Luận án Tiến sĩ: Tóm tắt lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội (khảo sát xã Cổ Loa Đông Anh, xã Thụy Hương Chương Mỹ, Hà Nội)

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH LƯU KHƯƠNG HOA

LèI SèNG THANH NI£N N¤NG TH¤N

NGO¹I THµNH Hµ NéI HIÖN NAY

(QUA KHẢO SÁT TRƯỜNG HỢP XÃ CỔ LOA HUYỆN ĐÔNG ANH

VÀ XÃ THỤY HƯƠNG HUYỆN CHƯƠNG MỸ, THÀNH PHỐ HÀ NỘI)

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 62 31 06 40

HÀ NỘI - 2016

Công trình được hoàn thành

tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Ng ười hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN DUY BẮC

TS. NGUY

ỄN THỊ TUYẾN

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Ph ản biện 3:

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2016

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia

và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài Thủ đô Hà Nội là trung tâm chính trị, kinh t ế, văn hóa, khoa học, giáo dục và giao d ịch quốc tế lớn của cả nước. Từ sau Đại hội VII (n ăm 1991), cùng với sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH, HĐH) đất nước, quá trình đô thị hóa (ĐTH) ở Hà Nội diễn ra sôi động hơn rất nhi ều so v ới th ời gian tr ước đây, và đặc bi ệt là rất nhanh so v ới mặt bằng chung cả nước. Từ năm 2008, sau khi m ở rộng địa giới hành chính, thành phố Hà Nội có những thuận lợi rất cơ bản, song đồng thời cũng đang phải đối mặt trước những khó khăn, thách th ức không nhỏ trong quá trình phát tri ển. Một trong nh ững thách th ức đó là vấn đề lối sống của thanh niên nông thôn ngoại thành trong quá trình CNH, HĐH và ĐTH thành phố Hà Nội. ộc đổi mới hiện nay, bộ mặt nông thôn ngoại thành Hà Trong công cu Nội đã có nhiều khởi sắc theo hướng văn minh, hi ện đại hơn. Tuy nhiên, đây vẫn là khu vực chậm phát triển trong mặt bằng chung của kinh tế - xã hội thủ đô. Thu nh ập của người nông dân dù đã được cải thiện nhưng vẫn còn khoảng cách khá xa so với khu vực nội thành. Sản xuất nông nghi ệp vẫn mang nặng tính chất của một nền sản xuất nhỏ, manh mún dẫn đến gây lãng phí nhiều nguồn lực quý giá, đặc biệt là nguồn nhân lực con ng ười, trong đó chủ yếu là thanh niên.

Thanh niên luôn và cần phải được đặc biệt quan tâm trong chiến lược đào tạo, bồi dưỡng, phát triển nguồn lực con người. Có thể nói, vấn đề lối sống thanh niên nói chung trong nh ững năm gần đây đã được giới nghiên cứu quan tâm nhiều hơn. Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu về lối sống thanh niên nông thôn trong quá trình CNH, HĐH và ĐTH mạnh mẽ như hiện nay chưa nhiều, mới chỉ có một số công trình nghiên cứu về biến đổi tâm lý của cư dân ven đô, của lối sống làng xã vùng châu thổ Bắc Bộ... mà chưa có công trình nghiên cứu nào về lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội được công bố. Do đó, việc nghiên cứu về lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong giai đoạn hiện nay là một vấn đề cấp thiết không ch ỉ về mặt lý lu ận, mà c ả trong ho ạt động th ực ti ễn qu ản lý,

giáo dục, xây d ựng và phát huy s ức mạnh, ti ềm năng của đội ng ũ thanh niên nông thôn.

2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu

khái niệm lối sống, lối sống thanh niên, lối sống thanh niên

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là lối

2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.1. Mục đích nghiên cứu Luận án nghiên c ứu, nh ận di ện lối sống thanh niên hi ện nay (qua khảo sát trường hợp xã Cổ Loa huy ện Đông Anh và Th ụy Hương huyện Chương Mỹ, thành ph ố Hà Nội) nh ằm dự bá o xu h ướng vận động, phát triển của lối sống thanh niên niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong những năm tiếp theo. Từ đó, xác định những vấn đề đặt ra trong xây d ựng lối sống của thanh niên - v ới tư cách là những chủ thể tí ch cực của lối sống, đề xuất một số khuyến nghị đối với thanh niên và các tổ chức chính trị - xã hội nh ằm phát huy t ốt nh ất sức mạnh của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong những năm tiếp theo. - Làm rõ nông thôn ngoại thành Hà Nội từ góc nhìn văn hóa học. - Khảo sát những biểu hiện cơ bản của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội qua tr ường hợp xã Cổ Loa (huy ện Đông Anh) và xã Thụy Hương (huyện Chương Mỹ) trên 3 lĩnh vực hoạt động chủ yếu: hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa vật chất; hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa tinh thần; hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa xã hội. Từ đó, luận án nhận diện, đánh giá chiều sâu giá trị văn hóa trong những biểu hiện cơ bản của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay. - Phân tích nh ững nhân t ố tá c động cơ bản, dự bá o xu h ướng vận động, phát tri ển của lối sống thanh niên nông thôn ngo ại thành Hà N ội trong những năm tới. - Xác định những vấn đề đặt ra đối với chính bản thân thanh niên và đưa ra một số đề xuất, kiến nghị với các cấp, tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên. sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay.

- Phạm vi thời gian: Luận án lấy mốc thời gian nghiên cứu từ khi Hà

ương pháp liên/đa ngành

3.2. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi không gian: Luận án giới hạn phạm vị nghiên cứu tại nông thôn ngoại thành Hà Nội (qua khảo sát 2 xã là Cổ Loa huyện Đông Anh và Thụy Hương huyện Chương Mỹ, ngoại thành Hà Nội). Nội mở rộng địa giới hành chính (năm 2008) cho đến nay. 4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4.1. Cơ sở lý luận: Nghiên cứu lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội dựa trên các khái ni ệm công cụ cơ bản nh ư: lối sống, lối sống thanh niên, lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội và các lý thuyết hoạt động, lý thuyết giá trị, lý thuyết chức năng... 4.2. Phương pháp nghiên cứu: Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp lu ận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và ch ủ nghĩa duy vật lịch sử để khảo sát, tìm hiểu quá trình hiện thực hóa các giá trị văn hóa trong lối sống của thanh niên; phân tích đặc điểm cũng như xu hướng vận động của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay. Để phù hợp với mã số chuyên ngành, Luận án chú trọng sử dụng phương pháp tiếp cận văn hóa học đối với lối sống, tìm hiểu chiều sâu văn hóa trong lối sống thanh niên. V ới cách ti ếp cận nh ư vậy, Lu ận án sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: - Ph Nghiên cứu lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội là sự thu thập, tổng hợp kết quả nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học chuyên ngành nh ư xã hội học, tâm lý học, sử học, khoa học chính trị và nghiên cứu văn hóa. Ở một chừng mực nhất định, Luận án cũng có áp dụng cách nhìn nhận, phân tích của kinh tế học và khoa học quản lý... - Ph ương pháp tổng hợp, phân tích tài liệu Luận án đã tổng hợp, phân tích ngu ồn thông tin khoa h ọc từ các nghiên cứu đã được công bố ở Việt Nam và n ước ngoài để bước đầu nắm vững được những vấn đề liên quan đến mục đích nghiên cứu. Ngoài ra, Luận án cũng sử dụng các số liệu thống kê sẵn có của các ban ngành đoàn thể các cấp trung ương, thành phố, huyện và xã phục vụ cho đề tài nghiên cứu.

