1
ĐẶT VẤN ĐỀ
Khu vực đô thị là nơi có điều kiện sống và sinh hoạt tốt hơn so với khu vực
nông thôn. Người dân sống tại khu vực đô thị thường có điều kiện tiếp cận tốt hơn
với y tế, giáo dục và các dịch vụ xã hội khác. Tuy nhiên, khi mật độ người dân sống
tại khu vực đô thị tăng cao sẽ làm gia tăng các yếu tố có hại đối với sức khỏe, ví dụ:
ô nhiễm không khí và tiếng ồn, nhiễm bẩn thực phẩm và nguồn nước, bùng phát
dịch bệnh và tai nạn thương tích [1]. Khi quá trình đô thị hoá diễn ra nhanh chóng,
đặc biệt tại các nước đang phát triển, tại các đô thị lớn thường xuất hiện những
khu vực có điều kiện sinh hoạt và điều kiện sống không đảm bảo. Quá trình biến
đổi mạnh mẽ về điều kiện kinh tế, xã hội và môi trường tại các khu vực đô thị cũng
tạo ra nhiều thách thức đối với hệ thống y tế như: Chính sách y tế và năng lực hệ
thống y tế cơ sở tại các khu vực đô thị chưa đáp ứng được nhu cầu chăm sóc sức
khỏe (CSSK) của người dân. Tại khu vực đô thị, mặc dù có rất nhiều cơ sở y tế hiện
đại như các bệnh viện, trung tâm y tế tuyến trung ương, tuyến khu vực, nhưng sự
tiếp cận với các dịch vụ khám chữa bệnh (DVKCB) ở nhóm người nghèo còn rất
hạn chế. Có sự phân hóa về chất lượng DVKCB: Những người giàu (có khả năng
chi trả cao) thường được chăm sóc ở những cơ sở y tế chuyên sâu và chất lượng cao
trong khi những người nghèo thì thường nhận được các DVKCB có chất lượng thấp
hơn hoặc các DVKCB “miễn phí”.
Trong những năm qua, Việt Nam đã và đang đạt được những tiến bộ vượt
bậc về phát triển kinh tế, quá trình đô thị hoá ở Việt Nam cũng đang diễn ra một
cách nhanh chóng. Số lượng các khu vực đô thị ở Việt Nam đã tăng từ 500 vào
năm 1990 lên gần 800 vào năm 2009 [2]. Trước tác động của quá trình đô thị
hoá, nhiều đô thị tại Việt Nam đã hình thành những khu vực mà ở đó cuộc sống
và sinh hoạt của người dân gặp nhiều khó khăn với điệu kiện sinh hoạt không đảm
bảo. Mặc dù vậy, hiện tại vẫn chưa có định nghĩa cụ thể nào định nghĩa cụ thể về
các khu vực có điệu kiện sinh hoạt không đảm bảo này.
Ở Việt Nam, đã có một số nghiên cứu so sánh tình hình sức khỏe của người dân
sống ở khu vực đô thị và của người dân sống ở khu vực nông thôn, trong đó chỉ ra rằng
người dân ở khu vực nông thôn có tình trạng sức khỏe và khả năng tiếp cận dịch vụ y
2
tế rất hạn chế; tỷ lệ khám chữa bệnh (KCB) ở thành thị cao hơn nông thôn. Nhiều
người dân đã rơi vào cảnh vay mượn, nợ nần do chi tiêu cho khám chữa bệnh, trong
đó tỷ lệ này đối với người dân ở khu vực nông thôn luôn cao hơn so với khu vực
thành thị [3-7].
Tuy nhiên, hiện tại ở Việt Nam còn thiếu những nghiên cứu sâu về tình trạng ốm
đau, sử dụng và chi tiêu cho DVKCB của người dân sống tại các khu vực đô thị, trong đó
tập trung vào so sánh 2 nhóm dân cư sinh sống tại khu vực có điệu kiện sinh hoạt đảm bảo
và khu vực có điều kiện sinh hoạt không đảm bảo. Để cung cấp các bằng chứng khoa
học hỗ trợ các nhà quản lý và các nhà hoạch định chính sách trong quá trình xây
dựng các chính sách và can thiệp nhằm cải thiện tình trạng sức khỏe, nâng cao khả
năng tiếp cận và giảm thiểu gánh nặng chi tiêu cho các DVKCB của người dân sống
ở khu vực đô thị tại Việt Nam, đặc biệt là người dân sống ở khu vực đô thị có điều
kiện sinh hoạt không đảm bảo, chúng tôi triển khai đề tài: “Ốm đau, sử dụng và chi
tiêu cho dịch vụ khám chữa bệnh của người dân ở một số khu vực thuộc nội
thành Hà Nội”, với các mục tiêu cụ thể sau:
1. Mô tả và so sánh thực trạng ốm đau, sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh
của người dân ở 2 khu vực có điều kiện sinh hoạt đảm bảo và không đảm
bảo thuộc 4 quận nội thành Hà Nội năm 2012-2013.
