
Ch¬ng I
nh÷ng lý luËn c¬ b¶n vÒ ho¹t ®éng b¸n hµng
trong kinh doanh th¬ng m¹i
I. Kinh doanh th¬ng m¹i vµ vai trß cña ho¹t ®éng b¸n hµng trong kinh doanh
th¬ng m¹i:
1. Kinh doanh th¬ng m¹i.
Ho¹t ®éng trao ®æi, mua b¸n s¶n phÈm hµng ho¸ vËt chÊt trong
nÒn kinh tÕ t¹o ra tiÒn ®Ò vµ c¬ héi cho sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn
mét lÜnh vùc kinh doanh: Kinh doanh th¬ng m¹i.
Kinh doanh th¬ng m¹i lµ sù ®Çu t tiÒn cña, c«ng søc cña mét c¸
nh©n hay mét tæ chøc vµo viÖc mua b¸n hµng ho¸ ®Ó b¸n l¹i hµng ho¸
®ã vµ kiÕm lêi.
Nhµ s¶n suÊt chÕ t¹o ra sÈn phÈm ®Ó b¸n. Khi b¸n s¶n phÈm cña
m×nh nhµ s¶n xuÊt cã thÓ lùa chän:
+ B¸n trùc tiÕp (tù b¸n) cho ngêi tiªu thô.
+ B¸n qua ngêi trung gian vµ ngêi trung gian tiÕp tôc b¸n cho ngêi tiªu
thô
Ngêi tiªu dïng (hé tiªu dïng) cÇn cã s¶n phÈm cña nhµ s¶n xuÊt
®Ó tho¶ m·n nhu cÇu cña m×nh. Hä còng cã thÓ lùa chän hai kh¶ n¨ng
kh¸c nhau ®Ó cã (mua) s¶n phÈm:
+ Mua trùc tiÕp tõ nhµ s¶n xuÊt.
+ Mua qua ngêi trung gian.
Lý thuyÕt vµ thùc tiÔn ®· chøng minh u thÕ to lín vµ lîi Ých mang
l¹i tõ viÖc trao ®æi, mua b¸n s¶n phÈm qua trung gian. Kh«ng chØ víi
hiÖu qu¶ chung cña toµn x· héi, víi viÖc tham gia cña ngêi trung gian
vµo qu¸ tr×nh mua hµng ho¸ gi÷a ngêi tiªu thô vµ nhµ s¶n xuÊt trong
nÒn kinh tÕ, th× kh¶ n¨ng tho¶ m·n tèt h¬n nhu cÇu cña nhµ s¶n xuÊt
lÉn ngêi tiªu thô ®îc n©ng cao mét c¸ch râ rÖt. Nhµ s¶n xuÊt vµ ngêi
tiªu thô chÊp nhËn mét c¸ch tù nguyÖn vµ s½n sµng tr¶ c«ng (chi phÝ
vµ lîi nhuËn) cho sù tham gia cña ngêi trung gian vµo qu¸ tr×nh nµy. Sù
chÊp nhËn cña nhµ s¶n xuÊt vµ ngêi tiªu thô t¹o ra kh¶ n¨ng tham gia
vµ khai th¸c c¬ héi kinh doanh trong ho¹t ®éng mua b¸n s¶n phÈm
hµng ho¸: T¹o kh¶ n¨ng kinh doanh th¬ng m¹i. ViÖc khai th¸c kh¶ n¨ng
kinh doanh th¬ng m¹i dÉn ®Õn sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn mét hÖ thèng
`
1

kinh doanh th¬ng m¹i trong nÒn kinh tÕ quèc d©n bao gåm c¸c c¸
nh©n (th¬ng nh©n) hoÆc tæ chøc (doanh nghiÖp th¬ng m¹i) chuyªn
kinh doanh trong lÜnh vùc mua b¸n hµng ho¸. Víi hÖ thèng nµy, ngµnh
th¬ng m¹i cña nÒn kinh tÕ quèc d©n ®îc h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh
mét tÊt yÕu kh¸ch quan.