ương pháp nghiên cứu trường hợp

ương pháp điều tra xã hội học

- Ph Lu ận án giới hạn phạm vi nghiên c ứu vào một số huyện ngoại thành có vị trí giáp ranh v ới nội thành, vì vậy, 2 xã là Cổ Loa huyện Đông Anh và xã Th ụy Hương huyện Chương Mỹ được Luận án chọn để làm trường hợp nghiên c ứu. Cổ Loa là xã thuần nông có bề dà y lịch sử và truyền thống văn hóa và xã Th ụy Hương là 1/11 xã được chọn để thực hện triển khai Chương trình xây dựng nông thôn m ới trong cả nước. - Ph Đây là cuộc khảo sát chuyên biệt, tập trung vào mục tiêu là khám phá thực trạng, đo lường mức độ và ph ạm vi ảnh hưởng, tìm hi ểu các nhân tố tác động trực tiếp, dự báo xu thế vận động của các xu hướng lối sống chủ yếu của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay. Cuộc khảo sát được chuẩn bị và tiến hành vào khoảng 6 tháng cuối năm 2014. Luận án đã tiến hành điều tra trực tiếp 317 nam nữ thanh niên trên c ơ sở phiếu điều tra đã được thiết kế xây dựng theo mục đích nghiên cứu. Để có th ể mang l ại tính khách quan cho cu ộc khảo sát, ngoài bảng hỏi anket, Lu ận án đã tiến hành ph ỏng vấn sâu m ột số cá nhân, nhóm thuộc các độ tuổi, trình độ học vấn, nghề nghiệp, địa vị xã hội...khác nhau nhằm đánh giá trung thực lối sống của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong giai đoạn hiện nay. Những kết quả điều tra từ bảng hỏi và phỏng vấn cá nhân, nhóm sẽ là cơ sở để Luận án đưa ra những đề xuất, kiến nghị đối với các ngành, các cấp liên quan. - Phương pháp điền dã thực địa Ph ương pháp điền dã th ực địa giúp cho Lu ận án có được những tài liệu chính xác thông qua vi ệc quan sát th ực tế, ghi chép, ghi âm, ghi hình thực ti ễn sinh động của cu ộc sống sinh ho ạt và lao động hàng ngày c ủa thanh niên nông thôn ngo ại thành Hà Nội. Qua đó, nhận thức được sâu sắc và đầy đủ nhi ều chi ều cạnh hơn của th ực tr ạng nh ững bi ểu hi ện của lối sống thanh niên. Trên cơ sở đó, có được những phân tích, đánh giá và nhận xét mang tính khách quan, khoa h ọc nhằm góp phần đưa ra được những ý kiến đề xuất, kiến nghị có giá trị và khả thi trong thực tiễn. - Phương pháp dự báo

ận án kết hợp giữa phương pháp định tính và định lượng để dự báo

5.1. Ý nghĩa lý luận

ận án đóng góp một số vấn đề lý luận cho chuyên ngành văn hóa học

Lu về xu hướng vận động và phá t tri ển của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong thời gian tới. 5. Ý ngh ĩa lý luận và thực tiễn Lu trong nghiên cứu về lối sống thanh niên và lối sống thanh niên nông thôn. ận án coi lối sống là những hình thức biểu hiện cụ thể của văn hóa, Lu là quá trì nh hiện thực hóa các giá trị và hệ giá tr ị văn hóa trong th ực tiễn cuộc sống hàng ngày của thanh niên. Điều này giải thích tại sao khi nghiên cứu về văn hóa thanh niên, ng ười ta b ắt bu ộc phải nghiên c ứu lối sống thanh niên, và ngược lại, nghiên c ứu lối sống thanh niên để tìm ra chi ều sâu các giá trị văn hóa trong thanh niên. Ngoài ra, luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho học viên, sinh viên chuyên ngành văn hóa học, xã hội học, tâm lý học, tri ết học...nghiên cứu những vấn đề về lối sống, mối quan hệ giữa văn hóa và lối sống, vấn đề con người với sự phát triển bền vững hiện nay. v.v... 5.2. Ý nghĩa thực tiễn Luận án chỉ ra chi ều sâu v ăn hóa của lối sống; sự hiện th ực hóa những giá trị và hệ giá tr ị văn hóa trong lối sống; những nhân tố tác động và xu hướng vận động của lối sống thanh niên. Đồng thời, từ sự phân tích đánh giá đó, Luận án chỉ rõ những vấn đề đặt ra và đề xuất một số khuyến nghị về giải pháp xây d ựng lối sống thanh niên ở nông thôn ngoại thành Hà Nội trong quá trình CNH, HĐH và ĐTH nhằm phát huy tốt nhất những giá trị văn hóa lối sống lành mạnh, đồng thời hạn chế đến mức tối đa mặt trái của nó trong bối cảnh đất nước đổi mới, mở của và hội nhập thế giới ngày càng sâu rộng như hiện nay. 6. Kết cấu của luận án Ngoài ph ần mở đầu, Kết lu ận, danh m ục tài li ệu tham kh ảo và ph ụ lục, nội dung của luận án được kết cấu thành 04 chương, 8 tiết.

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ LỐI SỐNG THANH NIÊN

1.1. T

ỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ LỐI SỐNG THANH NIÊN Cho đến nay, những công trình nghiên cứu về lối sống thanh niên nói chung và lối sống thanh niên nông thôn nói riêng có khoảng vài chục đầu tài liệu. Mặc dù con số trên còn khá khiêm tốn nhưng cũng đã đặt ra tầm quan trọng của việc nghiên cúu vấn đề này, đặc biệt là trong giai đoạn đổi mới, mở cửa, hội nhập quốc tế hiện nay.

Trên c ơ sở những tư li ệu của các tác giả đã được trình bày, Tổng

quan được chia theo 2 nhóm tư liệu: 1.1.1. Nghiên c 1.1.2. Nghiên c

ứu về lối sống thanh niên trên thế giới ứu về lối sống thanh niên ở Việt Nam Điểm lại nh ững công trình nghiên c ứu trên, Lu ận án rút ra m ột số

nhận xét sau:

1.1.3. Nhận xét chung về nghiên cứu lối sống thanh niên và vấn đề

đặt ra Luận án cần tiếp tục bàn luận

Trên thế giới, bước vào kỷ nguyên của văn minh trí tu ệ và toàn cầu hóa, những vấn đề của lối sống, lối sống thanh niên nổi lên nh ư một trong những đòi hỏi cần sự quan tâm đặc biệt của cả xã hội, với một hệ vấn đề phức hợp có liên quan đến tương lai của nhân loại và của chính bản thân thanh niên. Ở Việt Nam, nh ững thay đổi sâu sắc về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội đã dẫn đến sự thay đổi khá rõ trong lối sống thanh niên. Các công trình nghiên cứu đã cho thấy động thái biến đổi rất lớn của thanh niên từ việc làm, các mối quan hệ xã hội, đời sống văn hóa tinh thần, đời sống tâm linh... cùng các biểu hiện hết sức đa dạng, phong phú và phức tạp của nó. Về gó c độ tiếp cận, từ thập niên cu ối của th ế kỷ XX cho đến nay,

những nghiên c ứu về lối sống thanh niên cũng ngày càng đi theo h ướng chuyên sâu hơn, bắt đầu chuyển sang xu hướng nghiên cứu thực nghiệm xã hội (các quan h ệ xã hội, vị thế, vai trò xã hội, v.v...). Càng ngày các xu

hướng tiếp cận vấn đề lối sống thanh niên càng mang tính liên ngành, đa chiều, đa góc c ạnh hơn. Tuy nhiên, vi ệc nghiên c ứu lối sống thanh niên

từ góc độ văn hóa học, mặc dù đã được các nhà khoa học quan tâm h ơn nhưng vẫn còn kh oảng tr ống khá lớn, nh ất là với đối tượng thanh niên đang sinh s ống ở khu vực nông thôn nói chung và nông thôn ngoại thành

