Ảnh hưởng của ENSO tới mưa gió mùa hè ở Việt Nam: Luận văn Thạc sĩ Khoa học

Ạ Ọ

Ộ Ố Đ I H C QU C GIA HÀ N I

ƯỜ

Ọ Ự

Ạ Ọ

NG Đ I H C KHOA H C T NHIÊN

***************

ễ

ị

Nguy n Th Lan

Ứ Ả

ƯỞ

Ớ Ư

Ủ

NGHIÊN C U NH H

NG C A ENSO T I M A GIÓ

Ổ Ệ

MÙA MÙA HÈ TRÊN LÃNH TH VI T NAM

Ọ Ậ Ạ LU N VĂN TH C SĨ KHOA H C

ộ Hà N i 2013

Ạ Ọ

Ộ Ố Đ I H C QU C GIA HÀ N I

ƯỜ

Ọ Ự

Ạ Ọ

NG Đ I H C KHOA H C T NHIÊN

*******************

ễ

ị

Nguy n Th Lan

Ứ Ả

ƯỞ

Ớ Ư

Ủ

NGHIÊN C U NH H

NG C A ENSO T I M A GIÓ

Ổ Ệ

MÙA MÙA HÈ TRÊN LÃNH TH VI T NAM

ượ

ậ

Chuyên ngành: Khí t

ọ ng – Khí h u h c

ố

Mã s : 60440222

Ọ Ậ Ạ LU N VĂN TH C SĨ KHOA H C

Ọ Ẫ NG ƯỜ ƯỚ I H NG D N KHOA H C:

Ứ Ầ TS. TR N QUANG Đ C

ộ

Hà N i – 2013

ờ ả ơ L i c m n

ể ướ c tiên, tôi xin g i l

ấ ớ ử ờ ả ơ ượ ậ ầ ắ ọ i c m n chân thành và ườ i

i TS. Tr n Quang Đ c – b môn Khí t ắ ầ ự ế ướ ậ ng và Khí h u h c ng ậ ướ ệ Đ hoàn thành lu n văn này, tr ộ ứ ừ ẫ ng d n tôi t ng và tr c ti p h sâu s c nh t t ị đã đ nh h ự lúc b t đ u th c hi n lu n văn.

ầ ử ờ ả ơ ớ Tôi xin g i l i các th y cô và các cán b trong khoa Khí t

ủ ộ ạ ọ ườ

ế

i c m n t ộ ọ ng h c cùng các cán b Phòng sau đ i h c, tr ữ ờ ậ ợ ọ ậ ệ ố

ượ ng – ạ ọ ả ươ ng Đ i h c Th y văn H i d ự ọ ứ ấ Khoa h c T nhiên đã cung c p cho tôi nh ng ki n th c chuyên môn quý giá, giúp ậ ề ạ ỡ đ và t o đi u ki n thu n l i trong su t th i gian tôi h c t p và hoàn thành lu n văn.

ượ ạ

ạ ị

Tôi cũng xin g i l ườ ể ọ ệ ề ứ ứ ể ể ế ủ ệ i ban lãnh đ o Vi n Khoa h c Khí t i c m n t ng th y ồ ệ t là các anh ch và các b n đ ng nghi p trong Trung tâm ng tác Bi n Khí quy n đã cho tôi nhi u ki n th c, kinh

ọ ậ ệ ề ạ ử ờ ả ơ ớ ặ ng, đ c bi văn và môi tr ươ nghiên c u Bi n và t ệ ề ờ nghi m và t o đi u ki n v th i gian cho tôi tham gia h c t p.

ố ớ Cu i cùng tôi xin g i l

i c m n chân thành t ề ạ i thân và b n ọ ậ ệ ố ấ ạ ộ ố ử ờ ả ơ bè đã luôn đ ng viên và t o đi u ki n t ườ i gia đình, ng ờ t nh t cho tôi trong su t th i gian h c t p.

ề ệ ậ ỏ

ế ạ ầ ị Trong quá trình th c hi n, lu n văn không tránh kh i có nhi u thi u sót, vì ồ c s góp ý c a th y cô, các anh ch và các b n đ ng

ấ ể ậ ệ ệ ơ ự ủ ượ ự ậ ậ v y, tôi r t mong nh n đ ể nghi p đ lu n văn có th hoàn thi n h n.

ả ơ Tôi xin chân thành c m n !

ộ Hà N i, ngày 25 tháng 10 năm 2013

ọ H c viên

ễ ị Nguy n Th Lan

Ụ Ụ M C L C

ờ ả ơ i L i c m n ...........................................................................................................

Ữ Ế Ụ Ắ Ệ DANH M C CÁC KÝ HI U VÀ CH VI T T T iii .......................................

Ụ Ả Ể DANH M C B NG BI U vi ................................................................................

Ụ DANH M C HÌNH V Ẽ vii .....................................................................................

x ..............................................................................................................................

Ấ Ặ Đ T V N Đ Ề 1 ......................................................................................................

ƯƠ Ứ Ề Ổ Ữ CH NG I: T NG QUAN NH NG NGHIÊN C U V ENSO VÀ

ƯỞ Ủ Ả NH H NG C A ENSO 4 ....................................................................................

ế ớ ề ả ữ ứ ưở ủ 1.1. Nh ng nghiên c u trên th gi i v ENSO và nh h ng c a ENSO

4 ...................................................................................................................................

ứ ạ ữ ệ ề ả ưở ủ 1.2. Nh ng nghiên c u t i Vi t Nam v ENSO và nh h ng c a ENSO

17 .................................................................................................................................

ƯƠ Ồ Ố Ệ ƯƠ Ứ CH NG II: NGU N S LI U VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U 23

ồ ố ệ 2.1. Ngu n s li u 23 .........................................................................................

ố ệ 2.1.1. S li u ENSO 23 ....................................................................................

ố ệ ư 2.1.2. S li u hoàn l u 23 ................................................................................

ư ố ệ 2.1.3. S li u m a 24 ......................................................................................

ươ ứ 2.2. Ph 27 ng pháp nghiên c u .....................................................................

ươ ờ 2.2.1. Ph ị 27 ng pháp xác đ nh th i kì ENSO ................................................

ươ 2.2.2. Ph 32 ng pháp phân nhóm các mùa gió mùa mùa hè ENSO ...............

ỉ ố ư ị

ư 2.2.3. Ph tr ng gió mùa ươ ộ ố ặ ng pháp xác đ nh ch s gió mùa, m a gió mùa và m t s đ c ở ệ 37 t Nam ................................................................................. Vi

ưở ủ ả ớ ng pháp phân tích đánh giá nh h ng c a ENSO t

2.2.4. Ph ư ươ i gió mùa 40 mùa hè và m a gió mùa mùa hè ..........................................................................

ƯƠ ƯỞ Ớ Ủ CH Ả NG III: NH H NG C A ENSO T I GIÓ MÙA MÙA HÈ VÀ

Ư Ở Ệ M A GIÓ MÙA MÙA HÈ VI T NAM 42 ..........................................................

ế ế ộ ộ ố ặ ờ ỳ ư 3.1. Xu th bi n đ ng m t s đ c tr ng ENSO th i k 1950 2010 42 .....

ế ế ộ ộ ố ặ ờ ỳ ư 3.2. Xu th bi n đ ng m t s đ c tr ng gió mùa th i k 1950 2010 . . 49

ưở ủ ớ ổ ệ Ả 3.3. nh h ng c a ENSO t i gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi t Nam

52 .................................................................................................................................

ố ớ ể 53 3.3.1. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n ....................

ố ớ ế 57 3.3.2. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u ........................

ố ớ ể 60 3.3.3. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n ....................

ố ớ ế 63 3.3.4. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u .......................

ậ 66 3.3.5. Nh n xét chung ..................................................................................

ưở ủ ớ ư Ả 3.4. nh h ng c a ENSO t i m a gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi ổ ệ t

69 Nam .........................................................................................................................

ố ớ ể 70 3.4.1. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n ....................

ố ớ ế 3.4.2. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u 75 .......................

ố ớ ể 80 3.4.3. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n ...................

ố ớ ế 84 3.4.4. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u .......................

Ế Ậ 88 K T LU N ........................................................................................................

Ế KI N NGH Ị 89 ........................................................................................................

ệ ế ệ Tài li u ti ng Vi 91 t ............................................................................................

ệ ế 92 Tài li u ti ng Anh .............................................................................................

Ụ Ụ Ầ 95 PH N PH L C ..............................................................................................

Ữ Ế Ụ Ắ Ệ DANH M C CÁC KÝ HI U VÀ CH VI T T T

ế t ừ ố T g c Ý nghĩa ệ Ký hi u vi tắ t

AIMR (AIRI) AllIndia Monsoon Rainfall (All Indian Rainfall Index)

ự ATL3I Atlantic index

ỉ ố ư ộ n Đ ỉ ố ạ ỉ ố AUSMI

ỉ ố

BEI BOM Australian Summer Monsoon Index The Best ENSO Index Bureau of Meteorology

ỉ ố

ỉ ố ư CSHL Ch s hoàn l u

ệ

CSĐL ỉ ố ố ư Ch s đ i l u

ệ ự t Nam

ậ CPC Climate Prediction Center

CI1 Convection Index 1

ự CI2 Convection Index 2 Ch s m a gió mùa toàn Ấ ư Ch s hoàn l u khu v c ươ Đ i Tây D ng Ch s gió mùa mùa hè khu ự v c Australia ấ ố t nh t Ch s ENSO t ượ ng Úc Văn phòng Khí t ư ử ụ Ch s hoàn l u s d ng ự cho khu v c Nam Trung ộ t Nam B , Vi ỉ ố ố ư ử ụ Ch s đ i l u s d ng cho ộ khu v c Nam Trung B , Vi ự Trung tâm D báo khí h u Hoa Kỳ ự Ấ ư ỉ ố Ch s hoàn l u khu v c n Độ ư ỉ ố Ch s hoàn l u khu v c Nam Á

ỉ ố ư ướ ng

DU2 (SEAMI), (MCI2) Ch s hoàn l u vĩ h Đông Nam Á

The difference between the westerly zonal wind anomalies averaged over two regions

ự EAMI East Asian Monsoon Index

EASMI East Asian Summer Monsoon Index

ng El Nino và dao ENSO El NinoSouthern Oscillation

ESMI

IMI ộ

ứ IRI

ố ế ộ ậ East Asian subtropical summer monsoon index The Indian summer Monsoon Index International Research Institute for Climate and ỉ ố Ch s gió mùa khu v c Đông Á ỉ ố Ch s gió mùa mùa hè khu ự v c Đông Á ệ ượ Hi n t ộ đ ng nam ỉ ố Ch s gió mùa mùa hè khu ự ậ ệ ớ v c c n nhi t đ i Đông Á ỉ ố Ch s gió mùa mùa hè khu ự Ấ v c n Đ ệ Vi n nghiên c u Qu c t ề v Khí h u và Xã h i

iii

ế t ừ ố T g c Ý nghĩa ệ Ký hi u vi tắ t

Issm Society Subtropical Summer Monsoon Index

GI Guo Index

ME Max Entropy ổ

ổ MEI

ư MHI Multivariate ENSO Index Monsoon Hadley Circulation Index

ụ ng và

ạ ươ ố NOAA National Oceanic and Atmospheric Administration ỉ ố Ch s gió mùa mùa hè khu ự ậ ệ ớ v c c n nhi t đ i ỉ ố Ch s gió mùa mùa hè khu ự v c Châu Á – Thái Bình D ngươ ổ ươ Ph ng pháp phân tích ph ơ ự ạ đ n (ph Entropy c c đ i) ỉ ố ợ Ch s ENSO t ng h p ỉ ố Ch s hoàn l u gió mùa Hadley ả C c qu n lý Đ i d ể Khí quy n Qu c gia Hoa K ỳ

ứ ạ ạ OLR B c x phát x sóng dài

ạ ỉ ố ứ ạ ORLI Outgoing Longwave Radiation Outgoing Longwave Radiation Index

ự Ấ RM1 Rain Monsoon index

ự RM2 (EAMI)

SCSSM

ự SCSMI

SOI Regional Monsoon Index (East Asian Monsoon Index) South China Sea Summer Monsoon South China Sea Monsoon Index Southern Oscillation Index

SSI1 Southerly shear Index ộ

ỉ ố SSI2 Southerly shear Index

SST

ể c bi n ệ ộ ề ặ t đ b m t SSTA

ư ng trung

ỉ ố ự ị U bengal Ch s b c x phát x sóng dài ộ ỉ ố ư Ch s m a khu v c n Đ ở ộ m r ng ỉ ố Ch s gió mùa khu v c Đông Á ỉ ố Ch s gió mùa mùa hè khu ể ự v c Bi n Đông ỉ ố Ch s gió mùa khu v c ể Bi n Đông ộ ỉ ố Ch s dao đ ng nam ư ỉ ố Ch s hoàn l u gió mùa ự Ấ mùa hè khu v c n Đ ư Ch s hoàn l u gió mùa ự mùa hè khu v c Nam Á ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n Nhi ẩ Chu n sai nhi ể ướ c bi n n Ch s hoàn l u gió mùa ị khu v c V nh Bengal

ự ư UEOF1

ỉ ố Ch s hoàn l u khu v c Đông Á Sea Surface Temperature Sea Surface Temperature Anomaly ướ Gió vĩ h ự bình m c 850 hPa trên v nh Bengal The first Empirical Orthogonal Function mode

ế t ừ ố T g c Ý nghĩa ệ Ký hi u vi tắ t

ượ ng trình Môi tr

ố

ụ WMO UNEP ICSU UNESCO

ủ

WNPMI ắ of the 850 hPa zonal wind World Meteorological Oganization United Nations Environment Programme International Council for Science United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization Western Norht Pacific Monsoon Index

ươ ư ủ WYI Weber and Yang Index

ướ ư ng

ươ The mean 850 mb Zonal winds over the western equatorial Atlantic Index

ậ ồ XTNĐ Xoáy thu n nhi ệ ớ t đ i ồ ở

ế ớ ổ ứ i ng th gi T ch c Khí t ườ ươ – Ch ng ộ ợ ủ c a Liên h p qu c – H i ố ế ọ ồ đ ng Khoa h c qu c t ổ ứ T ch c Giáo d c, Khoa ọ h c và Văn hoá c a Liên ố ợ H p Qu c ự ỉ ố Ch s gió mùa khu v c Tây B c Thái Bình D ng ỉ ố Ch s hoàn l u c a Weber và Yang ỉ ố Ch s hoàn l u vĩ h ạ ự khu v c Tây Đ i Tây ạ D ng xích đ o ấ Vùng áp th p có hoàn l u ề ượ ng c chi u kim đ ng h ầ ắ B c bán c u

Ụ Ả Ể DANH M C B NG BI U

ộ ố ỉ ố ả 11 B ng 1.1: M t s ch s gió mùa ....................................................................

ả ạ ượ ượ ử ụ ứ B ng 2.1: Các tr m khí t ng đ 25 c s d ng trong nghiên c u ................

ợ ả ượ ẩ ị B ng 2.2: Các đ t El Nino đ ứ ấ c xác đ nh theo tiêu chu n th nh t 28 ..........

ợ ả ượ ẩ ị B ng 2.3: Các đ t La Nina đ ứ ấ 29 c xác đ nh theo tiêu chu n th nh t .........

ợ ả ượ ứ ẩ ị B ng 2.4: Các đ t El Nino đ 29 c xác đ nh theo tiêu chu n th hai .............

ợ ả ượ ứ ẩ ị B ng 2.5: Các đ t La Nina đ 30 c xác đ nh theo tiêu chu n th hai ............

ả ế ả ạ 35 B ng 2.6: K t qu phân lo i các mùa gió mùa mùa hè El Nino ...................

ả ế ả ạ B ng 2.7: K t qu phân lo i các mùa gió mùa mùa hè La Nina 35 ..................

ư ế ả ả ẩ ặ ố ớ B ng 3.1: K t qu tính toán chu n sai các đ c tr ng gió mùa đ i v i

nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri nể 56 .......................................................

ư ế ả ẩ ặ ả ố ớ B ng 3.2: K t qu tính toán chu n sai các đ c tr ng gió mùa đ i v i

nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y uế 59 ...........................................................

ố ớ ư ế ả ả ặ B ng 3.3: K t qu tính toán các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm mùa gió

mùa mùa hè La Nina phát tri nể 63 ...............................................................................

ố ớ ư ế ả ả ặ B ng 3.4: K t qu tính toán các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm mùa gió

mùa mùa hè La Nina suy y uế 66 ...................................................................................

ừ ả ẩ ặ ư 67 B ng 3.5: Chu n sai các đ c tr ng trung bình theo t ng nhóm .................

67 mùa gió mùa mùa hè ..........................................................................................

ả ẩ ị ượ ư ẩ ỷ ẩ ượ B ng 3.6: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t ư ng m a

ố ớ chu n l ể gió mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n 70 .............

ả ẩ ị ượ ư ẩ ỷ ẩ ượ B ng 3.7: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t ư ng m a

ố ớ chu n l ế 76 gió mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u .................

ả ẩ ị ượ ư ẩ ỷ ẩ ượ B ng 3.8: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t ư ng m a

ố ớ chu n l ể 81 gió mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n ............

ả ẩ ị ượ ư ẩ ỷ ẩ ượ B ng 3.9: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t ư ng m a

ố ớ chu n l ế 84 gió mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u ................

Ẽ Ụ DANH M C HÌNH V

ơ ồ ư 6 Hình 1.1: S đ hoàn l u Walker .....................................................................

ớ ạ ự Hình 1.2: Gi i h n các khu v c Nino 6 ................................................................

ạ ị ượ ử ụ ứ Hình 2.1: V trí các tr m khí t 27 ng s d ng trong nghiên c u ..................

ị ườ ự ể ế Hình 2.2: Bi n trình d th ng nhi ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n c bi n khu v c Nino

ự 31 3 (a) và khu v c Nino 3.4 (b) .....................................................................................

ơ ồ ỉ ố ự 40 Hình 2.3: S đ khu v c tính ch s gió mùa SCSSM ...................................

ế ế ộ ờ ợ Hình 3.1: Xu th bi n đ ng th i gian kéo dài các đ t El Nino (a) và La

43 Nina (b) .......................................................................................................................

ế ế ộ ữ ờ ợ ả Hình 3.2: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian gi a các đ t ENSO 43 ....

ế ế ộ ữ ờ ợ ả Hình 3.3: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian gi a các đ t El Nino (a)

45 và ................................................................................................................................

La Nina (b) 45 ..........................................................................................................

ế ế ộ ờ ả ừ ợ Hình 3.4: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian t đ t El Nino t ớ ợ i đ t

ừ ợ ớ ợ ế ế ế ế La Nina k ti p (a) và t đ t La Nina t i đ t El Nino k ti p (b) 46 .....................

ế ế ộ ữ ờ ợ ả Hình 3.5: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian gi a các đ t ENSO 46 ....

ủ ườ ộ ộ ợ ế ế Hình 3.6: Xu th bi n đ ng c a c ng đ các đ t El Nino (a) và La Nina

47 (b) ................................................................................................................................

ế ế ộ ủ ườ ộ ợ ạ Hình 3.7: Xu th bi n đ ng c a c ng đ các đ t El Nino m nh (a) và . 48

ạ La Nina m nh (b) 48 ..............................................................................................

ở ầ ạ ế Hình 3.8: Bi n trình ngày m đ u gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010 . 49

ế ạ ế Hình 3.9: Bi n trình ngày k t thúc gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010 . 50

ờ ế ạ Hình 3.10: Bi n trình th i gian kéo dài gió mùa mùa hè giai đo n 1950

50 2010 .............................................................................................................................

ố ị ế ạ 51 Hình 3.11: Bi n trình s nh p gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010 .........

ờ ế ạ Hình 3.12: Bi n trình th i gian kéo dài gió mùa mùa hè giai đo n 1950

52 2010 .............................................................................................................................

ắ ầ ế ẩ Hình 3.13: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc mùa gió mùa (b)

ộ ể thu c nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n 54 ..........................................

vii

ờ ộ ẩ Hình 3.14: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa thu c nhóm mùa

gió mùa mùa hè El Nino phát tri nể 55 .........................................................................

ố ị ể ẩ Hình 3.15: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n

55 .....................................................................................................................................

ẩ ườ ộ Hình 3.16: Chu n sai c ng đ các mùa gió mùa mùa hè El Nino phát

tri nể 56 ............................................................................................................................

ắ ầ ế ẩ Hình 3.17: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc (b) mùa gió mùa

mùa hè El Nino suy y uế 58 ...........................................................................................

ờ ẩ Hình 3.18: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy

y uế 58 ..............................................................................................................................

ố ị ế ẩ 59 Hình 3.19: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u ....

ẩ ườ ộ ế Hình 3.20: Chu n sai c ng đ các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u

59 .....................................................................................................................................

ắ ầ ế ẩ Hình 3.21: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc (b) mùa gió mùa

mùa hè La Nina phát tri nể 61 .......................................................................................

ờ ẩ Hình 3.22: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa mùa hè La Nina .. 61

phát tri nể 61 ...........................................................................................................

ố ị ể ẩ Hình 3.23: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n

62 .....................................................................................................................................

ẩ ườ ộ Hình 3.24: Chu n sai c ng đ các mùa gió mùa mùa hè La Nina phát

tri nể 62 ............................................................................................................................

ắ ầ ế ẩ Hình 3.25: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc(b) mùa gió mùa

mùa hè La Nina suy y uế 64 ...........................................................................................

ờ ẩ Hình 3.26: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa mùa hè La Nina

suy y uế 64 .......................................................................................................................

ố ị ế ẩ Hình 3.27: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u ... 65

ẩ ườ ộ ế Hình 3.28: Chu n sai c ng đ các mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u

65 .....................................................................................................................................

ẩ ượ ố ớ ư Hình 3.29: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El

71 Nino .............................................................................................................................

phát tri nể 71 ...........................................................................................................

viii

ố ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.30: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

73 ................................................................................................................................. hè

El Nino phát tri nể 73 ..............................................................................................

ố ẩ ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.31: Phân b chu n sai t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió

mùa mùa hè El Nino phát tri nể 74 ................................................................................

ẩ ượ ố ớ ư Hình 3.32: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El

77 Nino .............................................................................................................................

suy y uế 77 ................................................................................................................

ố ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.33: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

78 ................................................................................................................................. hè

El Nino suy y uế 78 ..................................................................................................

ố ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.34: Phân b t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

79 ................................................................................................................................. hè

El Nino suy y uế 79 ..................................................................................................

ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.35: Chu n sai l 80 ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè ......

La Nina phát tri nể 80 .............................................................................................

ố ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.36: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

82 ................................................................................................................................. hè

La Nina phát tri nể 82 .............................................................................................

ố ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.37: Phân b t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

83 ................................................................................................................................. hè

La Nina phát tri nể 83 .............................................................................................

ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.38: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La

85 Nina .............................................................................................................................

suy y uế 85 ................................................................................................................

ố ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.39: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

86 ................................................................................................................................. hè

La Nina suy y uế 86 .................................................................................................

ố ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.40: Phân b t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa

87 ................................................................................................................................. hè

La Nina suy y uế 87 .................................................................................................

Ặ Ấ Ề Đ T V N Đ

ạ ươ ể ạ ữ ạ ươ T ng tác gi a đ i d

ữ ượ c dùng đ

ả ủ ấ ệ ượ ng El Nino và La Nina (hai pha c a hi n t

ố ươ ạ ươ ng ENSO là th hi n m i t ệ ượ ữ ng tác gi a đ i d

ể ệ ươ ủ

ể ươ

ả ỳ

ề ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n ộ ườ ộ ệ ượ ớ ạ ạ

ỉ ự ộ

ự ệ ớ ươ ế

ả ặ

ệ ượ ề

t đ i và th ườ ườ ố ế ữ ợ ề ả ợ ệ ố ng và khí quy n t o nên tính đa d ng trong h th ng ậ ậ ể khí h u Trái Đ t. ENSO (El Nino Southern Oscillation) là thu t ng đ ỉ ấ ch hai hi n t ng ENSO). B n ch t ệ ượ ủ ể c a hi n t ng và khí quy n ộ ấ ề ệ ượ mi n vĩ đ th p Thái Bình D ng. El Nino (pha nóng c a ENSO) là hi n t ng ệ ộ ề ặ ướ ạ t đ b m t n nhi c bi n phía Đông và trung tâm Thái Bình D ng xích đ o nóng ả ị ườ ộ ớ ng, kéo dài kho ng m t năm v i chu k không đ u, kho ng 3 lên m t cách d th ể ủ ạ c bi n phía ng nhi 5 năm. La Nina (pha l nh c a ENSO) là hi n t ươ Đông Thái Bình D ng xích đ o l nh đi so v i bình th ng. Dao đ ng nam dùng ậ ề ặ ể ươ đ ch s dao đ ng b p bênh khí áp b m t khu v c Đông Thái Bình D ng, Tây ạ ộ ườ ề Ấ ộ ươ ng bi n đ ng m nh Thái Bình D ng và n Đ D ng mi n nhi ế ế ờ ỳ ợ ng x y ra k ti p nhau, 5]. Các đ t El Nino ho c La Nina th trong th i k ENSO [ ệ ạ i là đi u ki n bình th ng (không ENSO), cũng có khi sau nh ng hi n t ng này l ề ặ 5]. có khi nhi u đ t El Nino ho c nhi u đ t La Nina x y ra n i ti p nhau [

ễ ệ ượ ưở ng ENSO di n ra không ch gây nh h

ộ ạ

ả ỉ ờ ế ẽ ớ i th i ti ạ ứ ấ Hi n t ươ i v i m c đ khác nhau và r t đa d ng [

ủ ư ả ị ệ ớ ớ i vùng nhi t đ i Thái ng t ơ ề ậ ở nhi u n i khác trên t khí h u ể ả ưở ữ 5,6], nh ng nh h ng này có th ự ụ ố ớ ừ ứ 47]. Đ i v i t ng khu v c c ấ ng ENSO đã ch m d t [ ỗ ặ ủ ế ưở ữ ng ch y u có tính đ c tr ng c a m i c nh ng nh h

Bình D ng mà còn tác đ ng m nh m t ộ ế ớ ớ th gi ệ ượ ế ụ ti p t c kéo dài khi hi n t ể ể ượ th , có th xác đ nh đ ệ ượ [6]. ng nói trên hi n t

ễ ự ữ

ậ ủ ệ ớ ắ ề

ở ng, trong khi đó,

ề ư ị ạ ươ ả ề

ạ ộ ệ ộ ữ ẳ

ộ ở ề xã h i

ậ ả ề ượ ấ ng c a ENSO đang là v n đ đ

ươ Trong nh ng năm di n ra El Nino, khu v c phía Đông Thái Bình D ng ẩ ướ ơ ỹ ỹ ư ờ t h n bình t đ i B c M m a nhi u và m vùng b Tây c a Nam M và c n nhi ườ ự ậ mi n Tây Thái Bình D ng và các vùng lân c n, s phát th ể ủ ố ư ơ ạ ế tri n c a đ i l u và mây m a b h n ch do đó x y ra đi u ki n khô h n h n bình ệ ư ả ườ ng, các ho t đ ng giông, bão, m a gi m h n. ENSO là m t trong nh ng hi n th ấ ế ả ề ượ ượ c coi là gây nhi u h u qu kinh t nhi u vùng trên trái đ t, do ng đ t ữ ơ ế ủ ưở ạ ộ đó, c ch ho t đ ng và nh ng nh h c các nhà ứ ọ khoa h c quan tâm nghiên c u.

ộ

ổ ẹ ể

ị

ộ ướ ộ ệ Ấ ự ắ ắ ủ

ượ ầ ộ t, khí h u Vi

ư ữ ề ệ

ằ ở ị t Nam mang nhi u nét đ c đáo, h u nh không so sánh đ ặ ế ị ự ặ ị

ự ộ ư ế ợ ẽ ủ ớ ệ t Nam là m t n Vi c thu c vùng Đông Nam Á, lãnh th h p ngang kéo dài ừ ắ ớ ộ ệ i nam trên 15 vĩ đ , toàn b phía đông và phía nam giáp bi n, phía tây Vi t b c t t ế ị ụ ộ Ả ậ ố ụ Nam là l c đ a Mi n Đi n, n Đ , R p, phía b c là l c đ a Trung Qu c và ộ ế ạ ằ ặ ầ i n m trong khu v c n i chí tuy n c a B c bán c u. N m Siberia, l v trí đ c ớ ề ệ ậ ệ bi c v i ộ ế ớ ấ ứ ộ ơ i. M t m t, đó là nh ng đi u ki n hành tinh do b t c m t n i nào khác trên th gi ế ộ ặ ờ ế ch đ m t tr i khu v c n i chí tuy n quy t đ nh, m t khác, đó là khu v c ch u tác ả ạ ộ đ ng m nh m c a hoàn l u gió mùa. C hai nguyên nhân k t h p v i nhau trong

ứ ạ ề ị ẫ ớ ặ ắ ữ ệ ả i nh ng h qu vô cùng đ c s c trong ch ế

ệ ề đi u ki n ph c t p v đ a lý đã d n t ộ ờ ế đ th i ti t.

ệ ư

ừ ư ơ

ả ả ế

ữ ủ ươ ừ ị

ộ ẩ ư ằ ở ầ ộ ộ ơ ế ấ ị các trung tâm tác đ ng khác nhau, h ng năm Vi

ế ộ ư

ố ủ ậ ồ

ấ Ấ ế ấ ộ

ị ự Ấ ậ ộ ươ ắ ệ

ượ ế ế ệ ầ ươ t Nam c n đ

ị ầ ộ ơ ả ở Vi ữ ả

ế ố ự ữ ả khu v c mà còn c nh ng y u t

ề ế ả

ữ ế ớ

ộ Ở ướ ấ n c ta, hoàn l u gió mùa l n át m t cách rõ r t hoàn l u tín phong, ụ ở ừ ư ẫ nh ng t ng lúc, t ng n i, tín phong v n phát huy m t ph n tác d ng nào đó, tham ấ ư ư ệ gia vào hoàn l u gió mùa. K t qu là xu t hi n m t c ch hoàn l u v a ph n ánh ộ ừ ậ nh ng quy lu t chung c a hành tinh, v a có tính ch t đ a ph ng. Ch u tác đ ng ệ ừ ề ủ t c a nhi u hoàn l u, dòng m t ồ ạ i hai ch đ gió: gió mùa mùa đông và gió mùa mùa hè. Hoàn l u gió mùa Nam t n t ệ ộ t mùa hè ch u s chi ph i c a các trung tâm tác đ ng chính bao g m: áp cao c n nhi ệ ớ đ i Nam n Đ D ng, áp th p n Đ Mi n Đi n, áp th p gió mùa V nh Bengal, t B c Thái Bình D ng, áp cao Châu Úc (Nam Bán C u). Do đó, áp cao c n nhi ứ ư c xét đ n trong toàn b c ch ph c hoàn l u gió mùa mùa hè ỉ ệ ự ạ t l c mà còn có c nguyên nhân t p, không ph i ch có nh ng nguyên nhân nhi ữ ỉ ả ự ế ố ộ đ ng l c, không ph i ch có nh ng y u t hành ầ ơ ế ẻ ộ ộ ơ ỉ mà có nhi u c ch góp ph n tinh, không ph i ch có m t c ch tác đ ng riêng l ễ ề ệ ậ ả ệ ữ ạ t o thành nh ng h qu khí h u làm sai l ch khá nhi u so v i nh ng di n bi n theo ế ộ ứ ạ ặ ờ ch đ b c x m t tr i.