2. So sánh gánh nặng chi tiêu cho khám chữa bệnh của người dân ở 2 khu
vực có điều kiện sinh hoạt đảm bảo và không đảm bảo thuộc 4 quận nội
thành Hà Nội năm 2012-2013.
3
Chƣơng 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1. Các khái niệm cơ bản
1.1.1. Đô thị
1.1.1.1. Định nghĩa chung đô thị
Đô thị hay khu đô thị là một khu vực có mật độ dân số cao và mật độ gia
tăng các công trình kiến trúc do con người xây dựng so với các khu vực xung quanh
nó. Đô thị bao gồm thành phố, thị xã, trung tâm dân cư đông đúc nhưng thuật từ này
thông thường không mở rộng đến các khu định cư nông thôn như làng, xã, ấp [8].
1.1.1.2. Định nghĩa đô thị ở Việt Nam
Đô thị là khu vực tập trung dân cư sinh sống có mật độ cao và chủ yếu hoạt
động trong lĩnh vực kinh tế phi nông nghiệp, là trung tâm chính trị, hành chính, kinh tế,
văn hoá hoặc chuyên ngành, có vai trò thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của quốc
gia hoặc một vùng lãnh thổ, một địa phương, bao gồm nội thành, ngoại thành của thành
phố; nội thị, ngoại thị của thị xã; thị trấn [9].
1.1.1.3. Các loại hình đô thị tại Việt Nam
Tại Việt Nam hiện có 6 loại hình đô thị: loại đặc biệt và còn lại từ loại I đến
loại V. Theo Nghị định số 42/2009/NĐ-CP, một đơn vị hành chính để được phân
loại là đô thị thì phải có các tiêu chuẩn cơ bản như sau:
- Có chức năng đô thị,
- Quy mô dân số toàn đô thị đạt 4.000 người trở lên,
- Mật độ dân số phù hợp với quy mô, tính chất và đặc điểm của từng loại đô
thị và được tính trong phạm vi nội thành, nội thị, riêng đối với thị trấn thì căn cứ
theo các khu phố xây dựng tập trung,
- Tỷ lệ lao động phi nông nghiệp (tính trong phạm vi ranh giới nội thành, nội thị,
khu vực xây dựng tập trung) phải đạt tối thiểu 65% so với tổng số lao động,
- Đạt được các yêu cầu về hệ thống công trình hạ tầng đô thị (gồm hạ tầng xã
hội và hạ tầng kỹ thuật).
- Đạt được các yêu cầu về kiến trúc, cảnh quan đô thị [10].
1.1.2. Tiêu chí xác định khu có điều kiện sinh hoạt không đảm bảo
Khu “ổ chuột” theo định nghĩa của Liên Hợp Quốc (cơ quan UN-HABITAT)
là một khu vực sinh sống trong một thành phố với những đặc trưng bởi những ngôi
4
nhà lụp xụp, bẩn thỉu, sát cạnh nhau và thường xuyên mất an ninh và có thể là ổ
chứa các tệ nạn xã hội và tội phạm như ma túy, mại dâm... Khu “ổ chuột” là nơi giải
quyết chỗ ở cho những người nghèo, bần hàn cơ cực, người có thu nhập thấp, người
lao động, người nhập cư, người thất nghiệp, vô gia cư mà họ không có đủ điều kiện
để sinh sống ở những nơi có điều kiện tốt hơn [11].
Tại Việt Nam chưa có định nghĩa rõ ràng về các khu "ổ chuột", tuy nhiên
theo các tiêu chuẩn của Liên hợp quốc có thể thấy nhiều khu vực đô thị có điều kiện
sống và sinh hoạt tương tự như các khu "ổ chuột" [2], đặc biệt tại các thành phố lớn
như Hà Nội và Hồ Chí Minh. Một nhóm chuyên gia Liên Hợp Quốc đã đề xuất một
định nghĩa của “ổ chuột” (khu có điều kiện sinh hoạt không đảm bảo) như là một
khu vực kết hợp của những đặc điểm với mức độ khác nhau sau đây: khu vực ít được
tiếp cận với nước sạch một cách đầy đủ, không đảm bảo vệ sinh môi trường và cơ sở
hạ tầng khác, cấu trúc nhà ở chất lượng kém, tình trạng quá tải và tình trạng dân cư
không ổn định, an ninh kém [2].