Hà Nội nói riêng. ận án ti ếp cận nghiên c ứu lối sống thanh niên nông thôn ngoại Lu thành Hà Nội từ góc nhìn văn hóa học. Điều đó có nghĩa, từ việc khảo sát,

đánh giá thực trạng các biểu hiện cụ thể trong hoạt động sống để tìm hiểu tảng nền văn hóa của lối sống thanh niên, xác định xem nh ững biểu hiện ấy dựa trên hay là sự hiện thực hóa trong thực tiễn những giá trị và hệ giá trị văn hóa nào. Trên cơ sở việc tìm ra những mối liên hệ có tính bản chất

giữa các biểu hiện của lối sống trong hi ện thực với các chiều sâu văn hóa của nó, Lu ận án dự bá o xu h ướng vận động và phá t tri ển của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong những thập niên tiếp theo.

ấn đề đặt ra Luận án cần tiếp tục bàn luận

ọng và kế thừa thành tựu của những công trình đi trước, Luận

- V Trân tr án tiếp tục nghiên cứu những vấn đề cụ thể sau:

Từ góc độ tiếp cận văn hóa học, làm rõ nh ững khái niệm công cụ cơ bản như: lối sống, lối sống thanh niên, lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội. Trên cơ sở đó, có những đóng góp cụ thể về phương diện lý

luận và cách tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu về lối sống thanh niên. Đánh giá thực trạng những biểu hiện cơ bản của lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội qua khảo sát trường hợp xã Cổ Loa, huyện

Đông Anh và xã Th ụy Hương, huy ện Ch ương Mỹ, thành ph ố Hà Nội nhằm thu thập dữ liệu, dữ kiện để phân tích và chỉ ra những giá trị văn hóa trong lối sống của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay.

ơ sở những nhân tố tác động đến lối sống thanh niên, d ự báo Trên c xu hướng vận động của lối sống thanh niên nông thôn ngo ại thành Hà Nội trong những thập niên tiếp theo.

1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN NGHIÊN CỨU VỀ LỐI SỐNG THANH NIÊN

Rút ra những vấn đề đặt ra và một số khuyến nghị về giải pháp nhằm xây dựng lối sống tiên tiến, hiện đại, mang đậm bản sắc văn hóa của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội. 1.2.1. Quan ni ệm về lối sống từ góc nhìn văn hóa học - Quan niệm về lối sống: Tiếp cận lối sống từ góc nhìn văn hóa học chính là nghiên cứu các chiều sâu văn hóa của lối sống để hiểu rõ hơn giá trị và xu hướng vận động, biến đổi của lối sống. Theo đó, có 3 vấn đè cần lưu ý: ối sống là hệ thống những dạng hoạt động sống, phương thức tiến + L hành hoạt động sống ổn định, được lặp đi lặp lại nhiều lần, trở thành thói quen, thành nếp. + Con ng ười luôn ti ến hành các hoạt động sống một cách có ý thức, có tính hướng đích. Lối sống chính là quá trì nh hiện thực hóa các giá trị văn hóa thông qua hoạt động sống của con ng ười trong nh ững điều ki ện sống xác định. hỉ những giá trị văn hóa nào được con ng ười chấp nhận và đang + C hiện thực hóa nó trong cuộc sống hàng ngày mới tạo nên hoạt động sống và làm nên lối sống. Những giá trị đó chính là các chiều cạnh chủ quan của văn hóa, trùng khớp với hoạt động sống và lối sống. Như vậy, lối sống là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm toàn bộ những hoạt động của con ng ười và phương th ức ti ến hành các hoạt động đó trong một xã hội nh ất định. Lối sống bao g ồm các nội dung c ơ bản: lao động sản xuất; tính tích cực chính trị - xã hội, sinh hoạt tinh thần, văn hóa giáo dục, cách nhận thức và ứng xử với các mối qua hệ trong tự nhiên, xã hội và tư duy. - Cơ cấu của lối sống: lối sống của con ng ười thể hiện thông qua 3 hoạt động chính: hoạt động sản xuất vật chất - tương ứng với văn hóa vật chất; hoạt động văn hóa tinh th ần - tương ứng với văn hóa tinh th ần; hoạt động văn hóa xã hội - t ương ứng với văn hóa xã hội. Hay nói một cách khác, văn hóa (vật chất, tinh thần, xã hội) đều do các hoạt động sống - lối sống (sản xuất vật chất, tinh th ần, xã hội) của con ng ười tạo nên. Từ mối

ệm về lối sống thanh niên

1.2.3. Quan ni ệm về lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành

liên hệ ấy, có thể cho rằng: cơ cấu lối sống cũng được chia (m ột cách tương đối) thành ba lĩnh vực: hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa vật chất; hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa tinh th ần và hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa xã hội. 1.2.2. Quan ni Lối sống thanh niên là tổng hòa những hoạt động sản xuất văn hóa vật chất; văn hóa tinh thần và văn hóa xã hội của thanh niên. Tìm hiểu lối sống ều sâu v ăn hóa c ủa lối thanh niên có ngh ĩa là chúng ta phân tích các chi sống, xem những biểu hiện cụ thể của lối sống thanh niên dựa trên hay là sự hiện thực hóa trong th ực tiễn của những giá tr ị và hệ giá tr ị văn hóa nào? Tuy nhiên, trong th ực tế các giá tr ị và h ệ giá tr ị văn hóa không bao gi ờ đứng độc lập hay tác động đến lối sống một cách riêng lẻ mà thường chúng luôn tương tác, đan xen nhau... Và do đó, những hình thức hiện thực hóa lối sống thanh niên trong th ực tiễn đời sống cũng hết sức phong phú, đa dạng và phức hợp. Do có những quan niệm khác nhau trong nghiên cứu lối sống nên cách tiếp cận và quan niệm về lối sống thanh niên cũng được thể hiện trên nhi ều bình di ện khác nhau. Song, dù tiếp cận từ gó c độ nghiên cứu nào thì về cơ bản, lối sống thanh niên cũng bao gồm ba lĩnh vực hoạt động chính: hoạt động hi ện th ực hóa giá tr ị văn hóa vật ch ất, hoạt động hi ện thực hóa giá trị văn hóa tinh th ần và hoạt động hiện thực hóa các quan hệ xã hội. Trong phạm vi nghiên c ứu của mình, từ góc nhìn văn hóa học, Luận án quan ni ệm: Lối sống thanh niên là quá trình hi ện thực hóa các giá tr ị văn hóa thông qua ho ạt động sống của thanh niên trong nh ững điều kiện sống xác định. Đó là nh ững cách th ức, ph ương pháp và các hình th ức hoạt động sống cơ bản, tiêu bi ểu, tương đối ổn định của cá nhân và c ộng đồng thanh niên nh ằm duy trì s ự tồn tại và phát tri ển của chính bản thân thanh niên. Hà Nội Trên c ơ sở các quan niệm về lối sống, lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội như đã trình bày ở trên, chúng tôi có thể đưa ra ý kiến

về quan niệm lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội như sau: Lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội là quá trình hi ện thực hóa các giá tr ị văn hóa thông qua ho ạt động sống của thanh niên. Đó là những cách th ức, ph ương pháp và hình th ức hoạt động sống cơ bản, tiêu biểu, tương đối ổn định của cá nhân và c ộng đồng thanh niên trong nh ững điều kiện kinh tế - xã hội nhất đinh, được thể hiện trong các lĩnh vực hoạt động sản xuất văn hóa vật chất, hoạt động văn hóa tinh th ần và hoạt động văn hóa xã hội. Lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội là sự thể hiện phẩm chất, đạo đức, trình độ, thế giới quan, nhân sinh quan của thanh niên trước cuộc đời.

