nh hiÖn thùc qu¸ khø vµ hiÖn thùc ®−îc ph¶n ¸nh qua ý thøc con ng−êi nghiªn cøu, tån t¹i ®éc lËp víi ý thøc, ý muèn chñ quan vµ con ng−êi nghiªn cøu. Sù kiÖn lÞch sö, biÕn cè lÞch sö chØ cã gi¸ trÞ khoa häc, ph¶n ¸nh ®óng b¶n chÊt cña nã khi ng−êi nghiªn cøu ph¶n ¸nh nã mét c¸ch kh¸ch quan khoa häc, kh«ng bÞ xuyªn t¹c. TÝnh hiÖn thùc cña sù kiÖn lµ b¶n thÓ luËn, th«ng qua con ng−êi ghi chÐp biªn so¹n nã lµ nhËn thøc. B¶n thÓ luËn lµ chñ thÓ, nhËn thøc lµ kh¸ch thÓ. VÝ dô: NÒn v¨n minh s«ng Hång lµ hiÖn thùc kh¸ch quan, cã thùc ®· tån t¹i c¸ch ngµy nay tõ 2700 n¨m, nh−ng ®èi víi chóng ta ë nh÷ng n¨m 60 - 70 thÕ kû XX míi thùc sù trë thµnh sù kiÖn lÞch sö khi cã nhiÒu thµnh tùu nghiªn cøu nÒn v¨n minh ®ã. Trong mét sè tr−êng hîp, kh¸i niÖm sù kiÖn lÞch sö ®−îc dïng ®ång nghÜa víi biÕn cè lÞch sö. VÝ dô: trËn ®¸nh ë OatÐcl«. 16
  17. Sù kiÖn lÞch sö cÇn hiÓu nã ë hai mÆt: thø nhÊt, sù kiÖn lÞch sö lµ b¶n th©n hiÖn t−îng vµ biÕn cè lÞch sö; thø hai, sù kiÖn lÞch sö lµ sù ph¶n ¸nh nh÷ng biÕn cè, hiÖn t−îng lÞch sö vµo nhËn thøc ng−êi nghiªn cøu mét c¸ch ®óng ®¾n: t− liÖu lÞch sö, kh¸i niÖm, quy luËt h×nh thµnh. Cã nh÷ng quan ®iÓm kh«ng chuÈn x¸c vÒ kh¸i niÖm t− liÖu lÞch sö. Tr−íc ®©y cã ng−êi quan niÖm t− liÖu lÞch sö chØ lµ nh÷ng tµi liÖu ch÷ viÕt (h¹n hÑp); cã ng−êi l¹i qu¸ më réng kh¸i niÖm nµy, cho r»ng t− liÖu lÞch sö bao gåm tÊt c¶ nh÷ng g× cßn l¹i cña cuéc sèng ®· qua. Còng cã ng−êi l¹i coi nã nh− mét ph¹m trï triÕt häc, biÓu hiÖn ®Æc tÝnh ph¶n ¸nh cña hiÖn vËt. CÇn hiÓu t− liÖu lÞch sö lµ nh÷ng dÊu tÝch, di tÝch, sù kiÖn, sù viÖc cña qu¸ khø ®· diÔn ra, xuÊt hiÖn nh− s¶n phÈm cña c¸c quan hÖ x· héi nhÊt ®Þnh, mang trong m×nh nã nh÷ng dÊu vÕt cña quan hÖ Êy, ph¶n ¸nh trùc tiÕp vµ trõu t−îng mét mÆt ho¹t ®éng nµo ®ã cña con ng−êi. T− liÖu lÞch sö chøa ®ùng c¸c sù kiÖn hiÖn t−îng. T− liÖu lÞch sö lµ nh÷ng s¶n phÈm ho¹t ®éng cña con ng−êi xuÊt hiÖn nh− mét hiÖn t−îng x· héi. Nã kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi khoa häc lÞch sö, song nã hoµn toµn bÞ ®éng, bÞ chÕ biÕn thµnh c¸c s¶n phÈm kh¸c nÕu ng−êi nghiªn cøu kh«ng kh¸ch quan, cè t×nh bãp mÐo. Nãi c¸ch kh¸c, t− liÖu lÞch sö lµ nguyªn liÖu ®Ó chÕ ra c¸c s¶n phÈm kh¸c trong nghiªn cøu sö häc. ChÊt l−îng chÕ biÕn tr−íc hÕt tuú thuéc vµo t− liÖu lÞch sö cã ch©n x¸c, ®óng kh«ng hay ®· bÞ bãp mÐo, nhµo nÆn. Lªnin: “nghiªn cøu th× ph¶i n¾m lÊy tÊt c¶ nh÷ng sù kiÖn t− liÖu lÞch sö cã liªn quan ®Õn vÊn ®Ò nghiªn cøu, nÕu kh«ng, ng−êi ta cã thÓ hoµi nghi cã c¬ së r»ng thay cho chñ nghÜa kh¸ch quan khoa häc b»ng chñ nghÜa chñ quan ¸p ®Æt”. Nh− vËy, gi÷a t− liÖu lÞch sö vµ sù kiÖn lÞch sö cã ®iÓm gièng nhau lµ ®Òu xuÊt hiÖn vµ tån t¹i ®éc lËp kh¸ch quan ngoµi ý muèn chñ quan cña ng−êi nghiªn cøu. V× vËy, chóng ta th−êng quan niÖm t− liÖu lÞch sö vµ sù kiÖn lÞch sö lµ mét (kh«ng sai còng ®−îc nh−ng kh«ng hoµn toµn). Nã cã ®iÓm kh¸c nhau ë chç kh¸i niÖm t− liÖu lÞch sö bao hµm ph¹m vi réng h¬n, t− liÖu lÞch sö chøa ®ùng c¸c sù kiÖn lÞch sö. VÝ dô, nguån t− liÖu lÞch sö thµnh v¨n trong nghiªn cøu sö häc gåm cã rÊt nhiÒu c¸c sù kiÖn lÞch sö kh¸c nhau trªn nhiÒu mÆt ho¹t ®éng chÝnh trÞ, kinh tÕ, x· héi mµ c¸c nhµ sö häc th−êng gäi lµ c¸c sù kiÖn lÞch sö vÒ kinh tÕ, sù kiÖn chÝnh trÞ, sù kiÖn vÒ hÖ t− t−ëng... Quy luËt h×nh thµnh t− liÖu lÞch sö. C¸c t− liÖu lÞch sö ®−îc h×nh thµnh bëi nhiÒu quy luËt ph¸t triÓn: 17
  18. Quy luËt t− liÖu ph¶n ¸nh quan ®iÓm giai cÊp cña t¸c gi¶ vµ ¶nh h−ëng cña quan ®iÓm Êy ®èi víi néi dung cña t− liÖu (vÝ dù: t− liÖu vÒ kh¸i niÖm n«ng d©n trong chÕ ®é phong kiÕn). Quy luËt ¶nh h−ëng cña hoµn c¶nh cô thÓ, cña nhu cÇu vµ môc ®Ých ra ®êi cña t− liÖu ®èi víi néi dung vµ h×nh thøc cña t− liÖu (vÝ dô trong lÞch sö ViÖt Nam cuèi thÕ kû XIX, thùc d©n Ph¸p më réng ®Èy m¹nh chiÕn tranh x©m l−îc ViÖt Nam, v× vËy mét néi dung bao trïm chi phèi vÒ t− liÖu lÞch sö bÊy giê lµ vÒ c¸c phong trµo kh¸ng chiÕn vò trang chèng Ph¸p x©m l−îc, vÒ néi dung t− liÖu lÞch sö còng rÊt phong phó d−íi nhiÒu d¹ng, nhiÒu nguån: v¨n, th¬, sù kiÖn lÞch sö...). Quy luËt ph¶n ¸nh sù phï hîp gi÷a tÝnh ®óng ®¾n, ®Çy ®ñ cña t− liÖu ®èi víi ý thøc, kh¶ n¨ng chñ quan hay kh¸ch quan cña t¸c gi¶ t− liÖu khi ph¶n ¸nh c¸c sù kiÖn lÞch sö vµo t¸c phÈm cña m×nh (tøc lµ t− liÖu lÞch sö ®−îc h×nh thµnh, ®−îc viÕt ra cã ®óng víi hiÖn thùc kh¸ch quan hay kh«ng tuú thuéc vµo n¨ng lùc, ý thøc cña nhµ sö häc). Bëi vËy, b¶n th©n sù kiÖn hiÖn t−îng lµ kh¸ch quan nh−ng khi ®−îc dùng l¹i, viÕt nªn th× kh«ng cßn ®óng víi hiÖn thùc kh¸ch quan, tøc lµ t− liÖu lÞch sö kh«ng cßn gi¸ trÞ khoa häc n÷a (vÝ dô cã nhiÒu: nh− 1558, NguyÔn Hoµng trÊn thñ ThuËn Ho¸, søc m¹nh §¹i ViÖt chuyÓn tõ B¾c Hµ vµo Nam Hµ). Dùng lªn mét t− liÖu lÞch sö kh«ng cã thùc trong mét c«ng tr×nh nghiªn cøu, bÞa ®Æt kh«ng cã thùc, tøc