Trong nghiên cứu này, chúng tôi sử dụng định nghĩa của Liên Hợp Quốc về
khu "ổ chuột" để đánh giá khu vực có điều kiện sinh hoạt đảm bảo hay không. Khu vực
có điều kiện sinh hoạt không đảm bảo là khu vực thiếu một trong các yếu tố sau:
1) Nhà ở kiên cố, có thể ở lâu dài có khả năng bảo vệ người dân trước các loại
thiên tai;
2) Người dân có đủ không gian sống, không quá 3 người sống chung 1 phòng;
3) Người dân có thể tiếp cận được dễ dàng với nguồn nước sạch với giá phải chăng;
4) Người dân được tiếp cận với các công trình vệ sinh cá nhân như nhà tắm, nhà vệ
sinh riêng và không quá nhiều người dùng chung;
5) Nơi ở của người dân được đảm bảo, không có nguy cơ bị đuổi ra khỏi nhà [11].
Ngoài ra chúng tôi còn tìm hiểu thêm các tiêu chí xác định hộ gia đình dựa trên
quyết định số 12/2016/QĐ-UBND ban hành ngày 13/4/2016 về chuẩn hộ nghèo, hộ
cận nghèo và hộ có mức sống trung bình tiếp cận đa chiều của Thành phố Hà Nội giai
đoạn 2016-2020 cho thấy các tiêu chí mức độ thiếu hụt tiếp cận dịch vụ xã hội cơ bản
như sau:
5
1) Các dịch vụ xã hội cơ bản (05 dịch vụ): y tế, giáo dục, nhà ở, nước sạch và vệ
sinh, thông tin.
2) Các chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (10 chỉ số): tiếp
cận các dịch vụ y tế; bảo hiểm y tế; trình độ giáo dục của người lớn; tình trạng
đi học của trẻ em; chất lượng nhà ở; diện tích nhà ở bình quân đầu người; nguồn
nước sinh hoạt; hố xí hợp vệ sinh; sử dụng dịch vụ viễn thông; tài sản phục vụ
tiếp cận thông tin [12].
1.2. Ốm đau, sử dụng dịch vụ khám chữa bệnh
1.2.1. Các khái niệm
Khái niệm sức khỏe: Sức khỏe là một trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể
chất, tinh thần và xã hội chứ không chỉ đơn thuần là không có bệnh hoặc thương
tật, là một quyền cơ bản của con người, con người có quyền tiếp cận đến mức
cao nhất có thể; sức khỏe là một mục tiêu xã hội rất quan trọng liên quan đến
toàn bộ thế giới và đòi hỏi sự tham gia của nhiều ngành kinh tế-xã hội, bên cạnh
các lĩnh vực y tế [13].
Khái niệm sức khỏe tự khai báo: Sức khỏe tự khai báo dự đoán nguy cơ về
các chức năng, bệnh tật và tử vong trong tương lai. Sức khỏe tự khai báo chủ yếu
tập trung vào những người lớn trả lời “sức khỏe bình thường” hoặc “sức khỏe kém”
trong những câu hỏi về giám sát các yếu tố hành vi có hại cho sức khỏe, như câu hỏi
“Anh/chị đánh giá chung về sức khỏe của anh/chị là tuyệt vời, rất tốt, tốt, bình
thường hay kém ?” [14-15].
Ốm đau (illness), cách diễn đạt của người bệnh, là trạng thái bất thường về
chức năng, hệ thống hay bộ phận nào đó trong cơ thể [16].
Bệnh tật: Bệnh tật, theo nghĩa rộng, nhằm chỉ bất kỳ tình trạng nào làm suy yếu
chức năng bình thường (của cơ thể). Bệnh tật là khía cạnh sinh học của sự không khoẻ
(nonhealth), chủ yếu là rối loạn chức năng sinh lý. Bệnh tật (disease), ốm đau (illness),
phát bệnh (sickness) là những từ đôi khi được dùng thay thế lẫn nhau [16].