2. Vai trß cña ho¹t ®éng b¸n hµng trong kinh doanh th¬ng m¹i.
B¸n hµng lµ mét ho¹t ®éng v« cïng quan träng, nã quyÕt ®Þnh
®Õn sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña doanh nghiÖp. V× vËy quan niÖm thÕ
nµo lµ b¸n hµng cã ý nghÜa to lín. Cho ®Õn nay cã rÊt nhiÒu quan
niÖm kh¸c nhau vÒ b¸n hµng vµ ®iÒu ®ã sÏ dÉn ®Õn c¸ch m« t¶ vµ
gi¶i quyÕt néi dung ho¹t ®éng b¸n hµng kh¸c nhau. Mét trong c¸c c¸ch
tiÕp cËn b¸n hµng ®îc nhiÒu doanh nghiÖp ¸p dông lµ tiÕp cËn b¸n
hµng víi t c¸ch mét kh©u quan träng, mét bé phËn h÷u c¬ cña qu¸ tr×nh
kinh doanh. Theo c¸ch tiÕp cËn nµy th×: “ B¸n hµng lµ mét kh©u mang
tÝnh chÊt quyÕt ®Þnh trong ho¹t ®éng kinh doanh, mét bé phËn cÊu
thµnh thuéc hÖ thèng tæ chøc qu¶n lý kinh doanh cña doanh nghiÖp
chuyªn thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng nghiÖp vô liªn quan ®Õn viÖc thùc
hiÖn chøc n¨ng chuyÓn ho¸ h×nh th¸i gi¸ trÞ cña s¶n phÈm hµng ho¸ tõ
hµng sang tiÒn cña tæ chøc ®ã “.
Vai trß cña ho¹t ®éng b¸n hµng ®îc thÓ hiÖn trªn c¸c mÆt sau:
+ B¸n hµng lµ nghiÖp vô kinh doanh c¬ b¶n, trùc tiÕp thùc hiÖn
chøc n¨ng lu th«ng hµng ho¸ phôc vô cho s¶n xuÊt vµ ®êi sèng nh©n
d©n, lµ kh©u quan träng nèi liÒn s¶n xuÊt víi tiªu dïng, ®¶m b¶o c©n
®èi gi÷a cung vµ cÇu ®èi víi tõng mÆt hµng cô thÓ gãp phÇn æn
®Þnh gi¸ c¶ thÞ trêng.
B¸n hµng lµ nghiÖp vô c¬ b¶n thùc hiÖn môc ®Ých kinh doanh
cña doanh nghiÖp lµ lîi nhuËn. Mµ lîi nhuËn lµ phÇn chªnh lÖch gi÷a
doanh thu vµ chi phÝ. VËy ®Ó cã lîi nhuËn cao th× doanh thu b¸n hµng
vµ dÞch vô ph¶i lín h¬n chi phÝ kinh doanh . Muèn cã doanh thu b¸n
hµng vµ dÞch vô lín th× ph¶i chiÕm ®îc kh¸ch hµng, ph¶i b¸n ®îc
nhiÒu hµng ho¸ vµ gi¶m c¸c chi phÝ kh«ng cÇn thiÕt.
+ Trong kinh doanh th¬ng m¹i c¸c doanh nghiÖp cßn cã môc tiªu
n÷a lµ kh«ng ngõng t¨ng thÕ lùc cña m×nh. Víi nÒn kinh tÕ nhiÒu
thµnh phÇn, trªn thÞ trêng cã nhiÒu ngêi cung øng hµng ho¸. C¹nh
tranh trªn thÞ trêng ®ßi hái c¸c doanh nghiÖp thu hót ngµy cµng nhiÒu
`
2

kh¸ch hµng, ph¶i kh«ng ngõng t¨ng doanh sè b¸n hµng vµ dÞch vô cïng
víi sù ph¸t triÓn vµ më réng thÞ trêng. Môc ®Ých thÕ lùc lµ môc tiªu
ph¸t triÓn c¶ vÒ quy m« kinh doanh vµ c¶ vÒ thÞ phÇn trªn thÞ trêng.