lµ kh«ng phï hîp gi÷a hiÖn thùc kh¸ch quan víi ý muèn chñ quan. S¸ch HËu H¸n th− chÐp mét t− liÖu lÞch sö vÒ tr¹ng th¸i v¨n ho¸ v¨n minh kh«ng ®óng ë n−íc ta lµ thêi V¨n Lang ¢u L¹c “con g¸i ®i ngoµi ®−êng thµnh tõng ®µn, kh«ng cã ¸o quÇn”, “kh«ng biÕt ¨n hái, c−íi xin”. §VSKTT cña Ng« SÜ Liªn chÐp t− liÖu lÞch sö kh«ng ®óng ®· viÕt: “TriÖu §µ lµ ®Õ v−¬ng më ®Çu quèc thèng nhÊt n−íc ta, lµ triÒu ®¹i më ®Çu cho lÞch sö n−íc ta”. §¹i Nam Thùc lôc triÒu biªn cña tiÒn NguyÔn viÕt vÒ c¸i chÕt cña vua Quang Trung. Sù kiÖn NguyÔn ¸nh tho¸t chÕt khi bÞ ®oµn thuyÒn cña Tr−¬ng V¨n §a ®uæi v.v... Quy luËt vÒ sù liªn quan vµ phô thuéc lÉn nhau cña c¸c t− liÖu nµy ®èi víi c¸c t− liÖu kh¸c. T− liÖu lÞch sö kh«ng chØ lµ mét sù kiÖn hiÖn t−îng mµ cã khi l¹i gåm cã nhiÒu sù kiÖn hiÖn t−îng x¶y ra liªn tiÕp cã mèi liªn hÖ nh©n qu¶ chÆt chÏ. HÖ thèng c¸c kiÕn thøc hiÖn t−îng ®ã t¹o thµnh mét t− liÖu lÞch sö hoµn chØnh, ph¶n ¸nh b¶n chÊt lÞch sö. Muèn hiÓu ®óng b¶n chÊt cña lÞch sö, dùng l¹i lÞch sö ®óng ®¾n kh¸ch quan ph¶i nghiªn cøu toµn bé c¸c kiÕn thøc hiÖn t−îng cã liªn quan. VÝ dô: sù kiÖn lÞch sö c¸ch m¹ng th¸ng T¸m n¨m 1945 bao gåm mét chuçi c¸c sù kiÖn hiÖn t−îng diÔn ra ë nhiÒu n¬i, trong nhiÒu ngµy nãi lªn b¶n chÊt cña c¸ch m¹ng th¸ng T¸m n¨m 1945 lµ cuéc c¸ch m¹ng cña toµn d©n kÕt hîp b¹o lùc cña quÇn chóng víi lùc l−îng vò trang, gi÷a næi dËy cña quÇn chóng víi lùc l−îng qu©n chÝnh quy... 18
  19. Tõ c¸c quy luËt h×nh thµnh vµ ph¶n ¸nh cña t− liÖu lÞch sö, ®ßi hái chóng ta cÇn chó ý mét sè ®iÓm khi sö dông c¸c t− liÖu lÞch sö: T− liÖu lÞch sö bao giê còng nghÌo nµn, kÐm phong phó, kÐm sinh ®éng h¬n b¶n th©n hiÖn t−îng lÞch sö, v× t− liÖu lÞch sö kh«ng ph¶i lµ b¶n th©n lÞch sö, nã chØ lµ l¨ng kÝnh ph¶n ¸nh lÞch sö tuú thuéc vµo ý thøc tr¸ch nhiÖm khoa häc, quan ®iÓm, tr×nh ®é ng−êi biªn so¹n lÞch sö. V× vËy, lÞch sö kh«ng chØ lµ nh÷ng g× cã trong t− liÖu lÞch sö. Ph¶i ®−îc s−u tÇm, ph¸t hiÖn, bæ sung nhiÒu nguån t− liÖu lÞch sö trong nghiªn cøu lÞch sö. ý nghÜa cô thÓ cña tõng t− liÖu ®èi víi tõng vÊn ®Ò lÞch sö kh«ng gièng nhau, cã t− liÖu chØ ph¶n ¸nh ®−îc mét mÆt, cã t− liÖu ph¶n ¸nh nhiÒu mÆt, cã t− liÖu ph¶n ¸nh ®−îc c¸i c¬ b¶n, ®iÓn h×nh, qui luËt, cã t− liÖu chØ ph¶n ¸nh c¸i ®Æc thï, v× vËy, trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu vµ sö dông t− liÖu lÞch sö cÇn ph¶i chó ý: Nghiªn cøu ph¶i c¨n cø vµo néi