VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ THANH VÂN
NGHIÊN CỨU VĂN BẢN TUỒNG
“TRUNG HIẾU THẦN TIÊN” CỦA HOÀNG CAO KHẢI
LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM
Hà Nội - 2021
VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
NGUYỄN THỊ THANH VÂN
NGHIÊN CỨU VĂN BẢN TUỒNG
“TRUNG HIẾU THẦN TIÊN” CỦA HOÀNG CAO KHẢI
Ngành: Hán Nôm
Mã số: 9.22.01.04
LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN TÁ NHÍ
Hà Nội - 2021
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi dƣới
sự hƣớng dẫn khoa học của PGS. TS. Nguyễn Tá Nhí. Các số liệu và kết quả
nghiên cứu trong luận án do tôi tự tổng hợp, thống kê, phân tích một cách
trung thực, khách quan và phù hợp với mục đích nghiên cứu của đề tài.
Hà Nội, tháng 5 năm 2021
Tác giả
Nguyễn Thị Thanh Vân
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài .......................................................................................... 1
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án ....................................................... 3
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án ....................................................... 4
4. Phƣơng pháp luận và phƣơng pháp nghiên cứu của luận án................................... 5
5. Đóng góp mới về khoa học của luận án .................................................................. 6
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án ................................................................. 7
7. Cấu trúc của luận án ................................................................................................ 7
Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ TUỒNG VÀ TỔNG QUAN TÌNH
HÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI ........................................ 9
1.1. Một số vấn đề về Tuồng ..................................................................................... 9
1.1.1. Nguồn gốc và khái niệm về Tuồng, kịch bản Tuồng ............................... 9
1.1.2. Khái lƣợc quá trình phát triển của nghệ thuật Tuồng ............................. 14
1.1.3. Sáng tạo sân khấu Tuồng về đề tài lịch sử ............................................. 17
1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài .................................. 20
1.2.1. Những công trình nghiên cứu về tác phẩm Tuồng "Trung hiếu thần tiên" .. 20
1.2.2. Những công trình nghiên cứu về tác gia và các sáng tác khác của
Hoàng Cao Khải ............................................................................................... 23
1.3. Một số nhận xét về các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài ............ 31
1.4. Định hướng những vấn đề nghiên cứu tiếp theo của luận án ...................... 32
Tiểu kết chương 1 .................................................................................................... 34
Chương 2: TÁC GIA HOÀNG CAO KHẢI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ
VĂN BẢN TUỒNG “TRUNG HIẾU THẦN TIÊN” ........................................... 35
2.1. Thân thế và sự nghiệp sáng tác của tác gia Hoàng Cao Khải ...................... 35
2.1.1. Vài nét về tiểu sử tác giả ........................................................................ 35
2.1.2. Sự nghiệp sáng tác của tác gia Hoàng Cao Khải .................................... 43
2.2. Những vấn đề về văn bản Tuồng "Trung hiếu thần tiên" ........................... 54
2.2.1. Luận giải về “tên” của tác phẩm ............................................................ 54
2.2.2. Nghiên cứu so sánh các văn bản chữ Nôm “Trung hiếu thần tiên” ....... 57
2.2.3. So sánh văn bản chữ Nôm và bản chữ Quốc ngữ của kịch bản
Tuồng “Trung hiếu thần tiên” .......................................................................... 66
2.2.4. Một số vấn đề về văn tự trong “Trung hiếu thần tiên” ........................... 70
Tiểu kết chương 2 .................................................................................................... 79
Chương 3: GIÁ TRỊ NỘI DUNG CỦA TÁC PHẨM TUỒNG “TRUNG
HIẾU THẦN TIÊN” ............................................................................................... 80
3.1. Đề tài của “Trung hiếu thần tiên” .................................................................. 80
3.2. Số lượng và hệ thống nhân vật ........................................................................ 82
3.3. Truy tìm nguồn gốc về tích Tuồng và cốt truyện “Trung hiếu thần tiên” ........ 85
3.4. Tính chân thực và hư cấu trong tác phẩm Tuồng “Trung hiếu thần tiên” ...... 91
3.5. Tư tưởng chủ đề của tác phẩm “Trung hiếu thần tiên” ............................... 97
3.5.1. Thể hiện tƣ tƣởng“trung hiếu” trong tác phẩm “Trung hiếu thần tiên” ....... 98
3.5.2. Thể hiện tƣ tƣởng tam giáo trong “Trung hiếu thần tiên” .................... 100
Tiểu kết chương 3 .................................................................................................. 105
Chương 4: GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT TÁC PHẨM TUỒNG “TRUNG
HIẾU THẦN TIÊN” VÀ VỊ TRÍ CỦA TÁC GIA HOÀNG CAO KHẢI
TRONG LỊCH SỬ NGHỆ THUẬT TUỒNG GIAI ĐOẠN ĐẦU THẾ KỶ
XX (1900- 1930) ..................................................................................................... 106
4.1. Giá trị nghệ thuật tác phẩm Tuồng “Trung hiếu thần tiên” ..................... 106
4.1.1. Kết cấu, hồi lớp của “Trung hiếu thần tiên” ......................................... 106
4.1.2. Nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật trong “Trung hiếu thần tiên”...... 109
4.1.3. Nghệ thuật xây dựng xung đột trong “Trung hiếu thần tiên” ............... 120
4.1.4. Ngôn từ trong tác phẩm Tuồng “Trung hiếu thần tiên” ....................... 122
4.1.5. Sử dụng điển tích, điển cố trong các thể thơ, điệu hát của “Trung
hiếu thần tiên”................................................................................................. 128
4.1.6. Sử dụng thể văn hịch, yết thị, thƣ trong “Trung hiếu thần tiên” .......... 134
4.2. Vị trí của tác gia Hoàng Cao Khải trong lịch sử phát triển nghệ thuật
Tuồng giai đoạn đầu thế kỷ XX (1900- 1930) ..................................................... 137
4.2.1. “Trung hiếu thần tiên” trong sự phát triển của sân khấu Tuồng về
nhân vật lịch sử Trần Hƣng Đạo .................................................................... 137