§iÒu nµy chØ cã thÓ thùc hiÖn ®îc khi doanh nghiÖp tæ chøc cã hiÖu
qu¶ ho¹t ®éng b¸n hµng.
+ Kinh doanh th¬ng m¹i trong thêi buæi ngµy nay th× cã rÊt nhiÒu
c¬ héi nhng còng cã rÊt nhiÒu rñi ro. V× vËy dï ho¹t ®éng nh thÕ nµo
th× c¸c doanh nghiÖp còng ph¶i ®¶m b¶o an toµn trong kinh doanh.
§Ó ®¶m b¶o an toµn th× doanh nghiÖp ph¶i gi÷ ®îc møc æn ®Þnh
trong viÖc t¨ng doanh thu qua c¸c n¨m, do vËy ho¹t ®éng thóc ®Èy b¸n
hµng nã quyÕt ®Þnh ®Õn viÖc t¨ng doanh thu vµ ®¶m b¶o an toµn
trong kinh doanh cña c¸c doanh nghiÖp.
+ Ho¹t ®éng b¸n hµng ®îc thùc hiÖn theo chiÕn lîc vµ kÕ ho¹ch
kinh doanh ®· v¹ch ra, hµng ho¸ cña doanh nghiÖp ®îc kh¸ch hµng
chÊp nhËn, uy tÝn cña ®¬n vÞ ®îc gi÷ v÷ng vµ cñng cè trªn thÞ trêng.
B¸n hµng lµ kh©u ho¹t ®éng cã quan hÖ mËt thiÕt víi kh¸ch hµng, ¶nh
hëng tíi niÒm tin, uy tÝn vµ sù t¸i t¹o nhu cÇu cña ngêi tiªu dïng. Do
vËy, ®ã còng lµ vò khÝ c¹nh tranh m¹nh mÏ cña doanh nghiÖp víi c¸c
®èi thñ c¹nh tranh.
+ Trong nÒn kinh tÕ thÞ trêng, ho¹t ®éng b¸n hµng ph¶n chiÕu
t×nh h×nh kinh doanh, lµ thíc ®o ph¶n chiÕu hiÖu qu¶ ho¹t ®éng kinh
doanh cña doanh nghiÖp. HiÖu qu¶ ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh
nghiÖp ®îc ®¸nh gi¸ th«ng qua khèi lîng hµng ho¸ b¸n ra trªn thÞ trêng
vµ lîi nhuËn doanh nghiÖp thu ®îc qua b¸n hµng, hµng ho¸ ®îc
chuyÓn ho¸ tõ h×nh th¸i hiÖn vËt sang h×nh th¸i gi¸ trÞ vµ vßng chu
chuyÓn vèn cña doanh nghiÖp ®îc hoµn thµnh. §èi víi doanh nghiÖp
th¬ng m¹i ho¹t ®éng b¸n hµng cã vÞ trÝ quan träng quyÕt ®Þnh c¸c
nghiÖp vô kh¸c trong qu¸ tr×nh kinh doanh nh: Nghiªn cøu thÞ trêng, t¹o
nguån mua hµng, dÞch vô, dù tr÷... sau khi b¸n hµng, kh«ng nh÷ng
doanh nghiÖp thu ®îc toµn bé chi phÝ bá ra mµ cßn thu ®îc lîi nhuËn
®Ó ph¸t triÓn ho¹t ®éng kinh doanh. Trong ®iÒu kiÖn c¹nh tranh gay
g¾t, n©ng cao ®îc khèi lîng b¸n ra tøc lµ doanh nghiÖp ®· n©ng cao ®-
îc kh¶ n¨ng c¹nh tranh trªn thÞ trêng vµ tá râ thÕ lùc cña doanh
nghiÖp trªn thÞ trêng.