dung ph¶n ¸nh vµ tÝnh chÊt cña t− liÖu ®Ó trong s−u tÇm t− liÖu cho phï hîp víi yªu cÇu, néi dung cña ®Ò tµi nghiªn cøu. Tr¸nh chÊt ®èng tµi liÖu (nh÷ng sù kiÖn vôn vÆt, lÉn lén gi÷a tµi liÖu chÝnh, phô, c¬ b¶n, kh«ng c¬ b¶n, ®iÓn h×nh, chÝnh x¸c, cïng lo¹i ®Ó ®èi chiÕu). Tr¸nh chØ s−u tÇm sö dông nh÷ng t− liÖu thuéc lo¹i giai tho¹i, dËt sö. 2. C¸c nguån t− liÖu trong nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng Trong viÖc nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng, c«ng viÖc ®Çu tiªn lµ s−u tÇm, chØnh lý t− liÖu. Sù ph¸t triÓn cña khoa häc lÞch sö g¾n liÒn víi viÖc më réng c¸c nguån t− liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng vµ hoµn thiÖn ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch, gi¸m ®Þnh t− liÖu. D−íi ®©y lµ c¸c nguån sö liÖu cÇn s−u tÇm trong nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng. a. Sö liÖu hiÖn vËt hay sö liÖu vËt chÊt bao gåm nh÷ng dÞ vËt kh¶o cæ, nh÷ng c«ng tr×nh kiÕn tróc, nghÖ thuËt, c¸c di tÝch lÞch sö, c¸ch m¹ng ë ®Þa ph−¬ng. Nh÷ng sö liÖu vËt chÊt cã gi¸ trÞ ch©n thùc, gióp chóng ta x¸c ®Þnh mét sè vÊn ®Ò ®Æt ra ®èi víi nh÷ng thêi ®¹i xa x−a khi ch÷ viÕt ch−a ra ®êi. Nã lµ biÓu hiÖn cña ho¹t ®éng lao ®éng s¸ng t¹o cña con ng−êi ®−¬ng thêi, qua nh÷ng t− liÖu ®ã ng−êi nghiªn cøu h×nh dung ®−îc tr¹ng th¸i cña s¶n xuÊt, ®êi sèng vµ v¨n ho¸. Nã t¹o kh¶ n¨ng suy ®o¸n vÒ c¸c mèi quan hÖ kinh tÕ vµ v¨n ho¸ gi÷a c¸c d©n téc, gióp c¸c nhµ nghiªn cøu x¸c minh nh÷ng sù kiÖn ®−îc ghi chÐp trong c¸c tµi liÖu kh¸c. Muèn sö dông nguån sö liÖu nµy b¶o ®¶m tÝnh chÝnh x¸c, khoa häc ®ßi hái ph¶i cã mét tr×nh ®é hiÓu biÕt vÒ c¸c khoa häc hç trî, nhÊt lµ kh¶o cæ häc. Sö liÖu t−îng h×nh còng lµ mét lo¹i sö liÖu vËt chÊt. §ã lµ nh÷ng c«ng tr×nh nghÖ thuËt nh− ®Òn, ®×nh, chïa, th¸p, cung ®iÖn, nh÷ng bøc ch¹m næi... Lo¹i sö liÖu t−îng h×nh cho phÐp nhµ nghiªn cøu lÞch sö ®Þa ph−¬ng t×m hiÓu tr×nh ®é v¨n ho¸ tinh thÇn 19
  20. cña c− d©n ®−¬ng thêi, qua ®ã hiÓu ®−îc quan niÖm cña ng−êi x−a vÒ thÕ giíi, vò trô, x¸c ®Þnh tr×nh ®é chÝnh trÞ, ®Æc ®iÓm v¨n ho¸, nghÖ thuËt cña c¸c ®Þa ph−¬ng ë mçi giai ®o¹n lÞch sö. b. Sö liÖu thµnh v¨n hay sö liÖu viÕt: ®©y lµ nguån t− liÖu gi÷ vÞ trÝ quan träng hµng ®Çu trong c¸c nguån t− liÖu lÞch sö ®Þa ph−¬ng. Nguån t− liÖu nµy rÊt phong phó, ®a d¹ng gåm nhiÒu lo¹i nh− x· héi cµng ph¸t triÓn th× nguån sö liÖu thµnh v¨n cµng