1.2.4. Lý thuyết ti ếp cận nghiên c ứu lối sống thanh niên nông

- Lý thuyết chức năng xem xét khả năng thích ứng, tính hướng đích

thôn ngoại thành Hà Nội - Lý thuy ết ho ạt động nhì n lối sống thanh niên nh ư một hệ th ống những dạng ho ạt động sống ổn định của thanh niên t ừ cách th ức làm ăn sinh sống, tiêu dùng các sản phẩm văn hóa; cách thức vui chơi giải trí, sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng; các mối quan hệ gia đình dòng họ, định hướng giá trị v.v... nghĩa là toàn bộ các hoạt động cơ bản diễn ra trong th ực tiễn cuộc sống hàng ngày của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội... ết giá trị nhìn lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà - Lý thuy Nội như một hệ thống giá trị để định hướng cho hoạt động và hành vi c ủa thanh niên. cũng nh ư sự duy trì tí nh ổn định của hệ thống trong thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội với sự biến đổi của môi tr ường và hoà n cảnh khác quan.

Tiểu kết chương 1

Tổng quan tình hình nghiên cứu cho thấy, đã có khá nhiều công trình nghiên cứu của các học gi ả trên th ế giới và Việt Nam nghiên c ứu về lối sống thanh niên. Có thể nói, trong những thập niên gần đây, thanh niên đã và đang trở thành một vấn đề chiến lược, được quan tâm đặc biệt ở cả tầm quốc gia và quốc tế. Nếu như trước đây, sự quan tâm của cả xã hội và hệ thống chính trị dành cho thanh niên tr ước hết và chủ yếu tập trung vào các

vấn đề như công ăn vi ệc làm, giáo dục đào tạo, định hướng giá tr ị và ý thức hệ, v.v...thì ngày nay, trong quá trình nghiên cứu, giải quyết những vấn đề đó, vai trò của thanh niên với tư cách là chủ thể mỗi lối sống ngày càng được đề cao. Như thế, lối sống và định hướng lối sống tuy không phải là vấn đề gốc, bao trùm nhưng lại trọng yếu và nóng bỏng có liên quan đến tất cả các vấn đề khác, và vì vậy được quan tâm ngày càng mạnh mẽ. Ở Việt Nam, xu hướng tiếp cận những vấn đề nghiên cứu về lối sống, lối sống thanh niên ngày càng mang tính liên ngành, đa chiều, đa góc cạnh hơn. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu trước đây hầu hết thường tập trung nhi ều vào nghiên c ứu, nh ận di ện và đánh giá sự biến đổi lối sống trong xã hội chuyển từ nông thôn sang đô thị... mà rất ít chú ý đến lối sống của đối tượng thanh niên ở khu v ực nông thôn. Cho đến th ời điểm hi ện nay, các công trình nghiên c ứu chuyên kh ảo về lối sống thanh niên, l ối sống thanh niên nông thôn ở nước ta còn hết sức khiêm tốn. Đặc biệt, nông thôn gắn với ngoại thành Hà N ội hi ện vẫn còn bỏ ng ỏ, vẫn đang là một khoảng trống lớn cần được các nhà khoa học nghiên cứu, phân tích và mổ xẻ ở nhiều bình diện khác nhau.. Về cơ sở lý luận, Luận án đã chỉ ra cách tiếp cận văn hóa học trong nghiên cứu lối sống, lối sống thanh niên, l ối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội. Chúng tôi cho r ằng, lối sống là quá trình hi ện thực hóa các giá tr ị và h ệ giá tr ị văn hóa di ễn ra trong th ực ti ễn cu ộc sống hàng ngày. Tìm hiểu lối sống thanh niên có ngh ĩa là chúng ta phân tích các chi ều sâu v ăn hóa c ủa lối sống, xem nh ững bi ểu hiện cụ thể của lối sống thanh niên d ựa trên hay là s ự hi ện th ực hóa trong th ực ti ễn của những giá tr ị và h ệ giá tr ị văn hóa nào? Lu ận án quan ni ệm lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội là nh ững cách th ức, ph ương pháp và hình th ức ho ạt động sống cơ bản, tiêu bi ểu, tương đối ổn định của cá nhân và c ộng đồng thanh niên, được thể hiện trong lĩnh vực hoạt động sản xu ất văn hóa vật ch ất, ho ạt động văn hóa tinh th ần và hoạt động văn hóa xã h ội... để duy trì s ự tồn tại và phát tri ển của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội. Trên c ơ sở làm rõ những khái niệm công cụ trên, Lu ận án đã đưa ra được khung lý thuyết ti ếp cận để thực hi ện các bước tiếp theo nh ằm hoàn thành mục tiêu mà Luận án đã đặt ra.

Ch ương 2

THỰC TRẠNG LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY

2.1. KHẢO SÁT LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN

Khái quát tình hình kinh tế, văn hóa, xã hội của xã Cổ Loa,

2.1.2. Th ực trạng lối sống thanh niên tại 2 xã Cổ Loa, huy ện

NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HI ỆN NAY (qua tr ường hợp xã Cổ Loa, huy ện Đông Anh và xã Thụy Hương, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội) 2.1.1. huyện Đông Anh và xã Thụy Hương, huyện Chương Mỹ Đông Anh và xã Thụy Hương

- Hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa vật chất - Hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa tinh thần - Hoạt động hiện thực hóa giá trị văn hóa xã hội 2.2. ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN

Hình thành dần một lối sống năng động, biết tiếp nhận các

2.2.2. Trình độ học vấn, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực tâm lý

NGOẠI THÀNH HÀ NỘI 2.2.1. giá trị sống phù hợp Trong giai đoạn đẩy mạnh CNH, H ĐH, ĐTH và hội nh ập qu ốc tế nhanh, mạnh như hiện nay ở thành phố Hà Nội, nhịp sống ở khu vực nông thôn cũng di ễn ra h ối hả, năng động hơn, các thông tin c ập nh ật nhanh hơn, giao thông t ấp nập hơn, cả cơ hội và thách thức cũng phong phú, đa dạng hơn... Bối cảnh đó đã khiến cho thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội biết đề cao các yếu tố mà ta coi nh ư một thứ " vốn văn hóa", chẳng hạn nâng cao ki ến thức, kỹ năng, mở rộng mạng lưới xã hội để tìm kiếm cơ hội việc làm và phát triển.v.v.... Sự thay đổi đó đã và đang hình thành nên một lối sống mới năng động, chủ động tiếp nhận, điều chỉnh các giá trị sống phù hợp. xã hội chưa đáp ứng yêu cầu phát triển Vấn đề nổi cộm nhất của thanh niên nông thôn ngo ại thành Hà N ội hiện nay, đó là: trình độ học vấn, kỹ năng ngh ề nghiệp và năng lực tâm

lý xã hội, khả năng ứng phó với những thách th ức trong cu ộc sống hiện tại. Th ực tế cho th ấy, trình độ học vấn và kỹ năng ngh ề nghiệp là một trong những vấn đề cơ bản, quan trọng và bức xúc nhất hiện nay đối với thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội bởi nó liên quan tr ực ti ếp đến việc đảm bảo và định hướng cho tương lai của chính thanh niên, cũng như sự phát triển ổn định và bền vững của toàn xã hội. Một số kỹ năng sống khác như năng lực tâm lý xã hội, khả năng ứng phó một cách có hiệu quả với những yêu cầu và thách thức của cuộc sống, hay nói cách khác là khả năng duy trì đời sống vật chất và tinh thần như thế nào ( biểu hiện qua hành vi, sự tương tác với người khác, với nền văn hóa và môi trường xung quanh) cũng là vấn đề gây bức xúc, nhức nhối trong xã hội những năm gần đây.