ThÞ trêng lu«n lu«n biÕn ®éng, thay ®æi kh«ng ngõng v× thÕ
b¸n hµng kh«ng cßn lµ vÊn ®Ò míi mÎ nhng nã lu«n mang tÝnh thêi sù
`
3

cÊp b¸ch, vµ lµ mèi quan t©m hµng ®Çu cña c¸c doanh nghiÖp. VËy
c¸c doanh nghiÖp ph¶i tæ chøc vµ thùc hiÖn b¸n hµng nh thÕ nµo ®Ó
®em l¹i lîi nhuËn cao ®¸p øng tèt nhu cÇu vµ kh«ng g©y ¸ch t¾c trong
lu th«ng. Thùc tÕ ®· chøng minh doanh nghiÖp nµo cã hÖ thèng b¸n
hµng hîp lý khoa häc sÏ gi¶m ®Õn møc thÊp nhÊt gi¸ c¶ hµng ho¸ v× nã
gi¶m ®¸ng kÓ chi phÝ lu th«ng. MÆt kh¸c hÖ thèng b¸n hµng tèt sÏ gãp
phÇn ®Èy nhanh tèc ®é chu chuyÓn hµng ho¸, t¨ng nhanh vßng quay
cña vèn.
II. C¸c h×nh thøc b¸n hµng ë doanh nghhiÖp th¬ng m¹i.
Trong ho¹t ®éng kinh doanh, ngêi mua còng nh ngêi b¸n cã quyÒn
lùc chän nh÷ng h×nh thøc vµ ph¬ng thøc b¸n hµng thuËn tiÖn phï hîp
víi ®iÒu kiÖn cña m×nh.
H×nh thøc vµ ph¬ng thøc b¸n ph¶n ¸nh mèi quan hÖ gi÷a ngêi
mua vµ ngêi b¸n, thanh to¸n, vËn chuyÓn... Thùc tiÔn ho¹t ®éng kinh
doanh th¬ng m¹i thÕ giíi vµ trong níc cã c¸c h×nh thøc b¸n sau:
1. C¨n cø vµo ®Þa ®iÓm giao hµng cho kh¸ch hµng cã h×nh thøc
b¸n t¹i kho cña ngêi cung øng ,t¹i kho cña doanh nghiÖp th¬ng
m¹i ,b¸n qua cöa hµng quÇy hµng vµ b¸n t¹i ®¬n vÞ tiªu dïng .
+ B¸n t¹i kho cña ngêi cung øng hay kho cña doanh nghiÖp th¬ng
m¹i H×nh thøc nµy thÝch hîp víi nhu cÇu lín, tiªu dïng æn ®Þnh vµ ng-
êi mua cã s½n ph¬ng tiÖn vËn chuyÓn hµng ho¸. B¸n qua cöa hµng
quÇy hµng thÝch hîp víi nhu cÇu, danh môc hµng ho¸ nhiÒu, chu kú
tiªu dïng kh«ng æn ®Þnh.
+ B¸n tËn ®¬n vÞ tiªu dïng, b¸n t¹i nhµ theo yªu cÇu cña kh¸ch
hµng lµ h×nh thøc b¸n t¹o thuËn lîi cho ngêi mua vµ lµ ph¬ng thøc chñ
yÕu n©ng cao chÊt lîng phôc vô kh¸ch hµng vµ c¹nh tranh lÉn nhau.
2. Theo kh©u lu chuyÓn hµng ho¸ cã b¸n bu«n vµ b¸n lÎ .
+ B¸n bu«n lµ b¸n víi khèi lîng lín, theo hîp ®ång vµ thanh to¸n
kh«ng dïng tiÒn mÆt. KÕt thóc qu¸ tr×nh b¸n bu«n, hµng ho¸ vÉn n»m
trong kh©u lu th«ng cha bíc vµo tiªu dïng. Do kh«ng ph¶i lu kho, b¶o
qu¶n vµ s¾p xÕp l¹i hµng ho¸ t¹i cöa hµng nªn gi¸ b¸n rÎ h¬n vµ doanh
sè thêng cao h¬n so víi b¸n lÎ. Nã cã u ®iÓm lµ n¨ng suÊt lao ®éng
cao, chi phÝ ho¹t ®éng b¸n hµng Ýt, doanh sè th× t¨ng nhanh. Nhng nã
`
4

còng cã nhîc ®iÓm lµ doanh nghiÖp kh«ng cã sù liªn hÖ trùc tiÕp víi
ngêi tiªu dïng nªn kh«ng n¾m râ ®îc th«ng tin tõ ngêi tiªu dïng.