ớ ạ ộ Gió mùa mùa hè ho t đ ng trong kho ng tháng 5 t

ớ ả ả ộ i tháng 8 bao trùm toàn b vùng lãnh th n

ẽ

ư ị ế t do gió mùa mùa hè gây ra là m a nhi u, m a rào và dông

ở mi n Trung, ho t đ ng c a gió Tây khô nóng tr nên m nh m

ườ ệ ứ ề ủ

ờ ỳ ớ ề ở ư ớ ế

ặ ủ ị ạ ạ ế ộ ườ ố ng đ

ư ờ ổ

ặ ế ộ ư ở ỳ

ở ầ ẫ

ẽ ế ự ộ ế ữ ả ọ ớ ộ

ộ ộ ọ

ụ ạ ộ ệ ố ớ ư ộ t đ i v i m t qu c gia nông nghi p nh Vi

ố ấ

ấ ủ ế

, xã h i, qu n lý tài nguyên n ệ ạ ươ t trên các đ i d ề ặ ư ư ạ

ế ư ở ị ả

ư ớ ủ ng l n c a hi n t ấ ươ ậ ả ế ộ ưở ư ủ

ề ầ ọ ứ ỉ ạ ấ i tháng 10, m nh nh t vào ớ ướ ổ ướ kho ng tháng 6 t ng gió c ta v i h ả ờ ệ ự th nh hành Tây Nam đôi khi có xen k gió Đông Nam và gió c c đ i. H qu th i ư ề ắ ở ề mi n B c và mi n ti ủ ạ ộ ẽ Nam, trong khi đó ệ ượ ơ ắ ng m a l n hay h n hán ng S n. Các hi n t do hi u ng ch n gió c a dãy Tr ệ ễ ẽ ớ ặ trong th i k gió mùa mùa hè có quan h ch t ch v i di n bi n c a ch đ gió ộ ế ở ầ ư mùa thông qua các đ c tr ng nh ngày m đ u, ngày k t thúc, s nh p, c ặ ể ệ ủ t, th i đi m bùng n gió mùa mùa hè có liên quan ch t c a gió mùa mùa hè. Đ c bi ự ộ ch đ n s thay th đ t ng t mùa khô b i mùa m a trong chu k hàng năm. S ế ủ ạ ộ bi n đ ng ngày m đ u và ho t đ ng c a gió mùa mùa hè là nguyên nhân d n đ n ạ ạ ư t, h n hán trên m t ph m vi r ng l n, do đó, nh ng th m h a thiên nhiên nh lũ l ướ ả ế ố ớ có vai trò quan tr ng đ i v i các ho t đ ng kinh t c, ệ ố ặ phòng ch ng thiên tai, đ c bi t Nam. ả ề ị ệ ổ ệ ENSO xu t hi n làm thay đ i các trung tâm nhi ng, c v v trí ổ ố ổ ẫ l n quy mô, làm bi n đ i tính ch t c a các kh i khí trên b m t, làm thay đ i và ư ế ệ ớ t đ i nh hoàn l u Walker và Hadley. bi n d ng các hoàn l u chính trong vùng nhi ầ ế ậ ự ộ ằ ủ N m trong khu v c n i chí tuy n, k c n ph n phía Tây c a hoàn l u Walker trên ệ ượ ưở ệ ng Vi t Nam ch u nh h Thái Bình D ng, ch đ hoàn l u ượ ớ ENSO. Vì v y, nh h c i m a gió mùa mùa hè là v n đ c n đ ng c a ENSO t quan tâm, không ch có ý nghĩa trong nghiên c u mà còn có vai trò quan tr ng trong

ế ế ướ ộ Ả , xã h i. nh h ng c a ENSO tr

ế ư

ệ ệ ủ

ớ ủ ứ ng c a ENSO t

ầ ề ả ứ ưở ự ể ấ ằ ưở ế ộ

ư ề ớ ư ự

t Nam ít quan tâm t Vi

ệ ư ủ ằ

ự ậ

ụ ư ệ ư ả ư ọ i m a gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi

ớ ứ ả ưở ủ ớ

ổ ạ ộ ư ữ ế

ỉ ố ự ệ

ư ớ ả ể ệ ủ ề ự c h t th hi n qua nh nhi u lĩnh v c kinh t ề ờ ể ặ ữ ớ ơ ưở i c ch hoàn l u trong khu v c, do đó kéo theo nh ng đ c đi m v th i ng t h ề ế ớ ế ấ ậ i có r t nhi u t Nam. Có th th y r ng, hi n nay trên th gi ti t khí h u c a Vi ượ ế ố ữ ng nói khí t i các y u t nh ng công trình nghiên c u v nh h ớ ự ộ chung. Tuy nhiên các nghiên c u h u h t là tính toán cho m t khu v c r ng l n mà ỏ ữ ố ớ ch a quan tâm nhi u t i khu v c nh . Đ i v i hoàn l u gió mùa mùa hè, nh ng ớ ượ ườ ứ ở i l ng quan nghiên c u ng m a gió mùa mùa hè mà th ớ ưở ư ầ ớ ượ i hoàn l u ng m a năm. Nh m góp ph n làm rõ nh h tâm t i l ng c a ENSO t ưở ứ ả ề gió mùa và m a gió mùa mùa hè, lu n văn l a ch n đ tài “Nghiên c u nh h ng ậ ủ ủ t Nam”. M c tiêu c a lu n văn c a ENSO t ủ ư i ho t đ ng c a gió mùa mùa hè và m a gió ng c a ENSO t là nghiên c u nh h ộ ườ ở ầ ể ặ ng đ , mùa mùa hè thông qua nh ng đ c đi m nh ngày m đ u, ngày k t thúc, c ưở ả ị ố s nh p gió mùa d a trên vi c tính toán các ch s và phân tích đánh giá nh h ng ủ c a ENSO t i gió mùa mùa hè và m a gió mùa mùa hè.

ủ ấ ậ ồ ươ C u trúc c a lu n văn bao g m 3 ch ng:

(cid:0) ươ ữ ứ ả ổ ưở ủ Ch ng 1: T ng quan nh ng nghiên c u và nh h ng c a ENSO

(cid:0) ươ ồ ố ệ ươ ứ Ch ng 2: Ngu n s li u và ph ng pháp nghiên c u

(cid:0) ưở ủ ớ ư ng c a ENSO t i gió mùa mùa hè và m a gió mùa

ở ươ Ch mùa hè Ả ng 3: nh h ệ Vi t Nam

ƯƠ Ữ Ứ Ề CH NG I: Ả T NGỔ QUAN NH NG NGHIÊN C U V ENSO VÀ NH

ƯỞ Ủ H NG C A ENSO

ế ớ ề ả ữ ứ ưở ủ 1.1. Nh ng nghiên c u trên th gi i v ENSO và nh h ng c a ENSO

ủ ượ

ạ ộ ỷ ế ỷ ướ ủ th p k 20 c a th k tr ơ r t s m. Ngay t

Ấ ự ở

ở ờ

ế ả

ế ề ố ư ạ ượ ệ ể ệ ấ ờ ế c các nhà khoa Nguyên nhân hình thành, c ch ho t đ ng c a ENSO đã đ ừ ậ ứ ừ ấ ớ ọ c, Gibert Walker đã h c nghiên c u t ươ ữ ở ự ấ ậ phía Tây và phía Đông Thái Bình D ng, nh n th y có s liên quan gi a khí áp ấ ộ ạ ệ ượ ậ ờ ồ khu v c Indonesia, Australia, n Đ và đ ng th i nh n th y hi n t ng h n hán ườ ươ ơ ỹ ấ ắ ng khi khí áp b Đông Thái Bình D ng mùa đông B c M m h n bình th ề ố ệ ọ ố ề gi m. Tuy nhiên, do đi u ki n thi u th n v s li u cũng nh h n ch v khoa h c ư ọ c m i liên h này. công ngh nên lúc b y gi ệ , các nhà khoa h c ch a th làm rõ đ

ậ ề ữ ứ

ứ ỉ ư

ọ ữ ấ ữ ậ ả ơ ừ ữ

ươ ướ ậ ượ ơ

ạ

ớ ề ờ ể ở ộ ộ ng, m r ng v phía Tây t

ự ề ặ ạ ươ ữ ệ

ẫ ấ ươ

ủ ạ ấ ươ ấ ượ

ể ủ ể

ộ ư

ư ươ ớ

ệ ộ ệ ả

ớ ự ế

ứ ể

ườ ộ

ụ ộ ủ ướ ầ ả ể ự ể ỹ ộ ế ả

ặ ươ

ơ ớ ớ

ượ

ộ ướ ạ i l nh h n có đ nghiêng t ủ ệ t”. Đ sâu c a nêm nhi ụ ỉ

ư ệ ớ ủ ồ c tr i tăng lên, đ nghiêng c a nêm nhi

ướ ủ ơ t l n h n, trái l ệ ế ộ c tr i b h n ch , đ nghiêng nêm nhi

Kho ng 4 th p k sau đó, nh ng nghiên c u v nguyên nhân hình thành ượ ầ ế c nghiên c u. Vào gi a nh ng năm c đ u đ ENSO do c ch hoàn l u đã b ố ệ c nhà khoa h c Jakob Bjerknes nh n th y thông nh ng s li u thu th p đ 1960, t ở ườ th ng khí áp phía Đông cao h n phía Tây Thái Bình D ng, do đó dòng tín phong ố ạ ướ ươ ổ ừ ự ạ ạ ng đ i l nh c t Đông sang Tây. Khi tín phong m nh, n khu v c xích đ o th i t ở ỹ ượ ồ ở ố ướ ồ c hình thành b i áp xích đ o thu c b bi n Nam M đ c tr i có ngu n g c n ự ủ i trung tâm Thái l c c a gió Đông lên b m t đ i d ệ ộ ữ Bình D ng. S chênh l ch khí áp gi a Đông (cao) và Tây (th p) và nhi t đ gi a ể ế ự Đông (th p) và Tây (cao) trên khu v c xích đ o Thái Bình D ng d n đ n chuy n ở ở ầ ề ộ t ng th p (gió Đông) và trên cao (gió Tây); c chi u c a không khí đ ng ng ộ ở ộ phía Tây có chuy n đ ng thăng c a không khí, phía Đông có chuy n đ ng giáng, ọ ượ ạ t o thành m t hoàn l u khép kín, đ c Bjerknes g i là Hoàn l u Walker (Hình 1.1). ệ ộ ữ ệ t đ và khí áp gi a Đông và Tây Thái Bình D ng càng l n, hoàn Chênh l ch nhi ư ượ ạ ạ ư c l t đ và khí áp gi m, hoàn l u i, chênh l ch nhi l u Walker càng m nh, ng ế ủ ớ ằ ệ ượ i s suy y u c a đ i Walker y u đi. Ông cho r ng, hi n t ng ENSO có liên quan t ơ ở ự ỉ gió Đông tín phong ch không ch là s nóng lên c c b c a n c bi n ngoài kh i ừ ể ệ ộ ướ c bi n gi m d n theo đ sâu nên t t đ n khu v c Nam M . Thông th ng, nhi ệ ộ ở vùng bi n phía Tây Thái Bình m t bi n đ n đ sâu kho ng vài trăm mét, nhi t đ ữ ớ ướ ế ể ộ ớ ướ ạ c chuy n ti p gi a l p n c bên trên D ng cao h n phía Đông, t o ra m t l p n ừ ơ ướ ơ Đông sang Tây Thái nóng h n v i l p n c bên d ươ ả ệ ờ ộ ọ t b phía Tây kho ng c g i là “nêm nhi Bình D ng, đ ạ ề ờ ầ ả 200m, gi m d n v b phía Đông ch còn vài ch c mét. Khi hoàn l u Walker m nh ạ ướ ộ ạ ộ lên, ho t đ ng c a n i, ả ồ ị ạ ế ư khi hoàn l u Walker y u đi, n t gi m đi [6].

ế ụ ượ ộ ủ ườ ư ạ ươ ơ ế ạ ộ Khi có thêm các ngu n s li u, c ch ho t đ ng c a ENSO trong m i t c làm rõ. Do c ồ ố ệ ể ng khí quy n ti p t c đ ố ươ ủ ng ng đ c a hoàn l u Walker tác đ i d

ệ ữ

ử ụ

ớ ự ươ ư ườ ộ ủ ư ể ạ ặ

ị ươ ớ ạ ớ ạ i s chênh l ch khí áp gi a vùng trung tâm (tr m Tahiti) và phía Tây có liên quan t ữ ệ ố ậ ạ i ta s d ng hi u s khí áp gi a hai Thái Bình D ng (tr m Darwin), vì v y ng ư ủ ườ ng đ c a hoàn l u Walker cũng nh c a tr m đ c tr ng này đ đánh giá c ạ ENSO. Giá tr âm SOI (South Oscillation Index) càng l n thì El Nino càng m nh, ng SOI càng l n thì La Nina càng m nh. ng ị i, giá tr d ượ ạ c l

ề ự ướ ớ ự

ể ộ ệ ớ S nóng lên c a n ả ổ ủ c bi n b m t cùng v i s thay đ i c a nhi u y u t ươ t đ i Thái Bình D ng, do đó các tr s

ể ủ ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n

ư ượ ử ụ

ặ ự ệ ử ụ

ư ủ ườ ng đ ủ ạ ươ

ữ ượ ươ ệ ọ

ạ ặ c nh ng vùng cán cân nhi ổ ươ ạ ươ ữ ệ ể t” ho c nh ng “ t ng

“vùng ho t nhi ệ khí quy n”. Khái ni m v ự ươ ng tác đ i d ướ ứ ự ạ ọ

ng nghiên c u trong lĩnh v c t ưở t này giúp l a ch n h ể ạ ươ ỉ ố ủ ả ạ ng ớ khí quy n ph m vi l n: ch s chính nh h

ị ườ ể t có th là nh ng d th ệ ộ ướ t đ n

ng c a đ i d ủ ng c a nhi ữ ố ạ ữ ạ ườ

ệ

ượ ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n

ọ ự

ự

ế ố ề ặ ủ ị ố liên quan khác x y ra trên toàn b vùng nhi ẩ c bi n (SST Sea Surface Temperature) và chu n sai c a nó nhi ể ặ c s d ng đ đ c tr ng cho (SSTA Sea Surface Temperature Anomaly) th ạ ủ ậ ư ENSO. Ý nghĩa v t lý c a vi c s d ng SST c a các khu v c đ c tr ng cho ho t ả ượ ộ i thích nh sau: trên Đ i Tây D ng và Thái Bình D ng, đ ng c a ENSO đ c gi ữ ị ọ các nhà khoa h c đã xác đ nh đ t cao và g i đó là nh ng ề ệ ạ vùng ho t nhi ng tác đ i ươ d ng lên hoàn ờ ế ể ư ể ờ l u khí quy n và th i ti c bi n, nh ả ự ệ ủ i các dòng ch y, t o thành nh ng nét chung tr nó có s phân b l ng nhi t c a ề ỉ ố ượ ạ ươ ị ố ẩ ng. Hi n nay, nhi u ch s ENSO đ đ i d c tính toán thông qua tr s chu n sai ự ể ạ ố ự nhi i b n khu v c (đ c bi n t c g i là các khu v c Nino), bao ự Nino 1+2 (0 10°S, 90 80°W); khu v c Nino 3 (5°N 5°S, 150 ồ g m: khu v c ự 90°W); khu v c Nino 4 (5°N 5°S, 160°E 150°W) và khu v c Nino 3.4 (5°N 5°S, 170°E 150°W) [52] (Hình 1.2).

ể c bi n khu v c nhi ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n ẩ Ngoài chu n sai nhi

ộ ệ ớ ể ệ

ư ượ ự ượ ứ ạ

ể ỉ ố ả ễ ầ ư ủ ở c bi n,...Do đó, di n bi n c a nh ng đ c tr ng này cũng có th ph n ánh

ế ế ủ ng ENSO và cũng th

ấ ị ỉ ng ENSO đ

ồ ỉ ố ổ ư ọ ự ữ

ộ ơ ấ ặ ồ

ự ủ ề ả ể ế ươ D ng (SSTA) và ch s dao đ ng nam (SOI), ENSO còn đ ư ặ đ c tr ng khí t ng h i văn khác nh gió ữ ướ n ệ ượ ễ ứ ộ m c đ nh t đ nh di n bi n c a hi n t ỗ ợ ư ộ nh m t ch tiêu h tr khi phân tích hi n t ượ ặ ề ệ ể bi u hi n qua nhi u đ c tr ng khí t ư nhau, do đó các nhà khoa h c đã đ a ra ý t ư bao g m nhi u đ c tr ng khác nhau đ ượ ầ ủ ơ ể đ có th ph n ánh đ t đ i Thái Bình ề c th hi n qua nhi u ự các t ng, b c x sóng dài, khí áp, m c ể ả ở ặ ượ ử ụ ườ c s d ng ng đ ượ ệ ượ ệ ượ c ng này. Do hi n t ả ớ ng và h i văn không hoàn toàn đ ng pha v i ợ ưở ng xây d ng nh ng ch s t ng h p ằ ế ớ ượ c liên k t v i nhau b ng m t c c u nào đó ễ [19]. c đ y đ h n di n bi n th c c a nó

ợ ổ

ướ

ướ ủ ầ

ng, nhi ờ ổ ư ng đ c tr ng ban đ u, ng

t đ m t n ượ ề ươ ươ ẩ ấ ủ ặ ị ệ ậ ầ ỉ ố ặ 6 tham bi n: khí áp m t bi n, gió kinh h ể bi n, nhi ừ T các tr ỗ ườ m i tr Năm 1999, ch s ENSO t ng h p (MEI ể ế ng, gió vĩ h ổ ỷ ệ ệ ộ l t đ không khí và t mây t ng quan bao ph b u tr i đã đ ườ ườ ầ i ta chu n hóa theo t ng ph ứ ng, xác đ nh thành ph n chính th nh t c a ma tr n hi p ph Multivariate ENSO Index) bao g mồ ệ ộ ặ ướ c ấ c đ xu t. ủ ng sai c a ủ ng sai c a

ợ ị ươ ổ ng đã t ng h p, t ng t

ị ủ ươ ứ ị ị i, giá tr âm t

ể

ự Ấ ươ ự

ạ

ự ộ ị ố ự ữ ẩ

ươ ự ạ ừ ươ ứ ườ đó xác đ nh giá tr c a MEI. MEI có giá tr d ng ng tr ượ ạ ỉ ộ ố ớ ớ ng ng v i pha La Nina c l [34]. M t s ch v i pha El Nino, ng ộ ươ ư ượ ử ụ ố c s d ng đ đánh giá ENSO nh : SSTA khu v c n Đ D ng, s khác cũng đ ỉ ố ở ự ỉ ố m c 850 hPa khu v c trung tâm Thái Bình D ng, ch s tín ch s tín phong ở ự ươ m c 850 hPa khu v c Đông Thái Bình D ng, phát x sóng dài trong khu phong ể ạ ự v c xích đ o gi a các kinh đ 160° E và 160 °W, tr s chu n hóa khí áp m c bi n khu v c Indonesia, Đông Thái Bình D ng xích đ o, SOI xích đ o [ ạ 3,11].

(a) (b)

ơ ồ ư Hình 1.1: S đ hoàn l u Walker

ề ườ ề ệ ệ a) Đi u ki n bình th ng, b) Đi u ki n El Nino

ạ ươ ụ ả ồ ể ố ỳ (Ngu n: C c qu n lý Đ i d ng và Khí quy n Qu c gia Hoa K NOAA)

ớ ạ ự Hình 1.2: Gi i h n các khu v c Nino

ớ ờ ủ ề ượ Cùng v i vi c ra đ i c a các ch s ENSO, m t v n đ đ

ệ ử ụ ộ ấ ị ỉ ố ệ

ư ế ề ấ ầ ủ ế ộ

ư ứ ễ ậ

ượ ườ ị ứ ng đ

ẩ ử ụ ự ể ỉ ố c các nhà khoa ợ ọ h c quan tâm là s d ng các ch s trên trong vi c xác đ nh pha ENSO và các đ t ENSO nh th nào? Đây là đi u r t c n thi t trong đánh giá tác đ ng c a ENSO ề ế ủ cũng nh nghiên c u quy lu t di n bi n c a nó. Trong nhi u nghiên c u, các pha và ể ệ ộ ề ặ ướ ợ c bi n t đ b m t n c xác đ nh thông qua chu n sai nhi đ t ENSO th ị ưỡ ự các khu v c Nino, tuy nhiên, khu v c Nino s d ng đ tính SSTA, ng ng giá tr

ượ ủ ể t c a SSTA có th khác

ủ ộ ố ỉ ố ứ ị ờ SSTA c a các pha ENSO và th i gian kéo dài trung bình tr ể ạ ử ụ i s d ng ch s SOI đ xác đ nh các pha ENSO. nhau. M t s nghiên c u khác l

ượ ộ ố ệ ủ ơ ợ ng Úc, đ t ENSO đ

ự ủ ữ ưỡ Trong m t s tài li u c a c quan khí t ượ ượ t ng

ưỡ ượ

ấ ứ

ưỡ ọ ự ể ợ ị

ưỡ ự

i M l ứ ố ớ ng ±0.5°C đ i v i khu v c này ệ ể ộ

ượ ủ

ố ớ ỹ ạ ử ụ i s d ng ng ệ ượ ố ờ ư ả ị

ủ ượ ượ ủ ả ờ t gi

t 5 tháng c a SST khu v c Nino 3.4 v ệ ố ế ề ứ ấ

ị

ượ ằ ầ ị

ị c xác đ nh là ủ ự ng ±1°C, còn trong d báo c a nh ng tháng có SSTA c a khu v c Nino 3 v ị ng Úc (BOM – Bureau of Meteorology) ng Văn phòng Khí t ng xác đ nh pha ệ ENSO là ±0.8°C. Vi n Nghiên c u Khoa h c Trái đ t (Institute of Earth Sciences) ấ ng là 0,9°C đ i v i SSTA khu v c Nino 3.4 đ xác đ nh đ t ENSO, các l y ng ạ [19]. Trong công công trình t ọ ng El Nino 1997 1998: m t th nghi m khoa h c và kĩ trình nghiên c u “Hi n t ỉ ậ thu t” đ c công b năm 1999 c a WMO UNEP ICSU UNESCO đã nêu ra ch ể Trenberth (1997) nh sau: El Nino là tiêu đ xác đ nh th i kì El Nino c a tác gi ớ ự i kho ng th i gian có trung bình tr ộ ậ ạ v Khí h u và Xã h i h n 0,4°C, kéo dài ít nh t 6 tháng. Vi n nghiên c u Qu c t ử ụ (International Research Institute for Climate and Society, IRI) cũng s d ng đ nh ể c phát tri n thêm nghĩa này, tuy nhiên Trenberth cho r ng đ nh nghĩa này c n đ [45].

ơ ả ự ượ

ị ị ượ ử ụ Không s d ng SST t ợ i các khu v c Nino, c quan khí t ờ ậ ủ t 5 tháng c a SSTA t

ằ ề ệ ượ ở ự ượ ử ụ

ị ượ t ng

ở

ậ

ả ờ ủ ị

ượ ả

ự ậ ỳ ự t 1°C

ượ ể ằ ị

ươ ứ ớ ơ ớ

ấ ớ ị

ộ ủ ự ạ ứ ươ ượ ử ụ c s d ng: khi SSTA t

ươ ớ ư ng Nh t B n đ a ạ i t 0,5°C kéo dài 6 tháng tr lên. Cách xác ư c nhi u tài li u khác s d ng nh ng thay b ng khu v c Nino 3, theo ự ưỡ ượ ủ ng t 5 tháng c a SSTA khu v c Nino 3 v ử ụ ộ ợ ượ c coi là m t đ t ENSO [6,19,52]. Cũng s d ng ổ ư ng Nh t B n, nh ng có b sung, Pao Shin Chu và ượ t 5 tháng c a SSTA ấ ư t 0,5°C kéo dài 6 tháng nh ng ph i có ít nh t 1 tháng có SSTA [40]. Trung tâm D báo khí h u Hoa K (CPC Climate Prediction Center, d ng SSTA khu ị t 3 tháng, tr ấ ỏ ơ ng ng v i El Nino và nh h n ấ ng ng v i La Nina. Theo đó cách xác đ nh c p i khu v c Nino 3.4 >1°C (< ng ng v i El Nino (La Nina) trung bình và khi SSTA > 1,5°C (< 1,5°C)

ứ ớ ạ ạ ra đ nh nghĩa: đ t El Nino là th i kì có giá tr trung bình tr ự khu v c (4°N 4°S, 150°W 90°W) v ị đ nh này đã đ ờ đó th i kì có giá tr trung bình tr ±0,5°C kéo dài 6 tháng tr lên đ ượ ủ ơ ị đ nh nghĩa c a c quan khí t ư Jianxin đ a ra cách xác đ nh: El Nino là th i kì có trung bình tr khu v c Nino 3 v ượ v ử ụ http://www.cpc.ncep.noaa.gov/products/analysis_monitoring/) s ự v c Nino 3.4 đ xác đ nh ENSO theo mùa b ng cách tính trung bình tr ố s này l n h n 0,5°C (kéo dài ít nh t 5 tháng) t 0,5°C (kéo dài ít nh t 5 tháng) t ườ c ng đ c a ENSO cũng đ 1°C) t ươ ứ t ng ng v i El Nino (La Nina) m nh [19].

ươ ề ộ Ngoài ph

ổ ứ ướ ụ ử ụ i (WMO) đ i v i các n

c thành viên, C c Khí t ụ ờ ỳ

ượ ư ỉ ố ệ ủ ưỡ ề ở ủ ng pháp s d ng SSTA, năm 2006, thông qua cu c đi u tra c a ượ ố ớ ế ớ ng T ch c Khí t ng Th gi ị Bangladesh đã đ a ra đ nh nghĩa: El Nino, La Nina là th i k liên t c kéo dài 3 tháng ượ [53]. Trong khi đó, nhi u tài li u c a Úc đã tr lên có ch s SOI v ng ±5 t ng

ỏ ơ ươ ứ ơ ớ ớ ng ng v i El Nino và l n h n 10

ị ấ l y giá tr 10 làm ng ươ ứ t ưỡ ớ ng ng v i La Nina ng: SOI nh h n 10 t [19].

ị ị ặ

ớ ể ợ ế ủ

ậ ễ ế ả ượ ử ụ ả ể ệ c th hi n đ ng th i ễ ờ ở ả ạ ươ c đ i d

ả ế ợ

ử ụ ồ ỉ ố ế ợ ỉ ố ữ

ể ư ừ

ỉ ố ờ ươ ể

ị ượ ạ Tuy nhiên đ xác đ nh các đ t El Nino thì BEI ph i v ủ i. c l

ợ ụ ể ả ượ ớ ạ

t 5 tháng c a th i kì 1871 2004. Khi đó BEI d ể ỗ i h n giá tr đ l ch chu n c a chu i BEI tháng, c th BEI là ph i v ự ợ

ị ộ ệ ệ ớ ể ử ụ ẩ ủ ị ươ ả

trên, có th s d ng ph ỉ ố ể ổ ể ỉ ố ổ ợ ư ặ ị

Các đ nh nghĩa đã nêu s d ng SST ho c SOI đ xác đ nh pha ENSO, tuy ế ủ nhiên, di n bi n c a SST không ph i lúc nào cũng phù h p v i di n bi n c a SOI, ể vì v y, n u coi ENSO ph i đ ng và khí quy n thì đánh giá ENSO cũng ph i k t h p hai ch s SSTA và SOI. Theo đó, năm 2000, Smith, C.A và Sardeshmuck đã s d ng k t h p gi a hai ch s SSTA và Nino ằ ẩ 3.4/SOI chu n hóa đ đ a ra ch s BEI (the Best ENSO Index) cho t ng tháng b ng ệ ượ ng bi u hi n pha trung bình tr ả ượ t ENSO nóng và ng ị t giá tr gi ỉ ố ế ±0,96 [44]. Cùng v i vi c xác đ nh tr c ti p các đ t ENSO thông qua các ch s đã ủ ở nêu ng pháp phân tích ph đ kh o sát tính chu kì c a ỗ chu i các ch s bi u th ENSO nh SOI ho c ch s t h p SST Nino 3.4/SOI [44].

ọ ể

ạ ư ả ẽ ủ ưở ờ ự ạ ộ ề ệ ớ

ự ượ ự

ậ ấ i, nh t là trong nh ng th p k g n đây. Nghiên c u c u trúc c a m c n

ỉ ầ ấ ự ế ủ ợ ộ

ữ

ủ ụ ộ ư ướ ự

ự ộ ấ ớ ồ ọ ậ Nh s phát tri n m nh m c a khoa h c kĩ thu t, nguyên nhân hình thành, ờ ế ủ ế ơ t khí ng c a ENSO t i các đi u ki n th i ti c ch ho t đ ng cũng nh nh h ủ ậ ở ữ ọ c s chú ý c a các nhà khoa h c trên nh ng khu v c khác nhau đã thu hút đ h u ự ướ ứ ấ ữ ế ớ th gi c ộ ự ướ ể c ph thu c vào vĩ bi n trong các đ t El Nino cho th y s bi n đ ng c a m c n ộ ủ ự ợ đ và s khác nhau gi a các đ t ENSO và không ENSO. S dao đ ng c a ENSO ệ ộ ụ ng và t đ ng l c, trong đó bình l u vĩ h ph thu c r t l n vào vào quá trình nhi ướ n c tr i đóng vai trò quan tr ng nh t [ ấ 25].

ườ ườ ằ Ấ ộ ươ ẫ i ta v n th

ấ ằ Ng ủ ấ ớ ự ế

ộ ủ

ủ ươ

ề ượ ấ ở ớ 1,6] các tác gi ưở ữ ả ứ c nghiên c u. Trong [

ể ệ ộ ướ t đ n ộ ố ế ố ờ ế th i ti i m t s y u t ả cho th y, ệ ớ ủ ả

ủ ệ ậ

ủ

ạ ộ ề ộ ụ ứ ể ượ ấ ộ ng có s thi u h t đáng k l

ư ọ ứ ừ

ượ ự ắ ầ

ệ ồ ớ ế ủ ậ t, khí h u, đ c bi

ủ ư ng m a cũng đ ỉ ố ủ ố ư ậ ạ ng cho r ng n Đ D ng đóng vai trò r t l n trong ho t ổ ứ ộ đ ng c a gió mùa Châu Á. Các nghiên c u cũng cho th y r ng s bi n đ i trong ữ ề ặ ế ớ ế ộ c bi n b m t ch đ gió mùa có liên quan v i nh ng bi n đ ng c a nhi ậ t khí h u ng c a ENSO t Thái Bình D ng. Nh ng nh h ở ự ơ khu v c Tây nhi u n i cũng đ ệ ề ậ ươ ắ B c Thái Bình D ng, ho t đ ng c a xoáy thu n nhi t đ i gi m đi trong đi u ki n ệ ớ ạ ộ ượ ạ t đ i i trong đi u ki n La Nina ho t đ ng c a xoáy thu n nhi c l El Nino, ng ờ ườ ơ ạ ng. M t nghiên c u c a Rasmusson cho th y trong th i kì El m nh h n bình th ự ế ườ ự Ấ ng m a khu v c n Đ và Sri Lanka Nino th [ 42 ] . ự ự ả ế ữ T nh ng k t qu nghiên c u, các nhà khoa h c đã xây d ng các mô hình d báo ướ ể ự ướ ầ c c s b t đ u, phát tri n và suy y u c a El Nino tr ENSO, b c đ u d báo đ ế ặ ờ ế ộ ờ ộ m t vài tháng. Đ ng th i tác đ ng c a ENSO t t là bi n i th i ti ượ ộ ọ ệ ộ ượ c các nhà khoa h c chú ý. Các t đ , l đ ng mùa và năm c a nhi ệ ộ ớ ố ệ ệ ữ ỉ ố t đ , ch s SOI, SST, m i quan h gi a các ch s này v i s li u khí h u nh nhi

ở ề ệ ớ ậ ề ư ng m a,... nhi u vùng nhi t đ i và c n nhi ệ ớ ượ t đ i đ c nhi u tác gi ả ử ụ s d ng

ượ l [14,29].

ả ế ế ữ ư ủ ướ ưở ổ ơ Nh ng nh h ng c a ENSO tr

ể ể ư ờ ế

ệ ự ự ộ t l c. Nguyên nhân đ ng l c th

ệ ở ự ị ự ợ ướ ủ s d ch chuy n kinh h

ạ ươ ư ớ ệ ự t l c th hi n ng trong hai mùa [

ữ ạ ươ ươ ể ớ ng tác gi a đ i d

ệ ớ c h t làm thay đ i c ch hoàn l u. Theo Ropelewski và Helpert (1987), Ramusson và Wallace (1983), ENSO làm xáo tr nộ ố hoàn l u chung khí quy n và do đó làm r i các ki u th i ti t. Trong các dòng hoàn ư l u thì gió mùa nói chung và gió mùa mùa hè nói riêng hình thành do hai nguyên nhân ộ ể chính: nguyên nhân đ ng l c và nguyên nhân nhi ớ ể ng c a các đ i khí áp và gió theo mùa, phù h p v i hi n ề ố ể ệ ở ự ứ ạ ặ ờ s phân b không đ u cán cân b c x m t tr i. Nguyên nhân nhi ệ ộ ữ ụ ị ủ c a nhi 50]. Do đó, hoàn l u gió mùa t đ gi a l c đ a và đ i d ữ có liên quan t i nh ng t ng và khí quy n hay nói cách khác, có liên h v i ENSO.

ẳ ề ữ ế ớ

ủ ệ ượ

ớ ươ ố ươ ị i đã kh ng đ nh có m i t ế ế ứ i ENSO l

ỏ ng rõ r t ủ ưở

ự ể ộ

ể ủ

ươ ữ ự

ộ ớ ị ườ ở ng quan gi a gió ộ ng ENSO. Tuy nhiên, tính bi n đ ng c a gió mùa ệ [35]. K t qu nghiên c u mô ả ố ớ ng c a El Nino đ i v i gió mùa quy ộ ủ ệ ớ ả ộ ụ nhi t đ i ệ ả ộ ụ c đó. S d ch chuy n c a d i h i t t nhi ở ắ ể c bi n (SST) Tây B c Thái ở ố t gi a ngày m ng quan t ắ ở Tây B c Thái ng SST ấ ươ Ấ Kerala và nam n Đ v i d th

ứ Nhi u nghiên c u trên th gi ớ mùa mùa hè châu Á v i hi n t ị ạ i mang tính đ a ph liên quan t ấ ả ủ ph ng c a Ju và Slingo (1994) cho th y nh h ể ệ mô hành tinh bi u hi n qua s chuy n đ ng theo vĩ đ c a d i h i t ướ ự ị trên Indonesia trong mùa xuân ngay tr ệ ộ ề ặ ướ ớ ị ườ ề ớ ắ ủ ng c a nhi đ i g n li n v i d th t đ b m t n ộ Bình D ng. Joseph và c ng s (1994) đã cho th y t ầ đ u gió mùa mùa hè Bình D ngươ .

