VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
KHÚC MẠNH KIÊN
BA VỊ THÁNH TRONG CÁC NGÔI CHÙA
TIỀN PHẬT HẬU THÁNH VÀ TÂM THỨC DÂN GIAN
Ở VÙNG CHÂU THỔ BẮC BỘ
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC
HÀ NỘI - 2020
VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
KHÚC MẠNH KIÊN
BA VỊ THÁNH TRONG CÁC NGÔI CHÙA
TIỀN PHẬT HẬU THÁNH VÀ TÂM THỨC DÂN GIAN
Ở VÙNG CHÂU THỔ BẮC BỘ
Ngành: Văn hóa dân gian
Mã số: 9 22 90 41
LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC
Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS PHẠM QUỲNH PHƢƠNG
2. PGS.TS PHẠM THU HƢƠNG
HÀ NỘI - 2020
LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan rằng luận án tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi,
chưa từng được công bố dưới bất kì hình thức nào.
Các kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước đã được tiếp thu một cách
trung thực trong luận án.
Tác giả luận án
Khúc Mạnh Kiên
LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận án tiến sĩ này tôi chân thành cảm ơn PGS. TS Phạm
Quỳnh Phương và PGS. TS Phạm Thu Hương đã nhiệt tình, trách nhiệm hướng dẫn
khoa học cho tôi từ khi hình thành ý tưởng cho tới lúc hoàn thành luận án tiến sĩ.
Cảm ơn Khoa Văn hóa học, Học viện Khoa học xã hội đã tạo mọi điều kiện cho tôi
học tập, nghiên cứu. Cảm ơn các đồng nghiệp tại Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch,
Huyện ủy Nam Trực, tỉnh Nam Định đã hỗ trợ tôi trong công tác; trân trọng cảm ơn
gia đình, người thân đã luôn đồng hành, ủng hộ, động viên và tạo mọi điều kiện tốt
nhất để tôi hoàn thành luận án tiến sĩ.
Tôi xin chân thành cảm ơn.
Tác giả luận án
Khúc Mạnh Kiên
MỤC LỤC
MỞ ĐẦU .................................................................................................................... 1
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 9
1.1. Tình hình nghiên cứu ......................................................................................... 9
1.1.1. Nghiên cứu tâm thức dân gian về các vị thánh thần ......................................... 9
1.1.2. Các nghiên cứu về ba vị thánh và các di tích lễ hội liên quan ........................ 14
1.2. Cơ sở lý luận ..................................................................................................... 21
1.2.1. Thần, thánh, thánh tổ trong hệ thống tín ngưỡng của người Việt ................... 21
1.2.2. Tâm thức dân gian ........................................................................................... 23
1.2.3. Ma lực và tiểu sử linh thiêng ........................................................................... 26
1.2.4. Lý thuyết vùng văn hóa ................................................................................... 30
Chƣơng 2: BỐI CẢNH HÌNH THÀNH TÂM THỨC DÂN GIAN VỀ BA VỊ
THÁNH Ở VÙNG CHÂU THỔ BẮC BỘ ............................................................ 33
2.1. Điều kiện tự nhiên, kinh tế .............................................................................. 33
2.1.1. Điều kiện tự nhiên ........................................................................................... 33
2.1.2. Điều kiện kinh tế ............................................................................................. 35
2.2. Điều kiện văn hoá xã hội .................................................................................. 37
2.3. Sự hình thành của các ngôi chùa tiền Phật hậu Thánh ................................ 43
2.3.1. Bối cảnh chính trị, xã hội ................................................................................ 43
2.3.2. Sự ra đời và phát triển chùa tiền Phật hậu Thánh ........................................... 47
Chƣơng 3: HÀNH TRẠNG CỦA BA VỊ THÁNH .............................................. 54
3.1. Tiểu sử và công lao của ba vị thánh ............................................................... 54
3.1.1. Tiểu sử và công lao của thánh Từ Đạo Hạnh .................................................. 54
3.1.2. Tiểu sử và công lao của thánh Nguyễn Minh Không ..................................... 57
3.1.3. Tiểu sử và công lao của thánh Dương Không Lộ ........................................... 59
3.1.4. Tiểu sử linh thiêng của ba vị thánh ................................................................. 61
3.2. Thiêng hóa và ma lực của ba vị thánh ........................................................... 64
3.2.1. Thiêng hóa ba vị thánh .................................................................................... 64
3.2.2. Ma lực của ba vị thánh .................................................................................... 69