2.2.3. Ngày càng gia tăng sự pha trộn giữa lối sống nông thôn và

lối sống thành thị

Cho đến nay (năm 2015), về căn bản ngoại thành Hà Nội vẫn là một khu vực nông dân v ới đa số dân cư sống ở nông thôn và dựa vào kinh tế nông nghiệp hoặc các ngành kinh t ế khá c có liên quan đến nông nghi ệp. Dù đặt trong bối cảnh của quá trình hiện đại hóa và toàn cầu hóa, thì lối sống của thanh niên nông thôn vẫn dựa trên tảng nền nông dân- nông thôn- nông nghiệp. Thanh niên là một bộ phận hữu cơ của cộng đồng, dân tộc; do đó, lối sống của thanh niên ở đây mang những đặc trưng cơ bản của lối sống nông thôn - nông dân. quá trình CNH, HĐH, ĐTH và TCH hiện nay, nền văn minh Trong thành thị cùng với các giá trị văn hóa và lối sống đặc trưng của thành thị làm bi ến đổi đang tác động mạnh mẽ và o đời sống cư dân nông thôn, nhanh chóng, toàn diện và sâu sắc toàn bộ đời sống xã hội nông thôn, đặc biệt là văn hóa và lối sống của thanh niên. Thông qua đó, quá trình tương tác thành thị - nông thôn di ễn ra song hành, trong đó cả hai nhóm cư dân, với tính cách là những cá nhân và cộng đồng đều là chủ thể văn hóa. Biểu hiện rõ nhất của sự pha trộn này là đồng thời với việc tiếp nhận nhiều hình thức sinh hoạt văn hóa mới hóa trẻ trung, sôi động, phù hợp với xã hội hiện đại là việc giữ gì n bản sắc văn hóa truy ền th ống làng xã, phát tri ển

các hoạt động tâm linh nh ư tham gia các hoạt động lễ hội, thờ cúng; tôn trọng những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp như trọng đạo lý, đề cao gia đình; v.v... 2.2.4. Các quan hệ xã hội cơ bản chưa có sự thay đổi rõ rệt Về cơ bản, trong các mối quan h ệ xã hội thì hệ thống giá trị chuẩn mực truy ền thống vẫn là những định hướng chủ yếu cho các khuôn m ẫu ứng xử của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội. Bản chất nhân văn và cá c hình thái bi ểu hi ện của lối sống là tương đối nh ất quán so v ới truyền thống, bởi kết cấu xã hội cơ bản vẫn được duy trì, tuy có một số biến đổi. Ở một góc độ nhất định, sự bình đẳng trong mối quan hệ vợ chồng được khẳng định hơn so với truyền thống. Xu hướng thống nhất những giá trị chung trong gia đình nh ưng không giành quy ền phủ định các giá tr ị riêng. Ý thức của thanh niên về giá trị gia đình theo chiều hướng tích cực, bắt nhịp với xã hội hiện đại hơn...

Tiểu kết chương 2

Từ những gì đã khảo sát và phân tích ở chương này, chúng ta có thể

nhận di ện được nh ững đặc điểm cơ bản nh ất của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà N ội hiện nay. Trước hết, đó là những đặc điểm về qui mô và tỷ trọng của nhóm xã hội - dân cư thanh niên trong cơ cấu dân cư của 2 xã, sau đó là những đặc điểm cơ bản về điều kiện tự nhiên, tình hình phát triển kinh tế - xã hội của xã Cổ Loa và xã Th ụy Hương. Cùng với tốc độ phát triển của công cu ộc CNH, HĐH, ĐTH thủ đô Hà Nội, đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội và cảnh quan môi tr ường của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà N ội đã thay đổi rất nhi ều. Chính điều đó đã đặt thanh niên nông thôn C ổ Loa và Th ụy Hương tr ước nh ững sự thay đổi cần thiết về lối sống.

Tiếp đó, Lu ận án trình bày kết qu ả kh ảo sát, đánh giá những bi ểu hiện của lối sống thanh niên xã Cổ Loa, huy ện Đông Anh và xã Th ụy Hương, huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội trên 3 lĩnh vực: hoạt động hiện thực hóa giá tr ị văn hóa vật chất, hoạt động hiện thực hóa giá tr ị văn hóa tinh thần và hoạt động hiện thực hóa giá trị các mối quan hệ xã hội. Từ

đó nhận diện, đánh giá những đặc điểm cơ bản của lối sống của thanh niên thanh niên nông thôn ngo ại thành Hà N ội. Có thể thấy, một lối sống mới năng động, sáng tạo, bi ết chủ động ti ếp nh ận, điều chỉnh các giá tr ị lao động phù hợp đang dần được hình thành. Tuy nhiên ch ất lượng ngu ồn nhân lực hiện nay chưa đáp ứng được yêu cầu trong giai đoạn đẩy mạnh sự nghiệp xây d ựng Nông thôn m ới, CNH, H ĐH, ĐTH. Ở một khía cạnh khác, tuy rằng các quan hệ xã hội cơ bản hiện nay ch ưa có sự thay đổi rõ rệt, nhưng quá trình tương tác, tiếp biến văn minh, văn hóa giữa nông thôn và thành thị trong bối cảnh của sự bùng nổ công nghệ thông tin và TCH ngày một gia tăng như hiện nay, văn hóa lối sống của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội đã và đang bị pha trộn giữa lối sống nông thôn và lối sống thành thị.

Chương 3 NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY

3.1. CÁC NHÂN T Ố TÁ C ĐỘNG ĐẾN LỐI SỐNG THANH NIÊN

ự nghiệp đổi mới đất nước và quá trì nh công nghi ệp hóa,

NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI 3.1.1 S hiện đại hóa, đô thị hóa thành phố Hà Nội Đây là yếu tố tác động có tính chất bao trùm, tạo nên và định hướng toàn bộ diễn bi ến cơ bản trong đời sống dân t ộc Vi ệt Nam, trong đó có nông thôn ngoại thành Hà Nội, bao gồm cả quá trì nh biến đổi giá trị văn hóa, tư duy và lối sống của tất cả các nhóm, các giai tầng trong xã hội, đặc biệt là thanh niên.

3.1.2. Chương trình Mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới Đây là yếu tố tác động có vai trò định hướng đối với quá trì nh biến đổi lối sống của thanh niên nông thôn ngo ại thà nh Hà Nội trong kho ảng vài năm trở lại đây.

3.1.3. Phương tiện truyền thông đại chúng

Đây là yếu tố tác động hàng ngày đến thanh niên thông qua ph ương tiện truyền thông đại chúng như: sách, báo, phim ảnh, tivi, đài, các phương tiện điện tử, truyền hình, báo chí, online, trang web...

3.1.4. Môi tr ường giáo dục gia đình và tổ chức chính tr ị - xã h ội

của thanh niên

Đây là những yếu tố tác động trực tiếp, có vai trò chủ yếu đối với quá

trình phát triển nhân cách và định hướng lối sống của thanh niên.