ọ ậ ấ ả ệ

ị ấ ệ ạ ọ ề Nghiên c u v khí h u Vi ẳ

ậ ệ ữ

ớ ấ ậ ị ả ộ ư ượ ng ch a đ

ầ ủ ụ

ớ ụ ữ ả ố ệ ứ ườ ệ

ặ ể

ự ấ ệ ủ ư ệ ả

ư ấ

ự ặ ề ệ ượ ợ ầ

ỉ ố ự

ườ ủ ị

ủ ả

ặ ng c n quan tâm cũng đã đ ỉ ố ể ọ ấ ậ ừ ị ầ ệ ố ả ng ph n c a gió thông qua các b n đ ướ ệ ủ ữ ơ ứ ắ Ph m Ng c Toàn, Phan T t Đ c t Nam, tác gi ề ằ ậ đã kh ng đ nh r ng gió mùa đóng vai trò r t quan tr ng trong đi u ki n khí h u, ớ ượ ệ ớ ề c v i các quy t đ i vì nh ng tác đ ng đ o ng nh t là trong đi u ki n khí h u nhi ứ ườ ề ứ c chú ý đúng m c lu t đ a đ i. Tuy nhiên, nghiên c u v gió mùa th ậ ừ và đánh giá đ y đ trong các công trình kh o sát và phân tích ng d ng khí h u t ể ể ư ế x a đ n nay. V i nh ng công c và kho s li u hi n nay, ng i ta đã có th bi u ạ ế ị ấ ễ th c u trúc, đ c đi m di n bi n c a gió mùa khu v c r t phong phú và đa d ng. ộ ỉ ố ụ ổ ể Tuy nhiên, m t công c c đi n nh ng khá hi u qu là vi c xây d ng các ch s khí ự ễ ữ ậ ể ể ệ ằ ổ ộ h u nh m th hi n m t cách t ng h p và đ c tr ng nh t nh ng đ c đi m, s di n ượ ế ủ ượ bi n c a các hi n t c nhi u chuyên gia gió ng khí t ệ ử ụ ử ụ mùa s d ng. Đó là vi c s d ng các ch s gió mùa. Đ xây d ng các ch s gió ướ ế ả ự i ta d a vào đ nh nghĩa và b n ch t v t lý c a nó, ch n ra mùa, tr c h t ng ữ ư ự ặ ế ố ữ và khu v c đ c tr ng, nh ng h th ng gió mùa c n quan tâm. T đ nh nh ng y u t ồ ề ự ươ ả ườ i ta kh o sát s t nghĩa v gió mùa, ng ầ ặ gió gi a hai mùa, xác tích ho c hi u c a các thành ph n kinh, vĩ h ủ ng c a véc t

ữ [20]. Cho t

ườ ỉ ố ề ượ ữ i nay, nh ng ch s ượ ự ng đ ớ ng m a (d a trên l

ạ ầ ự ượ

ượ c áp d ng

ở

ế ộ i ch đ nhi ả ớ ộ ố ặ

ỏ ự ổ ướ ự ị ỉ ố ng trong năm đ nh nh ng khu v c gió có s đ i h ồ ư ư ượ ử ụ c s d ng bao g m: Ch s v l ng m a gió mùa th ỉ ố ự ự ệ trung bình các tháng gió mùa); Ch s hoàn l u (d a trên s chênh l ch các thành ự ạ ỉ ố ố ư ứ ạ i các m c khí áp); Ch s đ i l u (d a trên l ng b c x phát x sóng ph n gió t ỉ ố ề ư ườ ướ ữ ở ụ ng đ dài OLR),..Trong đó, các ch s v m a th nh ng n c gió ự ệ ệ ẩ ặ t là gió mùa mùa hè t m, đ c bi mùa có liên quan t khu v c châu ỉ ố ể ệ ử ụ còn s d ng chênh l ch khí áp m t bi n làm ch s gió Á. Ngoài ra, m t s tác gi ệ ộ ấ ượ ử ụ ỉ ố mùa, tuy nhiên, ch s này ít đ c s d ng do trên các vùng vĩ đ th p chênh l ch áp ể nh , không đi n hình và khá ph c t p ứ ạ [20].

ề ứ ộ ủ ự Ấ

ỉ ố ư Trong bài báo nghiên c u v ch s m a gió mùa khu v c n Đ c a tác gi ộ

ượ c s d ng đ ph n ánh ho t đ ng c a gió mùa mùa hè. AIMR đ

ạ ộ ủ Ấ ỉ ố ư ả ể ể

ỗ ố ệ ư

ứ ộ ạ ệ

ỉ ố ủ ằ

ự ệ ư ạ ư c tính là hi u thành ph n gió vĩ h

ự ạ

ộ ở ộ ẽ ớ ố

ệ ử ụ ượ

ổ c tính là t ng l ắ ủ ộ ộ ầ

ớ ự ỉ ố ố

ướ ư ệ ầ

ệ c tính b ng hi u thành ph n gió kinh h ở ộ ượ ư ằ ng m a m r ng nêu trên. MHI cũng có liên h

ố ớ ả Ấ Parthasarathy, ch s m a gió mùa toàn n Đ AIMR ( All India Monsoon Rainfall) ượ ử ụ ủ đ c tính trung ặ ề ộ ừ ấ ả bình t t [41]. M c dù t c các ti u vùng c a n Đ cho chu i s li u nhi u năm ế ủ ượ ể ệ ộ ư Ấ ượ th hi n đ ng m a gió mùa trên toàn n Đ nh ng c m c đ m nh y u c a l ỉ ố ớ ở ư ch s AIMR ch a đ i di n cho hoàn l u gió mùa mùa hè trên quy mô l n Nam Á ượ ử ụ ả ộ ế [23]. Ch s hoàn l u WYI đã đ c s d ng nh m ph n ánh tính bi n đ ng c a gió ầ ượ ự ữ ướ mùa châu Á, đ ng gi a m c 850 hPa và m c ỉ ố 200 hPa trung bình trên khu v c nam Á. Tuy nhiên ch s AIMR và WYI l i không ỉ ố ư Ấ ặ ượ có m i liên h ch t ch v i nhau, do đó, ch s m a n Đ m r ng RM1 đ c ự ụ ị ư ượ ư đ a vào s d ng, đ ng m a gió mùa mùa hè trên khu v c l c đ a Ấ ố ị ầ n Đ c ng v i ph n phía B c c a V nh Bengal và ph n phía Nam Trung Qu c, ố ớ ỉ t v i ch bao trùm khu v c (10 30°N, 70 100°E). Ch s này có m i liên h khá t ữ ượ ố ng gi a 850 s hoàn l u Hadley MHI (đ ệ ự và 200 hPa cho chính khu v c có l khá t t v i AIMR [30].

ạ ắ

ụ ươ ự ượ ỹ ỉ ố ộ ố Ấ

ả ế ư ỉ ố

ữ ạ

ả ả

ỉ ố ủ ố ư ự ộ ư ạ

ớ ế ệ ữ ượ ố

ự ư

ượ ằ

ự ướ ư ủ ự ự

ừ

tháng 6 t ạ ỉ ố ố ư ủ ứ ượ ằ ạ ẩ ươ ỉ ố M t s ch s cho khu v c Tây B c Thái Bình D ng, Nam M , Đ i Tây ư ứ ộ ươ c nghiên c u và áp d ng nh các ch s WNPMI, D ng, n Đ D ng,...cũng đ ộ ố ề ậ đã đ c p m t s ch s hoàn l u cho AUSMI, ZI, SSI1, GI,...Ti p đó, các tác gi ủ ự ự [23,48]. Khu v c Đông Nam Á có nh ng khu v c khác nhau c a gió mùa châu Á ươ ả ướ ả ộ ng Đông Tây, bao trùm c phía Tây Thái Bình D ng, ph m vi tr i r ng theo h ượ ự ế ả ả ự các ch s gió mùa xây d ng cho khu v c này ph i đ m b o ph n ánh đ c s bi n ỉ ố ộ ộ đ ng c a gió mùa trên m t ph m vi r ng l n. Ch s hoàn l u và đ i l u trên khu ự ả ự c tính toán d a trên k t qu phân tích m i quan h gi a các v c Đông Nam Á đ ỉ ố ượ ự ặ ứ đ c tr ng gió mùa khu v c nghiên c u (10 20°N, 115 140°E). Hai ch s đ c l a ọ ệ ỉ ố ồ ch n cho khu v c này bao g m: Ch s hoàn l u MCI 2 đ c tính b ng hi u thành ầ ng m c 850 hPa trung bình c a khu v c (5 15°N, 90 130°E) và ph n gió vĩ h ớ ự khu v c (22,5 32,5°N, 110 140°E) tính trung bình cho mùa gió mùa t i c tính b ng chu n sai âm c a b c x phát x sóng dài tháng 9; Ch s đ i l u đ

ự ộ ố ỉ ố ư ả [23]. B ng 1.1 đ a ra m t s ch s gió mùa cho

ự khu v c (10 20°N, 115 140°E) các khu v c khác nhau.

ộ ố ỉ ố ả B ng 1.1: M t s ch s gió mùa

ỉ ố

ạ

Ch sỉ ố

D ng ch s

Cách xác đ nhị

Áp d ngụ

Tác giả

AIMR(AIRI)

(AllIndia

Monsoon

ượ

ừ

ổ T ng l

ớ i

ư Ấ

ộ M a ( n Đ )

Rainfall) or

tháng 6 t Ấ

ể

ộ

ng m a gió mùa t tháng 9 trên các ti u vùng n Đ

Parthasarathy (1992) [41]

(All Indian

Rainfall

Index)

ượ

tháng 6 t

ng m a gió mùa t

ầ

RM1

ớ ạ

ị ố

ư M a (khu ộ ự Ấ v c n Đ ở ộ m r ng)

ừ ớ ổ i T ng l ộ ộ ự ụ ị Ấ tháng 9 trên khu v c l c đ a n Đ c ng ớ ắ ủ v i ph n phía B c c a V nh Bengal và ở ầ i h n b i ph n phía Nam Trung Qu c gi

Goswami B.N (1999) [30]

(10 30°N, 70 110°E)

WNPMI

(Western

Norht

U850 (5 15oN, 100 130oE) U850 (20 30oN, 110 140oE)

Wang et al (2001) [48]

Pacific

Hoàn l u vĩư ướ h ng (Tây ắ B c TBD)

Monsoon

Index)

AUSMI

(Australian

U850 (0 10oS, 120 150oE)

Summer

Wang et al (2004) [46]

Hoàn l u vĩư ngướ (Australia)

Monsoon

Index)

ATL3I

ATL3 = SST (20°W 0°E, 3°S 3°N)

(Atlantic

ẩ Chu n sai ệ t (Nam nhi M )ỹ

Marcelo Barreiro et al [39]

index)

ZI (The

mean 850

mb Zonal

winds over

ZI = U850 (60 20°W, 5°S 5°N)

the western

Hoàn l uư ạ (Đ i Tây ươ D ng)

Marcelo Barreiro et al [39]

equatorial

Atlantic

Index)

SSI1

V850 – V200 ((5 15oN,120 145oE) và (5oS 5 oN,90 120oE))

Wang & Fan (1999) [23]

(Southerly

Hoàn l uư ự Ấ (khu v c n Đ )ộ

shear Index)

ỉ ố

ạ

Ch sỉ ố

D ng ch s

Cách xác đ nhị

Áp d ngụ

Tác giả

WYI (Weber

U850 U200

ệ t

and Yang

(0 20oN, 40 110oE)

Hoàn l u vĩư ướ ng (Nhi h ớ đ i châu Á)

Weber & Yang (1992) [49]

Index)

GI (Guo

GI = SLP (< 5 hPa) (10 50°N, 100 160°E)

Guo, (1983) [33]

Index)

Hoàn l u vĩư ướ ng (Châu h ÁThái Bình ươ D ng)

CI1

OLR (10 25oN, 70 100oE)

(Convection

ố ư Ấ Đ i l u ( n Đ )ộ

Wang & Fan (1999) [23]

Index 1)

CI2

(Convection

ố ư Đ i l u (Nam Á)

OLR (10 20oN,115 140oE), trung bình tháng 6 tháng 9

ừ t

Wang & Fan (1999) [23]

Index 2)

U bengal

+ Trong h uậ (pentad – th iờ ỳ k 5 ngày liên ổ ế ti p) bùng n , U bengal > 0

(Gió vĩ

ướ

ng trung

ự

U bengal = U850 (5 10°N, 90 100°E)

bình m cự

Hoàn l uư ấ m c th p ị (V nh Bengal)

850 hPa trên ị v nh Bengal)

Bùi Minh Tuân, Nguy nễ Minh ườ ng, Tr 2010 [10]

+ Trong 3 h uậ ế ti p theo, bao ả ậ ồ g m c h u bùng n , Uổ bengal ph iả ươ ng trong ít d ậ ấ nh t 3 h u và ị giá tr trung bình h u Uậ bengal > 3 m/s

EAMI (East

Asian

+ ưỡ ng:EAW Ng ế ạ M m nh, y u: ±0.5

(H.Zhu, 2005) [27]

Monsoon

ươ

Hoàn l uư (Đông ÁThái Bình D ng)

EAMI = U850 U200 (0 10°N, 100 130°E) + SLP (10 50°N ,160°E) – SLP (10 50°N ,110°E) )

ng:

Index)

ưỡ + Ng EASM m nhạ ế y u: ±1

EASMI

(East Asian

(Đông Á)

EASMI = ΔSLP (10 50 oN,110 160 oE)

Summer

Guo (1983) [32]

Monsoon

Index)

ỉ ố

ạ

Ch sỉ ố

D ng ch s

Cách xác đ nhị

Áp d ngụ

Tác giả

ESMI

(East Asian

subtropical

ESMI = Δ VQSC (22,5 27,5oN,105 120oE) Δ VQNC (35 40oN, 105 115oE)

summer

ậ ả ẩ V n t i m ệ ậ t (C n nhi ớ đ i Đông Á)

Liang Ping, Tang Xu (2008) [37]

+ ESMI mùa hè ằ ượ c tính b ng đ ệ ố ượ hi u s l ng ủ ậ ả ẩ i m c a v n t ầ ph n Nam và ắ B c Trung ố Qu c các tháng 68, giai đo nạ 19712000.

monsoon

+ ESMI > 25

index)

ngươ (< 25) t ớ ứ ng v i gió mùa m nhạ (y u)ế

RM2

(EAMI)

(Regional

Monsoon

Hoàn l u vĩư ướ ng (Đông h

U200 (40 50oN, 110 150oE) U200 (25 35oN, 110 150oE)

Lau et al (2001) [36]

Index) or

Á)

(East Asian

Monsoon

Index)

DU2

(SEAMI),

(MCI2) (The

difference

between the

U850 (5 15oN, 90 130oE)

Hoàn l u vĩư ướ ng (Đông h

westerly

Wang & Fan (1999) [23]

U850 (22.5 32.5oN, 110 140oE)

Nam Á)

zonal wind

anomalies

averaged

over two

regions)

IMI (The

Indian

U850 (5 15oN, 40 80oE)

summer

Wang et al (2001) [48]

U850 (20 30oN, 60 90oE)

Hoàn l u vĩư Ấ ướ ng ( n h Đ )ộ

Monsoon

Index)

SCSSM

SCSSM = U850 hPa (5 15°N, 110 120°E)

(South

Hoàn l u vĩư ể ướ ng (Bi n h Đông)

China Sea

ậ + H u (pentad) ầ đ u tiên sau ngày 25/4 th aỏ mãn: (1)

B. Wang, Lin Ho, Y Zhang. M.M. Lu, (2004)

Summer

ỉ ố

ạ

Ch sỉ ố

D ng ch s

Cách xác đ nhị

Áp d ngụ

Tác giả

[22,26]

Monsoon)

SCSSM >0 ậ trong h u bùng ậ ố ổ n , (2)B n h u ồ ế ti p theo, g m ả ậ c h u bùng ổ n , SCSSM >0 trong ít nh t 3ấ ậ h u và SCSSM trung bình 4 ậ h u đó>1 m/s

SCSMI

Hoàn l uư

(South

China Sea

Bin Wang et al (2009) [24]

SCSMI = U850 (5 15°N,110 120°E) U850 (20 25°N,110 120°E)

Monsoon

vĩ h ể

ngướ (Bi n Đông)

Index)

ORLI

(Outgoing

Longwave

ORLI = ORL (5 20°N, 110 120°E)

ố ư Đ i l u ể (Bi n Đông)

Radiation

JiangYu Mao and Johny C. L. Chan,2004 [38]

Index)

SCSMI

(South

SCSMI =

(5.25 10.25°N,110 120°E)

China Sea

ể

Hoàn l uư (Bi n Đông)

(17.25 – 22.25°N, 110120 °E)

Monsoon

Index)

Guihua Wang, Chunzai Wang, Rui Xin Huang (2010) [31]

EASMI

(East Asian

Hoàn luu vĩ ướ ng (Đông h

Summer

U850 (10 20oN, 100 150oE) U850 (25 35oN, 100 150oE)

Á)

Monsoon

Quingyun Zhang, Shiyang Tao (1998)

Index)

Issm

Issm= Psub – Psib

(Subtropical

Nhi

ệ ớ t đ i

Psub = SLP (40 50 oN, 110 oE)

Summer

đông Á

Zhao Ping [54]

Monsoon

Psib = SLP (30 40 oN, 160 oE)

Index)

SSI2

(Southerly

V850 – V200 ((15 30oN,85 100oE) và (0 15oS,40 55oE))

Wang & Fan (1999) [23]

Hoàn l uư (khu v cự Nam Á)

shear Index)

V850 V200

MHI

Hoàn l uư ngướ kinh h

Goswami et al (1999) [30]

(10 30oN, 70 110oE)

(HSACELL)

(Nam Á)

ỉ ố

ạ

Ch sỉ ố

D ng ch s

Cách xác đ nhị

Áp d ngụ

Tác giả

(Monsoon

Hadley

Circulation

Index)

UEOF1 (the

first

Empirical

Orthogonal

Hoàn l uư (Đông Á)

Function

UEOF1 = U 850 hPa (0 40°N, 100 140°E)

mode of the

B. Wang, Lin Ho, Y Zhang. M.M. Lu, (2004) [22,26]

850 hPa

zonal wind)

ộ ấ Có 5 c p đ gió mùa (GM):

(1) CSHL ≥ 1: GM m nh;ạ

ị

(2) 0.5 < CSHL <1: GM v a;ừ

Hoàn l uư (Nam B )ộ

ư

CSHL (Chỉ ố s hoàn l u)

CSHL = Δ U850 (2.5 12.5 °N, 95 115°E) – U 850 (20 27.5 °N, 105 120 °E)

ễ Nguy n Th Hi nề Thu n,ậ 2002 [11]

(3) 0.5

ng;

(4) 1 ≤ CSHL ≤ 0.5: GM y uế v a;ừ

(5) CSHL < 1: GM y uế

ị

+ CSĐL < 0, ố ư ế đ i l u y u ơ h n bình ngườ th

CSĐL = ΔOLR (5 15°N, 100 115°E)

CSĐL (Chỉ ố ố ư s đ i l u)

ệ

ố ư Đ i l u (Nam B ộ t Nam) Vi

ễ Nguy n Th Hi nề ậ Thu n,2002 [11]

+ CSĐL > 0, ạ ố ư đ i l u m nh ơ h n bình ngườ th

ứ ộ ố ơ

ữ ấ ẫ ớ ng trong nh ng năm El Nino, d n t ế ạ ộ ở ư ng m a mùa hè

ệ

ư ạ ộ ạ ề ơ M t s nghiên c u đã cho th y gió mùa nam Á ho t đ ng y u h n bình ờ ế ườ ụ ượ i thi u h t l th trong th i ầ ữ ỳ k El Nino xu t hi n, tuy nhiên, trong nh ng năm g n đây, có nh ng năm El Nino, ượ l ấ ự Ấ i khu v c n Đ l i cao h n trung bình nhi u năm ữ [43]. ng m a t

Ả ưở ố ớ ủ ự ườ nh h ng c a ENSO đ i v i khu v c gió mùa châu Á th

ữ ủ ữ ủ ượ nh ng năm sau c a ENSO. Trong nh ng năm sau c a El Nino, l ả ng x y ra vào ư ng m a mùa hè

ượ

Ả ướ

ạ ượ

c bi n b m t trên khu v c nhi

ươ

ươ ng pháp nh ph

ư ự ế ươ ộ ệ ậ ư ề ổ ợ h p. Tuy v y, s bi n đ ng l

ệ ộ ướ t đ n ứ ề ả ượ ươ ộ ộ ệ ố ố ư ặ

ụ ủ ự ế ể ệ ố

ư ả [47] trong khi đó, l ươ ắ ướ ng gi m ng m a vùng Tây B c Thái Bình D ng có xu h ủ ộ ủ ớ ự ế ưở i s bi n đ ng c a gió ng c a ENSO t ng tăng. nh h i có xu h vùng Đông Á l ư ượ ẩ ệ ữ ố ườ ng m a gió ng đ mùa th c đánh giá thông qua m i liên h gi a chu n sai l ể ệ ớ ự ề ặ ẩ ớ t đ i Thái Bình mùa v i chu n sai nhi ạ ưở ề ủ ng c a m a gió mùa trong các giai đo n khác D ng. Nhi u nghiên c u v nh h ứ ủ ợ ng pháp nhau c a đ t ENSO đã đ c nghiên c u theo nhi u ph ượ ự ng ng pháp phân tích t th ng kê th c nghi m, ph ủ ể m a gió mùa còn ph thu c vào đ c đi m c a toàn b h th ng gió mùa theo các ộ ủ ụ ạ giai đo n ti n tri n c a ENSO và s ph thu c c a m i liên h này theo mùa khí h u ậ [28].

ưở ư ả ề ơ ư ậ ạ ộ

ượ ự Nh v y, các nghiên c u v c ch ho t đ ng cũng nh nh h ọ

ấ ả ứ ứ c s quan tâm, chú ý t ưở

ớ ứ

ả ố ớ ằ ộ ứ

ả

ớ ệ ưở ả ủ ủ ưở ậ ứ

ủ ờ ế i th i ti ặ ệ ự ế ng c a ENSO t ứ ả ề ệ ấ ọ

c quan tâm, nghiên c u. Vì v y, nghiên c u nh h ẫ ư ự ằ ả ủ ữ ố ớ ư ữ ấ ế ủ ng c a ế ừ ấ ớ r t s m c a các nhà khoa h c. Các k t ENSO đã thu hút đ ộ ậ ớ qu nghiên c u cho th y ENSO nh h t khí h u trên quy mô r ng ng t ớ t là gió mùa mùa hè châu Á, l n v i m c đ khác nhau. Đ i v i gió mùa, đ c bi ờ ổ ơ ế ỉ ề nhi u nghiên c u cũng ch ra r ng rõ ràng có s bi n đ i c ch gió mùa trong th i ỳ ễ ườ ủ i h qu c a gió mùa th k di n ra ENSO, tuy nhiên, nh h ng ớ ơ ế ượ i c ch ng c a ENSO t ít đ ễ ự hoàn l u và h qu c a nó v n đang là v n đ mang tính khoa h c và th c ti n nh t là đ i v i nh ng khu v c n m trong vùng giao tranh gi a các hoàn l u.

ứ ạ ữ ệ ề ả ưở ủ 1.2. Nh ng nghiên c u t i Vi t Nam v ENSO và nh h ng c a ENSO

ứ ủ ươ

ế ấ ả ố ươ Nhi u k t qu nghiên c u c a các nhà khoa h c b ng các ph ặ ọ ằ ệ ượ

ẽ ữ ặ ộ

ng quan ch t ch gi a hi n t ự ệ ứ ộ ả ưở ưở ủ ư ả ề ị ng pháp khác ế ộ ng ENSO và ch đ khí ủ ng c a ENSO ng c a các trung tâm

ố ộ ề nhau đã cho th y m i t ị ố ậ ủ h u c a qu c gia và khu v c ch u tác đ ng, m c dù m c đ nh h ị ộ ụ còn ph thu c vào đi u ki n đ a lý, đ a hình cũng nh nh h tác đ ng chi ph i.

ệ ữ ứ ượ ắ ầ

ớ ệ ề

ộ ứ ộ ấ ư ế

i thi u v ENSO c a tác gi ươ ệ ở ố ơ ch gió mùa, hoàn l u vĩ đ th p và t Vi

t khí h u c c đoan và theo mùa ứ

ề ả

ưở ớ ự ế ệ ộ ộ c chú ý trong ễ ả Nguy n ữ ng tác gi a ậ ự t Nam cũng ữ ứ ạ nh Nguy n Đ c Ng , Ph m Đ c Thi, Bùi Minh Tăng,... nghiên ữ ậ ủ ệ ờ ế ớ t khí h u c a Vi i th i ti ng c a ENSO t t Nam, nh ng ạ ư ủ t đ , m a, h n hán và dòng i s bi n đ ng c a bão, nhi

ạ ề T i Vi t Nam, nh ng nghiên c u v ENSO cũng b t đ u đ ậ ỷ ầ ủ m t vài th p k g n đây. Đã có công trình gi ượ ữ [5] đ c công b . C Đ c Ng ề ớ ờ ế ệ ENSO v i các đi u ki n th i ti ễ ả ư ề ượ c nhi u tác gi đ c u ứ [2,7,15]. V nh h ủ ủ ế nghiên ch y u chú ý t ch y ả [6,14].

ớ ả ủ ươ i ch đ th i ti

ưở ủ ế ậ ng pháp đánh giá nh h ụ

ứ ề Có nhi u ph ượ ậ ng c a ENSO t ệ ồ ờ ố t khí h u khi có hi n t

ề ệ ượ ng ENSO, t c là phân tích đ ng th i m i quan h ớ ậ ạ

ị ố ầ ệ ượ

ươ ươ ồ

ệ ề ậ

ề ố ậ ở ế

ộ ự

ễ ế ộ ờ ế t, c áp d ng, trong đó ch y u t p trung vào vi c phân tích tình hình ệ ằ ự i khu v c nghiên c u b ng ng giá tr (s l n, giá tr y u t ). Ngoài ỳ ng quan h i quy, chu k dao đ ng cho phép ng ENSO ả ng pháp so sánh tr c ti p, tuy nhiên, đây là ậ ườ t, khí h u di n ra ớ ươ c xét đ n vì có nhi u tr ế ờ ế ng h p tình hình th i ti

ậ khí h u đã đ ờ ế th i ti ứ ợ ữ gi a các đ t El Nino, La Nina v i đi u ki n khí h u t ị ế ố ẩ ấ ng pháp so sánh d u chu n sai, l các ph ộ ế ươ ng pháp phân tích xu th , t ra, ph ệ ượ ệ ữ đánh giá chung v m i quan h gi a đi u ki n khí h u vùng có hi n t ế ộ và ch đ khí h u ượ thu đ ề ầ ượ ấ v n đ c n đ ị ườ d th vùng quan sát v i các trung tâm tác đ ng khác nhau. K t qu ụ ể ằ c tuy không c th b ng ph ề ế ệ ượ ng trong khi không có hi n t ợ ng ENSO [ 8].

ổ ươ ổ ơ

ổ ờ ng pháp phân tích ph ME (ph đ n) và ph liên k t t ổ ỗ

ứ ạ Bên c nh đó, ph ứ ượ c các nhà nghiên c u khí h u trên th gi

ỳ ế ớ ế ộ

ượ ỉ ị

ứ ứ ệ

ứ ộ ạ ng ng). T i Vi ự ề ượ ế ng m a

ỗ ề ổ ủ ụ

ữ ế ự ệ ươ ồ ng pháp phân tích chu i th i gian hi n h i quy hai th nguyên (ph chéo) là hai ph ụ ậ ạ i đánh giá cao và áp d ng đ i, đang đ ộ ổ trong phân tích chu k dao đ ng, trong đó ph liên k t cho phép đánh giá m t cách ờ ệ ữ ị ng m c đ liên h gi a hai chu i th i gian quan sát (giá tr đ nh ph và chu đ nh l ệ ỳ ươ t Nam, trong đ tài nghiên c u v “Quan h gi a hi n k t ộ ượ ư ở t nam”, t đ và l ng ENSO và s dao đ ng bi n đ i c a nhi t ế ấ ễ ả ng pháp này, k t qu cho th y Nguy n Duy Chinh cũng đã áp d ng ph tác gi ư ở ệ ượ ệ [8]. ng ENSO và nhi quan h khá rõ nét gi a hi n t ổ ệ ữ ệ Vi ả ệ t Nam ệ ộ ươ ệ ộ ượ t đ , l ng m a Vi

ự ữ Ngoài các ph

ng pháp phân tích trên, d a trên nh ng ch s ENSO, m t s ự ỉ ố ữ ượ ư ế ả ố ươ ự mô hình th ng kê d báo m a mùa đã đ ộ ố c xây d ng và cho nh ng k t qu đáng

ễ ữ

ạ ẩ ẩ ng d báo là chu n sai nhi

ư ặ ự ố ượ ậ ự ệ ủ ế ủ ng m a mùa trong 4 quý c a 7 vùng khí h u Vi

ệ ử ụ ồ

ả ộ ộ ấ ự ế ng h p đ chính xác còn th p, ch

ự ế ợ ợ ầ ữ

ổ ợ ế ệ ệ ế ủ ả ư ố ự khích l d báo là nh ng đ c tr ng ph n ánh quá trình di n bi n c a . Các nhân t ể ặ ư ệ ượ hi n t ng ENSO nh : SSTA các khu v c Nino, SOI và chu n sai khí áp m t bi n ệ ộ ủ c a tr m Darwin, Tahiti c a 12 tháng. Đ i t t đ và ả ượ t Nam. K t qu tính toán cho l ề ấ th y vi c s d ng các mô hình h i quy nhi u bi n có kh năng nâng cao đ chính ủ ủ ộ ố ườ xác c a mô hình d báo, tuy nhiên m t s tr ế ắ ướ ự ố ớ ế c ta, do đó, c n có s k t h p gi a các bi n y u đ i v i các khu v c phía B c n ấ 11,12]. ả ể ọ đ ch n ra t h p bi n có hi u qu nh t [

ở ướ ư ử ụ c đây, khi ch a s d ng phân chia các khu v c Nino nh đã nêu

ư ứ ủ

ố ả ự ự ượ ự ề ồ Tr ự ệ Vi

t Nam, có b n khu v c Nino đ ự

ế ế

ạ ự ườ ệ ộ ở t đ ể ở c bi n

ả ự ượ ớ c v i ba khu v c còn l ở c l khu v c D gi m và ng ượ ạ 2,3] Khi đó, các thông s th i, nghĩa là khi nhi i [

ự

ươ ấ ạ ạ t đ i trung tâm Thái Bình D ng; áp su t t

ầ

ườ i tr m Darwin (12.24°S 130.52°E). Ngoài ra, theo tác gi ơ ữ ố ấ

ượ ữ ể ầ

ng ng ặ ượ ữ ậ ớ ng h n so v i nh ng giá tr bi n đ i t

ơ ượ ử ụ ươ ỗ ủ trên (khu v c Nino 1.2, Nino 3, Nino 4 và Nino 3.4), trong nhi u nghiên c u c a các tác gi c phân chia bao g m: khu v c A (4°N 4°S, ự 160°E 150°W), khu v c B (4°N 4°S, 150°W 90°W), khu v c C (0 10°S, 90 ự ổ khu v c D 80°W), khu v c D ( 0 14°N, 130 150°E). Xu th bi n đ i nhi ự ệ ộ ướ khu v c A, th t đ n ng ng ử ố ườ ự ng s B, C tăng thì ể ể ệ ượ ụ ng El Nino là: SSTA khu v c A, B, C, D; SSTA vùng bi n d ng đ theo dõi hi n t ệ ớ i tr m Haiti (17.33°S149.37°W); áp nhi ả ặ ấ ạ ạ Đ ng Tr n Duy, su t t ự ị ỉ ố ch s SSTA khu v c Nino C và D th c d u nhau, h n n a s đo giá tr ệ ộ ướ ệ chênh l ch nhi c bi n t ng m t gi a phía đông và phía tây Thái Bình t đ n ổ ạ ề D ng mang nhi u ý nghĩa v t lý và khí t i ậ ch c a chúng, vì v y SSTA (C D) cũng đ

ị ế c s d ng làm ch s ENSO ả ề ậ ề ỉ ố ợ Đ i v i vi c xác đ nh các đ t ENSO, cũng có nhi u tác gi

ố ớ ứ ệ ủ ị ễ ữ ứ ễ ề ị

ứ ớ

ậ t và khí h u toàn c u” đăng trên T p chí Khí t

ầ ợ ở Bùi Minh Tăng

ự ễ ứ ữ ề ễ ầ ị ở ng (âm), trong đó SSTA Nguy n Đ c Ng , Tr n Vi

ậ ạ ử ụ ễ ự ể ợ ị

ượ ạ ờ ị ủ t 5 tháng c a SSTA t

ạ ở

[3]. ẳ đ c p, ch ng ậ ạ h n nghiên c u c a Nguy n Đ c Ng , Nguy n Th Hi n Thu n, Bùi Minh Tăng, ế ố ầ liên quan t i bi n 2,6,11,16]. Trong bài báo “ENSO nhân t Tr n Quang Đ c,...[ ố ủ ượ ờ ế ộ ạ ng Th y Văn s 446 đ ng th i ti ả ự ả ủ c a tác gi ba khu v c [2], đ t El Nino (La Nina) x y ra khi SSTA ấ ươ khu v c B và C > (<) 1°C liên Nino A, B, C mang d u d ề ệ ả ụ t Li n và Nguy n Th Hi n t c 3 tháng li n. Tác gi ợ ớ ỉ i s d ng SSTA khu v c Nino 3 đ xác đ nh đ t ENSO v i ch tiêu: Đ t Thu n l ự ENSO là th i kì có giá tr trung bình tr i khu v c Nino 3 ạ ượ v t 0.5°C kéo dài 6 tháng tr lên El Nino m nh có SSTA ≥ 1.5°C, La Nina m nh có SSTA ≤ 1.5°C.