phong phó. ë mçi giai ®o¹n lÞch sö, tuú theo sù ph¸t triÓn cña khoa häc kü thuËt mµ sö liÖu thµnh v¨n mang thªm nh÷ng d¹ng kh¸c nhau vµ cã møc ®é phong phó kh«ng gièng nhau. Còng cÇn thÊy r»ng sö liÖu thµnh v¨n ra ®êi cïng víi ch÷ viÕt, v× b¶n th©n ch÷ viÕt còng ®−îc ra ®êi trªn c¬ së yªu cÇu ghi nhí cña con ng−êi. Tuy vËy, ë giai ®o¹n ®Çu cña lÞch sö ®−îc ghi chÐp, sö liÖu thµnh v¨n míi chØ ph¶n ¸nh mét mÆt ho¹t ®éng cña mét bé phËn x· héi, chñ yÕu lµ tÇng líp trªn, giai cÊp thèng trÞ. Cµng ngµy, nhÊt lµ tõ khi khoa häc kü thuËt ph¸t triÓn, sö liÖu thµnh v¨n ngµy cµng chøa ®ùng nhiÒu th«ng tin vÒ c¸c ho¹t ®éng cña con ng−êi ë c¸c ®Þa ph−¬ng qua c¸c thêi kú lÞch sö cña s¶n xuÊt vËt chÊt ®Õn v¨n ho¸ tinh thÇn. Nguån t− liÖu thµnh v¨n bao gåm nh÷ng lo¹i chÝnh yÕu nh− sau: - V¨n bia, minh chu«ng. ë kh¾p mäi miÒn cña ®Êt n−íc, ®Þa ph−¬ng nµo còng cã nh÷ng ng«i ®×nh, ®Òn , chïa... vµ ë nh÷ng di tÝch lÞch sö ®ã ®Òu cã c¸c bia ®¸, chu«ng ®ång cæ, kh¸nh ®ång cæ, mé chÝ trªn ®ã cã kh¾c ghi nhiÒu ch÷ cæ (H¸n, N«m). Th«ng th−êng v¨n bia gåm cã hai lo¹i (bia “hËu” vµ bia sù kiÖn). Bia “hËu” lµ lo¹i bia ®¸ kh¾c ghi tªn tuæi nh÷ng ng−êi trong mét ®Þa ph−¬ng ®ãng gãp tiÒn, cña cho lµng, x· ®Ó x©y dùng l¹i mét ®×nh, chïa hoÆc ®Ó thanh to¸n mét kho¶n thuÕ lín cho ®Þa ph−¬ng ®èi víi nhµ n−íc. Víi c«ng ®ãng gãp ®ã, sau khi chÕt, nh÷ng ng−êi nµy ®−îc d©n lµng ghi nhí, l−u tªn tuæi trªn mét tÊm bia ë ®×nh, chïa vµ ®−îc trë thµnh hËu thÇn, bia ®¸ lo¹i nµy ®−îc gäi lµ bia hËu. Bia “sù kiÖn” kh¸c bia hËu ë chç trªn tiªu ®Ò tÊm bia kh«ng cã ch÷ hËu. VÒ néi dung bia “sù kiÖn” ghi l¹i sù nghiÖp cña mét nh©n vËt lÞch sö, vÒ mét trËn chiÕn ®Êu quan träng cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng vµ cña d©n téc thuë tr−íc, vÒ tµi s¶n ruéng ®Êt cña c¸c quan chøc, vÒ viÖc thµnh lËp chî bóa ®Þa ph−¬ng hoÆc vÒ lÞch sö mét vÞ thµnh hoµng. Minh Chu«ng lµ c¸c bµi kh¾c trªn c¸c chu«ng vµ th«ng th−êng lµ chu«ng ®ång ®Ó ë c¸c chïa thê PhËt. Néi dung chñ yÕu cña c¸c bµi minh chu«ng nãi vÒ sù tÝch c¸c nhµ chïa vµ c¸c vÞ tu hµnh ë chïa. V¨n bia vµ minh chu«ng chøa ®ùng nh÷ng t− liÖu cã gi¸ trÞ ®Ó gãp phÇn nghiªn cøu, biªn so¹n, gi¶ng d¹y lÞch sö ®Þa ph−¬ng trªn mét sè khÝa c¹nh vÒ kinh tÕ, v¨n ho¸, chÝnh trÞ, x· héi, nÕu chóng ta biÕt khai th¸c vµ sö dông. Mçi tÊm bia, chu«ng ®Òu cã kh¾c mét 20
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2