Những yếu tố nà y cù ng th ường xuyên, liên tục, lồng ghé p, hò a quyện với nhau tác động lên đời sống và cùng tạo nên những chuyển biến về nhận thức, tình cảm, thái độ, động cơ giá trị, v.v...của thanh niên, có vai trò chi ph ối hành vi và lựa chọn lối sống, định hướng xu th ế vận động và phát triển của lối sống trong thanh niên.

3.2. XU H ƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG

THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI

3.2.1. Trân trọng gi ữ gì n và phá t huy nh ững giá tr ị văn hóa

truyền thống tốt đẹp của cộng đồng dân tộc ệc thanh niên ngày càng tham gia đóng góp nhi ều hơn vào sự Vi phục hồi của lễ hội truy ền thống và nhiều sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng khác là một minh ch ứng cho m ột trong nh ững xu h ướng lối sống lành mạnh, tích cực quan trọng của thanh niên là tôn trọng và phát huy những giá tr ị văn hóa truy ền th ống tốt đẹp của dân t ộc, bao g ồm cả giá tr ị văn hóa gia đình và cộng đồng làng xã. Điều đó có ngh ĩa, nh ững giá tr ị truyền th ống đó đang phát huy tác động, góp ph ần quan trọng vào vi ệc định hướng lối sống và hành vi ứng xử của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay. 3.2.2. Quan tâm đến những vấn đề thiết thực của cuộc sống Có thể nó i, xu h ướng quan tâm nhi ều hơn đến nh ững vấn đề thiết thực của cu ộc sống hi ện nay, m ột mặt bắt ngu ồn từ nền văn hóa truy ền thống của xã hội nông thôn c ổ truyền, mặt khác còn là sản phẩm chủ yếu của xã hội hi ện đại ngày nay. Vì vậy, lối sống quan tâm nh ững vấn đề

3.2.4. Chủ động tham gia h ội nhập trong nước và quốc tế

thiết th ực là một xu h ướng tất yếu, phù hợp với yêu c ầu khách quan của cuộc sống, của đất nước và thời đại. 3.2.3. Năng động, sáng tạo, khả năng thích nghi cao Tính năng động, sáng tạo của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội đang hướng mạnh vào việc đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, công nghệ mới vào sản xuất kinh doanh; phát triển ngành nghề mới, khôi phục và mở rộng nghề truyền thống tại địa phương; tham gia xây d ựng và phát triển thị trường mới, đẩy mạnh tiêu thụ sản phẩm và hàng hóa. Chính nhờ có " phong trào 4 m ới" nà y mà thanh niên nông thôn đã nâng cao được nhận th ức về ý ngh ĩa, vai trò nông nghiệp, nông thôn và nông dân trong thời kỳ CNH, HĐH Thủ đô. Thanh niên ngày nay r ất có điều kiện thuận lợi trong vi ệc biểu lộ ý kiến, bộc lộ bản thân và tham gia tích c ực, trực tiếp đời sống xã hội. Do đó, cơ hội giao lưu, hội nhập với dân tộc và thời đại ngày càng được nâng cao. Các phương tiện truyền thông đại chúng trong những năm gần đây đã giúp thanh niên nông thôn ti ếp cận rất nhanh v ới ti ến bộ khoa h ọc công nghệ, thông qua đó mà không ngừng mở rộng giao lưu, hội nhập với đất nước và thời đại, vì vậy mà càng rất cần nâng cao năng lực chủ động tham gia hội nhập trong nước và quốc tế. ếu trách nhiệm, buông thả bản thân và xem nhẹ luật pháp 3.2.5. Thi Những biểu hiện của xu hướng lối sống này hết sức đa dạng, tuy dễ dàng quan sát được nh ưng rất khó khá i quát hóa ho ặc phân tích, chỉ ra những đặc tr ưng chung có tí nh bản ch ất, dù hà ng ngày nó đang gây ra những lo ngại sâu s ắc và những nỗi nh ức nh ối trong xã hội. Tuy xu hướng này chỉ ảnh hưởng trong m ột bộ phận thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hi ện nay, song đây vẫn là một trong nh ững xu h ướng lối sống nguy hi ểm, không nh ững gây ra nhi ều hi ện tượng, cách hành xử phản cảm, tạo nên nh ững sự bức xúc, ph ẫn nộ trong dư luận xã hội mà còn tr ực ti ếp đe dọa thu ần phong mỹ tục của dân t ộc và tương lai của thanh niên.

Tiểu kết chương 3

Trong ch ương này Lu ận án đã phân tích một cách hệ thống nh ững nhân tố tá c động tr ực ti ếp đến quá trì nh hình thành và phá t tri ển các xu hướng lối sống chủ yếu đang tồn tại trong l ối sống của thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hi ện nay. S ự nghiệp đổi mới đất nước và quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa thành phố Hà Nội; chương trình mục tiêu qu ốc gia xây d ựng Nông thôn mới; các ph ương ti ện truy ền thông đại chúng; môi trường giáo dục gia đình và tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên... cùng có vai trò định hướng và chi ph ối hà nh vi và lựa chọn sống, tức là tạo nên những chuyển biến trong lối sống của thanh niên. Trên cơ sở đó, luận án dự báo xu hướng vận động của lối sống thanh

niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trên những nét lớn cơ bản sau:

Trân trọng giữ gìn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của cộng đồng dân t ộc là một xu h ướng mang tính qui lu ật. Bởi lẽ, trong quá trình HĐH, càng gia t ăng tiếp xúc với các giá trị văn hóa, văn minh hiện đại thì các cộng đồng người càng có nhu cầu khẳng định bản sắc riêng của mình, ki ểm ch ứng, thủ thá ch hành trang v ăn hóa truy ền th ống của mình để chắt lọc, củng cố và phá t huy nh ững giá tr ị cò n phù hợp. đến những vấn đề thiết thực của cuộc sống là xu hướng tất Quan tâm yếu, phù hợp với yêu cầu khách quan của cuộc sống, của đất nước và thời đại. Hơn nữa, đây cũng là một trong những đặc điểm nổi bật trong lối sống của thanh niên các nước tiên tiến, hiện đại.

Năng động sáng tạo, khả năng thích nghi cao là xu hướng của thế hệ thanh niên trong th ời kỳ CNH, HĐH và hội nh ập qu ốc tế. Đây cũng là thành tựu có ý ngh ĩa quan trọng của đường lối đổi mới của Đảng, Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới hiện nay.

Chủ động tham gia hội nhập trong nước và quốc tế là xu hướng phát triển nh ững ph ẩm ch ất của th ế hệ "công dân toàn cầu". Đây là một xu hướng có tác động tích cực đến quá trình định hướng lối sống và tích cực chuẩn bị hành trang đi tới tương lai của thế hệ thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay.