Ả ưở ạ ộ ng c a ENSO t

ệ ớ ữ ậ ễ ứ ệ

nh h ề c nhi u tác gi ứ

ấ ế ớ ưở ự ả i Vi

ề ơ ơ ủ ủ ớ i ho t đ ng c a xoáy thu n nhi t đ i (XTNĐ) đã ứ ễ ư ầ ượ ả đ t Li n, Nguy n Đ c Ng ,.. Công trình nghiên c u nh Tr n Vi ứ ữ ễ ọ ủ nghiên c u khoa h c c a Nguy n Đ c Ng cho th y trong 45 năm (1956 2000) có ỗ ệ ớ t Nam, trung bình m i 150 tháng El Nino v i 63 XTNĐ nh h ng tr c ti p t ả tháng El Nino có 0.42 c n, ít h n trung bình nhi u năm kho ng 28%, trong khi đó

ỗ ề ề

ả ậ

ề ề ơ ệ ệ

ầ ưở

ự ng t ủ ứ ủ , trong nghiên c u c a Tr n Vi ấ ể

ữ ố ượ ề

ạ

ườ ả ộ ề ố

ớ ạ ở t c c đoan ạ Vi

ự ng c a ENSO t

ủ ưở ộ ố ượ ớ ng bão và áp th p nhi

ấ ng đ bão và c p đ bão m nh ứ Ph m Đ c Thi v m i quan h c a t Nam và công tác d báo khí t ấ ả ắ ự khu v c B c B , s l ướ ỉ ệ cũng cho th y: nh h ơ ở t Nam có xu h

ỳ ấ ữ ế ệ ợ

ệ ữ ố ượ ứ ề ố ng bão và áp th p nhi

ưở ấ ộ ớ ướ i n ng t

c ta hàng năm v i các ch s ENSO cho th y: s l ấ ớ ặ

ấ ố ượ ệ ớ Ấ t đ i n Đ ệ ớ c bi n t ng m t vùng nhi ầ ớ ệ ộ ướ t đ n ự ỉ ố ể ầ ư

ự ự ơ ơ m i tháng La Nina có 0.8 c n (86 c n/107 tháng), nhi u h n trung bình nhi u năm ườ ữ ng t p trung vào gi a kho ng 38%. Ngoài ra trong đi u ki n El Nino, XTNĐ th ề ử ơ ườ ng nhi u h n vào n a mùa bão (tháng 7, 8, 9), trong đi u ki n La Nina, XTNĐ th ề ả ủ ễ ệ ố ươ ng c a t Li n v nh h cu i mùa bão. T ạ ộ ớ ữ i ho t đ ng c a XTNĐ trên bi n Đông cho th y, trong nh ng năm El Nino ENSO t ơ ườ ơ ố ượ ng bão nhi u h n ng, trong nh ng năm La Nina s l ng bão ít h n bình th s l ờ ồ h n ơ [6,15,18]. Đ ng th i, ộ ư ườ ng nh ng c bình th ệ ứ ệ ủ ENSO v i các hi n ủ nghiên c u c a tác gi ượ ờ ế ự ượ ng h n dài trong t ng th i ti ự ở ầ ữ i bão khu v c Trung nh ng năm g n đây ệ ớ ả ộ ấ ộ B và Nam B rõ h n t đ i nh ệ ế ướ ng đ n Vi ng tăng lên không ch trong k La Nina mà còn có h ể th tăng lên vào nh ng năm sau La Nina n u năm đó không xu t hi n đ t El Nino m i ớ [15]. Trong m t nghiên c u v m i quan h gi a s l ệ t ớ ả ng bão đ i nh h ộ ệ ớ ố có m i quan h l n nh t v i nhi ế ươ D ng, sau đó là đ n SSTA khu v c B, và h u nh không có quan h v i SST khu ự [3]. v c A, khu v c C, khu v c C D và MEI

ạ ứ ộ ố ố ớ

ấ ằ ế ộ ứ

ệ ả ệ ộ t đ mùa đông ị Đ i v i ch đ nhi ễ ố t Nam đa s có giá tr d

ứ ủ

ả ệ ế ộ ệ ượ

ng, nghiên c u c a tác gi ờ ế

ấ ủ i th i ti ố ớ ệ ẩ ở t m ưở ng c a ENSO t ệ

ệ ộ ự ệ ự

ạ ệ ơ ị ả ề ắ ơ ề ắ ng nhi u h n khu v c phía Nam

ớ

ườ ả ạ ọ

ng x y ra trong v ọ ả ụ

n hán nghiêm tr ng trên di n r ng th ủ ế ữ

ự ề ậ

ư ố ớ ơ ượ ạ c l ề ế ớ ấ

ệ ế ươ

ợ các vùng núi cao phía B c. ả ấ ả ế ệ ẩ ứ ủ t m, m t s nghiên c u c a các tác gi Ph m Đ c Thi ữ ở ẩ (1998) và Nguy n Đ c Ng (2003) cho th y r ng chu n sai nhi ị ươ ữ Vi ng trong các năm El Nino và có giá tr âm trong nh ng ễ ề năm La Nina [6,14]; tuy nhiên, nghiên c u c a tác gi Nguy n Duy Chinh v quan ệ ữ ộ ằ ỉ ng ENSO và ch đ nhi Vi h gi a hi n t ch ra r ng có m t vài t Nam ượ ạ [9]. V khu v c nh h ự ả ề ợ ễ ễ ả ứ ủ c l đ t di n ra ng Nguy n ủ ưở ấ ả ậ [11] cho th y nh h ề ị ậ ủ ớ Th Hi n Thu n t, khí h u c a Nam ộ ớ ơ B rõ h n so v i các vùng khác c a Vi t đ không khí. t Nam, nh t là đ i v i nhi ộ ứ ệ ấ i cho th y: trong đi u ki n El Nino, các khu v c phía Nam M t nghiên c u khác l ề ượ ạ ưở ị ả i, trong đi u ki n La Nina, c l ng rõ r t h n khu v c phía B c, ng ch u nh h [6]. Tình hình h nạ ự ự ưở khu v c phía B c ch u nh h ứ ộ ườ ừ ữ ả ng x y ra trong nh ng năm El Nino v i m c đ khác nhau trên t ng vùng hán th ụ ệ ộ ệ ổ t Nam, h lãnh th Vi ạ ặ ơ ề ở nhi u n i, nh ng trong v mùa, h n n ng ch y u x y ra d c theo ven đông xuân ộ ộ 9,15]. Đ i v i khu v c B c B , trong nh ng năm El Nino mùa đông ể ắ bi n Trung B [ ợ ắ ế ấ ấ ệ ề ộ t cao h n, có nhi u đ t n ng m kéo dài, th m chí không xu t đ n mu n, n n nhi ữ ậ ơ ạ ệ hi n rét đ m, rét h i. Ng i, trong nh ng năm La Nina mùa đông đ n s m h n, ữ ệ ậ ơ ấ ề t th p h n, có nhi u đ t rét đ m, rét kéo dài, có nh ng năm xu t hi n n n nhi ắ Tuy nhiên, tác gi ạ ấ ả ố ở cũng nh n m nh tuy t, s ng mu i ạ ộ ưở ố ằ ng đ n ho t đ ng duy nh t nh h r ng, El Nino và La Nina không ph i là nhân t

ấ ữ ố t Nam, ngoài chúng ra còn có nh ng nhân t khác

ủ c a bão và áp th p nhi ầ ượ c n đ ệ ệ ớ ở t đ i Vi ứ ầ ủ [15]. c nghiên c u đ y đ

ở ệ ế ữ ư ượ

ệ ữ ượ Nh ng k t qu v bi n đ ng l ế ộ c ti n hành thông qua vi c phân tích m i liên h gi a l

ặ ạ ỉ ố ố ự i các khu v c khác nhau cho th y l

ữ ữ

ự ủ ấ ở ộ [9]. Quan h gi a l ng c a ENSO th hi n rõ nh t

ợ ư ể ệ ườ

ể ệ ắ

ộ ượ ở ắ ư ộ ng m a v khu v c Trung B ng h p La Nina không th hi n rõ nh trong tr ự B c B và Tây Nguyên thì có l

ấ ờ

ế ể ệ ư ư ế ợ ư ượ ộ ượ t tr i, còn ườ ớ ng ế ượ ng c a ENSO đ n l

ễ ơ ng ENSO thì h s t

ờ ỳ ắ ầ ứ ỉ

ượ ạ ế ộ ơ ư ữ ớ ờ ạ ạ ớ i l n h n ự i đ n s m h n trong nh ng năm La Nina. Tuy nhiên, tác gi c l

ể ậ ng ENSO đ nh n xét nh ng v n đ

ệ ượ ệ ề ự ư ớ ụ ề

ế ệ ả ề ế ng m a trong các năm ENSO t Nam Vi ư ệ ượ ng m a năm ENSO đ ớ ư ấ ượ ng m a có xu v i các ch s SST ho c SOI t ả ế ả th gi m trong nh ng năm El Nino và tăng trong nh ng năm La Nina, trong đó nh ệ ữ ượ ưở ng h ợ ườ ư ng h p El m a và ENSO trong tr ộ Nino. Trong các đ t La Nina, nhìn chung, khu v c B c Trung B và Nam Trung B ụ ng m a thâm h t có l ệ ả ứ [9]. Tuy nhiên, n u xét cùng th i gian xu t hi n thì nh so v i m c bình th ư ượ ủ ưở ng m a ng m a không th hi n rõ nét, nh ng n u xét l h ệ ố ươ ệ ượ ủ ng c a th i đo n tr h n vài ba tháng sau khi có hi n t ư ằ ơ [6]. M t s nghiên c u đã ch ra r ng, th i k b t đ u mùa m a ộ ố quan l ơ ộ ế trên khu v c Nam B và Tây Nguyên đ n mu n h n trong các năm El Nino và ả cũng l u ý ng ề ấ ữ ằ r ng không nên d a hoàn toàn vào hi n t ế ộ liên quan đ n m a l n, lũ l t trong đi u ki n có nhi u trung tâm tác đ ng đ n khí ậ ủ h u c a Vi t Nam [9].

ỉ ế ộ ộ ố

ả ệ ị t Nam cũng ch u nh ng nh h

ệ ư ớ ả t Nam đ

ả ự ấ i Vi ả ng ENSO v i dòng ch y các sông chính c a Vi ủ ệ t Nam c a tác gi

ệ ữ ạ ữ

ữ ế ỉ

ưở ắ ộ nh h

ự ắ ự

ộ ự ưở ủ ộ

ữ

ữ ơ

ữ ễ ệ ấ ả

ớ ỷ ệ ữ l

ướ ế ặ ổ

ủ ư ẽ ậ

ỉ ơ ủ ộ

ộ ặ ộ ế ố ư ặ ệ ườ ề ự ầ nh m t đ m, môi tr ng sinh thái và các y u t

ệ ộ ị ự ượ ạ ả ủ ằ ứ M t s nghiên c u đã ch ra r ng, ch đ dòng ch y c a các sông chính t i ủ ấ ị ưở ữ ng nh t đ nh c a ENSO, tuy nhiên các nghiên Vi ệ ữ ố ấ ệ ố ứ [4]. Kh o sát m i quan h gi a c u này còn ít và ch a mang tính ch t h th ng ệ ệ ượ ủ ượ hi n t c th c hi n trên ệ ố ỉ 18 h th ng sông chính t Lê Văn Ánh đã cho th y: Đ nh lũ ấ ử ị l ch s xu t hi n vào nh ng năm ENSO là 73,8% (trong đó nh ng năm La Nina là ữ 35,5%, nh ng năm El Nino là 38,3%) và nh ng năm không ENSO ch chi m 26,7%. Ả ệ ố ng này khá rõ nét trên các h th ng sông khu v c B c B , Tây Nguyên và ồ ằ ở ử ị ỉ ộ khu v c B c Trung B và đ ng b ng Đông Nam B . Đ nh lũ l ch s các sông ạ ệ ượ ị ả ng ENSO, các khu v c còn l i không Nam B không ch u nh h ng c a hi n t ễ ồ ả ờ ủ ưở ị ả ch u nh h ng rõ nét c a ENSO. Đ ng th i, nh ng năm không ENSO d có kh ữ ệ ữ ướ ớ ấ c l n h n nh ng năm ENSO, trong nh ng năm năng xu t hi n nh ng năm n ơ ướ ớ ữ ENSO thì nh ng năm La Nina d có kh năng xu t hi n nh ng năm n c l n h n ố ả [4]. Tuy nhiên, dòng ch y sông ngòi v n 58,3%/29,5% nh ng năm El Nino v i t ấ ề ướ ữ có đ c tính bi n đ i gi a các năm và hình thành các pha nhi u n c xu t c và ít n ả ộ ớ hi n xen k nhau. Do v y, đ l n c a m t đ c tr ng dòng ch y sông ngòi trong ụ m t năm nào đó không ch đ n thu n ph thu c vào s tác đ ng c a ENSO mà còn ố ở ế ố ch u s chi ph i b i nhi u y u t [17]. khí t ng khác

ặ ộ ặ ể ư Các đ c tr ng m c n

ệ ố ướ ự ướ t Nam cũng có m i liên h v i ENSO. M c n

ả ướ ộ ặ c bi n tăng và đ

ờ ỳ ễ ả ờ ỳ ệ ạ ặ ể ả ả ể c bi n, đ m n n c bi n vùng ven bi n và h i đ o ể ướ ự ệ ớ Vi c bi n gi m và đ m n tăng ộ ể ự ượ ạ ủ i, m c n trong th i k di n ra pha nóng c a ENSO, ng c l ủ ấ [6]. m n gi m trong th i k xu t hi n pha l nh c a ENSO

ở ớ ả ệ ượ Vi ủ Tác đ ng c a ENSO t

ữ

c tác gi ệ ấ ệ ộ ầ ế ng khí áp, đ cao đ a th v và nhi

ị ưở i gió mùa ề ộ ả t Nam đã đ ọ t trong Đ tài Khoa h c và Công ngh c p Nhà n ế ị ớ

ượ ố ư ậ ủ ỉ ng t ợ i các đ c tr ng khí h u c a Vi ông trình đã ch rõ c ch

ủ ệ ố ơ ế ạ ộ

ủ

ố ở ấ ậ ơ ớ ệ ố ng tác xa gi a ENSO v i gió mùa Châu Á b chi ph i b i áp cao c n nhi

ị ự ể ạ

ươ ạ ộ ủ ộ ớ

ớ ễ ng c a các khu v c này v i di n bi n c a ENSO có tác đ ng t ả ề ờ ườ ự ứ ễ ộ Nguy n Đ c ướ [6]. ứ c Ng nghiên c u khá chi ti ẫ ườ ộ S ự bi n đ ng trong tr ế t đ t ng đ i l u d n ệ ư ổ ặ ư ớ ự t t i s thay đ i hoàn l u gió mùa và nh h ơ ế ả c tác gi phân tích thông qua các đ t ENSO. C Nam đã đ ệ ượ ự ủ ậ ng ENSO, c ch ho t đ ng c a h th ng gió mùa trên khu v c v t lý c a hi n t ưở ế ả i h th ng gió mùa. Qua đó cho th y, quá trình ng c a ENSO t và c ch nh h ệ ớ ớ ữ ươ t đ i t Ả ấ ươ Thái Bình D ng và áp th p xích đ o khu v c b nóng Thái Bình D ng. nh ủ ế ủ ự ưở h i ho t đ ng c a gió mùa khu v c Châu Á c v th i gian và c ng đ ộ [6].

ổ ớ ư ứ ề

ỉ ố ấ ị

ờ ỳ ự ự ị ượ ử ụ ằ ể

ủ ế ộ ổ

ự ờ ỳ ư ươ ổ ạ ộ ơ ả ữ ủ

ặ ổ ứ ặ ằ ộ ỉ

ủ ợ ừ ữ ể ữ ễ ế ả ộ Nghiên c u v hoàn l u quy mô l n th i k bùng n gió mùa mùa hè trên khu ị ộ ự [10], ch s gió tây m c th p v nh Bengal, tính b ng giá tr v c Nam B năm 1998 ủ c s d ng đ đánh giá c a gió trung bình m c 850 hPa trên khu v c v nh Bengal đ ả ả ự ế s bi n đ ng c a th i k bùng n gió mùa trên bán đ o Đông D ng. K t qu ế ơ đánh giá nh ng đ c tr ng c b n và c ch ho t đ ng c a bùng n gió mùa cũng ơ ờ ỳ ch ra r ng bùng n gió mùa mùa hè th i k nghiên c u có đ c đi m mu n h n do [10]. gi a năm 1997 đ n kho ng gi a năm 1998 tác đ ng c a đ t El Nino di n ra t

ớ ứ ủ ưở

ả ễ ơ ế i gió mùa mùa hè và m a ộ

ớ ậ ộ Ả i gió mùa mùa hè và m a ề Ả ị ư ở Nam B . nh h

ự ỉ ố

ượ ưở ự ế ự ng c a ENSO t ủ ộ ự

ấ ạ ủ ớ ng c a ENSO m nh h n so v i các mùa hè năm ENSO thi

ữ

ứ ộ ả ưở

ề ủ ữ ư

ồ ưở ng m a các tháng gi a mùa gió mùa mùa hè ch u nh h ữ ị ả ế ượ ớ ể

ế ớ ộ

ữ ư ở ng c a ENSO t Trong nghiên c u v “ nh h ủ ấ ề ộ Nguy n Th Hi n Thu n đã cho th y c ch tác đ ng c a ENSO Nam B ”, tác gi ủ ớ i gió mùa mùa hè t ư ộ ượ c đánh giá thông qua s bi n đ ng c a Ch s hoàn l u khu v c Nam B đ ỉ ố ố ư c xây d ng cho khu v c theo các mùa hè (CSHL) và Ch s đ i l u (CSĐL) đ ế ả ế ứ t ENSO. K t qu nghiên c u cho th y gió mùa mùa hè trong năm sau năm ENSO thi ế ậ ưở ị ả ậ ơ t l p. l p ch u nh h ở ả ả ư ượ ữ c ng m a gi m trong nh ng năm El Nino và tăng trong nh ng năm La Nina L ữ ộ ề ng không đ ng đ u gi a các mi n Đông và Tây Nam B , tuy nhiên m c đ nh h tháng. L ng c a ENSO ít ơ h n so v i các tháng trong mùa khô và các tháng chuy n ti p gi a mùa khô và mùa ơ ơ ữ ư ế ư m a. Mùa m a đ n mu n h n trong nh ng năm sau năm El Nino và đ n s m h n [11]. trong nh ng năm sau La Nina

ố

ử ụ ượ ứ ễ ệ ư Vi c l a ch n và s d ng ch s gió mùa trong đánh giá m i quan h m a ơ ệ t Li n quan tâm, nghiên c u. Trên c ọ t Nam đã đ ỉ ố ả ầ Tr n Vi ệ ự ệ ở Vi c tác gi gió mùa

ồ ỉ ố ử ụ

ể ề ộ ố ừ ố ệ năm 1961 2000 đ tính các ch s gió mùa t

ạ ng m a tháng c a 175 tr m trên c n

ỉ ố ượ ố ớ ừ

ấ ệ ư

c ta, h s t

ế ủ ỉ ố ệ ố ươ ỉ ố ạ

ừ t 0.5, tr ươ ng quan d ỉ ố ố ư ề ư

ng quan âm. C ế ư ệ

ư ự ầ ượ ự

ả ằ ả c ch n càng g n ho c ngay trên khu v c nghiên c u s cũng l u ý r ng k t qu ầ ọ ệ ớ ượ ng m a t

ư ệ ữ ữ

ề ố ượ

ặ ư ố ơ Tác gi t h n. ầ ướ c ta, giúp đ nh l ưở ự ứ ư ng này, t ng, thi

ượ ườ ủ ở ổ s t ng quan v m t s ch s gió mùa, s d ng ngu n s li u tái phân tích c a ỉ ố ố ừ ố ệ NCEP/NCAR t s li u ngày. S ả ướ ượ ử ụ ủ ư ệ ượ ươ ể ng quan li u l c đ c s d ng đ xét t ừ ả ế ớ ố ệ ạ v i s li u tháng c a các ch s gió mùa v a tính đ c đ i v i t ng tr m. K t qu ư ở ề ố ớ ượ t v i l cho th y, các ch s gió mùa đã đ a ra đ u có quan h khá t ng m a ộ ự ướ ể ể ượ ề ng quan đ u có th v khu v c ven bi n Trung B . n ứ ươ ề ầ ng, t c là gió mùa m nh lên, H u h t các ch s hoàn l u đ u cho t h sỉ ố ượ ươ ng m a trên các khu v c tăng. Các ch s đ i l u đ u cho t l ả ớ ượ ố ư ng m a nên n u khu đ i l u, do có quan h ph n nào mang tính nhân qu v i l ứ ẽ ỉ ố ự v c tính ch s gió mùa đ ả ế có kh năng cho quan h v i l ớ ỉ c đ u v m i quan h gi a gió mùa v i nghiên c u ch là nh ng phân tích b ệ ữ ị ượ ề ố ng v m i quan h gi a hai l ế ậ ư ở ố ượ đ i t các t l p các mô hình d báo m a ầ [20]. vùng thông qua các tr ự ở ướ ng m a trên các khu v c n ể ừ đó phát tri n ý t ng khí t ng toàn c u

ề ủ ưở ề ả Nh v y, có khá nhi u công trình nghiên c u v nh h

Ả ố ớ ứ ng nói chung và đ i v i gió mùa mùa hè nói riêng. nh h

ụ ữ ỉ ố ự ộ ớ

ự ố ớ ạ ườ ng đ ư ng đ ượ ệ ứ

ư ư

ầ ế ờ ỳ ệ ấ ng m a năm, l

ộ ng c a ENSO t ượ ặ ớ ượ i l ồ ư ờ ư c chú ý. Đ ng th i, các nghiên c u nhìn chung ch a phân tích m c đ

ể ủ ưở ữ ạ

ượ ự ỉ ố

ọ ạ ộ ỉ ố ủ

ậ ừ ự ế ượ ượ ạ ộ ủ ng m a gió mùa mùa hè đ

ư ậ ố ng c a ENSO đ i ế ố ớ ượ ưở v i các y u t khí t ng ớ ủ ượ i gió mùa th c a ENSO t c đánh giá thông qua các ch s gió mùa, tuy ườ ỉ ố ư nhiên, các ch s này th c áp d ng đ i v i nh ng khu v c r ng l n, ch a ộ ố ề ỏ ụ ể c th cho khu v c nh nh Vi t Nam. Bên c nh đó, đã có m t s nghiên c u v ả ư ủ ự ế s bi n đ ng c a các đ c tr ng m a trong các pha ENSO nh ng h u h t là nh ượ ủ ưở ng m a xu t hi n trong th i k gió mùa h ứ ộ ứ ư mùa hè ít đ ả ứ ế ừ nh h ng theo các giai đo n phát tri n c a pha ENSO. K th a nh ng nghiên c u ướ ự c l a ch n và tính toán cho khu v c tr c đó, trong lu n văn này, ch s gió mùa đ ộ ệ t Nam. T s bi n đ ng c a ch s gió mùa, ho t đ ng c a gió mùa mùa hè và Vi ự ế ư s bi n đ ng l c phân tích theo các giai đo n phát ể ủ tri n c a ENSO.

ƯƠ ƯƠ Ứ CH NG II: Ố Ệ NGU NỒ S LI U VÀ PH NG PHÁP NGHIÊN C U

ồ ố ệ 2.1. Ngu n s li u

ề ề ệ ứ ữ

ả ả ự ề ế

ể ẫ ỗ ế ự ự

ứ ố ố ớ ế

ệ ự c. ư ượ ử ụ ồ

ớ ố ệ ị ể

ố ệ ủ ỉ ố

ờ ỳ ả đó đánh giá nh h ượ ử ụ ố ệ

ả ờ ỳ ưở ớ ng m a so v i trung bình c th i k nghiên c u, t

ư ồ ố ệ Nh ng công trình nghiên c u v gió mùa th c hi n trên nhi u ngu n s li u ắ ầ ớ khác nhau có th d n đ n s không trùng kh p v k t qu , ngay c ngày b t đ u ư ậ ọ ủ c a gió mùa cho m i khu v c cũng không gi ng nhau. Nh v y, vi c l a ch n ượ Trong lu nậ ả ồ ố ệ ngu n s li u cho nghiên c u có vai trò to l n đ i v i k t qu thu đ ố ệ ố ệ ố ệ c s d ng bao g m: s li u ENSO, s li u hoàn l u và s li u văn, s li u đ ượ ử ụ ố ệ ư c s d ng đ xác đ nh pha và th i k ENSO; s li u hoàn m a. S li u ENSO đ ưở ư ượ ử ụ ừ ể c s d ng đ tính toán ch s gió mùa, t l u đ ng c a ENSO ặ ẩ ể ư ư ớ c s d ng đ tính chu n sai i các đ c tr ng gió mùa mùa hè; s li u m a đ t ủ ả ừ ứ ư ượ ng c a đó đánh giá nh h l ớ i m a gió mùa mùa hè. ENSO t

ố ệ 2.1.1. S li u ENSO

ự ệ ư Theo Allan R.E [27], các s ki n ENSO còn l u gi đ

ư ố ệ t v nhi

ộ ạ ộ ậ ữ ượ ừ ữ gi a th k c t ể ấ ể c bi n, áp su t không khí đ có th ở ạ ỷ ừ ữ gi a th p k ba m i tr l

ủ

ể

ậ ừ ượ ươ ượ ử ụ ố ệ c s d ng là s li u tháng c a nhi ạ ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n ố ệ ớ ẩ c thu th p t tháng 1/1950 t c bi n (SSTA) t i tháng 3/2011. S li u đ ế ỷ ể i đây. ệ ộ ề ặ t đ b m t ự i khu v c Nino ượ ả ừ c t i t

ệ ộ ướ ế ề t đ n XIX, nh ng s li u chi ti ỉ ủ đánh giá đ ho t đ ng c a chúng thì ch có t ậ ố ệ Trong lu n văn, s li u ENSO đ ể ướ c bi n (SST) và chu n sai nhi n 3 và Nino 3.4 đ trang web:

http://www.cpc.ncep.noaa.gov/ [72].

ố ệ ư 2.1.2. S li u hoàn l u

ố ệ ướ ng theo ngày t

ạ ứ

ườ ự

ế ắ t t

ộ ố ệ ả ử ụ ượ ề ự ư i m c ủ ngu n s li u tái phân tích c a Trung tâm Nghiên c u Khí ng (National Center for t là ứ s d ng trong nghiên c u c nhi u tác gi

ượ ử ụ ố ệ S li u hoàn l u đ c s d ng là s li u gió vĩ h ồ ố ệ ượ ấ ừ 850mb đ c l y t ề ố ể quy n – Trung tâm Qu c gia v D báo môi tr Atmospheric Research –National Center for Environmental Prediction, vi NCAR/NCEP. Đây cũng là b s li u đ [8,15,17].

ộ ậ ố ệ ừ i 51 năm, t T p s li u tái phân tích này có đ dài khá l n, t

ậ ụ ớ ử ụ ệ

ặ ượ ư i d ng GRIB (Grid Binary) và đ i t d

ươ ả ượ ả ừ c t ng ngang có hai lo i l

ể ể i Gaussian, có 94 đi m l

ướ ỗ ể ộ i kinh vĩ có đ phân gi

ộ i theo ph ế i theo kinh tuy n và có 192 đi m l ả ạ ướ ướ ẳ ứ ả ớ ệ năm 2010 và đ c bi t có tính liên t c, thu n ti n khi s d ng trong nghiên c u. B ữ ướ ạ ố ệ s li u đ c l u tr http://www.esrl.noaa.gov/ [73]. Đ phân gi L m i đi m cách nhau 1.875 đ ; (2) L ộ kinh vĩ. Đ phân gi ế năm 1950 đ n ộ ứ trang web: ạ ướ i: (1) ế ướ i theo vĩ tuy n, i ngang 2.5 x 2.5° i: (1) Trên 17 ướ ộ ươ i theo ph ng th ng đ ng cũng có hai lo i l

ự ẳ

ượ ư ữ ạ

ự ẳ ờ ố ệ c l u tr t ượ ấ ừ

ờ m c đ ng áp (1000, 925, 850, 700, 600, 500, 400, 300, 250, 200, 150, 100, 70, 50, 30, ệ ộ ế ị t đ th v (270, 280, 290, 300, 315, 330, 20 và 10 mb); (2) Trên các m c đ ng nhi ể ờ ố ệ i các th i đi m 400, 450, 550, 650 °K). Theo th i gian, s li u ngày đ các c l y trung bình t 00Z, 06Z, 12Z và 18Z (UTC), s li u trung bình ngày đ ể th i đi m trên.

ướ ả ề ượ i v đ S li u sau khi t ấ c trích xu t theo ô l

ố ệ ầ ị

ả ụ ụ ể

ưở ủ ữ ư ặ i (5 15°N, 110 120°E) ề ằ b ng ph n m m Ocean Data View, sau đó tính giá tr gió trung bình ngày cho c khu ộ ố ệ ự ỉ ố ấ ượ ử ụ c s d ng đ tính ch s gió mùa ph c v cho v c. B s li u sau khi trích xu t đ ớ ả ệ i nh ng đ c tr ng gió mùa mùa hè. vi c đánh giá nh h ng c a ENSO t

ư ố ệ 2.1.3. S li u m a

ệ ể ượ

ướ ệ ắ Vi

ờ ề ế ủ ủ ng th y văn c a n ậ ở ng khí h u ữ

ấ ợ ươ ữ ệ

ể ạ ọ

ủ ề ượ ố ệ ế ề ồ ắ ứ i cho vi c nghiên c u, nh t là nh ng ph ệ ự ủ ề ng pháp đòi h i chu i s ố ệ ộ ỏ ụ ộ ỗ ố ệ ơ ở ệ ạ ộ

c ta và do Do đi u ki n phát tri n c a ngành Khí t ệ t Nam còn đi u ki n chi n tranh kéo dài, s li u quan tr c khí t ề ạ ắ ố thi u th n nhi u, th i gian quan tr c ng n, không đ ng đ u gi a các tr m. Đi u ỗ ố ấ này khá b t l ắ ủ ệ li u đ dài. Vi c l a ch n tr m quan tr c đ khai thác s li u ph thu c vào yêu ệ ầ c u và n i dung c a bài toán trên c s tính đ i di n và đ dài chu i s li u hi n có.

