Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu phân tích thành phần, cấu trúc hóa học và định lượng các hợp chất có tác dụng bảo vệ gan của hai loài Bàn tay ma

Việt Nam, với khí hậu gió mùa và địa hình đa dạng, sở hữu nguồn tài nguyên thực vật phong phú, tạo nên nền tảng cho y học cổ truyền quý báu. Mặc dù y học hiện đại đã phát triển, việc khoa học hóa các bài thuốc dân gian vẫn đóng vai trò thiết yếu để đánh giá chính xác công dụng, khám phá dược liệu mới và có phương án bảo tồn hiệu quả. Trong bối cảnh đó, bài thuốc "Bàn tay ma" đã được chứng minh có tác dụng bảo vệ gan và lợi mật, nhận được bằng sáng chế. Tuy nhiên, thành phần chính của bài thuốc này, hai loài Heliciopsis terminalis (Bàn tay ma trắng) và Heliciopsis lobata (Bàn tay ma đỏ), thường bị nhầm lẫn trong dân gian và còn thiếu các nghiên cứu chuyên sâu về tác dụng bảo vệ gan cũng như quy trình định tính, định lượng các hoạt chất. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xác định rõ ràng thành phần hóa học, cấu trúc và tác dụng dược lý của chúng.

Các nhà khoa học, nghiên cứu sinh trong lĩnh vực hóa học, dược học, hóa phân tích, thực vật học, y học cổ truyền; các đơn vị nghiên cứu và phát triển dược phẩm; các cơ quan quản lý dược liệu và y học cổ truyền.

Luận án này tập trung vào nghiên cứu toàn diện hai loài dược liệu "Bàn tay ma", cụ thể là Heliciopsis terminalis (trắng) và Heliciopsis lobata (đỏ), những thành phần quan trọng trong bài thuốc bảo vệ gan đã được cấp bằng sáng chế nhưng chưa được nghiên cứu đầy đủ về mặt khoa học. Xuất phát từ thực trạng hai loài này thường bị nhầm lẫn trong dân gian và thiếu minh chứng khoa học về tác dụng bảo vệ gan, đề tài đặt ra ba mục tiêu chính. Thứ nhất, nghiên cứu đã tiến hành phân lập và xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất hữu cơ từ cả hai loài "Bàn tay ma" bằng cách áp dụng các phương pháp phân tích hóa lý hiện đại như NMR và HR-ESI-MS. Thứ hai, tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất từ hai loài dược liệu và các hợp chất phân lập đã được đánh giá trên các mô hình in vivo và in vitro, bao gồm cả mô hình tế bào HepG2, nhằm cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc. Đặc biệt, luận án đã xem xét sâu hơn tác dụng liên quan đến khả năng bảo vệ gan của hợp chất 3,5-dimethoxy-4-hydroxy-1-β-D-glucopyranoside và đánh giá sơ bộ độc tính của H. lobata. Cuối cùng, một quy trình định tính và định lượng chính xác, tin cậy cho chất đánh dấu 3,5-dimethoxy-4-hydroxy-1-β-D-glucopyranoside trong dược liệu "Bàn tay ma" đã được xây dựng và thẩm định để ứng dụng trong kiểm soát chất lượng. Nghiên cứu này không chỉ góp phần làm sáng tỏ cơ sở khoa học của bài thuốc dân gian, mà còn cung cấp phương pháp kiểm soát chất lượng dược liệu hiệu quả, từ đó tối ưu hóa việc sử dụng, bảo tồn các loài cây thuốc quý và tiềm năng phát triển thuốc mới.