Chương 4 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VỚI LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI

ỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VỚI LỐI SỐNG THANH NIÊN NÔNG

4.1. NH THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI Một là, giữ gìn, phát huy nh ững giá trị truyền thống tốt đẹp của lối sống dân tộc, trong đó có thanh niên, vốn đã được hình thành và chắt lọc qua hàng ngàn năm xây d ựng và bảo vệ đất nước. Nh ững giá tr ị truyền thống đó sẽ là tấm căn cước, là hành trang cốt lõi để thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội nhập cu ộc, lập thân, l ập nghiệp trong công cu ộc đổi mới và hội nhập quốc tế hiện nay. Hai là, xây dựng một lối sống lành mạnh, văn minh. Chính lối sống với những chuẩn mực tốt đẹp đó sẽ là đối trọng có tác dụng ngăn chặn và đẩy lùi tốt nhất, hiệu quả nhất lối sống phản văn hóa, ích kỷ và thực dụng đang có nguy cơ ngày càng gia tăng trong đời sống xã hội ta hiện nay. Ba là, kiên trì xây dựng lối sống mà trong đó, văn hóa ứng xử phải được đề cao, pháp luật phải được tôn trọng. Một xã hội mà trong đó văn hóa ứng xử và phá p luật không được coi trọng sẽ là một xã hội hỗn loạn, vô đạo lý, vô chính phủ và không thể tồn tại, phát triển bền vững. Bốn là, xây dựng hệ thống giá trị, chuẩn mực lối sống phù hợp với định hướng phát triển nông thôn mới và công nghiệp hóa, hiện đại hóa thủ đô hiện nay. Năm là, nâng cao ch ất lượng nguồn nhân l ực thanh niên nông thon ngoại thành Hà Nội thông qua vi ệc trang bị cá c kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp để thí ch ứng với sự biến đổi nhanh chóng của đất nước và thời đại. Chúng tôi cho r ằng, năm vấn đề trên là những vấn đề nó ng bỏng, thiết thân của thanh niên hi ện nay, và là một vấn đề sống còn không th ể không giải quyết cả về trước mắt và lâu dài. Vấn đề đặt ra là làm sao để người nông dân thích nghi là một câu hỏi lớn đòi hỏi những giải pháp và nỗ lực lớn của cả hệ thống chính trị với những quyết sách phù hợp.

4.2. MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ ĐỐI VỚI LỐI SỐNG THANH NIÊN

NÔNG THÔN NGOẠI THÀNH HÀ NỘI HIỆN NAY

Với tư cách là chủ thể tích cực của lối sống, trong th ời gian tới, bản thân mỗi thanh niên c ần tập trung vào một số điểm mấu ch ốt trong định hướng lối sống như sau:

4.2.1. Cần tích cực, chủ động trong việc lựa chọn giá trị, hành vi,

lối sống của chính mình

Với tư cách là một lực lượng xã hội đặc thù, những chủ nhân tương lai của đất nước, của chế độ, ngày nay thanh niên cần và hoàn toàn có đủ khả năng chủ động trong việc chuẩn bị hành trang cuộc đời, tích cực chuẩn bị cho tương lai của bản thân, cộng đồng và dân tộc. Trong đó, việc tích cực, chủ động lựa chọn lối sống là một vấn đề hết sức quan trọng. Tuy nhiên, sự chủ động này không có nghĩa là thanh niên có quyền từ chối tất cả mọi sự kiểm soát, quản lý, chăm lo, tư vấn và định hướng của gia đình, nhà trường và xã hội, mà hơn lúc nào hết, đây là giai đoạn thanh niên r ất cần sự hướng dẫn, giám sát và hỗ trợ tích cực từ phía gia đình, nhà trường và các tổ chức chính trị - xã hội.

4.2.2. Cần tăng cường học tập để chuẩn bị tốt hơn nữa hành

trang tri thức khoa học, tri thức văn hóa và kỹ năng sống

Hiện nay, v ấn đề đặt ra chính là s ự di chuy ển lực lượng lao động (chủ yếu thanh niên) theo h ướng chủ đạo từ nông thôn ra thành ph ố và sự dịch chuyển từ nền kinh tế nông nghi ệp sang nền kinh tế phi nông nghi ệp đã không di ễn ra một cách hài hòa, h ợp lý, ch ưa có sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Thực chất không phải cuộc cách mạng công nghi ệp đã lôi kéo thanh niên từ nông thôn vào thành ph ố, mà chính là thanh niên nông thôn, do không có việc làm trên mảnh đất quê hương đã buộc phải tìm đến thành phố như đến với một phương thức mưu sinh mới. Song, điều đáng nói ở đây là họ ra đi với hành trang lớn nhất là sức lao động thuần túy cơ bắp sẵn có của mình... Đây là một vấn đề hết sức nan giải đã, đang và sẽ trở nên bức thiết đối với nông thôn ngoại thành Hà Nội hi ện nay, n ếu chúng ta không có những giải pháp can thiệp kịp thời và hữu hiệu.

ần nâng cao n ăng lực hội nh ập trong xu th ế đổi mới và

ần tăng sức đề kháng trước những mặt trái của internet

Hơn nữa, trong thời đại hội nhập ngày nay sự tương tác giữa các địa phương, vùng, mi ền, qu ốc gia, dân t ộc... là t ất yếu. Để thanh niên nông thôn nhận thức được cái hay, cái d ở của mình và nỗ lực điều chỉnh nó cho phù hợp với dòng chảy chung của dân tộc và thời đại, để thành phố Hà Nội thành công và phát tri ển bền vững trong t ương lai, điều đó phụ thuộc rất lớn vào kh ả năng chu ẩn bị tốt hơn hành trang tri th ức khoa học, tri th ức văn hóa và kỹ năng sống của thanh niên - m ột lực lượng xã hội to lớn và cốt yếu của Thủ đô. 4.2.3. C toàn cầu hóa Trong bối cảnh hiện nay, xã hội nông thôn mặc dù vẫn là nơi lưu giữ đậm nh ất các giá tr ị văn hóa lối sống truy ền th ống tốt đẹp của dân t ộc, song sự hỗn dung v ăn hóa c ũng đang diễn ra sâu r ộng. Cho nên, r ất cần định hướng sao cho h ạn chế đến mức tối đa tình tr ạng lai căng, xâm th ực của các yếu tố văn hóa ngoại lai; ch ắt lọc được sự tinh túy c ủa các giá tr ị chuẩn mực bên ngoài để làm nên một lối sống hiện đại mà vẫn đậm đà bản sắc dân tộc. Có nhiều giải pháp, biện pháp khác nhau để nâng cao n ăng lực hội nhập cho thanh niên, nhất là giúp họ biến quá trình hội nhập xã hội bị động thành quá trì nh hội nh ập chủ động và tí ch cực. Nâng cao được năng lực hội nhập sẽ giúp thanh niên nông thôn có khả năng thành công hơn trong cuộc sống, và biết cách vượt qua nh ững thất bại, khủng hoảng trong cu ộc sống, hướng tới những lối sống tích cực, lành mạnh hơn. 4.2.4. C và các phương tiện truyền thông hiện đại Sở dĩ chú ng tôi đề cập đến khuy ến nghị nà y là bởi, internet và cá c phương tiện truyền thông hi ện đại chính là phương tiện truyên truyền, góp phần cổ vũ và làm cho các hành vi, xu hướng lối sống tiêu cực lây lan, phát triển nhanh chóng hơn trong xã hội nói chung và trong thanh niên nói riêng. Liên quan đến vần đề nà y, ngoài việc tự thân thanh niên phải tăng sức đề kháng trước những mặt trái của internet và các phương tiện truyền thông hiện đại là vấn đề qu ản lý và định hướng của các cơ quan ch ức năng.