ượ ố ệ ố ệ c s d ng là s li u m a ngày đ

ậ Trong lu n văn, s li u v m a đ ượ ạ i 38 tr m khí t

ượ ư t Nam trong 46 năm liên t c t ư ượ c l a ch n, l

ớ ầ ớ ề ư ượ ử ụ ệ ng trên toàn lãnh th Vi ạ ọ ố ệ ổ ứ

ư ư ặ ớ

ư ừ ượ ượ ử ụ ạ ộ ể c s d ng h u h t t p trung t năm 1961 t ng đ

ắ ư

ạ ộ

ộ ẫ ớ i tình tr ng này là do h u h t các tr m t ỉ ớ

ế ữ ố ả ạ ố ệ ể ở ạ ử ướ ị

ướ ư ả c thu ụ ừ ổ ậ ạ th p t ừ ượ ự ạ c đo theo t ng T i các tr m đ năm 1961 t i năm 2007. ng m a đ ữ ừ ị năm 1961, do đó trong nghiên c u này, d ngày và ph n l n có s li u n đ nh t ệ ượ ử ụ c s d ng đ tính toán các đ c tr ng m a. Các i 2007 đ li u m a t ộ ạ ự ế ậ ầ tr m khí t i khu v c B c B và Trung B , ớ ạ ự ở ố khu v c Nam B và Tây Nguyên, các tr m phân b khá th a th t (Hình 2.1). ự ầ ạ i khu v c Nam B và Nguyên nhân d n t ắ ừ i đây, trong đó nh ng năm 1970 tr l Tây Nguyên m i ch có s li u quan tr c t ề ủ ộ c ta, khi mi n nguyên nhân sâu xa có th là do tác đ ng c a b i c nh l ch s n i phóng. Nam n c ta ch a hoàn toàn gi

ạ ạ ế ượ Trong s 38 tr m khí t

ư ầ ố ệ ượ ử ụ ỉ

ệ ng đ ừ ổ c s d ng, h u h t các tr m có đ y đ s ạ ế ể ử ụ ệ

ế ệ ổ

ị ự ”, t c là tr m ạ có đ y đầ s li u

ự ế ừ ố ệ “tr m t a ị ứ ắ ặ

ự ươ ượ ổ ỗ ố ệ ế ế ặ ị

ề ườ ể ụ ươ ự ạ ủ ố ố ầ ắ ượ ệ ộ li u quan tr c l ng m a theo t ng ngày, ch có m t vài tr m thi u s li u quan ộ ổ ắ ế ố ệ tr c trong m t vài tháng. Vi c b sung, b khuy t s li u đ s d ng là vi c làm ế ố ệ ổ ấ ầ ườ t. Vi c b sung, b khuy t s li u th ng d a vào giá tr trung bình r t c n thi ủ ổ ề ạ nhi u năm và d a vào phép b khuy t t ẽ ớ ố ệ ị ố ệ ng quan (đ a lý, đ a hình và s li u quan tr c) khá ch t ch v i s li u và có t ế N u chu i s li u ch khuy t 1 ho c 2 giá tr thì các ỉ ỗ ố ệ c b khuy t. chu i s li u đ ỗ ụ ằ ị ị c thay b ng giá tr trung bình nhi u năm đ liên t c hóa chu i giá tr b khuy t đ ố ớ ườ ố ệ Ph ng s li u. ế ượ ị ng pháp d a trên s li u ng áp d ng đ i v i tr ố ệ “tr m t a ự ” th

ố ế ị ị

ồ

ử ụ ị ế ố ệ ằ ị ươ ủ ế ươ ườ ề i ng đ i nhi u giá tr liên ti p (j giá tr ), khi đó, ng ị ỗ ự ứ ng ng (chu i t a) không b khuy t s li u, r i tính các ứ ỗ ự ứ ng ng c a chu i t a x (n+j) b ng công th c

ỗ ố ệ ợ ị h p chu i s li u b khuy t t ỗ ươ ộ ta s d ng m t chu i t ớ ế giá tr khuy t y(n+j) v i các giá tr t ồ h i quy:

tby

xyr

tbx

ys xs

(cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0) (cid:0)

ộ ỗ ự Trong đó: j = 1,2,...,m; n+m = N là đ dài chu i t a

ị y(tb), x(tb): giá tr trung bình theo n

ẩ ộ ệ s(y), s(x): đ l ch tiêu chu n theo n

ệ ố ươ r(xy): h s t ng quan tính theo n

ạ ượ ố ệ ử ụ ư ể ng s d ng đ khai thác s li u m a ngày

ọ ộ ủ Tên và t a đ c a các tr m khí t ả c trình bày trong B ng 2.1. ượ đ

STT

Tên tr mạ

Kinh độ

Vĩ độ

STT

Tên tr mạ

Kinh độ

Vĩ độ

Lai Châu

103.15

22.07

B chạ Long Vĩ

107.72

20.13

ệ

ồ

Đi n Biên

103.00

21.37

H i Xuân

105.12

20.37

S n La

103.90

21.33

Thanh Hóa

105.78

19.75

Yên Châu

104.30

21.05

ngươ T D ngươ

104.43

19.28

ộ

M c Châu

104.68

20.83

Vinh

105.70

18.67

Hà Giang

104.97

22.82

Hà Tĩnh

105.90

18.35

B cắ Quang

104.87

22.5

H ngươ Khê

105.72

18.18

ỳ

SaPa

103.82

22.35

K Anh

106.28

18.08

ạ

ơ L ng S n

106.77

21.83

Tuyên Hóa

106.02

17.88

ồ

Yên Bái

104.87

21.70

ớ Đ ng H i

106.60

17.48

Thái Nguyên

105.83

21.60

Huế

107.58

16.43

Bãi Cháy

107.07

20.97

Quy Nh nơ

109.22

13.77

Cô Tô

107.77

20.98

Tuy Hòa

109.28

13.08

Láng

105.80

21.02

Nha Trang

109.20

12.22

Phan tế Thi

Hòa Bình

105.33

20.82

108.10

10.93

ả ạ ượ ượ ử ụ ứ B ng 2.1: Các tr m khí t ng đ c s d ng trong nghiên c u

STT

Tên tr mạ

Kinh độ

Vĩ độ

STT

Tên tr mạ

Kinh độ

Vĩ độ

Phù Li nễ

106.63

20.8

Plâycu

108.02

13.97

Nam Đ nhị

106.15

20.40

Buôn Ma Thu tộ

108.05

12.67

Thái Bình

106.35

20.45

Cà Mau

105.15

9.18

Ninh Bình

105.97

20.23

Côn Đ oả

106.6

8.68

ạ ị ượ ử ụ ứ Hình 2.1: V trí các tr m khí t ng s d ng trong nghiên c u

ươ 2.2. Ph ng pháp nghiên c u ứ

ươ ờ ị 2.2.1. Ph ng pháp xác đ nh th i kì ENSO

ế ỉ ố

ế ớ c s d ng trong các nghiên c u trên th gi ơ c bi n t ượ ử ụ ệ ộ ặ ướ t đ m t n

ạ ả ư ề ế ầ H u h t các ch s ENSO đ ự ệ t Nam đ u d a trên nhi ộ ữ

ề

ớ ủ ủ ụ ưở ứ ả ờ ị ng c a ENSO t

ờ ả

ầ ệ ễ ữ ứ ộ ố ậ

ị ướ ề ướ

ị ề ậ

ể ễ ị ậ ứ ủ ự

ượ ưỡ ơ ng c a C quan Khí t ợ ng Úc, C

ầ ậ ả ả

c và bài báo n ấ ự ứ ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n ị ượ ố ớ ớ ng Nh t B n, nghiên c u c a tác gi ủ

ỉ ố ứ ng Úc, ng ượ ủ ưỡ ậ ự ẹ ả ơ

ng Nh t B n, khu v c Nino 3 đ ộ ộ ắ ỗ

ứ ấ ỉ c thu h p c Pao Shin Chu và Jianxin có b t 1°C. Cách xác đ nh th hai s

ượ ủ ể

ầ

ng ủ ứ ứ ệ

ố ế ề ố ớ ệ ộ

ưỡ ọ

ứ ậ

ộ ả ượ

ấ

ứ i và ấ ự ể ạ ạ i các khu v c Nino, n i xu t t i Vi ệ ệ ượ ng ENSO. Nh đã trình bày trong hi n nh ng bi n đ ng m nh khi x y ra hi n t ươ ấ ớ ầ ổ i nay, có r t nhi u ph ng pháp xác đ nh th i kì ENSO, tuy ph n t ng quan, cho t ậ i gió mùa và nhiên, m c tiêu c a lu n văn là nghiên c u nh h ư ệ m a gió mùa mùa hè nên nghiên c u này không đi sâu vào vi c đánh giá cách xác ễ ị ứ ủ đ nh th i kì ENSO. Tham kh o m t s công trình nghiên c u c a GS.TSKH Nguy n ộ ố ề ễ ị ứ t Li n, m t s đ tài nghiên Đ c Ng , TS. Nguy n Th Hi n Thu n, GS Tr n Vi ợ ụ ứ c ngoài, lu n văn áp d ng hai cách xác đ nh đ t c u trong n ử ả ENSO. Cách th nh t d a trên nghiên c u c a tác gi Nguy n Th Hi n Thu n, s ụ ể c bi n khu v c Nino 3 đ xác đ nh pha và đ t ENSO. d ng nhi ơ ủ Cách xác đ nh này g n trùng v i ch s và ng Pao Shin Chu và Jianxin. Tuy quan Khí t ả ượ ơ ng c a SSTA không ph i là ±0,5°C mà nhiên, đ i v i C quan Khí t ả ượ ố ớ là ±1°C. Đ i v i C quan Khí t ổ ả phía B c và phía nam, m i bên m t đ vĩ, tác gi ử ị ượ sung thêm ch tiêu có ít nh t 1 tháng có SSTA v ớ ự ệ ộ ặ ướ ụ t 3 tháng c a nhi c bi n khu v c Nino 3.4 v i d ng trung bình tr t đ m t n ở ớ ị ưỡ ± 0.5°C và kéo dài 5 tháng tr lên. Cách xác đ nh này g n trùng v i cách xác ng ấ ọ ị v Khí đ nh c a Vi n Nghiên c u Khoa h c Trái đ t, Vi n Nghiên c u Qu c t ệ ả ủ ứ ậ Trenberth. Tuy nhiên, đ i v i Vi n h u và Xã h i và trong nghiên c u c a tác gi ứ ứ ị ấ ng xác đ nh pha ENSO là ± 0.9°C. Nghiên c u Nghiên c u Khoa h c Trái đ t, ng ố ế ề ưỡ ả ủ ệ c a tác gi ng v Khí h u và Xã h i, ng Trenberth và Vi n Nghiên c u Qu c t ủ ố ớ ạ ụ t 5 tháng c a SSTA và ph i kéo dài ít i là ± 0.4°C đ i v i trung bình tr áp d ng l ứ ượ ử ụ ợ ị nh t 6 tháng. Hai cách xác đ nh pha và đ t ENSO đ c s d ng trong nghiên c u ụ ể ư này c th nh sau:

(cid:0) ượ

ờ Cách 1: Đ t ENSO là th i kì có giá tr trung bình tr ễ ự ị ở ữ t 0,5°C kéo dài 6 tháng tr lên (Nguy n Đ c Ng , Tr n Vi

ủ ầ ạ ạ ậ ị

ợ t 5 tháng c a SSTA ượ ệ ứ ạ t t i khu v c Nino 3 v ề ễ ễ Li n, Nguy n Th Hi n Thu n). El Nino m nh có SSTA ≥ 1,5 °C, La Nina m nh có SSTA ≤ 1,5 °C. Theo đó:

ộ ợ ờ ỳ ụ ừ ị ố ở M t đ t El Nino là th i k liên t c kéo dài t 6 tháng tr lên. Có tr s trung

ượ ủ ẩ ệ ộ ặ ướ bình tr t 5 tháng c a chu n sai tháng nhi t đ trung bình m t n ể c bi n ( ) ở

ặ ằ ớ ơ vùng Nino 3 (5°N – 5°S, 150°W – 90°W) l n h n ho c b ng 0,5°C.

ờ ỳ ụ ừ

M t đ t La Nina là th i k liên t c. kéo dài t ượ ệ ộ ủ ở 6 tháng tr lên có tr s trung ể ở ề ặ ướ ị ố c bi n t đ trung bình b m t n

ộ ợ ẩ t 5 tháng c a chu n sai tháng nhi ặ ằ ỏ ơ bình tr vùng Nino 3 nh h n ho c b ng 0,5°C.

ạ ạ El Nino m nh có SSTA ≥ 1,5°C. La Nina m nh có SSTA ≤ 1,5°C.

(cid:0) ị ủ ượ

ự ợ Cách 2: Đ t ENSO đ ớ ưỡ ượ c xác đ nh theo trung bình tr ả ng x y ra các pha ENSO là ± 0.5°C và ph i đ t t

ươ ớ t 3 tháng c a SSTA ả ạ ừ 5 ng ng v i El Nino (La

ở ạ ự ậ ỳ khu v c Nino 3.4 v i ng ứ tháng tr lên. Khi SSTA Nino 3.4 > 1,5 °C (<1,5°C) t Nina) m nh (Trung tâm d báo khí h u Hoa K , CPC). Theo đó:

ị ố ụ ờ ở El Nino là th i kì liên t c kéo dài 5 tháng tr lên có tr s trung bình tr ượ t 3

ủ ệ ộ ặ ướ ở ẩ tháng c a chu n sai tháng nhi t đ trung bình m t n ể c bi n ( ) vùng Nino

ặ ằ ớ ơ 3.4 (5°N5°S, 170° E120°W) l n h n ho c b ng 0,5°C.

ờ ỳ ụ ừ

ệ ộ ộ ợ t 3 tháng c a chu n sai tháng nhi ở 5 tháng tr lên có tr s trung ể ở ề ặ ướ ị ố c bi n t đ trung bình b m t n

M t đ t La Nina là th i k liên t c kéo dài t ẩ ượ ặ ằ ủ bình tr ỏ ơ vùng Nino 3.4 nh h n ho c b ng 0,5°C.

ạ ạ El Nino m nh có SSTA > 1,5 °C, La Nina m nh có SSTA < 1,5°C

ể ự ố ệ ệ ộ t đ trung bình m t n S li u chu n sai nhi

ị ạ ượ ử ụ

ắ ế ả K t qu thu đ

ợ ợ ứ ờ ỳ ẩ ấ

ợ ợ ấ ứ ế ả

ầ ẩ ợ

ể ấ ằ ườ ế ỉ ữ ớ ng đ y u và ch kéo dài 5 t

ợ ẩ ứ

ợ ộ ố ợ

ạ ị ứ ứ ắ ẳ ạ ợ ơ

ẩ ị

ợ ẩ ặ ướ c bi n khu v c Nino 3 và khu ự ợ El Nino, La ể c s d ng đ xác đ nh các đ t v c Nino 3.4 giai đo n 1950 2010 đ ấ ượ c cho th y: Nina trong th i k 1950 2010 theo hai quy t c đã nêu. ẩ ấ L y theo tiêu chu n th nh t có 14 đ t El Nino, 13 đ t La Nina, l y theo tiêu chu n ả th 2 có 17 đ t El Nino và 14 đ t La Nina (B ng 2.2, 2.3, 2.4, 2.5). So sánh k t qu tính toán theo hai tiêu chu n có th th y r ng: h u h t các đ t El Nino và La Nina ẳ ộ ế khác nhau là nh ng đ t ENSO có c i 6 tháng (ch ng ợ ạ h n tính theo tiêu chu n th hai có thêm đ t El Nino năm 1994/1995 kéo dài 6 tháng, 2004/2005 kéo dài 7 tháng, đ t La Nina 2000/2001 kéo dài 5 tháng). Ngoài ra, tính ẩ ấ theo tiêu chu n th nh t có m t s đ t La Nina kéo dài trên 20 tháng, tuy nhiên tính ợ ẩ i b tách thành hai đ t La Nina ng n h n (ch ng h n đ t theo tiêu chu n th hai l ứ La Nina kéo dài 21 tháng năm 1970/1971/1972 khi tính theo tiêu chu n th 2 b tách thành 2 đ t năm 1970/1971 kéo dài 12 tháng và 1971/1972 kéo dài 6 tháng).

ả ợ ượ ẩ ị B ng 2.2: Các đ t El Nino đ ứ ấ c xác đ nh theo tiêu chu n th nh t

ờ

ự ạ

Tháng k tế

Th i gian

C c đ i SSTA (

ợ

S TTố

Đ t El Nino

ấ

0C) và ệ

Tháng b tắ đ uầ

thúc

kéo dài

tháng xu t hi n

1951

7/1951

1,01

8/1951

12/1951

1957/1958

5/1957

1,6

12/1957

3/1958

1963

7/1963

0,97

12/1963

1965/1966

5/1965

1,55

12/1965

2/1966

ờ

ự ạ

Tháng k tế

Th i gian

C c đ i SSTA (

ợ

S TTố

Đ t El Nino

ấ

0C) và ệ

Tháng b tắ đ uầ

kéo dài

tháng xu t hi n

thúc

1969/1970

1/1969

1/1970

1,18

12/1969

1972/1973

5/1972

2/1973

2,42

12/1972

1976/1977

7/1976

1/1977

0,95

9&10/1976

1982/1983

5/1982

8/1983

3,31

12/1982

1986/1987/1988

10/1986

1/1988

1,74

9/1987

1991/1992

6/1991

6/1992

1,44

12/1991

1997/1998

5/1997

5/1998

3,68

12/1997

2002/2003

7/2002

1/2003

1,41

11/2002

2006/2007

8/2006

1/2007

1,28

12/2006

2009/2010

6/2009

3/2010

1,58

12/2009

ả ợ ượ ẩ ị B ng 2.3: Các đ t La Nina đ ứ ấ c xác đ nh theo tiêu chu n th nh t

ờ

ự ể

Th i gian

C c ti u SSTA (

ợ

ế

S TTố

Đ t La Nina

Tháng b t đ u

ắ ầ Tháng k t thúc

ấ

0C) và ệ

kéo dài

tháng xu t hi n

1950/1951

3/1950

1/1951

1,15

11/1950

1954/1955/1956

4/1954

12/1956

2,25

11/1955

1964/1965

3/1964

1/1965

1,66

5/1964

1967/1968

8/1967

5/1968

1,45

2/1968

1970/1971/1972

5/1970

1/1972

1,71

7/1970

1973/1974

5/1973

4/1974

1,64

1/1974

1974/1975/1976

10/1974

3/1976

1,78

1/1976

1984/1985/1986

6/1984

2/1986

1,38

12/1984

1988/1989

4/1988

5/1989

2,02

12/1988

1995/1996

8/1995

5/1996

0,93

11/1995

1998/1999/2000

8/1998

3/2000

1,73

1/2000

2007/2008

5/2007

3/2008

1,78

11/2007

2010/2011

7/2010

1/2011

1,64

10/2010

Th iờ

ả ợ ượ ứ ẩ ị B ng 2.4: Các đ t El Nino đ c xác đ nh theo tiêu chu n th hai

ự ạ

Tháng k tế

C c đ i SSTA (

ợ

ắ ầ

S TTố

Đ t El Nino

Tháng b t đ u

gian kéo

ấ

0C) và ệ

thúc

tháng xu t hi n

dài

1951

8/1951

0,8

10/1951

12/1951

1957/1958

6/1957

1,91

1/1958

4/1958

Th iờ

ự ạ

Tháng k tế

C c đ i SSTA (

ợ

ắ ầ

S TTố

Đ t El Nino

Tháng b t đ u

gian kéo

ấ

0C) và ệ

thúc

tháng xu t hi n

dài

12/1963

1963

7/1963

1,11

12/1963

1965/1966

6/1965

1,84

12/1965

3/1966

1968/1969

11/1968

1,18

1/1969

6/1969

1969/1970

9/1969

1,15

12/1969

1/1970

1972/1973

5/1972

2,14

12/1972

3/1973

1976/1977

9/1976

0,98

10/1976

1/1977

1982/1983

5/1982

2,85

1/1983

6/1983

1986/1987/1988

9/1986

1,88

8/1987

2/1988

1991/1992

5/1991

1,94

2/1992

6/1992

1994/1995

9/1994

1,4

12/1994

2/1995

1997/1998

5/1997

2,8

11/1997

4/1998

2002/2003

5/2002

1,75

11/2002

3/2003

2004/2005

7/2004

0,84

12/2004

1/2005

2006/2007

9/2006

1,29

12/2006

1/2007

2009/2010

6/2009

1,82

12/2009

4/2010

ả ợ ượ ứ ẩ ị B ng 2.5: Các đ t La Nina đ c xác đ nh theo tiêu chu n th hai

ờ

ự ể

Tháng k tế

Th i gian

C c ti u SSTA (

ợ

ắ ầ

S TTố

Đ t La Nina

Tháng b t đ u

ấ

0C) và ệ

thúc

kéo dài

tháng xu t hi n

1950/1951

2/1950

1,77

2/1950

2/1951

1954/1955/1956

7/1954

2,18

11/1955

4/1956

1964/1965

4/1964

1,19

11/1964

1/1965

1970/1971

7/1970

1,84

12/1970

6/1971

1971/1972

8/1971

0,94

11/1971

1/1972

1973/1974

6/1973

1,93

1/1974

6/1974

1975/1976

4/1975

1,85

1/1976

4/1976

1984/1985

10/1984

1,47

12/1984

6/1985

1988/1989

5/1988

2,24

11/1988

6/1989

1995/1996

9/1995

0,93

10/1995

3/1996

1998/1999/2000

7/1998

1,86

1/2000

5/2000

2000/2001

10/2000

0,88

12/2000

2/2001

2007/2008

8/2007

1,86

2/2008

5/2008

2010/2011

6/2010

1,59

1/2011

2/2011

ự ữ ự ả

ể

ầ

ợ ế ộ ủ ng đ c a các đ t ENSO (Hình 2.2). C hai đ

ỉ ợ ấ ấ ạ

ờ ạ ữ ợ

ữ ệ ấ ấ

ả ộ ạ ự ự

ắ ầ ề ả ị ế ể ế

ư ỳ

ả ủ ự ộ ế ệ ộ ướ t đ n

ệ ự ế ờ ễ ợ

ộ ố ậ ị c [

ượ ử ụ ứ ị ể ợ ộ ự ế ự Khu v c Nino 3 và khu v c Nino 3.4 là nh ng khu v c x y ra s bi n đ ng ệ ộ ề ặ ướ ị ườ ế ệ ộ ề ặ ướ ủ ớ ng nhi c t đ b m t n c bi n. Bi n trình d th l n c a nhi t đ b m t n ự ỉ ự ư ươ ự ể nhau, ch khác nhau ng t bi n khu v c Nino 3 và khu v c Nino 3.4 g n nh t ề ườ ả ề ườ ng bi n trình này đ u chút ít v c ệ ằ ch ra r ng: Trong giai đo n 1950 – 2010 có hai đ t El Nino m nh nh t xu t hi n trong kho ng th i gian nh ng năm 1982/1983 và 1997/1998; Hai đ t La Nina có ờ ả ườ ng đ m nh nh t xu t hi n trong kho ng th i gian nh ng năm 1955/1956 và c ử ụ ợ 1988/1989. S khác nhau v khu v c Nino s d ng và tiêu chí xác đ nh các đ t ề ờ ủ ớ ENSO có th cho các k t qu không trùng kh p v th i gian b t đ u, k t thúc c a ớ ặ ự t không l n (B ng 2.2 đ n 2.5). M t các k ENSO nh ng nói chung s khác bi ể ạ ự ả c bi n khác, khu v c Nino 3 là khu v c x y ra s bi n đ ng m nh c a nhi ẩ ồ ề ặ [15], đ ng th i, cách xác đ nh đ t ENSO theo tiêu chu n b m t khi ENSO di n ra ướ 8,9,15], do đó, trong lu n văn, ợ ấ ứ th nh t phù h p v i m t s nghiên c u trong n ẩ tiêu chu n này đ ớ c s d ng đ xác đ nh đ t và các pha ENSO.

(a)

(b)

ị ườ ể ế Hình 2.2: Bi n trình d th ệ ộ ề ặ ướ t đ b m t n ự c bi n khu v c Nino 3 (a)

ng nhi ự và khu v c Nino 3.4 (b)

ượ ờ ị

Theo cách xác đ nh đ ượ ậ ợ ừ ợ ạ ợ ử ụ c lu n văn s d ng, th i kì t năm 19502010 xác c 14 đ t El Nino và 13 đ t La Nina, trong đó có 7 đ t El Nino m nh và 9 ị đ nh đ

ợ ạ ầ ấ ệ

ấ ệ ự ế ế ạ

ớ ớ ợ ữ ị ố ơ

ầ ế ế ạ ấ ự

ị ố ợ ị ự

ườ ể

ị ự ắ ầ ườ ặ ố

ự ệ ể ấ

ấ ố ủ ệ ườ ng h p c c ti u SSTA xu t hi n vào cu i năm k ạ ẳ

ệ ể ấ

ợ ợ đ t La Nina m nh, có 3 l n các đ t El Nino xu t hi n k ti p nhau và 1 l n các đ t i khu v c Nino 3 trong La Nina xu t hi n k ti p nhau. Tr s SSTA trung bình t ố ớ ườ ạ ợ ữ ng l n h n so v i nh ng đ t La Nina m nh. Đ i v i nh ng đ t El Nino m nh th ạ ạ ị ố ợ đ t El Nino m nh nh t, tr s SSTA khu v c Nino 3 đ t 3.7 trong khi tr s này là ạ ủ ố ớ ợ ạ 2.3 đ i v i đ t La Nina m nh nh t. Giá tr c c đ i c a SSTA các đ t El Nino ả ắ ầ ệ ấ ng xu t hi n vào kho ng cu i c a năm El Nino b t đ u. Giá tr c c ti u SSTA th ả ấ ợ ng xu t hi n vào kho ng cu i năm La Nina b t đ u ho c vào các đ t La Nina th ế ố ợ ế ế ầ đ u năm k ti p. Cũng có tr ợ ừ ợ ủ ế ti p c a đ t La Nina, ch ng h n, đ t La Nina 1954/1955/1956 kéo dài t tháng 4 ự ớ i tháng 12 năm 1956, c c ti u SSTA xu t hi n vào tháng 11 năm 1955, năm 1954 t sau năm La Nina hình thành.

ạ ấ ệ

ỳ ữ ữ

ờ ỳ ẽ ẳ

ấ ệ ạ ừ ạ ừ ạ ặ

ễ ễ ợ ợ ợ ợ ạ

ế ạ

ạ ừ ớ ắ ầ ệ ượ ớ ỳ ề Ngoài pha nóng và pha l nh, có nhi u năm xu t hi n pha trung tính (không có ụ ENSO) xen gi a các k ENSO. Có nh ng th i k các pha ENSO xu t hi n liên t c, ố ế n i ti p nhau mà không có pha trung tính xen k , ch ng h n giai đo n t năm 1967 ớ năm 1982 i năm 1976 di n ra 3 đ t El Nino và 4 đ t La Nina ho c giai đo n t t ờ ỳ ế đ n năm 1989 di n ra 2 đ t El Nino và 2 đ t La Nina. Bên c nh đó, có th i k liên ụ năm 1977 đ n năm 1981 không t c là các pha trung tính, ch ng h n giai đo n t ả x y ra hi n t ẳ i năm 1982 m i b t đ u k El Nino 1982/1983. ng ENSO, t

ễ ế ờ ỳ ng di n ra vào th i k xuân hè và k t thúc vào năm k

ợ ế ễ ườ Các pha ENSO th ữ ư

ễ ụ ế

ộ ỳ ớ ợ

ế ạ

ồ ớ ỳ ủ ạ ợ ừ tháng 4 năm 1954 t

ừ ớ ỳ tháng 5 năm 1970 t

ớ ỳ

tháng 8 năm 1998 t ồ ừ ộ ế ư ợ

ế ạ ừ 1951 ti p, nh ng cũng có nh ng đ t ENSO di n ra vài năm liên t c. Giai đo n t ừ tháng 10 2010 có m t k El Nino 1986/1987/1988 di n ra 3 năm liên ti p, kéo dài t ạ ố ớ i tháng 1 năm 1988. Đ i v i pha l nh c a ENSO, có 5 đ t La Nina kéo năm 1986 t ợ ớ i 3 năm liên ti p, trong đó có 3 đ t La Nina m nh. Các đ t La Nina m nh kéo dài t i tháng 12 dài bao g m: k La Nina 1954/1955/1956 kéo dài t i tháng 1 năm năm 1956, k La Nina 1970/1971/1972 kéo dài t i tháng 3 năm 2000. 1972, k La Nina 1998/1999/2000 kéo dài t ỳ ườ Hai đ t La Nina kéo dài nh ng c ng đ y u bao g m: k La Nina 1974/1975/1976 ỳ ớ ừ i tháng 3 năm 1976 và k La Nina 1984/1985/1986 tháng 10 năm 1974 t kéo dài t ớ ừ i tháng 2 năm 1986. tháng 6 năm 1984 t kéo dài t

ươ 2.2.2. Ph ng pháp phân nhóm các mùa gió mùa mùa hè ENSO

ả ủ ưở ế ơ ớ Đ chi ti ng c a ENSO t t h n trong vi c đánh giá nh h

ắ ể ế ớ ơ

ế ươ ệ ạ ộ ứ ướ ạ

ủ ộ

ờ ỳ ờ ế ứ ộ ở ủ ế xã h i Vi

ế ễ ắ ầ ạ

ng và kinh t ượ ướ ắ ầ ắ ầ ể ạ ạ ạ ủ và g n k t v i c ch ho t đ ng c a ENSO, các mùa gió mùa mùa hè đ ớ ạ lo i theo các nhóm t ng ng v i các giai đo n tr ạ ủ ứ đ i c a ENSO. Trong nghiên c u “Tác đ ng c a ENSO đ n th i ti ườ t Nam” c a GS.TSKH Nguy n Đ c Ng [ tr ENSO đ ạ đo n tr i gió mùa mùa hè ượ c phân ể ự c và sau th i k phát tri n c c ậ t, khí h u, môi ỗ ợ ữ 8], m i đ t ệ ế ể ừ khi b t đ u đ n khi tan rã: giai c chia thành 7 giai đo n phát tri n t ể c khi b t đ u, giai đo n b t đ u, giai đo n phát tri n, giai đo n chuy n

ị ạ ế ủ ạ ậ

ạ ự ề ị ậ

ễ ế ậ

ượ ạ ế ti p, giai đo n c c tr , giai đo n suy y u và giai đo n tan rã. Trong lu n án c a TS ượ c phân chia theo nhóm: mùa hè năm ENSO Nguy n Th Hi n Thu n, các mùa hè đ ế thi t l p (ET, LT), mùa hè năm ENSO ti p theo (SE, SL), mùa hè không ENSO (Khg ENSO). Theo cách phân lo i này, các mùa hè đ c phân chia theo tiêu chí sau:

ế ậ ượ ủ t l p: Mùa hè c a năm ENSO đ c thi t l p (năm

Mùa hè năm ENSO thi ả ủ ằ ấ ế ậ Y) và ph i có ít nh t 2 tháng c a mùa hè n m trong pha ENSO này.

ế ữ ủ ế

ủ ả ặ ớ ủ ệ

ủ ấ ớ ỳ

ấ ấ Mùa hè năm ENSO ti p theo: Mùa hè c a nh ng năm ti p theo c a ENSO ề (năm Y+1 ho c năm Y+2) v i đi u ki n pha c a ENSO ph i kéo dài ít ủ i ít nh t sang quý 1 c a năm sau và duy trì d u SSTA c a k ENSO t nh t 2 tháng mùa hè.

ườ ợ ở ầ ố Tr ng h p 1 năm có hai k ENSO trái ng

ỳ ỳ ượ ế ầ ỏ ượ c nhau ( đ u và cu i năm) ề c xét theo k ENSO đ u năm, n u không th a mãn đi u

ệ ế ố ỳ thì mùa hè đ ớ ki n thì m i xét đ n k ENSO cu i năm.

ầ ả ế ườ ố ng b t đ u vào kho ng cu i tháng 4 đ n đ u tháng 5

ố ầ ắ Các pha ENSO th ạ

ầ ệ ượ ặ ầ ế

ượ

ườ ắ ầ

ạ ế ố

ờ

ằ

ớ ạ ự ạ ễ

ườ ạ ườ ự ể ố

ủ

ớ ưở ể ớ ừ ặ

ậ ữ ướ ượ c phân chia theo nhóm tr

ạ ườ ạ ắ ầ ở ạ ự ạ ầ ế ế B c bán c u, m nh d n lên và đ t c c đ i vào cu i năm ho c đ u năm k ti p, sau ặ ầ ế ộ ế ế ng ENSO đó y u d n vào đ u năm k ti p ho c m t năm sau đó. Vì th , hi n t ư ỳ ượ ườ ầ c xét theo pha. Trong khi đó, mùa gió c coi là g n nh có chu k và đ th ng đ ờ ắ ầ ả ớ ầ ầ ắ ạ ng b t đ u g n v i kho ng th i gian b t đ u các i B c bán c u th mùa mùa hè t ố ế ả ư ợ i k t thúc vào kho ng cu i tháng 9 đ n cu i tháng 10 năm đó. đ t ENSO nh ng l ư ậ Nh v y, mùa gió mùa mùa hè th ng trùng v i th i gian ENSO đang trong giai ạ ướ ứ ể c giai đo n ENSO đ t c c đ i mà không n m trong giai đo n phát tri n, t c là tr ạ ạ ế ủ ộ ầ ế đo n ENSO đang suy y u d n. C ng đ và di n bi n c a ENSO trong giai đo n ạ ạ ủ ướ tr c và sau giai đo n phát tri n c c đ i c a ENSO không gi ng nhau, do đó, tác ạ ộ ể ủ ộ đ ng c a nó t i ho t đ ng c a gió mùa mùa hè cũng khác nhau. Vì v y, đ đánh giá ư ạ ủ ượ ả đ i nh ng đ c tr ng ng c a ENSO trong t ng giai đo n phát tri n t c nh h ủ c a gió mùa mùa hè, các mùa gió mùa đ c và sau giai đo n ENSO đ t c ộ ự ạ ụ ể ư ng đ c c đ i, c th nh sau:

ấ ủ

ủ ỳ ủ ộ

ấ ạ ự ả ể Mùa gió mùa mùa hè ENSO phát tri n: d u c a SSTA c a k ENSO ph i ướ c duy trì trong ít nh t 2 tháng thu c mùa gió mùa mùa hè c a năm, tr ị tháng có STTA đ t c c tr ;

ả ấ

ủ ủ ủ ấ ả ỳ

ạ ự ộ ế Mùa gió mùa mùa hè ENSO suy y u: pha ENSO ph i kéo dài ít nh t sang ế ế h t quý 1 c a năm, d u c a SSTA c a k ENSO đó ph i duy trì đ n ít ị ấ nh t 2 tháng thu c mùa gió mùa mùa hè, sau tháng có SSTA đ t c c tr ;

ế

ộ ằ N u m t năm có hai pha ENSO ng ủ ượ ng c a ENSO t ầ c nhau thì xét theo k ENSO đ u ế

ỳ i mùa gió mùa mùa hè k ố ưở ỏ ế ủ ế ả năm (nh m đánh giá nh h ti p c a năm). N u không th a mãn thì xét t ớ ớ ỳ i k ENSO cu i năm.

ạ ả ế ả

ể ế ố

ế Theo k t qu phân lo i các mùa gió mùa mùa hè (B ng 2.6 và 2.7), có 19 năm ượ ế c x p vào nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino, trong đó có có 15 mùa gió mùa El đ Nino phát tri n, 4 mùa gió mùa El Nino suy y u. Trong s 23 mùa gió mùa La Nina, ể có 14 mùa gió mùa La Nina phát tri n và 9 mùa gió mùa La Nina suy y u.