+ B¸n lÎ lµ b¸n cho nhu cÇu nhá lÎ cña ngêi tiªu dïng, ®¸p øng yªu
cÇu kÞp thêi cña kh¸ch hµng thanh to¸n ngay. V× hµng ho¸ ph¶i qua
kh©u b¸n bu«n, lu kho, chi phÝ cho b¸n hµng nªn gi¸ b¸n lÎ thêng cao
h¬n, viÖc t¨ng doanh sè cña doanh nghiÖp th¬ng m¹i chËm h¬n, nhng
l¹i nhËn ®îc th«ng tin trùc tiÕp tõ kh¸ch hµng.
3. Theo ph¬ng thøc b¸n gåm b¸n theo hîp ®ång vµ ®¬n hµng :
ThuËn mua võa b¸n ,b¸n ®Êu gi¸ vµ xuÊt khÈu hµng ho¸ .
Tuú thuéc vai trß quan träng cña hµng ho¸ vµ yªu cÇu cña ngêi
b¸n cã thÓ ngêi mua ph¶i ký kÕt hîp ®ång vµ göi ®¬n hµng cho ngêi
b¸n. Th«ng thêng hµng ho¸ quan träng, b¸n víi khèi lîng lín, ®Ó t¹o ®iÒu
kiÖn cho ngêi b¸n chuÈn bÞ hµng ho¸ theo yªu cÇu cña ngêi mua,
trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn hîp ®ång, hai bªn cïng thÓ hiÖn tr¸ch nhiÖm
vµ t«n träng lîi Ých cña nhau.
§èi víi hµng ho¸ kh«ng quan träng cã thÓ thuËn mua võa b¸n
kh«ng cÇn ký kÕt hîp ®ång, kh«ng cÇn göi ®¬n hµng. Mét sè lo¹i hµng
ho¸ cÇn b¸n víi sè lîng lín, hµng khã tiªu chuÈn ho¸, hµng chuyªn dïng,
ngêi ta dïng ph¬ng ph¸p ®Êu gi¸ ®Ó t×m ngêi mua víi gi¸ cao nhÊt.
XuÊt khÈu lµ ph¬ng thøc b¸n hµng ®Æc biÖt cÇn tu©n theo c¸c
quy ®Þnh xuÊt nhËp khÈu cña ChÝnh phñ vµ còng chØ c¸c ®¬n vÞ ®-
îc phÐp kinh doanh xuÊt nhËp khÈu thùc hiÖn.
4. Theo mèi quan hÖ thanh to¸n cã mua ®øt b¸n ®o¹n vµ sö dông
c¸c h×nh thøc tÝn dông trong thanh to¸n nh b¸n hµng tr¶ chËm,
b¸n hµng tr¶ gãp...
+ Mua ®øt b¸n ®o¹n lµ mua b¸n vµ thanh to¸n ngay khi giao
nhËn hµng ho¸. Nã cã u ®iÓm lµ doanh nghiÖp thu ®îc tiÒn ngay,
®¶m b¶o an toµn trong kinh doanh, nhng còng g©y trë ng¹i cho nh÷ng
kh¸ch hµng kh«ng cã tiÒn ngay mµ nhÊt lµ hä kh«ng cã ®ñ tiÒn mµ
muèn mua tr¶ gãp.
+ Mét hµng ho¸ th«ng thêng ngêi tiªu dïng réng r·i ph©n t¸n, ngêi
ta sö dông h×nh thøc b¸n qua ®¹i lý tr¶ chËm tuú theo tõng lo¹i hµng
ho¸ nh tivi, tñ l¹nh, xe m¸y... B¸n hµng tr¶ chËm, tr¶ gãp ®ang lµ h×nh
thøc ®îc kh¸ch hµng a chuéng vµ lµ h×nh thøc b¸n hµng kh¸ phæ biÕn
ë níc ngoµi. Tuy nhiªn ë ViÖt Nam do cha hoµn thiÖn hÖ thèng luËt
`
5