Nhiệm vụ này đã và đang được đặt ra hết sức cấp bách trên quy mô toàn quốc cũng như thành phố Hà Nội. Tuy nhiên, đây là vấn đề cho đến nay vẫn hết sức nan giải và phức tạp bởi những "lỗ hổng" trong quản lý khiến cho các doanh nghiệp, cá nhân kinh doanh những dịch vụ nhạy cảm vẫn có nhiều khả năng "lách" luật, trong khi các cơ quan chức năng luôn đùn đẩy trách nhiệm cho nhau. Rõ ràng là trong điều kiện như vậy, việc nâng cao trình độ, năng lực nhận thức, tăng cường khả năng tự kiểm soát, tự bảo vệ của thanh niên trong s ử dụng và tiếp nhận ảnh hưởng từ truyền thông hiện đại là vô cùng cần thiết và cấp bách. ơ sở những khuyến nghị về một số giải pháp đối với chính bản Trên c thân thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong giai đoạn hiện nay, chúng tôi đưa ra một số kiến nghị đối với Đảng, Nhà nước và chính quyền các cấp như sau:

Thứ nhất, cần bổ sung một số nội dung trong đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với thanh niên trong b ối cảnh đất nước và thời đại nhiều biến đổi như hiện nay.

Thứ hai, thành phố Hà Nội cần có những chủ trương, chính sách phù hợp với đặc thù của nông thôn ngoại thành Hà Nội để phát huy tốt nhất sự gắn kết hài hòa giữa CNH, HĐH, ĐTH với việc giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa lối sống truyền thống tốt đẹp của nông thôn Hà Nội.

Thứ ba, cần tiếp tục đổi mới mạnh mẽ hơn nữa các hoạt động của các

tổ chức, đoàn thể của thanh niên.

Tiểu kết chương 4

Trước hết, Luận án tiếp cận thanh niên với tư cách là ch ủ thể xã hội tích cực, chủ động của lối sống. Dù trên nhiều phương diện, họ chưa thực sự là người lớn đã trưởng thành, nhưng thanh niên cũng không còn là trẻ em, vì vậy mà việc phát huy cao độ vai trò chủ động, tích cực của thanh niên trong quá trình chuẩn bị hành trang vào đời là vô cùng cần thiết và cấp bách, do đó mà chúng tôi đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò của chủ thể thanh niên. Đối với nông thôn ngoại thành Hà Nội, chúng tôi cho rằng có 5 vấn đề đặt ra: phải giữ gìn và phát huy những giá trị lối sống tốt đẹp của Hà Nội; phải xây dựng một lối sống lành mạnh, văn minh; m ột lối sống trong đó văn

hóa ứng xử ph ải được đề cao, pháp lu ật phải được tôn trọng; tạo dựng được hệ thống giá tr ị, chu ẩn mực lối sống phù hợp với định hướng phát triển nông thôn m ới và CNH, HĐH thủ đô hi ện nay; trang bị tốt các kỹ năng sống, kỹ năng nghề nghiệp để thích ứng với sự biến đổi nhanh chóng của đất nước và thời đại. Trên c ơ sở đó, Luận án đưa ra một số khuyến nghị liên quan trực tiếp đối với chính bản thân thanh niên - với tư cách là chủ thể tích cực của lối sống và một số đề xuất kiến nghị với tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên.

KẾT LUẬN

Từ góc nhìn văn hóa học, lối sống chính là cách con người hiện thực hóa các giá trị văn hóa trong th ực tiễn cuộc sống của mình thông qua các hoạt động sống (l ối sống). Nghiên c ứu lối sống thanh niên có ngh ĩa là chúng ta tìm hi ểu các chi ều sâu văn hóa của thanh niên, phân tích nh ững biểu hiện cụ thể của lối sống thanh niên d ựa trên hay là s ự hiện thực hóa trong thực tiễn những giá trị và hệ giá trị văn hóa nào? ối cảnh đổi mới đất nước và sự nghiệp công nghi ệp hóa, Trong b hiện đại hóa, đô thị hóa thành phố Hà Nội hiện nay, thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội đang là những đối tượng có những biến đổi nhanh và rõ nhất về lối sống, đặc biệt là sự biến đổi trong cơ cấu nghề nghiệp. Tuy nhiên, vấn đề nghề nghiệp ở đây đang diễn ra một cách khá tự do, thiên về thế bị động ch ứ không phải sự lựa chọn và chuẩn bị kỹ lưỡng. Do v ậy, công việc của họ thường bấp bênh không ổn định, thu nhập thấp... kéo theo rất nhiều hệ lụy về mặt văn hóa - chính trị - xã hội, ảnh hưởng không nhỏ tới cuộc sống của chính bản thân thanh niên cũng như của địa phương. Dù đặt trong bối cảnh của quá trình CNH, HĐH, ĐTH, của một "thế giới phẳng" thì cho đến nay, văn hóa và lối sống của ngoại thành Hà Nội vẫn dựa trên tảng nền nông dân - nông thôn - nông nghi ệp. Do đó, lối sống của thanh niên nói chung vẫn mang nh ững đặc trưng cơ bản của văn hóa và lối sống nông thôn - nông dân. Tuy nhiên, do s ự thay đổi của các điều kiện và hoàn cảnh sống, phương thức sinh sống cũng như các nhân tố tác động khác, thanh niên đã và đang hình thành nên một lối sống mới năng

động, sáng tạo, biết chủ động tiếp nhận, điều chỉnh các giá trị lao động phù hợp. Nhu cầu văn hóa tinh thần cũng như khuôn mẫu ứng xử, hành vi của thanh niên nông thôn nông thôn ngoại thành Hà Nội hiện nay bị pha trộn, " thành thị hó a" lên r ất nhi ều. Các quan h ệ xã hội cơ bản của nông thôn ngoại thành Hà Nội chưa có sự thay đổi rõ rệt. Mối quan hệ gia đình và dòng họ vẫn gi ữ một vị trí hết sức quan trọng trong vi ệc tổ chức và xây dựng các mối quan hệ xã hội căn bản. Ở một góc độ nhất định, mối quan hệ gia đình, nhìn từ bì nh di ện chung đang có những bi ến đổi theo chi ều hướng tích cực. Sự bì nh đẳng trong quan h ệ vợ chồng được kh ẳng định hơn so v ới truy ền th ống. Ý thức của thanh niên v ề giá tr ị gia đình theo chiều hướng tích cực, bắt nhịp với xã hội hiện đại hơn... Trên cơ sở phân tích những xu hướng vận động của lối sống, Luận án xác định năm vấn đề đặt ra đối với thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội hi ện nay, t ừ đó đề xuất bốn khuy ến nghị đối với Trung ương, thành phố Hà Nội, các tổ chức chính tr ị - xã h ội của thanh niên nh ằm phát huy sức mạnh thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội trong những thập niên tiếp theo. Trên cơ sở những nhận thức như vậy, chúng tôi cho rằng nghiên cứu về lối sống thanh niên nông thôn ngoại thành Hà Nội là công việc có tầm quan trọng đặc biệt trong chi ến lược phát triển của thành phố Hà Nội trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa và hội nhập quôc tế hiện nay.

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1. Lưu Khương Hoa (2012), "Bước đầu nhận diện và đánh giá phản ứng xã

hội xuất phát từ xung đột văn hóa", Tạp chí Giáo dục lý luận, (10).

2. Lưu Khương Hoa (2014), " Định hướng lựa chọn việc làm của thanh

niên ngoại thành Hà Nội hi ện nay", Tạp chí Lao động & Công

đoàn, (574)

3. Lưu Khương Hoa (2015), "Nhu cầu giải trí của thanh niên nông thôn

ngoại thành Hà Nội hiện nay", Tạp chí Giáo dục lý luận, (6).

4. Lưu Khương Hoa (2015), "Quan ni ệm về lối sống thanh niên t ừ góc

nhìn văn hóa học", Tạp chí Giáo dục lý luận, (8).

5. Lưu Khương Hoa (2015), "Suy nghĩ về văn hóa và lối sống của thanh