ả ấ ạ ẳ ế ạ ủ ỳ

ợ ấ ủ ỳ ớ ợ

ế ủ ụ ớ ợ

ị ờ ủ ị ạ ể ừ ỏ ơ

ậ ủ ầ ổ

ỉ ưở

ằ ả ườ ượ ớ ạ ế ế ầ

ế

ị ớ ự ờ ỳ ủ ng c a ENSO đ n gió mùa th ủ ỳ ng c a k La Nina đ u năm nên đ ượ ủ ợ i s chính xác c a giá tr SSTA, đ t La Nina 1954/1955/1956 kéo dài t

ế ế ệ ẽ ấ ợ

ấ ắ ầ ừ ớ ợ

tháng 4 năm 1954 t ớ tháng 5 năm 1954 t

ợ ợ ứ ớ ệ ấ ớ

ế

ầ ế ề ậ ế ợ ế ạ ọ

ể ế

ợ ộ

ệ ế ưỡ ể ạ ỳ

ạ ậ ượ ừ ợ

ị ủ ị ộ ợ c coi là m t đ t kéo dài t ệ ấ

ự ố ế ạ ộ ố M t s năm có s n i ti p các pha l nh c a ENSO, k La Nina k t thúc vào ệ ữ ầ ế đ u năm, đ n kho ng gi a năm l i xu t hi n k La Nina m i. Ch ng h n, tháng 4 ế năm 1974 k t thúc đ t La Nina 1973/1974, d u SSTA c a đ t La Nina này kéo dài liên t c t i đ t La Nina ti p theo. Tuy nhiên, k t tháng 10 c a năm, giá tr trung ượ t 5 tháng c a SSTA m i đ t giá tr nh h n 0,5°C, đây là th i đo n gió bình tr ầ mùa mùa hè đang trong th i k suy y u d n. Trong ph n t ng quan c a lu n văn đã ễ ả ệ ươ ấ ng có d u hi u t ch ra r ng, nh h ng quan tr , ậ ế ưở c xét đ n. Vì v y, mùa gió mùa do đó, nh h ế ế c x p vào nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u. N u mùa hè năm 1974 đ ừ xét t tháng 4 ợ ớ i tháng 12 năm 1956 s là hai đ t La Nina xu t hi n k ti p nhau. Đ t năm 1954 t ứ i tháng 3 năm 1956, đ t La Nina La Nina th nh t b t đ u t ấ ắ ầ ừ ứ i tháng 12 năm 1956. Đ t La Nina th nh t th hai b t đ u t ế k t thúc vào tháng 3 năm 1956, t i tháng 5 năm 1956 xu t hi n đ t La Nina m i kéo dài 8 tháng, suy y u vào tháng 12 năm 1956. H u h t các tháng mùa gió mùa mùa hè ằ n m tr n trong đ t La Nina ti p theo, do đó n u theo cách phân lo i đã đ c p, mùa ượ c x p vào nhóm mùa gió mùa La Nina phát tri n. Tuy nhiên, gió mùa năm 1956 đ ủ ỉ ấ hai đ t La Nina này xu t hi n ch cách nhau m t tháng. Giá tr c a SSTA c a tháng ủ ị ng c a k La b gián đo n này là 0.45, n u làm tròn có th coi đã đ t giá tr ng tháng 4 năm 1954 Nina. Do v y, hai đ t La Nina này đ ư ị ự ể ớ t i tháng 12 năm 1956. Giá tr c c ti u SSTA xu t hi n vào tháng 11 năm 1955, nh ế ượ ậ v y, mùa gió mùa năm 1956 đ c x p vào nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u.ế

ặ ể ự M t s tr

ầ ữ ệ ổ ấ ệ ổ ừ ộ ố ườ ự

ợ ấ ừ ầ ắ

ệ ạ ự ế

ừ ế ạ ớ ế i h t tháng 5/1976. K El Nino ti p theo kéo dài t

ằ

ẩ ạ ầ ỳ

ắ ầ ừ ươ ủ ầ ằ ố

ượ

ươ ể ng t

năm 1986, k La Nina b t đ u t ủ ạ ự ạ ớ ế ấ ợ t có s chuy n đ i gi a hai pha ENSO. Năm 1976 ng h p đ c bi ể pha La Nina xu t hi n vào đ u năm sang pha El và năm 1986 có s chuy n đ i t ố tháng Nino xu t hi n vào cu i năm. Đ t La Nina 1974/1975/1976 b t đ u t ấ 10/1974, đ t c c đ i vào tháng 1 năm 1976 và k t thúc vào tháng 3/1976, d u âm ỳ ủ c a SSTA duy trì t tháng 7/1976 ớ i tháng 1/1977, các tháng mùa hè năm 1976 n m trong pha El Nino, theo tiêu chí t ỏ ỳ phân lo i thì k La Nina đ u năm không th a mãn tiêu chu n, trong khi k El Nino ấ ọ cu i năm n m g n tr n trong năm 1976 và d u d tháng ng c a SSTA b t đ u t ế c x p vào nhóm mùa gió mùa El Nino 6, do đó mùa gió mùa mùa hè năm 1976 đ ự ắ ầ ừ ỳ năm 1984, đ t c c đ i vào phát tri n. T ế i h t tháng tháng 12/1984 và k t thúc vào tháng 2/1986, d u c a SSTA duy trì t

ỳ ế ắ ầ ừ ư ấ tháng 10/1986, nh ng d u d

ắ ầ ừ ươ ỳ ứ ẩ

ớ ế ẩ

ể 6/1986. K El Nino ti p theo b t đ u t SSTA b t đ u t ầ đ u năm không th a mãn tiêu chu n kéo dài t hè năm 1986 đ ủ ng c a tháng 7 và ch a các tháng mùa hè. Theo tiêu chu n thì k La Nina ỏ i h t tháng 3, do đó mùa gió mùa mùa ượ ế c x p vào nhóm mùa gió mùa El Nino phát tri n.

ợ ự ộ ố ườ Trong khi đó m t s tr ng h p khác có s chuy n đ i t

ỳ ư

ế ể ắ ầ ừ ấ

ỳ ế ươ ắ ầ ừ

ỳ ẩ ậ ầ ỏ

ố ượ ế c xét đ n, do đó năm 1997 đ

ượ ế ỳ i, k El Nino 2009/2010 b t đ u t ế ượ ạ c l

ừ

ớ ế ủ

ổ ấ ấ ỉ

ượ ạ ổ ừ pha El Nino sang ạ ự tháng 5/1997, đ t c c ng c a SSTA kéo dài tháng 8/1998. ỳ ẩ c x p vào nhóm mùa gió ắ ầ ừ tháng 6 ỳ ế ạ ự ạ ớ i tháng 1 năm 2011, đ t c c đ i i h t quý 1 c a năm i h t tháng 3 và đ i d u vào tháng 4. Theo tiêu c xét đ n, đo đó mùa gió mùa năm 2010

ể La Nina nh năm 1998 và năm 2010. K El Nino b t đ u t ủ ạ đ i vào tháng 12/1997 và k t thúc vào tháng 5/1998, d u d ớ ế t i h t tháng 6/1998. Trong khi đó k La Nina ti p theo b t đ u t ạ Theo tiêu chu n phân lo i thì k El Nino đ u năm th a mãn tiêu chu n, vì v y k La Nina cu i năm không đ mùa mùa hè El Nino suy y u. Ng ạ ự ạ năm 2009, đ t c c đ i vào tháng 12 năm 2009 và k t thúc vào tháng 3 năm 2010. K La Nina 2010/2011 kéo dài t tháng 7 năm 2010 t ỳ ầ vào tháng 10 năm 2010. K El Nino đ u năm tuy kéo dài t ư ớ ế nh ng d u SSTA cũng ch duy trì t ẩ ế ỳ chu n phân lo i, k El Nino này không đ ượ ế c x p vào nhóm mùa gió mùa La Nina phát tri n. đ

STT

Mùa GMMH El Nino phát tri nể 1951 1957 1963 1965 1969 1972 1976 1982

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

Mùa GMMH El Nino 1951 1957 1958 1963 1965 1969 1972 1976 1982 1983 1986 1987 1991 1992 1997 1998 2002 2006 2009

Mùa GMMH El Nino suy y uế 1958 1983 1992 1998

1986 1987 1991 1997 2002 2006 2009

ế ả ạ ả B ng 2.6: K t qu phân lo i các mùa gió mùa mùa hè El Nino

ế ạ ả ả B ng 2.7: K t qu phân lo i các mùa gió mùa mùa hè La Nina

STT

Mùa GMMH La Nina phát tri nể 1950 1954 1955

1964 1967 1970 1973 1975 1984 1988 1995 1999

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23

Mùa GMMH La Nina 1950 1954 1955 1956 1964 1967 1968 1970 1971 1973 1974 1975 1984 1985 1988 1989 1995 1996 1999 2000 2007 2008 2010

Mùa GMMH La Nina suy y uế 1956 1968 1971 1974 1985 1989 1996 2000 2008

2007 2010

ớ ả ủ So sánh v i cách phân lo i trong nghiên c u c a tác gi

ượ ứ ạ c phân chia theo các mùa hè ENSO thi

ứ ế ậ

ệ ữ t l p), cách phân lo i mùa gió mùa mùa hè trong nghiên c u này ch rõ đ ớ

ạ [15] đ

ứ

ể

ộ ợ ẫ ạ ự ạ ể ươ ng t

ờ ỳ ế ượ ế

[15] đ ữ ạ ằ ướ ạ i n m tr

ế

ế ậ ưỡ ớ ỉ [15], các mùa hè năm ENSO thi

t l p ch xét t ấ ế ự

ưở ủ ộ c nh h

ữ ắ ầ ừ ợ

ẳ ư ậ

[15], mùa gió mùa mùa hè đ ủ ự ổ ấ ừ ạ ắ ầ âm sang d

ươ ờ ỳ ể ậ

ượ ế ể ề ị ễ Nguy n Th Hi n ế ậ Thu n ậ [15] (các pha ENSO đ t l p và năm ượ ỉ ạ c sau thi ướ ủ ố c và sau m i quan h gi a mùa gió mùa mùa hè v i các giai đo n c a ENSO tr ượ ế ạ ẳ ờ ỳ ự ạ th i k c c đ i. Ch ng h n, mùa hè năm 1987 theo c x p vào nhóm mùa hè ạ ượ ế năm sau El Nino, trong nghiên c u này l c x p vào nhóm mùa hè năm El Nino i đ phát tri n vì đ t El Nino 1986/1987/1988 đ t c c đ i vào tháng 9 năm 1987 và mùa ự ứ ự ạ gió mùa này v n thu c th i k El Nino đang phát tri n lên m c c c đ i. T , c x p vào nhóm mùa hè năm sau La mùa hè năm 1955, 1999 n u xét theo ộ c giai đo n La Nina, tuy nhiên, các mùa gió mùa thu c nh ng năm này l ể ặ ượ ạ ự ạ c x p vào nhóm mùa hè La Nina phát tri n. M t khác, Nina đ t c c đ i, do đó đ ị ạ ng giá tr i ng cách phân lo i trong ể ượ ủ trung bình tr t c a SSTA mà không tính đ n s duy trì d u SSTA, do đó, có th ế ượ ả không tính h t đ ng c a ENSO trong nh ng tháng thu c mùa gió mùa. ạ tháng 10 năm 1986, Ch ng h n năm 1986, đ t El Nino 1986/1987/1988 b t đ u t ượ ế c x p vào nhóm năm không ENSO. Tuy nh v y, theo ạ i b t đ u vào tháng 7, giai đo n ng c a SSTA l nhiên, s đ i d u t gió mùa mùa hè đang trong th i k phát tri n, do đó, trong lu n văn, mùa gió mùa năm 1986 đ c x p vào mùa gió mùa El Nino phát tri n.

ươ ỉ ố ư ị 2.2.3. Ph ộ ố ặ ư ng pháp xác đ nh ch s gió mùa, m a gió mùa và m t s đ c tr ng

gió mùa ở ệ Vi t Nam

ố ờ ả ắ ầ

ố ạ ế ộ ạ

ộ ờ ạ ặ ắ ờ ờ

ờ ố ả ế ế

ố ầ ạ ạ ầ ư ậ

ờ i Bán C u B c. Nh v y, quá trình đ t nóng Bán C u B c b i b c x ế

ề ặ ọ ế ố ố ớ ự

ồ i s bùng n ự ươ ả

ị ế ự ế ộ

ự

ướ ị

ủ ạ ng gió ch đ o này có th ầ ườ ạ ắ

ưở ể ả ng t

ư ệ

ư ả ị ng gió th nh hành mà c

ự ắ ầ ế ờ ị

ư ư ặ

ỉ ố ườ Th i gian b t đ u gió mùa mùa hè th ng dao đ ng trong kho ng cu i tháng ầ ầ ắ ầ 4 đ n đ u tháng 5, đây chính là th i gian b t đ u giai đo n đ t nóng m nh Bán C u ở ứ ế B c b i b c x M t Tr i. Th i gian k t thúc gió mùa mùa hè dao đ ng trong ố ạ ố kho ng cu i tháng 9 đ n cu i tháng 10, cũng là th i gian k t thúc giai đo n đ t ắ ở ứ ạ ắ nóng m nh t ở ầ ố ớ đóng vai trò quan tr ng đ i v i ngày m đ u, k t thúc và th i gian kéo dài gió mùa ổ ạ ộ ộ ố ế ố đ t nóng b m t, m t s y u t mùa hè. Bên c nh y u t tác đ ng t ế ể ấ ổ ủ và bi n đ i c a gió mùa bao g m: vai trò t ng ph n đ t bi n, vai trò s quay ủ ủ ụ ị ủ ộ ẩ ấ ộ Trái đ t, vai trò c a đ m, vai trò c a l c đ a đ a hình, tác đ ng c a ENSO, trong ổ ề ườ ẫ ượ ng đ gió cũng c coi là nguyên nhân chính d n đ n s bi n đ i v c đó ENSO đ ị ướ ư ư ượ [51]. H ng gió th nh hành Tây Nam ng m a trên toàn khu v c gió mùa nh l ể ơ ở ể chính là c s đ xác đ nh gió mùa mùa hè, tuy nhiên h ộ ố ộ ở ứ ụ không liên t c trong toàn b giai đo n. C ng đ đ t nóng Bán C u B c b i b c ộ ạ ộ ờ ồ ớ ườ ng đ gió mùa. Đ ng th i, các trung tâm tác đ ng i c x có th làm nh h ấ ạ ướ ỉ ớ ng khác gây gián đo n i gió mùa mùa hè không ch làm xu t hi n hoàn l u h t ớ ườ ưở ộ ủ ộ ườ ướ i c ng t h ng đ gió ng đ c a hoàn l u còn nh h ườ ạ ộ ủ ng đ c a gió th nh mùa. S b t đ u, k t thúc, gián đo n, th i gian kéo dài và c ể ượ ả ữ hành chính là nh ng đ c tr ng mô t c đánh giá thông hoàn l u gió mùa, có th đ qua ch s gió mùa.

ư ỉ ố

ụ ượ ấ ự

ể ư ượ ủ ặ

ớ ộ ế ỉ ễ ỉ ố ụ

ộ ố ạ ộ ể ứ ủ

ề ợ ấ ư ọ

ỉ ố ư

ơ ở ằ ự ệ c tính b ng hi u thành ph n gió vĩ h

ự

ỉ ố ố ư ượ ẩ ớ i tháng 9; Ch s đ i l u đ tháng 6 t

ự

ừ ạ ể ỉ ố ậ ả ớ

ủ ỏ ẹ ạ ổ ư ệ ậ ợ ớ ầ ổ ệ ề Nh đã phân tích trong ph n t ng quan, hi n nay, có r t nhi u ch s gió mùa ươ ỉ ố ượ ự c xây d ng d a trên tính t c áp d ng, tuy nhiên, các ch s gió mùa đ ng đã đ ủ ả ọ ả c ch n đ ph n ánh di n bi n ho t đ ng c a gió ph n theo mùa c a đ c tr ng đ ỗ ự ụ ể [15], vì v y, v i m i ch s , ch có th áp d ng cho ậ mùa trong m t khu v c c th ố ớ ả ự ự m t s khu v c phù h p. Đ i v i khu v c Đông Nam Á, nghiên c u c a tác gi ỉ ố ố ư ỉ ố Wang và Fan đã đ xu t ch s hoàn l u DU2 (còn g i là MCI2) và ch s đ i l u ộ Ch s hoàn l u MCI 2 CI2 trên c s phân tích các trung tâm tác đ ng trong vùng. ự ủ ướ ầ ượ đ ng m c 850 hPa trung bình c a khu v c (5 15°N, 90 130°E) và khu v c (22,5 32,5°N, 110 140°E) tính trung bình cho ủ ằ c tính b ng chu n sai âm c a mùa gió mùa t ứ ạ b c x phát x sóng dài trong khu v c (10 20°N, 115 140°E) [31]. Hai ch s này ộ ạ ộ ượ c dùng đ ph n ánh ho t đ ng c a gió mùa trên ph m vi r ng l n, do v y, có đ ạ ể ư th ch a th t phù h p v i ph m vi nh h p nh lãnh th Vi t Nam.

ưở

ưở ng c a gió mùa, m a gió mùa mùa hè còn ch u nh h ị ư ị ả ể ề ộ

ể ẽ ư ờ ị ủ ả Ngoài nh h ễ ế ố nhi u y u t khác nh nhi u đ ng nhi ổ ủ ượ ự ự d a vào s thay đ i c a l ở ư ng b i ỉ ế ấ ệ ớ t đ i, đ a hình, gió đ t bi n,..do đó n u ch ể ng m a có th s không xác đ nh chính xác th i đi m

ờ ạ ề

ồ [14]. Đ ng th i, t ứ ạ ự ể ệ ự ươ ặ ả ư ư i khu v c Đông Nam Á, các đ c tr ng v khí ữ ng ph n gi a hai mùa

bùng n gió mùa áp, l ở ổ ượ ng m a hay b c x sóng dài không th hi n rõ s t ự [15]. khu v c

ế ế ườ ườ i ta th ng nghĩ ngay đ n s t

ư M t khác, khi nói đ n gió mùa, ng ậ ề

ể ủ ư

ề ứ ị ấ

ầ ệ ả ặ ng. Đ c bi

gió trung bình

Ấ ộ

ọ

ữ ự

ướ ả ễ ế ả ơ

ơ ộ ỏ

ướ ầ ấ ứ ạ [26] . Nghiên c u c a tác gi ng

ộ ố ự ể ấ ị ở ự ể ử ụ t nh t, vì v y có th s d ng đ xác đ nh ch s

ặ ự ươ ng ườ ặ ữ ả ứ ư ữ ph n nh ng đ c tr ng v hoàn l u, do v y, các nghiên c u th ng phân tích nh ng ạ ộ ư ặ ự ủ ờ ỳ ặ ườ ng gió đ xác đ nh khu v c, th i k đ c tr ng cho ho t đ ng c a đ c tr ng c a tr ể ầ ướ ả ở ự ươ thành ph n gió vĩ h ng th gió mùa. Nhi u nghiên c u cho th y, s t ng ph n ướ ơ ệ ủ ự ươ ệ ớ ng ph n rõ r t c a t, có s t hi n rõ h n so v i thành ph n kinh h ế ộ ữ ự ở ự ơ ầ m c 850 hPa trên khu v c gi a vĩ đ 10°S đ n thành ph n véc t ộ ế ộ ươ 20°N trên n Đ D ng, kéo dài đ n kinh đ 120 125°E thu c Tây Thái Bình ệ ỉ ố ứ ề ệ ự ươ t Nam cũng [15,26]. Nghiên c u v vi c l a ch n các ch s gió mùa cho Vi D ng ỉ ố ự ự ạ ộ ủ ấ ng c a m t khu v c t i m c 850 cho th y nh ng ch s gió mùa d a vào gió vĩ h ủ ưở ả ng c a gió mùa trên các khu hPa có kh năng ph n ánh sát h n di n bi n và nh h ứ ủ ị ễ ả ế ự v c nh và có c ch tác đ ng ph c t p Nguy n Th ậ ệ ớ ề m c 850mb có quan h v i Hi n Thu n cũng cho th y thành ph n gió vĩ h ỉ ố ậ ư ở ượ l khu v c Nam B t ng m a gió mùa [15].

ể ự ứ

ị ầ ự Nghiên c u v ử ụ ượ ề gió mùa mùa hè trên khu v c bi n Đông ỉ ố ằ c xác đ nh b ng thành ph n gió vĩ h

ậ ướ ị

ổ ớ ậ ư ở ầ ủ ầ

ố ề ậ ổ

ậ ế ệ ổ ỏ ồ ậ ấ

ậ ự ỉ ố ầ

ả ớ c tính toán d a trên thành ph n gió ữ ầ ồ

ả ệ

ứ ệ

ầ Tr n Vi ư ự ố t nh t v i l

ả ậ ậ

ượ ử ụ ư ộ

ậ

ể ắ ầ ủ ị ỉ ố ờ ỉ ướ ượ c l

ố ị

ổ ủ ả ờ ỉ ơ ượ ế ế ờ ị

ệ

ể ỉ ố ả ổ ợ

ả ề ỏ ườ ẽ ố ớ ượ ự ặ c s ch t ch đ i v i các tr ờ ứ ế ỉ ố [22], ch s gió mùa ượ đ c s d ng là ch s hoàn l u SCSSM (South China Sea Summer Monsoon). ng m c 850 hPa trung bình khu SCSSM đ ừ ự v c (5 15°N, 110 120°E) (Hình 2.3). T đó, xác đ nh pentad (h u) m đ u c a gió mùa mùa hè v i tiêu chí nh sau: H u bùng n gió mùa mùa hè là h u đ u tiên sau ậ ngày 25/4 th a mãn hai đi u ki n: (1) SCSSM > 0 trong h u bùng n ; (2) B n h u ả ậ ti p theo, g m c h u bùng n , SCSSM > 0 trong ít nh t 3 h u và SCSSM trung ở ự ượ m c bình 4 h u đó >1 m/s. Ch s SCSSM đ ề ự ươ ờ ơ ng ph n l n v thành ph n gió gi a các mùa, đ ng th i có 850 hPa, n i có s t ệ ố ớ ượ ư ạ ế ả ơ ng m a. t v i l i Vi kh năng mô t t Nam, có quan h t c ch gió mùa t ỉ ằ ỉ ễ ả ủ ỉ ố ề t Li n cũng ch ra r ng ch Nghiên c u v các ch s gió mùa c a tác gi ộ ệ ấ ớ ượ ế ầ ố s SCSSM có quan h khá t ng m a trên h u h t các khu v c thu c ớ ệ ố ươ ệ ổ ng quan kho ng 0.5 0.7. Vì v y, trong lu n văn t Nam v i h s t lãnh th Vi ủ ặ ự ế ỉ ố c s d ng đ đánh giá s bi n đ ng các đ c tr ng c a này, ch s SCSSM cũng đ ị ượ gió mùa mùa hè. Theo [22], pentad (h u) b t đ u c a gió mùa mùa hè đ c xác đ nh ả ự ng kho ng th i gian d a trên ch s SCSSM, song cách xác đ nh này ch ủ c th i gian kéo dài c a gió mùa, bùng n c a gió mùa mùa hè. Mu n xác đ nh đ ề ế ệ ầ c n ph i xác đ nh th i đi m k t thúc gió mùa. N u ch đ n gi n coi đi u ki n k t ế ầ t cho thúc gió mùa mùa hè là ch s SCSSM không th a mãn hai đi u ki n c n thi ể ả ự ng h p có th x y s bùng n thì ch a đ m b o đ ắ ả ng kho ng th i gian k t thúc. Trong nghiên c u này, ngày b t ra và cũng ch ư ả ỉ ướ ượ c l

ế ị ề ợ ồ ỉ

ề ờ ượ ườ ộ ố ị ờ c xác đ nh và đi u ch nh phù h p, đ ng th i các ượ c xác ng đ và s nh p gió mùa mùa hè cũng đ

ư ầ đ u và k t thúc gió mùa mùa hè đ ư ặ đ c tr ng v th i gian kéo dài, c ị đ nh nh sau:

ắ ầ ầ

ổ ng và thu c h u bùng n . H u bùng n đ

(cid:0) Ngày b t đ u c a gió mùa mùa hè (GMMH) là ngày đ u tiên c a chu i có ủ ỗ ị c xác đ nh là ệ ề ộ ậ ắ ầ ừ ậ ổ ượ ả ậ ỏ ầ ủ ụ ươ SCSSM liên t c d ậ h u đ u tiên sau ngày 25/4 (b t đ u t h u 24) th a mãn c hai đi u ki n:

ậ ổ (1) SCSSM > 0 trong h u bùng n

ố ế ấ ậ ổ

B n h u ti p theo, g m c h u bùng n , SCSSM > 0 trong ít nh t 3 ớ ả ậ ậ ồ ố ơ (2) ậ h u và SCSSM trung bình b n h u đó l n h n 1 m/s

(cid:0) ế ủ ầ ỗ

ế ế ậ

ỏ ủ ướ c ngày đ u tiên c a chu i có SCSSM Ngày k t thúc c a GMMH là ngày tr ắ ậ ụ liên t c âm và có ch a h u k t thúc. H u k t thúc là h u sau ngày 15/9 (b t ầ ừ ậ đ u t ứ ậ h u 53) th a mãn:

ế ậ (1) SCSSM < 0 trong h u k t thúc

ố ướ ế ậ

ả ậ ậ ế ỏ ơ ặ ằ ồ ậ (2) i ba h u có B n h u ti p theo, bao g m c h u k t thúc, có d ố SCSSM >0, SCSSM trung bình b n h u nh h n ho c b ng 1 m/s.

ệ ủ ậ ề ế ậ ậ ỏ

Sau h u k t thúc, không còn h u nào th a mãn đi u ki n c a h u (3) ổ bùng n GMMH

(cid:0) ờ ủ ả ờ ờ

ắ ầ ớ ừ ủ Th i gian kéo dài: th i gian kéo dài c a GMMH là kho ng th i gian tính ế ằ b ng ngày t i ngày k t thúc c a GMMH. ngày b t đ u t

(cid:0) ị ổ ấ ừ ươ d

ố ờ ố ầ ị ụ ủ ể ệ ố ố

ng sang âm trong S nh p GMMH: Là s l n có SCSSM ngày đ i d u t ị th i kì GMMH. S nh p th hi n tính liên t c c a GMMH, s nh p càng ít, GMMH càng liên t c. ụ

(cid:0) ộ ậ ể ậ ố ữ ủ ị

ờ ị

ỉ ườ C ng đ GMMH là trung bình v n t c gió c a ô ch nh t đ xác đ nh ch ố s SCSSM (hay nói cách khác chính là giá tr trung bình SCSSM trong th i kì GMMH).

ơ ồ ỉ ố ự Hình 2.3: S đ khu v c tính ch s gió mùa SCSSM

ệ

ư ư ặ ữ ộ

ự ế ư ủ

ưở ủ ư ộ ượ ạ ừ ự ế i, t ng c a hi n t i nh h

ỉ ố ề ư ể ng ENSO, mà ng ư c l ư ặ ộ ộ ả M a gió mùa mùa hè là h qu do gió mùa mùa hè gây ra, s bi n đ ng ậ ữ ặ ế ẫ ớ nh ng đ c tr ng gió mùa mùa hè d n t i bi n đ ng nh ng đ c tr ng m a. Vì v y, ử ụ ự ế ậ lu n văn không s d ng các ch s v m a đ đánh giá s bi n đ ng c a gió mùa ặ ộ ệ ượ ủ ướ ả d s bi n đ ng c a đ c ự ế ư tr ng gió mùa, đánh giá s bi n đ ng các đ c tr ng m a.

ớ ả ư ẩ

ng c a ENSO t ượ

ượ ư gió mùa mùa hè đ

ổ c tính là t ng l ị ự ế ở ầ ư ờ ố

ữ ộ ỉ ố ủ ể ưở i m a gió mùa mùa hè, ch s chu n sai Đ đánh giá nh h ạ ể ủ ư ượ c phân tích theo các giai đo n phát tri n c a các pha l ng m a gió mùa mùa hè đ ượ ở ầ ư ừ ượ ng m a t ngày m đ u ENSO. L ng m a ủ ự ế ế ố ự ế ế đ n ngày k t thúc gió mùa mùa hè, do đó ch u s chi ph i tr c ti p c a s bi n ị ộ đ ng nh ng đ c tr ng ngày m đ u, ngày k t thúc, th i gian kéo dài, s nh p và ườ c ặ ng đ gió mùa mùa hè.

ươ ả ưở ủ ớ ng pháp phân tích đánh giá nh h ng c a ENSO t i gió mùa mùa

2.2.4. Ph ư hè và m a gió mùa mùa hè

ươ ư ế ậ ặ ậ

c lu n văn s ư ượ ư ư ặ ộ

ự ế ẩ ể ạ

ươ ụ ử ộ Ph ng pháp phân tích bi n đ ng các đ c tr ng khí h u đ ụ ể ặ d ng đ đánh giá s bi n đ ng các đ c tr ng gió mùa và các đ c tr ng m a thông ệ ế ầ ệ t cho vi c qua vi c phân tích chu n sai và t ph n trăm. Bên c nh đó, đ chi ti ượ c áp d ng. h p (composite analysis) cũng đ đánh giá, ph ỷ ệ l ổ ợ ng pháp phân tích t

ự ng pháp phân tích t ng có cùng

ắ ứ ượ ươ ộ ư ặ ớ ổ ợ Ph thu c tính v i nhau, sau đó các đ c tr ng nghiên c u đ ố ượ h p d a trên nguyên t c nhóm các đ i t ừ c xét theo t ng nhóm.

ặ ự ượ D a trên ch tiêu đã đ t ra, ch s gió mùa SCSSM đ

ừ ỉ ố ạ ừ ị năm 1950 2010. Theo đó, xác đ nh đ

ủ ố

ượ ư ư ế ng m a, t ng l ộ ng m a th i k gió mùa mùa hè đ

ượ ừ

ọ

ổ ợ ng pháp phân tích t ạ ạ

ư ư ừ ế ặ ẩ ộ

ạ ừ ỉ c tính toán cho t ng ượ ậ c ngày và cho t ng h u trong giai đo n t ườ ị ở ầ ờ ng đ và s nh p c a gió mùa ngày m đ u, ngày k t thúc, th i gian kéo dài, c ờ ỳ ượ ố ớ ượ ổ c tính mùa hè. Đ i v i l ẩ ư ừ ạ ừ đó tính chu n sai l ng m a t ng toán cho t ng năm trong giai đo n 1961 2007, t ươ ể ụ ượ ạ ừ c áp d ng đ phân năm cho t ng tr m đã ch n. Ph h p đ ủ ế ể ừ ự lo i các mùa gió mùa mùa hè d a trên t ng giai đo n phát tri n và suy y u c a ị ENSO. Bi n đ ng chu n sai các đ c tr ng gió mùa và m a gió mùa v a xác đ nh ượ đ c phân tích theo các nhóm mùa gió mùa mùa hè đã phân lo i.

ƯƠ ƯỞ Ớ Ủ CH Ả NG III: NH H NG C A ENSO T I GIÓ MÙA MÙA HÈ VÀ

Ư Ở Ệ M A GIÓ MÙA MÙA HÈ VI T NAM

ế ế ộ ộ ố ặ ờ ỳ ư 3.1. Xu th bi n đ ng m t s đ c tr ng ENSO th i k 1950 2010

ổ ậ ầ ệ

ự ấ ộ ớ c bi n có nguyên nhân t

ể ừ ự s gia tăng n ng đ khí nhà kính mà ch y u đ ố

các ho t đ ng s ng c a con ng ở ụ ị ớ ắ ạ ươ ề

ạ ộ ầ ứ ắ ệ ộ

ộ ự ả ố ộ

ủ ố ả ướ ậ ớ ệ ộ ổ ế c đó. Trong b i c nh bi n đ i khí h u, các hi n t

ả

ấ ủ

ươ ữ ể

ộ ấ ư ộ ố ặ ổ ế ự Bi n đ i khí h u v i bi u hi n chính là s m lên toàn c u và gia tăng m c ể ướ ồ ượ ủ ế n c ả ừ ệ ấ ằ ườ ủ phát th i t t i. Các quan tr c cho th y r ng nhi ộ ơ ơ ng và tăng nhi u h n đ tăng trên toàn c u, m c tăng l c đ a l n h n trên đ i d ầ ở t đ trung bình toàn c u các vĩ đ c c B c. Trong 100 năm qua (1906 2005), nhi ầ ầ ấ t đ trong 50 năm g n đây g n g p đôi đã tăng kho ng 0,74°C, t c đ tăng c a nhi ệ ượ ờ ế t ng th i ti so v i 50 năm tr ị ữ ể ễ ậ ậ và khí h u không ph i lúc nào cũng di n ra theo quy lu t mà có th có nh ng d ữ ố ươ ể ệ ệ ượ ả ườ ng tác gi a ng ENSO th hi n m i t th ng. Trong khi đó, b n ch t c a hi n t ế ể ạ ươ đ i d ng khí quy n vùng vĩ đ th p Thái Bình D ng, do đó có th có nh ng bi n ộ đ ng làm thay đ i m t s đ c tr ng ENSO.

ẩ c bi n (SSTA) t ệ ộ ướ t đ n

ị

ố ệ D a vào s li u chu n sai nhi ả ượ c xác đ nh (B ng 2.2, 2.3), t ư ạ ể ư ồ ủ ế ể ự i khu v c Nino 3, ế ế ừ đó có th đ a ra xu th bi n ề ộ

ườ ờ ộ ỳ ự các pha ENSO đã đ ờ ộ ố ặ ộ đ ng c a m t s đ c tr ng ENSO trong th i kì 1950 2010 bao g m: bi n đ ng v ợ ng đ các đ t ENSO. chu k , th i gian kéo dài và c

ờ ạ ủ

ơ ờ ạ ớ ợ

ợ ữ ế ầ ả ơ

ấ ề ở ầ ầ ạ ố ợ g n cu i giai đo n, h u h t các đ t La Nina kéo dài nh t đ u

ữ ạ ợ

ấ ễ ấ ắ ầ ợ

ắ ầ ế ợ

Giai đo n 1950 2010, th i gian kéo dài trung bình các pha l nh c a ENSO ả ớ l n h n so v i pha nóng. Th i gian kéo dài trung bình các đ t La Nina vào kho ng ợ ơ h n 15 tháng, các đ t El Nino kho ng h n 10 tháng. H u h t nh ng đ t El Nino kéo ấ ề ở ầ ế dài nh t đ u g n ầ đ u và gi a giai đo n (Hình 3.1). Các đ t El Nino kéo dài nh t di n ra vào các năm ớ i 16 tháng. Đ t La Nina kéo dài nh t b t đ u vào năm 1954, 1982 và 1986, kéo dài t ế kéo dài 31 tháng, ti p đ n là hai đ t La Nina b t đ u năm 1970 và 1984, kéo dài 21 tháng.

ợ ắ ấ ạ ấ ng xu t hi n

ệ ở ử ầ ủ ợ ườ Các đ t El Nino ng n nh t th ỉ ấ

ố ầ ạ ữ ệ ắ ế ế

ệ ầ ạ ấ

ợ ợ

ỗ ợ ủ ơ ứ ạ

ứ ả ả ờ ợ

ủ ờ ờ ộ ộ

ả ỏ ơ ớ n a đ u c a giai đo n, trong ấ nh ng năm 1953, 1963, 2006 và ch kéo dài 6 tháng. Đ t La Nina ng n nh t xu t ợ hi n vào g n cu i giai đo n, vào năm 2010 và kéo dài 7 tháng, ti p đ n là đ t La ế ả Nina kéo dài 10 tháng xu t hi n vào kho ng đ u giai đo n, năm 1967. Xu th kéo ướ ng dài c a các đ t El Nino tăng, hay nói cách khác, các đ t El Nino đang có xu h ờ i tăng lên dài h n. Trung bình, c sau m i đ t, th i gian kéo dài pha El Nino l ỗ ợ kho ng 4 ngày. Th i gian kéo dài các đ t La Nina gi m, trung bình, c sau m i đ t, th i gian kéo dài pha La Nina gi m đi 15 ngày. Biên đ dao đ ng c a th i gian kéo dài pha El Nino (6 ÷ 16 tháng) nh h n so v i pha La Nina (7 ÷ 31 tháng).

(a)

(b)

ế ế ộ ờ ợ Hình 3.1: Xu th bi n đ ng th i gian kéo dài các đ t El Nino (a) và La Nina (b)

ế ế ờ ự N u d a vào đ

ườ ng xu th , th i gian kéo dài các pha ENSO có xu h ạ ộ

ế ữ ủ ấ ả ạ ợ

ả ữ ữ ấ ắ ợ ướ ng gi m trên toàn b giai đo n (Hình 3.2). Tuy nhiên, xu th này không rõ ràng vì trong ứ ầ nh ng năm đ u c a giai đo n nghiên c u, có c nh ng đ t ENSO dài nh t và nh ng đ t ENSO ng n nh t.

ế ế ữ ả ộ ợ ờ Hình 3.2: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian gi a các đ t ENSO

ấ ệ ế ể ộ ợ

ớ ả ữ

ợ ộ ẳ ạ

ợ ớ

ơ ệ ả ấ ớ ờ ớ

ứ ữ ữ ấ ợ ợ

ư ữ ắ ấ ấ ả ợ

ậ ạ ị

ộ ị ể ấ ằ ướ ứ ộ

ứ ễ ợ

ợ ơ ệ ế ộ ợ Sau khi k t thúc m t đ t El Nino (La Nina), có th xu t hi n m t đ t El Nino ạ ờ (La Nina) m i, cũng có khi, kho ng cách th i gian gi a các pha nóng (l nh) kéo dài ợ ớ i m t vài năm sau. Ch ng h n, các đ t El Nino 1951 và 1957/1958; đ t El Nino t i trên 63 1957/1958 và 1963; đ t El Nino 1976/1977 và 1982/1983 cùng kéo dài t ắ tháng, t c là sau h n 5 năm m i xu t hi n pha El Nino m i. Kho ng th i gian ng n ợ nh t gi a hai đ t El Nino là 16 tháng, gi a đ t El Nino 1953 và đ t El Nino ư ậ 1965/1966. Nh v y, kho ng cách dài nh t cũng nh ng n nh t gi a các đ t El ằ ở ầ ự ế ứ ề đ u giai đo n nghiên c u. N u nh n đ nh m t cách đ nh tính d a Nino đ u n m ả ạ vào xu h ng chung trong toàn b giai đo n nghiên c u có th th y r ng, kho ng ế ả ữ cách gi a các đ t El Nino đang có xu th gi m, t c là các đ t El Nino di n ra ngày ầ càng g n nhau h n, tuy nhiên, xu th này không rõ r t (Hình 3.3a).

ờ ạ ủ

ợ ữ ặ ấ

ợ ợ ả ữ ế

ợ ả ắ ả ỉ

ả ướ ợ ạ ộ

ữ ủ ề ả ả ờ

ứ ế ệ ỉ

ạ ạ ộ ườ ư ợ ế ầ ỉ

ử ệ

ấ ữ ở ạ ợ i đây, các đ t La Nina có xu h nh ng năm 1970 tr l

ộ ườ ừ ầ ấ ợ

ợ ợ ữ ả Kho ng cách th i gian trung bình gi a các pha l nh ho c pha nóng c a ENSO ư ằ ả ầ g n nh b ng nhau, kho ng 44 tháng. Kho ng cách dài nh t gi a các đ t La Nina ớ kéo dài t i 98 tháng (gi a đ t La Nina 1974/1975/1976 và đ t La Nina ti p theo ữ ấ 1984/1985/1986). Kho ng cách ng n nh t gi a 2 đ t La Nina ch kho ng 5 tháng, ấ c đ t La Nina có kho ng cách dài nh t. Tuy xét trong toàn b giai đo n, xu ngay tr ư ế th tăng gi m v kho ng cách th i gian gi a các pha l nh c a ENSO cũng ch a ể ấ ử ầ ủ ậ th t rõ r t. Nh ng n u ch xét trong n a đ u c a giai đo n nghiên c u, có th th y, ợ ấ ợ ễ ầ ng h p duy nh t hai đ t h u h t các đ t La Nina di n ra g n nhau, ch có m t tr ạ ố ủ La Nina xu t hi n cách xa nhau (86 tháng). Trong n a cu i c a giai đo n nghiên ứ ướ ng cách xa nhau, có c u, t ệ ộ ớ i 3 l n La Nina xu t hi n cách xa nhau, m t tr t ng h p cách nhau 74 tháng, m t ộ ườ ườ tr ng h p 98 tháng (Hình 3.3b). ng h p 85 tháng và m t tr

(a)

(b)

ế ế ữ ả ộ ờ ợ Hình 3.3: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian gi a các đ t El Nino (a) và

La Nina (b)

ặ ệ ế ườ

ữ

ớ ơ ờ ừ ấ ể i El Nino đang có xu h

ạ ả ế ướ ầ

ừ ế ề ỗ ợ ữ các đ t La Nina t ệ ớ ợ ứ ộ các đ t El Nino t

ợ ả

ế

ỉ ế ế ế ớ

ả ạ ế ệ t pha nóng và pha l nh thì có th

ế ả

ữ ấ ằ ữ ể ệ ố ệ ạ ử ợ ơ

ữ ả ầ ả ợ

ả ử ứ ệ

ượ ả ể ấ ườ ự ế ờ ỉ

ậ ợ ng, các pha El Nino ho c La Nina không xu t hi n liên ti p nhau Thông th ệ ẽ ấ ườ ng xu t hi n xen k nhau, gi a các pha ENSO có th là nh ng pha trung mà th ả tính. Kho ng cách th i gian t ng tăng trong giai đo n 1950 2010, xu th khá rõ r t v i m c đ tăng kho ng g n 2 tháng ớ ả i La Nina không rõ ràng sau m i đ t. Xu th v kho ng cách t ế ế ớ ợ ữ i đ t La Nina k ti p (Hình 3.4). Kho ng cách gi a đ t El Nino 1986/1987/1988 t ợ ế ừ ợ đ t El Nino ti p theo năm 1991/1992 đ n đ t (1988/1989) ch cách nhau 2 tháng, t ờ ỉ i 37 tháng. N u ch xét kho ng cách th i La Nina k ti p (1995/1996) cách nhau t ể gian gi a hai pha ENSO liên ti p, không phân bi th y r ng xu th cũng không th hi n rõ r t (Hình 3.5). Kho ng cách trung bình ớ ớ gi a các đ t ENSO trong n a cu i giai đo n (kho ng 18 tháng), l n h n so v i ạ kho ng cách trung bình gi a các đ t ENSO trong n a đ u giai đo n (kho ng 12 ư ạ ộ ế tháng). Tuy xu th trong toàn b giai đo n nghiên c u không đ c rõ r t, nh ng ế ị n u ch nh n xét đ nh tính d a vào đ ng xu th , có th th y kho ng cách th i gian ữ gi a các đ t ENSO ngày càng tăng.

(a)

(b)

ế ế ớ ợ Hình 3.4: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian t i đ t La

ế ế ừ ợ ờ ớ ợ ộ Nina k ti p (a) và t ả đ t La Nina t ừ ợ đ t El Nino t ế ế i đ t El Nino k ti p (b)

ế ế ữ ả ờ ộ ợ Hình 3.5: Xu th bi n đ ng kho ng cách th i gian gi a các đ t ENSO

ị ự ượ ườ ị ườ ộ C ng đ ENSO đ

ự ườ ị c xác đ nh d a trên giá tr d th ộ ạ ợ

ữ ng đ m nh nh t xu t hi n ớ ị ườ

ợ ạ ng ng là 2,4°C; 3,3°C và 3,7°C. Các đ t El Nino có c

ệ ở ầ

ạ ỉ ấ

ợ ớ ị ườ ng nhi

ế

ế ế c bi n t

ớ ị ườ ạ ể ấ ở ử ng nhi

c bi n là 1,1 °C, n m ợ ư ậ ườ ạ

ớ ng tăng v i m c tăng trung bình là 0,05 °C sau m i đ t; C ng đ

ộ ỗ ợ ứ ớ ườ ả ứ ướ ẹ ả ệ ộ ặ ướ ng nhi t đ m t n c ể ấ ấ ệ ở ử bi n khu v c Nino 3. Các đ t El Nino có c n a ố ủ ệ ộ ặ cu i c a giai đo n, vào nh ng năm 1972, 1982 và 1997 v i d th ng nhi t đ m t ướ ể ươ ộ ế ườ ứ c bi n t n ng đ y u ấ ấ ớ ị ườ nh t xu t hi n ng đ u giai đo n, vào các năm 1951, 1963 và 1976 v i d th ườ ộ ạ ể ệ ộ ặ ướ ở ễ ấ t đ m t n nhi c bi n x p x 1°C. Đ t La Nina có c ng đ m nh nh t di n ra ể ươ ứ ệ ộ ặ ướ ạ ử ầ ủ n a đ u c a giai đo n, năm 1954 v i d th t đ m t n c bi n t ng ng ệ ệ ộ ặ ớ ị ườ ấ ợ ng nhi là 2.3°C. Đ t La Nina y u nh t xu t hi n năm 1995 v i d th t đ m t ợ ứ ố ủ ể ươ ứ ướ n a cu i c a giai đo n nghiên c u, k ti p là đ t ng ng là 0,9°C, n ằ ở ử ầ ệ ộ ặ ướ La Nina năm 1956 v i d th n a đ u t đ m t n ạ ủ ng đ các đ t El Nino c a giai đo n. Nh v y, trong giai đo n 1950 2010, c ộ ướ đang có xu h ợ ng gi m nh và không rõ ràng, v i m c gi m trung các đ t La Nina đang có xu h

ộ ộ ủ ườ ợ ộ ng đ các đ t El

ỗ ợ ơ ớ ớ ợ bình 0,01 °C sau m i đ t (Hình 3.6). Biên đ dao đ ng c a c Nino (1 ÷ 3,7°C) l n h n so v i các đ t La Nina (0,9 ÷ 2,3°C).

(a)

(b)

ủ ườ ộ ộ ợ ế ế Hình 3.6: Xu th bi n đ ng c a c ng đ các đ t El Nino (a) và La Nina (b)

ị ợ ưỡ

ạ t ng ậ ng ± 1,5°C đ ườ Giá tr SSTA khu v c Nino 3 v ạ ợ

ượ ộ ỗ ợ ạ

ườ ố ự ả

ướ ệ ộ ướ t đ n ế ườ ư ứ ậ ả ớ

ệ

ế ớ ố ợ ộ ố ợ ộ ứ ộ

ợ ơ ạ ớ ợ ớ

ượ ự c coi là các đ t ENSO ủ ứ ạ m nh. Trong giai đo n nghiên c u c a lu n văn, c ng đ các đ t El Nino m nh ớ ứ ộ ươ ị ng tăng v i m c đ t đang có xu h ng đ i nhanh. Sau m i đ t El Nino m nh, d ấ ể ớ c bi n l n nh t khu v c Nino 3 tăng lên kho ng 0,13 °C (Hình th ng nhi ạ ộ ng đ La Nina m nh tăng nh ng v i m c đ ch m kho ng 0,02 3.7a). Xu th c ỗ ợ ạ ậ °C sau m i đ t và xu th không th t rõ r t (Hình 3.7b). S đ t La Nina m nh (9 ề ủ ườ ạ ơ ợ ng đ t) nhi u h n so v i s đ t El Nino m nh (7 đ t). M c đ dao đ ng c a c ạ ợ ộ đ các đ t El Nino m nh là 1,6 °C ÷ 3,7°C, l n h n so v i các đ t La Nina m nh, 1,7 °C ÷ 2,3 °C.

(a)

(b)

ủ ườ ộ ạ ợ ộ ế ế Hình 3.7: Xu th bi n đ ng c a c ng đ các đ t El Nino m nh (a) và

ạ La Nina m nh (b)

ộ ậ ứ

ề ự ế ậ

ộ ế ỉ ớ ự ạ ớ ự

ị ể ế ữ ấ ệ ả

ấ ề ố ờ ơ ầ ơ

ờ ớ ườ ế ướ ộ ợ ng kéo dài h n v i c

i v i c

ướ ộ ng đ , m c đ

ứ ạ ộ ợ ơ

ặ ữ Nghiên c u này ch m i đ a ra nh ng nh n đ nh v s bi n đ ng các đ c ệ ủ ề ố ư ư tr ng ENSO trong giai đo n 1950 2010, ch a th k t lu n v m i quan h c a ứ ầ ữ nh ng bi n đ ng này v i s nóng lên toàn c u. Nh ng nghiên c u và tính toán ban ướ ầ ng xu t hi n trong kho ng th i gian đ u cho th y các pha ENSO đang có xu h ề ầ ả ầ g n v cu i năm h n, và k t thúc trong kho ng th i gian g n v đ u năm h n. Các ơ ợ ng đ tăng lên, các đ t La Nina đ t El Nino đang có xu h ộ ả ắ ạ ớ ườ ướ ạ ng đ gi m đi.Tuy nhiên, các pha ENSO m nh, ng ng n l đang có xu h ứ ộ ạ ề ườ ề ệ ng tăng v c không phân bi t pha nóng và pha l nh đ u có xu h ớ ớ ộ ủ ườ ộ ng đ các đ t El Nino m nh l n h n so v i các tăng và m c đ dao đ ng c a c ạ ợ đ t La Nina m nh.

ả ề ờ ữ ờ

ợ ả ề

ợ ể ế ả ề ế ầ ệ ấ ậ ợ

Kho ng cách trung bình v th i gian gi a các đ t ENSO tăng, th i gian kéo ế ủ dài c a các đ t ENSO gi m. Tuy nhiên xu th tăng gi m này đ u không rõ ràng, do ạ ấ ư đó ch a th k t lu n v xu th t n su t xu t hi n các đ t ENSO trong giai đo n 1950 2010.

ế ế ộ ộ ố ặ ờ ỳ ư 3.2. Xu th bi n đ ng m t s đ c tr ng gió mùa th i k 1950 2010

ự

ướ D a trên chu i s li u gió vĩ h ư ượ ề ậ ỗ ố ệ c tính toán, t

ộ ố ố ở ầ ừ ờ ế ộ ị

ự ỉ ố ng trung bình m c 50 hPa, ch s gió mùa ộ ế ế ị SCSSM ngày đ đó đ a ra m t s nh n đ nh v xu th bi n đ ng ườ ngày m đ u, ngày k t thúc, th i gian kéo dài, s nh p và c ng đ gió mùa mùa hè ạ trong giai đo n 1950 2010.

ạ Ngày b t đ u gió mùa mùa hè trung bình giai đo n 2050 2010 là ngày th

ố ả ắ ầ ứ ầ

ộ ộ

ứ ạ ườ ắ ầ ắ ầ ớ ơ

ạ ữ ủ ớ ả ớ ữ

ữ ơ ư ắ ầ ộ ớ ữ ơ ạ

ứ ộ ớ ả ơ ơ ơ ớ

ỗ ứ ủ 141 trong năm, t c là vào kho ng cu i tháng 5 c a năm. Trong nh ng năm đ u và ữ ng b t đ u mu n h n. M t vài năm gi a giai đo n nghiên c u, gió mùa mùa hè th ờ ầ đ u và gi a c a giai đo n, gió mùa mùa hè b t đ u s m h n, nh ng kho ng th i ấ ắ ầ gian b t đ u s m h n không l n. Nh ng năm gió mùa mùa hè b t đ u s m nh t ạ ố ằ ở cu i giai đo n, vào nh ng năm 1999 và 2009. Xét trong toàn b giai đo n, n m ế ả ắ ầ ngày b t đ u gió mùa mùa hè có xu th gi m, hay nói cách khác gió mùa mùa hè ắ ầ ớ ướ ng b t đ u s m h n, v i m c đ s m h n trung bình kho ng h n 1 đang có xu h ỷ ậ ngày m i th p k (Hình 3.8).

ở ầ ế ạ Hình 3.8: Bi n trình ngày m đ u gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010

ạ ế

ả ế ủ ữ Ngày k t thúc gió mùa mùa hè trung bình giai đo n 1950 2010 là ngày th ứ

ớ ấ ế ứ

ứ ế ứ ế

ộ ứ ứ ả

ủ ế ế

ộ ố ả ồ

ộ ộ ố ứ ử ế ạ

ứ ạ ứ ế ộ

ế ả ứ ế ớ ơ

ứ ộ ả ứ ộ ả ủ ằ ớ ứ 289, t c là vào kho ng gi a tháng 10 c a năm. Năm có ngày k t thúc gió mùa mùa hè s m nh t là năm 1987, vào ngày th 263. Ti p đ n là năm 1999 và 2002 có ngày ươ ế ng ng là ngày th 269 và 270. Năm có ngày k t thúc k t thúc gió mùa mùa hè t ữ ấ gió mùa mùa hè mu n nh t là năm 1974, vào ngày th 316 t c là vào kho ng gi a ế tháng 11 c a năm. Ti p đ n là m t s năm có ngày k t thúc gió mùa mùa hè khá ứ ầ mu n, vào ngày th 308, t c là kho ng đ u tháng 11, bao g m năm 1952 và 1958. ố ủ M t s năm trong n a cu i c a giai đo n nghiên c u cũng có ngày k t thúc gió mùa ả mùa hè khá mu n. Nhìn chung, xét trong c giai đo n nghiên c u, ngày k t thúc gió mùa mùa hè đang có xu th gi m, t c là gió mùa mùa hè k t thúc s m h n (Hình ắ ầ 3.9). Tuy nhiên, m c đ gi m này không l n b ng m c đ gi m c a ngày b t đ u

ướ ả ậ ỗ ờ ỷ i 1 ngày m i th p k , nghĩa là th i gian kéo dài gió

ơ ỉ gió mùa mùa hè, ch kho ng d ể ẽ mùa mùa hè có th s ngày càng dài h n.

ế ế ạ Hình 3.9: Bi n trình ngày k t thúc gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010

ế ườ Gió mùa mùa hè th

ắ ả ỉ ả ấ

ơ ả ế ứ

ữ ế ắ ớ ế ề ấ ầ ằ ở

ạ ứ ấ

ứ ữ ả

ươ ữ ố

ứ ả ả

ế ộ

ệ ướ ứ ộ ớ ơ ớ

ử ả ậ ng kéo dài kho ng 4 đ n 6 tháng, trung bình kho ng 5 tháng. Năm có mùa gió mùa mùa hè ng n nh t là năm 1987, gió mùa mùa hè ch kéo dài 103 ngày, t c là kho ng h n 3 tháng. Ti p đ n là năm 1968 v i mùa gió mùa kéo ả kho ng dài 108 ngày. Nh ng năm có mùa gió mùa ng n nh t h u h t đ u n m ữ gi a giai đo n nghiên c u. Năm có mùa gió mùa mùa hè kéo dài nh t là năm 2009 ơ ớ v i mùa gió mùa kéo dài 185 ngày, t c là kho ng h n 6 tháng. Nh ng năm có mùa ng đ i dài là nh ng năm 1952, 1971, 1974, 2002, 2004, vào gió mùa mùa hè t ế ề ờ ơ kho ng 165 170 ngày, t c là kho ng h n 5 tháng (Hình 3.10). Tuy xu th v th i ạ ư gian kéo dài mùa gió mùa không rõ r t, nh ng n u xét trên toàn b giai đo n nghiên ỉ ứ c u, mùa gió mùa mùa hè có xu h ng kéo dài h n, v i m c đ không l n, ch ỷ kho ng n a ngày/th p k .

ế ạ ờ Hình 3.10: Bi n trình th i gian kéo dài gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010

ị ố

ằ ở ầ ố ầ ế ờ ổ ấ ừ ượ c tính b ng s l n có SCSSM ngày đ i d u t S nh p gió mùa mùa hè đ ế ừ ngày m đ u đ n ngày k t thúc gió mùa mùa hè. ng sang âm trong th i gian t ươ d

ố ặ ư

ớ ế ế ị ố ị ắ ầ

ị ớ ấ

ị ớ ố ị

ị ụ

ố ị

ạ ộ

ữ ạ

ượ ệ ề ế ầ c rõ r t, nh ng xét v xu th

ụ ố ạ ướ ộ ị

ụ ơ ạ ừ ụ ủ S nh p gió mùa đ c tr ng cho tính liên t c c a gió mùa mùa hè trong giai đo n t ị lúc b t đ u đ n lúc suy y u. Giá tr s nh p càng l n, gió mùa mùa hè càng ít liên ế ề ị ạ ụ t c. Năm 1998, gió mùa mùa hè b gián đo n nhi u nh t, v i 18 nh p gió mùa. Ti p ươ ứ ế ng ng là 14 và 13 nh p. Năm 1982 đ n là năm 1955 và 2010 v i s nh p gió mùa t ỉ ố ư ầ ỉ ch có 1 nh p, nghĩa là gió mùa mùa hè g n nh liên t c, không có ngày nào ch s ồ ạ ờ i gió mùa. Năm 1968 và 1977, gió SCSSM mang giá tr âm trong su t th i gian t n t ữ ị ị ỉ mùa mùa hè cũng ít b gián đo n, ch có 2 nh p trong toàn b mùa gió mùa. Nh ng ằ ở ầ ấ ề g n đ u và gi a giai đo n nghiên năm gió mùa mùa hè liên t c nh t đ u n m ế ư ả ứ ị c u. Tuy xu th tăng gi m s nh p gió mùa không đ ố ng tăng lên, chung trong toàn b giai đo n, s nh p gió mùa mùa hè đang có xu h hay nói cách khác, gió mùa mùa hè càng ít liên t c h n (Hình 3.11).

ế ạ ố ị Hình 3.11: Bi n trình s nh p gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010

ị ấ ụ ủ ủ

ộ ạ ủ ơ ở ể ượ

ứ ườ ị ạ ị ầ ườ ờ ỳ

ớ ả

ườ ố

ườ ổ ế ở ứ ng đ gió mùa mùa hè ph bi n

ỏ ở ứ ử

ộ ộ ứ ạ ộ

ừ

ườ ườ

ứ ả

ạ

ườ ậ ướ ứ ả ỷ

ữ ố ế ị

ộ ề ườ ữ ị D u c a SCSSM là c s đ xác đ nh tính liên t c, gián đo n c a gió mùa. ằ C ng đ gió mùa mùa hè đ c xác đ nh b ng giá tr trung bình c a SCSSM trong ộ ủ ử ng đ gió th i k gió mùa mùa hè. Trong n a đ u c a giai đo n nghiên c u, c ấ ộ ớ mùa khá l n, kho ng trên 6 m/s. C ng đ gió mùa mùa hè l n nh t là năm 1982 ữ ớ ậ ố v i v n t c gió trung bình trong su t mùa gió mùa là 6,5 m/s. Trong nh ng năm còn ạ ế ạ ủ ộ m c 3,5 đ n 5,5 m/s. i c a giai đo n này, c l ố ườ ấ ỉ m c 1,9 m/s. Trong n a cu i Ch có duy nh t năm 1955, c ng đ gió mùa nh , ơ ạ ườ ủ ng đ gió mùa mùa hè dao đ ng m nh h n, trong c a giai đo n nghiên c u, c ấ ầ ế ế ữ ả ộ ng đ gió mùa mùa hè y u nh t h u h t kho ng t 0,6 ÷ 6,3 m/s. Nh ng năm có c ỉ ạ ấ ế ằ ộ ng đ gió mùa mùa hè y u nh t, ch n m trong giai đo n này. Năm 2010, c ộ ươ ứ ườ ớ ế ế ng ng là 1,5 ng đ t kho ng 0,6 m/s. Ti p đ n là năm 1998 và 1995 v i m c c ứ ộ ộ và 2,3 m/s. Trong toàn b giai đo n nghiên c u, c ng đ gió mùa mùa hè đang có ả ỗ ả ng gi m, m c gi m trung bình sau m i th p k vào kho ng 0,1 m/s (Hình xu h ườ ể ấ ng đ gió mùa mùa hè, có th th y 3.12). So sánh bi n trình gi a s nh p và c ườ ạ ằ ng r ng, nh ng năm gió mùa mùa hè b gián đo n nhi u th ữ ng là nh ng năm c

ụ ế ườ ượ ạ c l ữ ng là nh ng

i, nh ng năm gió mùa mùa hè liên t c th ạ ộ ộ đ gió mùa y u. Ng ườ năm có c ữ ng đ gió mùa m nh.

ế ạ ờ Hình 3.12: Bi n trình th i gian kéo dài gió mùa mùa hè giai đo n 1950 2010

ả ầ ế ữ ự ể ấ ằ

ể ệ ự ế

ờ ế ở ầ

ắ ầ ị ướ ộ ể ề

ế ứ ủ ộ ị ế

ơ ư ườ ạ ng nh ngày càng gi m, v i m c đ

ườ ư ế ể ậ ộ ơ

ế ầ ạ

ớ ườ ơ ạ D a trên nh ng k t qu tính toán ban đ u có th th y r ng, trong giai đo n ư ư ặ ộ 1950 2010, gió mùa mùa hè có s bi n đ ng, th hi n qua các đ c tr ng nh ngày ườ ố ng đ gió mùa. m đ u, ngày k t thúc, th i gian kéo dài mùa gió mùa, s nh p và c ề ầ ị ng d ch chuy n v đ u Ngày b t đ u và k t thúc c a gió mùa mùa hè đ u có xu h ở ớ ỏ ơ ủ ể năm. Tuy nhiên, m c đ d ch chuy n c a ngày k t thúc nh h n so v i ngày m ụ ủ ướ ầ ng gió đ u, do đó, mùa gió mùa mùa hè ngày càng kéo dài h n. Tính liên t c c a h ứ ộ ớ ả Tây Nam trong giai đo n gió mùa mùa hè d ch a th t rõ nét. C ng đ gió mùa mùa hè ngày càng y u h n, có th do gió Tây ấ ớ Nam ngày càng y u ho c gió Đông trong giai đo n gió mùa mùa hè có t n su t l n ơ h n và v i c ặ ộ ạ ng đ m nh h n.

ưở ủ ớ ổ ệ Ả 3.3. nh h ng c a ENSO t i gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi t Nam

ổ ế ệ ủ Ả ưở

ộ ẩ nh h ứ t Nam đ ặ ư

ồ ư ệ ặ ề ờ ủ ở ầ ế

ộ ườ ể

ướ ạ ầ ằ ờ

ữ ế

ạ ờ ỳ ạ ả ủ ể ế

ế ể ừ ư ặ ạ

ủ ể ế ượ c ng c a ENSO đ n gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi ự ế nghiên c u thông qua vi c phân tích s bi n đ ng c a chu n sai các đ c tr ng gió mùa mùa hè, bao g m đ c tr ng v th i gian m đ u, k t thúc, kéo dài, tính gián ữ ạ ng đ gió mùa. Nh ng mùa gió mùa mùa hè ENSO phát tri n là giai đo n và c ể ờ ỳ ạ c th i đi m đo n mùa gió mùa n m trong th i k ENSO đang m nh d n lên, tr ằ ạ ự đ t c c đ i. Nh ng mùa gió mùa ENSO suy y u là giai đo n mùa gió mùa n m ưở ầ ng c a ENSO trong th i k ENSO đang y u d n và k t thúc. Đ đánh giá nh h ượ theo t ng giai đo n phát tri n, các đ c tr ng c a gió mùa mùa hè đ c phân tích theo các nhóm mùa gió mùa mùa hè ENSO phát tri n và suy y u.

ắ ầ ế ấ

ẩ ế ề ẩ ơ ộ

ề ầ ể ầ

ở ầ ươ ấ ị Chu n sai ngày b t đ u (k t thúc) gió mùa mùa hè cho th y gió mùa mùa hè ớ ắ ầ b t đ u (k t thúc) s m hay mu n h n so v i trung bình nhi u năm. Chu n sai âm ấ ị ế cho th y ngày m đ u (k t thúc) gió mùa mùa hè d ch chuy n v g n đ u năm, ế ượ ạ ng cho th y ngày m đ u (k t thúc) gió mùa mùa hè d ch c l ng ớ ở ầ ẩ i, chu n sai d

ơ ố ạ ể ứ

ờ ẩ ầ ươ ươ ị ề ự ng t , chu n sai th i gian kéo dài mùa gió mùa mang giá tr âm (d

ả ắ ớ ơ

ấ ẩ ố ị ị

ườ ề ớ ớ ộ

ẩ ủ ế ạ ơ ơ

ể ệ ứ ớ chuy n g n v phía cu i năm h n so v i trung bình giai đo n nghiên c u 1950 ng) 2010. T ạ ấ cho th y mùa gió mùa mùa hè rút ng n (kéo dài) h n so v i trung bình c giai đo n. ủ ạ ụ ươ ng) s nh p gió mùa cho th y tính liên t c (gián đo n) c a Chu n sai giá tr âm (d ơ ng đ gió mùa gió mùa mùa hè l n h n so v i trung bình nhi u năm. Chu n sai c ươ ớ mùa hè d ng (âm) th hi n tính m nh h n (y u h n) c a gió mùa so v i trung ạ bình giai đo n nghiên c u.

ố ớ ể 3.3.1. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n

ố ể

ẩ ả ế ữ ắ ầ

ộ ư ậ ể ầ ớ ạ

ớ ớ ơ ứ ộ ả

ạ ị ố ắ ầ ẩ ớ

ấ ớ ị ươ ứ

ế ớ ứ ạ ớ

ả ấ ắ ầ ươ ẩ ớ ớ

ẩ ộ ớ ơ

ạ Trong s 15 mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n, có 8 mùa gió mùa có chu n sai ngày b t đ u âm, chi m kho ng 53%. Nh v y, ph n l n nh ng mùa gió mùa thu c nhóm mùa gió mùa năm El Nino phát tri n giai đo n 19502010 có ngày ắ ầ b t đ u gió mùa s m h n so v i trung bình c giai đo n, tuy nhiên, m c đ chênh ệ l ch không l n. Mùa gió mùa mùa hè năm 2009 có tr s chu n sai ngày b t đ u gió ớ mùa mùa hè âm l n nh t v i giá tr t ng ng là 25, hay nói cách khác, gió mùa ị ơ mùa hè đ n s m h n 25 ngày so v i trung bình c giai đo n nghiên c u. Năm có tr ị ố s chu n sai ngày b t đ u gió mùa d ng l n nh t là năm 1987 và 1991 v i giá tr ả ế chu n sai là 20, nghĩa là gió mùa mùa hè đ n mu n h n 20 ngày so v i trung bình c giai đo n (Hình 3.13a).

ố ả ẩ ể

ị ế ớ ơ

ề ị ố ấ ẩ ớ

ế ế ớ ơ ộ

ủ ả ẩ ị

ầ ầ ừ ế ẩ ị

ạ ươ 10 đ n 20, trong khi đó, các giá tr chu n sai d ị ế ẩ ỉ

ơ Kho ng 60% s mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n có chu n sai ngày ớ ế k t thúc gió mùa mang giá tr âm, nghĩa là mùa gió mùa k t thúc s m h n so v i ị trung bình nhi u năm. Tr s chu n sai ngày k t thúc gió mùa âm l n nh t có giá tr ươ ứ ng ng là 26 hay nói cách khác, gió mùa k t thúc mu n h n 26 ngày so v i ngày t ế ằ ế k t thúc trung bình c a c giai đo n. Các giá tr chu n sai âm h u h t n m trong ế ằ ả kho ng t ng h u h t n m trong ộ ả kho ng 0 10, ch có m t mùa gió mùa năm 2009 có giá tr chu n sai ngày k t thúc ớ l n h n 10 (Hình 3.13b).

ắ ầ ư ơ Ngày b t đ u gió mùa mùa hè có t

ớ ẩ ỷ ệ l ớ ị ố ơ

ươ ẩ ẩ

ớ ể ẫ ươ ớ ẩ ệ ơ ờ

ị ị ố ớ ẩ chu n sai âm l n h n nh ng tr s ẩ ề ng, trong khi đó, ngày chu n sai âm không l n h n nhi u so v i tr s chu n sai d ớ ơ ỷ ệ ế ng, v i chu n sai âm l n h n so v i chu n sai d l k t thúc gió mùa mùa hè có t ư ậ ế ề ị ố ớ tr s l n h n rõ r t. Nh v y, đi u này có th d n đ n chu n sai th i gian kéo dài ể mùa gió mùa El Nino phát tri n có giá tr âm.

ả ạ ế ế ầ

ề ể ẩ

ướ ắ ớ

ơ ố ủ ế ờ ạ ớ ỷ ệ ệ l

ị ế ử ơ ủ ạ ầ ờ

ớ ử ạ ị ủ ị ự ề ằ ạ ờ Theo k t qu tính toán, trong giai đo n 1950 2010, h u h t các mùa gió mùa ả ờ mùa hè El Nino phát tri n đ u có chu n sai th i gian kéo dài âm, chi m kho ng ng rút ng n h n so v i th i gian kéo 67%, hay nói cách khác, mùa gió mùa có xu h dài trung bình v i t khá rõ r t (Hình 3.14). Trong n a cu i c a giai đo n nghiên ộ ứ c u, th i gian kéo dài gió mùa b bi n đ ng m nh h n so v i n a đ u c a giai đo n, các giá tr c c tr c a th i gian kéo dài đ u n m trong giai đo n sau năm 1980.

ộ ộ ờ ử ầ ủ ỉ ừ ạ

ờ ộ ủ ủ ộ ử

ị ố ẩ ờ

ị ươ ứ ắ

ươ ẩ ớ ờ

ị ươ ứ

ứ ạ ớ ờ Biên đ dao đ ng c a th i gian kéo dài trong n a đ u c a giai đo n ch t 12 ÷ 23, ạ ố ủ trong khi đó, biên đ dao đ ng c a th i gian kéo dài trong n a cu i c a giai đo n ừ ơ ớ l n h n, t 45 ÷ 38 ngày. Năm 1987 có tr s chu n sai th i gian kéo dài gió mùa ơ ấ ớ ớ ng ng là 45, nghĩa là mùa gió mùa mùa hè ng n h n 45 âm l n nh t v i giá tr t ấ ờ ớ ngày so v i th i gian kéo dài trung bình. Chu n sai th i gian kéo dài d ng l n nh t có giá tr t ng ng là 38 vào năm 2009, hay nói cách khác, mùa gió mùa mùa hè kéo ơ dài h n 38 ngày so v i th i gian kéo dài trung bình giai đo n nghiên c u.

(a)

(b)

ế ắ ầ ộ Hình 3.13: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc mùa gió mùa (b) thu c

ẩ nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri nể

ẩ ờ ộ Hình 3.14: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa thu c nhóm mùa gió

mùa mùa hè El Nino phát tri nể

ị ớ ề ố ế ươ ố Chu n sai âm v s nh p gió mùa so v i trung bình có xu th t

ế ẩ ả ị ớ ề ố ươ ấ ẩ

ẩ ị ố ấ

ứ ầ ữ ế ơ ị

ư ậ ườ ề ớ ớ ộ ng nh c

ạ ệ ng đ i rõ r t ị (chi m kho ng 67%). Tr s chu n sai d ng v s nh p l n nh t là 3,4 trong khi tr ể ấ ớ ố ị ươ ng ng là 5,6 (Hình 3.15). Có th th y, s chu n sai âm l n nh t có giá tr t ạ ớ ể nh ng mùa gió mùa năm El Nino phát tri n h u h t ít b gián đo n h n so v i trung ơ ư ườ ng đ gió mùa l n h n so v i trung bình bình nhi u năm. Nh v y, d ả c giai đo n.

ể ẩ ố ị Hình 3.15: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n

ẩ ể ườ ộ Nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n có chu n sai c

ớ ế ệ

ườ ầ ng rõ r t, chi m t ng đ âm (Hình 3.16). Nh v y, các mùa gió mùa này h u h t có c ẩ ng đ

ộ ơ ượ

ị ố ỉ ươ ữ ị ẩ ầ ng h u h t

ị ườ ạ ớ ng đ gió mùa i 87%, ch có hai mùa gió mùa năm 1951 và 1969 có chu n sai ộ t quá 1 m/s, ị ẩ ế ở ứ ấ m c x p x 1 m/s, và nh ng giá tr ị ứ cu i giai đo n nghiên c u, năm 1982 và 2003 v i giá tr ng n m

ươ ỉ ươ d ư ậ ườ ế c ị ớ ạ m nh h n so v i trung bình. Giá tr chu n sai âm có tr s không v trong khi đó, giá tr chu n sai d ự c c tr th ẩ chu n sai d ằ ở ố ng là 1,9 m/s.

ẩ ườ ể ộ Hình 3.16: Chu n sai c ng đ các mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n

ả ấ ả

ờ ế ẩ

Theo k t qu tính toán trung bình cho t ể ị

ề ớ

ư ậ ể ị ắ ầ ả ớ ườ ộ i, ít b gián đo n h n và c

ệ ắ

ươ ệ

ớ ố ố ớ ơ ỷ ệ l

t c các mùa gió mùa mùa hè El Nino ề ế phát tri n, chu n sai ngày b t đ u, ngày k t thúc, th i gian kéo dài mùa gió mùa đ u ế có giá tr âm. Nh v y, trong nh ng năm này, ngày b t đ u, ngày k t thúc mùa gió ạ ị ề mùa đ u d ch chuy n v phía đ u năm so v i trung bình c giai đo n, mùa gió mùa ườ ả ơ ắ ạ ị b rút ng n l ng đ gió mùa l n h n (B ng 3.1). C ng ễ ề ờ ế ộ đ gió mùa mùa hè có xu th m nh lên rõ r t. Xu th rút ng n v th i gian di n ra ố ng đ i rõ r t. S mùa gió mùa gió mùa và tăng tính liên t c c a gió mùa cũng t ớ ướ mùa hè có xu h khá l n, l n h n so v i s mùa gió mùa mùa hè có xu h ắ ầ ữ ầ ạ ơ ế ạ ụ ủ ế ớ ế ng k t thúc s m chi m t ở ầ ớ ướ ng m đ u s m.

ố ớ ư ế ặ ẩ ả ả B ng 3.1: K t qu tính toán chu n sai các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm

mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri nể

ườ ng

Năm

ẩ Chu n sai c ộ đ (m/s)

ẩ Chu n sai ắ ầ ngày b t đ u (ngày)

ẩ Chu n sai ngày k tế thúc (ngày)

ẩ Chu n sai ờ th i gian kéo dài (ngày)

ẩ Chu n sai ố ị s nh p (nh p)ị

1951

15,3

7,4

22,6

3,4

0,6

1957

15,7

3,4

12,4

1,6

0,9

1963

9,7

3,4

6,4

1,6

0,8

1965

1,7

4,6

6,4

3,6

1,0

1969

4,7

6,6

11,4

2,6

0,2

1972

10,3

12,6

2,4

1,6

1,0

1976

15,3

10,6

4,6

1,4

0,6

1982

11,7

12,6

24,4

5,6

1,9

1986

8,3

9,4

17,6

2,4

0,4

1987

19,7

25,6

45,4

2,6

0,7

1991

19,7

2,6

22,4

2,6

1,4

1997

0,3

7,6

7,4

0,6

0,5

ườ ng

Năm

ẩ Chu n sai c ộ đ (m/s)

ẩ Chu n sai ắ ầ ngày b t đ u (ngày)

ẩ Chu n sai ngày k tế thúc (ngày)

ẩ Chu n sai ờ th i gian kéo dài (ngày)

ẩ Chu n sai ố ị s nh p (nh p)ị

2002

4,3

17,6

13,4

3,6

1,9

2006

5,3

2,4

7,6

0,4

2009

25,3

12,4

37,6

2,4

0,7

0,1

4,2

4,1

1,1

0,8

Trung bình

ố ớ ế 3.3.2. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u

ứ ấ ả ạ Trong giai đo n nghiên c u, t

ươ

ộ ẩ ơ

ề ả ề ơ

ế ơ

ế ư ậ ộ ờ ễ ạ ả

ườ ư ữ ế ơ ờ ế t c các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u ế ắ ắ ầ ề đ u có chu n sai ngày b t đ u và ngày k t thúc d ng, nghĩa là mùa gió mùa b t ắ ớ ơ ộ ế ầ đ u mu n h n và cũng k t thúc mu n h n so v i trung bình nhi u năm. Ngày b t ế ừ ớ ộ ầ đ u gió mùa mùa hè mu n h n so v i trung bình nhi u năm kho ng t 1 đ n 15 ả ngày, trong khi đó, ngày k t thúc gió mùa mùa hè đ n mu n h n kho ng 10 20 ớ ngày so v i trung bình c giai đo n (Hình 3.17). Nh v y, th i gian di n ra mùa gió ng nh kéo dài h n trong nh ng năm El Nino đang trong th i gian suy y u. mùa d

ế

ờ ươ ẩ ộ ỉ ị ẩ ẩ

ư ớ ử ắ ơ ừ ạ ớ ỉ i, mùa gió mùa dài h n trung bình t ữ i n a ngày. Nh ng năm còn l

Trong 4 mùa gió mùa năm El Nino suy y u, có 3 mùa gió mùa có chu n sai th i gian kéo dài d ng, ch có m t mùa gió mùa có chu n sai âm. Giá tr chu n sai âm là 0.4 ngày, hay nói cách khác, mùa gió mùa ch ng n h n so v i trung bình ế ch a t 3 đ n 15 ngày (Hình 3.18).

(a)

(b)

ắ ầ ế ẩ Hình 3.17: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc (b) mùa gió mùa mùa

hè El Nino suy y uế

ẩ ờ Hình 3.18: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy

y uế

ữ ề ế

ề ằ ẩ ị ị

ụ ơ ả ề ạ ị ị

ề ệ ẩ ẩ ộ ị ng đ

ườ ừ ế ả ớ Nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u đ u ít liên t c h n so v i trung ế ừ ề ố 0.4 đ n bình nhi u năm. Giá tr chu n sai v s nh p gió mùa n m trong kho ng t ấ 11 nh p, trong đó mùa gió mùa mùa hè năm 1998 b gián đo n nhi u nh t (Hình ộ ườ 3.19). Chu n sai c ằ n m trong kho ng t ng đ gió mùa đ u có giá tr âm rõ r t, chu n sai c 0,3 đ n 3 m/s (Hình 3.20).

ẩ ố ị ế Hình 3.19: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u

ẩ ườ ộ Hình 3.20: Chu n sai c ế ng đ các mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u

ẩ ặ ư

ế ắ ầ

ữ ố

ớ ắ ầ ấ ả ế ơ

ớ ơ

ế ầ ắ ề ộ ỉ

ờ ả ư ơ ờ ơ

ư ữ ữ

ệ ố

ế ơ ườ ộ ớ ị

ứ ế ả ớ ơ ế ả ế K t qu tính toán chu n sai các đ c tr ng gió mùa mùa hè El Nino suy y u ị ề ấ ấ ả cho th y t t c nh ng mùa gió mùa này đ u có ngày b t đ u, ngày k t thúc d ch ề ể t c các mùa gió chuy n v phía cu i năm so v i trung bình. Tính trung bình cho t ộ ế ộ ộ mùa thu c nhóm này, ngày b t đ u đ n mu n h n 7 ngày, ngày k t thúc đ n mu n ớ ế ơ ớ h n t i 16 ngày so v i trung bình. H u h t mùa gió mùa kéo dài h n so v i trung ể ơ bình nhi u năm, ch có m t năm ng n h n, nh ng th i gian không đáng k . Tính ớ ễ trung bình, th i gian di n ra mùa gió mùa dài h n kho ng h n 8 ngày so v i trung ộ ặ ự ế bình. Nhìn chung, s bi n đ ng nh ng đ c tr ng gió mùa trong nh ng mùa gió mùa ể ệ ị ị ả ụ ủ ượ c th hi n rõ r t. Tính liên t c c a gió mùa b gi m, s nh p El Nino suy y u đ ơ ả ớ gió mùa l n h n kho ng h n 3 nh p so v i trung bình, theo đó, c ng đ gió mùa cũng y u h n so v i m c trung bình kho ng 1.5 m/s.

ố ớ ế ặ ẩ ả ư B ng 3.2: K t qu tính toán chu n sai các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm

ả mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y uế

ườ ng

Năm

ẩ Chu n sai c ộ đ (m/s)

ẩ Chu n sai ắ ầ ngày b t đ u (ngày)

ẩ Chu n sai ngày k tế thúc (ngày)

ẩ Chu n sai ờ th i gian kéo dài (ngày)

ẩ Chu n sai ố ị s nh p (nh p)ị

1958

2,7

19,4

16,6

0,4

0,3

1983

14,7

13,4

0,4

2,1

1992

10,7

17,4

5,6

1,4

0,6

1998

0,7

13,4

12,6

11,4

2,9

7,2

15,9

8,6

3,4

1,5

Trung bình

ố ớ ể 3.3.3. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n

ố ể

ắ ầ ị ố ả ẩ

ứ ấ

ươ ố

ẩ ớ

ớ ố ấ ạ ớ ớ ị ố ủ ơ ớ

ươ ớ Trong s 14 mùa gió mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n, có 9 mùa gió ươ ế ẩ ng, chi m kho ng trên 60%. Tr s chu n sai mùa có chu n sai ngày b t đ u d ị ớ ị ươ ắ ầ ngày b t đ u âm l n nh t có giá tr t ng ng là 25 vào năm 1999, trong khi giá tr ớ ấ ắ ầ ng l n nh t là 23 vào năm 1973 (Hình 3.21a). Tuy s mùa gió mùa ngày b t đ u d ươ ắ ầ ẩ ng l n h n so v i s mùa gió mùa có chu n sai ngày có chu n sai ngày b t đ u d ị ơ ẩ ị ố ắ ầ i l n h n so v i tr s c a giá tr b t đ u âm nh ng tr s chu n sai âm l n nh t l ấ ẩ chu n sai d ư ng l n nh t.

ự ươ ẩ T ng t

nh chu n sai ngày m đ u, chu n sai ngày k t thúc cũng có t ấ ươ ủ ớ ơ ộ ẩ ỷ ệ l ị ố ng l n h n d u âm, tuy nhiên, biên đ dao đ ng c a tr s

ẩ ẩ ươ ệ ớ ư chu n sai mang d u d chu n sai d ở ầ ế ộ ấ ng và âm cũng chênh l ch không l n (Hình 3.21b).

ể ế ữ ờ ỳ

ẩ ạ ề ế ư ị ố H u h t nh ng mùa gió mùa n m trong th i k La Nina phát tri n, ngày m i nh

ế ườ

ớ ầ ợ ơ ầ ế ớ ư ắ ầ ế

ờ ộ ữ

ớ ườ ỉ

ế ươ ộ ố ế ặ

ế ấ ớ ễ ờ

ị ố ầ ớ ẩ

ph n trăm s mùa gió mùa mùa hè có chu n sai d ườ ỷ ệ l ẩ

ố ủ ạ

ứ ạ ị ế ử ơ ướ ủ ầ ộ

ớ ử ơ ớ ắ ớ

ữ ộ ớ

ơ ớ ề ế ấ ộ ớ ằ ở ỏ ế ớ ầ đ u và k t thúc gió mùa đ u đ n s m nh ng tr s chu n sai ngày k t thúc l ặ ế ơ ắ ầ ng h p khác, ngày b t đ u và k t thúc đ n h n so v i ngày b t đ u. Ho c tr ế ắ ầ ộ ạ ế i đ n mu n h n so v i ngày b t đ u. Do đó, h u h t mu n, nh ng ngày k t thúc l ẩ ng, hay nói cách khác, nh ng mùa gió mùa này có chu n sai th i gian kéo dài d ế ơ ng dài h n so v i trung bình. Ch có m t s năm gió mùa đ n mùa gió mùa th ộ ơ ớ ỉ ớ mu n và k t thúc s m (năm 1954) ho c gió mùa đ n r t s m, k t thúc ch s m h n ắ ứ ị m c trung bình vài ngày (năm 1973), do đó th i gian di n ra mùa gió mùa b rút ng n ộ ủ ộ ờ ạ ớ i (Hình 3.22). Tuy tr s biên đ c a th i gian kéo dài âm l n h n so v i biên đ l ư ơ ớ ươ ố ươ ng l n h n ng, nh ng t d ơ ề ớ nhi u so v i chu n sai âm, nên nhìn chung, mùa gió mùa mùa hè th ng kéo dài h n ờ ớ so v i trung bình. Trong n a cu i c a giai đo n nghiên c u, th i gian kéo dài mùa c năm 1980, có gió mùa ít b bi n đ ng h n so v i n a đ u c a giai đo n. Tr ữ i 23 ngày so v i trung bình, có nh ng năm nh ng năm mùa gió mùa ng n h n t ỉ ế ớ i 11 ngày so v i trung bình. Sau năm 1980, mùa gió mùa ch đ n s m mu n h n t ề ơ ấ ơ h n nhi u nh t là 4 ngày và đ n mu n h n nhi u nh t là 16 ngày so v i trung bình.

(a)

(b)

ắ ầ ế ẩ Hình 3.21: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc (b) mùa gió mùa mùa

hè La Nina phát tri nể

ẩ ờ Hình 3.22: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa mùa hè La Nina

phát tri nể

ạ

ằ ụ ơ ờ ỳ ố ớ ố

ẩ ẩ ị ố ủ ế ả ộ ộ Gió mùa mùa hè n m trong giai đo n pha La Nina đang trong th i k phát ị ườ ể ng ít liên t c h n so v i trung bình, s mùa gió mùa có chu n sai s nh p tri n th ừ ươ 0 ng chi m kho ng 67%. Biên đ dao đ ng c a tr s chu n sai âm (t gió mùa d

ị ố ủ ẩ ớ ộ ươ ừ ng (t 0 ÷ 7,6

ị ộ ỏ ơ ị ÷ 2,6 nh p) nh h n so v i biên đ dao đ ng c a tr s chu n sai d nh p) (Hình 3.23).

ẩ ố ị ể Hình 3.23: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n

ề

ạ ơ ị ấ ớ

ể ồ ườ ờ ế ng đ mùa gió mùa mùa hè (Hình 3.24). Gió mùa mùa hè th

ạ ộ ỉ

ể ữ ộ ạ ơ

ứ ạ ơ ớ ị ị ấ ớ ơ Gió mùa b gián đo n nhi u h n so v i trung bình có th là do gió đông xu t ả ớ ầ ờ ỳ ễ ệ hi n v i t n su t l n h n trong th i k di n ra gió mùa, đ ng th i, làm gi m ơ ộ ườ c ng y u h n trong ờ ỳ giai đo n La Nina đang trong th i k phát tri n, ch có m t vài mùa gió mùa có ẩ ế ầ ườ c ng đ m nh h n trung bình, h u h t là nh ng năm gió mùa mùa hè có chu n sai ố s nh p âm, hay nói cách khác gió mùa ít b gián đo n h n so v i m c trung bình.

ẩ ườ ộ Hình 3.24: Chu n sai c ể ng đ các mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n

ộ ệ ứ ấ ả Tuy m c đ chênh l ch không rõ ràng nh ng tính trung bình cho t

ể ế

ố ủ ế ớ ơ

ư ắ ầ ộ ứ ả ư ở ầ ơ ớ ớ

ơ ố

ộ ơ ẩ ộ ườ ứ ạ ả ơ

t c các mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n, ngày b t đ u và ngày k t thúc gió mùa lùi ề v phía cu i năm so v i trung bình nh ng m c đ mu n h n c a ngày k t thúc ỉ ơ (h n 4 ngày) l n h n so v i ngày m đ u (ch kho ng h n 1 ngày). Do đó, mùa gió ớ ị ả ớ ườ ng dài h n so v i trung bình kho ng 3 ngày. Chu n sai s nh p gió mùa l n mùa th ả ế ị ớ ơ h n so v i m c trung bình c giai đo n là 2 nh p, c ng đ gió mùa y u h n (B ng 3.3).

ố ớ ế ặ ả ả ư B ng 3.3: K t qu tính toán các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm mùa gió mùa

mùa hè La Nina phát tri nể

ườ ng

Năm

ẩ Chu n sai c ộ đ (m/s)

ẩ Chu n sai ắ ầ ngày b t đ u (ngày)

ẩ Chu n sai ngày k tế thúc (ngày)

ẩ Chu n sai ờ th i gian kéo dài (ngày)

ẩ Chu n sai ố ị s nh p (nh p)ị

1950

10,3

5,6

4,6

0,6

1,1

1954

11,7

11,6

23,4

0,6

1955

10,3

1,4

11,6

7,4

2,5

1964

3,3

2,4

5,6

2,4

0,6

1967

1,7

7,4

5,6

2,6

1,7

1970

14,7

23,0

11,0

6,0

1,0

1973

22,7

4,4

18,4

1,4

0,6

1975

9,7

12,4

2,6

0,6

1984

9,7

18,4

8,6

5,4

0,1

1988

1,7

17,4

15,6

3,4

1,6

1995

5,3

1,6

4,6

2,4

2,1

1999

25,3

17,6

7,6

0,4

0,3

2007

0,7

3,6

4,4

2,6

0,8

2010

2,7

12,4

9,6

6,4

3,8

1,5

4,2

3,0

2,0

0,8

Trung bình

ố ớ ế 3.3.4. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u

ả

ơ ấ ớ ỏ ơ ở ầ ớ ớ

ớ ủ ạ ẩ ố

ố ị ố ở ầ ộ ả ẩ

ớ ế ấ ơ ớ

ớ ị ố ớ

ẩ ẩ ươ

ế ế ờ ỳ ế ế

ở ầ

ớ ư ế ơ Kho ng 56% s mùa gió mùa có ngày m đ u s m h n so v i trung bình giai ớ ị ố ở ầ ẩ đo n 1950 2010. Tr s chu n sai ngày m đ u âm l n nh t nh h n so v i tr s ươ ấ chu n sai c a ngày m đ u d ng l n nh t (Hình 3.25a). Kho ng 56 % s mùa gió ị ố ơ ế mùa có ngày k t thúc mu n h n so v i trung bình, tr s chu n sai ngày k t thúc ế ẩ ớ ấ ớ ươ ng l n nh t l n h n so v i tr s chu n sai ngày k t thúc âm l n nh t. Năm d ị ươ ứ ấ ớ ng ng 15 ngày, năm 1956 có chu n sai ngày k t thúc âm l n nh t v i giá tr t ị ươ ứ ấ ớ ớ ng l n nh t v i giá tr t ng ng 27 ngày (Hình 1975 có chu n sai ngày k t thúc d ộ 3.25b). Do đó, trong th i k La Nina suy y u, ngày k t thúc gió mùa mùa hè mu n ư ậ ơ h n so v i trung bình, ngày m đ u gió mùa không có xu h ng rõ ràng, nh v y, ướ ườ ng nh mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u có xu h d ướ ng kéo dài h n.

ố ươ ế ờ ố ẩ S mùa gió mùa có chu n sai th i gian kéo dài d

ế ẩ ờ ỉ

ủ ứ

ằ ở ử ạ n a đ u c a giai đo n nghiên c u. Tr s ấ ớ ị ề ờ ờ ề ươ ầ ỉ ẩ ộ ng chi m 67%, s mùa gió ả gió mùa có chu n sai th i gian kéo dài âm ch chi m kho ng 33% (Hình 3.26). Các ị ố ự c c tr v th i gian kéo dài đ u n m ng l n nh t ch dao đ ng trên 20 ngày, trong khi đó, chu n sai th i gian kéo dài d

ẩ ấ ớ ư ậ ờ ớ

ị ố ủ ữ ế ắ ộ

ố ớ i 40 ngày. Nh v y, đ i v i tr s c a chu n sai th i gian kéo dài âm l n nh t t ủ ứ nh ng mùa gió mùa La Nina suy y u, m c đ kéo dài, rút ng n c a mùa gió mùa cũng không rõ r t.ệ

(a)

(b)

ế ẩ Hình 3.25: Chu n sai ngày b t đ u (a) và ngày k t thúc(b) mùa gió mùa mùa hè

ắ ầ La Nina suy y uế

ẩ ờ Hình 3.26: Chu n sai th i gian kéo dài các mùa gió mùa mùa hè La Nina suy

y uế

ố

ị ẩ ươ ế ế ạ ố ố ố ị

ỉ ế ụ ơ ẩ ộ ế ả ố

ơ ơ ố

ế ừ ậ ở ạ ườ ườ ộ ộ Trong giai đo n La Nina suy y u, gió mùa mùa hè ít liên t c h n. S mùa gió ng chi m 56%, s mùa gió mùa có chu n sai s nh p ườ ng đ y u h n trung ộ ạ ng đ m nh h n trung ề ư ị ế ng nh b bi n đ ng nhi u ng đ gió mùa d i đây, c

mùa có chu n sai s nh p d âm ch chi m kho ng 44% (Hình 3.27). S mùa gió mùa có c ả ườ ỉ bình chi m kho ng 67%, ch có 33% s mùa gió mùa có c ỷ bình. T th p k 80 tr l ơ h n (Hình 3.28).

ẩ ố ị ế Hình 3.27: Chu n sai s nh p các mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u

ẩ ườ ộ Hình 3.28: Chu n sai c ế ng đ các mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u

ả ấ ế ườ

ế ị ế K t qu tính toán chu n sai các đ c tr ng gió mùa cho th y d ư

ở ầ ớ

ơ ế ẩ ổ ộ ộ

ở ầ ớ ư ệ ế

ớ ộ ế ứ

ụ ơ ệ ươ ặ

ả ị ề ỷ ệ ư ự ộ ị ị l

ẩ nh ng giá tr trung bình s nh p và c ớ ố ề ế ị

ả ạ ặ ư ư ng nh các ờ ỳ ặ đ c tr ng gió mùa b bi n đ i ít trong th i k La Nina suy y u. Tính trung bình cho ơ ấ ả t t c các mùa gió mùa thu c nhóm này, ngày m đ u gió mùa s m h n trung bình, ơ ngày k t thúc gió mùa mu n h n trung bình, mùa gió mùa cũng dài h n, tuy nhiên, ộ ờ th i gian m đ u s m, k t thúc mu n và kéo dài cũng ch a chênh l ch t i 1 ngày so ơ ườ ạ ớ ng đ y u h n, tuy v i m c trung bình c giai đo n. Gió mùa ít liên t c h n và c ị ố ủ ớ ng chênh l ch không l n. Do đó, m c dù nhiên, tr s c a giá tr chu n sai âm và d ườ ệ ng đ các mùa gió có s chênh l ch v t ệ ờ ỳ mùa th i k La Nina suy y u không chênh l ch nhi u so v i giá tr trung bình các mùa gió mùa giai đo n 1950 2010 (B ng 3.4).

ố ớ ế ặ ả ả ư B ng 3.4: K t qu tính toán các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm mùa gió mùa

mùa hè La Nina suy y uế

ườ ng

Năm

ẩ Chu n sai c ộ đ (m/s)

ẩ Chu n sai ắ ầ ngày b t đ u (ngày)

ẩ Chu n sai ngày k tế thúc (ngày)

ẩ Chu n sai ờ th i gian kéo dài (ngày)

ẩ Chu n sai ố ị s nh p (nh p)ị

1956

12,7

14,6

27,4

1,6

0,4

1968

29,7

9,6

39,4

4,6

0,4

1971

20,3

2,4

22,6

2,6

0,9

1974

4,7

27,4

22,6

3,4

0,1

1985

9,7

8,4

0,6

1,6

0,9

1989

0,3

2,4

2,6

2,4

0,5

1996

10,3

11,6

1,4

2,4

1,8

2000

10,3

9,4

19,6

2,4

0,0

2008

17,3

9,6

7,6

0,4

1,1

0,2

0,5

0,9

0,1

0,5

Trung bình

ậ 3.3.5. Nh n xét chung

ẩ ả ư ưở

ủ ặ Chu n sai các đ c tr ng gió mùa đ ớ

ặ ữ

ộ ạ ể ố ớ ừ đ ề

ế ọ ữ ể ộ ị

ợ ế ợ ứ ầ ế ị ủ ẩ ơ

ố ớ ủ ạ ẩ ộ

ộ ả ứ ộ

ấ ằ ặ ắ ầ ư ạ ớ ờ

ộ ườ ứ ộ ư ộ ố ị ủ ượ ử ụ c s d ng đ đánh giá nh h ng c a ẩ ị i gió mùa. Giá tr trung bình c a chu n sai đ i v i t ng nhóm mùa gió mùa ENSO t ể ễ ả ượ ặ ề ộ ạ c nh ng nét chung ho c mùa hè đã phân lo i, v m t m t nào đó có th di n t ư ả ấ ạ ỏ ộ ứ m t vài khía c nh hình th c, song l i b qu r t nhi u n i dung quan tr ng nh ễ ệ tính bi n đ ng, tính ph c h p, nh p đi u di n bi n,…. Do đó, đ có nh ng nhìn ự ậ nh n chính xác h n, c n k t h p phân tích giá tr trung bình c a chu n sai và s ế bi n đ ng c a chu n sai trong toàn b giai đo n đ i v i các nhóm mùa gió mùa. ị ế ờ ế K t qu nghiên c u cho th y r ng, rõ ràng gió mùa mùa hè b bi n đ ng trong th i ế ư ỳ k ENSO v i m t lo t các đ c tr ng nh ngày b t đ u, ngày k t thúc, th i gian kéo ớ ng đ gió mùa nh ng v i m c đ khác nhau. dài, s nh p và c

ầ ế ạ ằ

ữ ể ầ ờ

ứ ự ạ ề ườ ắ ầ ộ ạ ế ơ ạ ơ

ớ ứ ộ ế ượ ể ặ

ố ớ ặ ắ ư ấ ườ ụ ộ ủ H u h t nh ng mùa gió mùa mùa hè n m trong giai đo n pha nóng c a ENSO đang phát tri n d n lên m c c c đ i đ u b t đ u và k t thúc s m, th i gian ộ ng đ m nh h n. M c đ bi n đ ng kéo dài ng n h n, gió mùa ít gián đo n và c ố ớ ể ệ các đ c tr ng gió mùa đ i v i nhóm mùa gió mùa El Nino phát tri n đ c th hi n ề ư ng đ gió mùa. khá rõ, nh t là đ i v i đ c tr ng v tính liên t c và c

ế ượ ư ầ ặ ủ ạ ệ c th hi n rõ r t. G n nh t

ể ệ ơ ộ ế ề ớ

ườ ễ ơ

ộ ườ ườ ề ạ ơ ộ ỉ ố ớ ằ Đ i v i nhóm mùa gió mùa n m trong giai đo n pha nóng c a ENSO đang ư ấ ờ ỳ ủ trong th i k suy y u, các đ c tr ng c a gió mùa đ t ắ ầ ả c các mùa gió mùa mùa hè đ u b t đ u và k t thúc mu n h n so v i trung bình, ị ạ ộ ư ờ ng, b th i gian di n ra gió mùa kéo dài nh ng gió mùa ho t đ ng kém h n bình th ợ ả ng h p ng đ gió mùa gi m sút. Ch có m t tr gián đo n nhi u h n, theo đó, c

ở ầ ủ ả ẩ ắ ị

ờ ớ ế ẩ ơ ớ ử có th i gian kéo dài b rút ng n kho ng n a ngày, do chu n sai c a ngày m đ u gió mùa l n h n so v i chu n sai ngày k t thúc gió mùa.

ặ ủ ư

ớ ầ ớ ễ ờ

ư ả ờ ỉ

ộ ắ ầ ườ ề ế ơ ờ ị

ệ ớ ộ ơ ị ế Các đ c tr ng gió mùa c a nhóm các mùa gió mùa mùa hè La Nina ít b bi n ơ ộ đ ng h n so v i pha El Nino. Ph n l n các mùa gió mùa di n ra trong th i gian dài ơ ơ h n trung bình, nh ng th i gian kéo dài h n trung bình ch kho ng m t vài ngày. Gió ộ ế ạ ể ơ mùa b gián đo n nhi u h n và c ng đ y u h n. Th i đi m b t đ u và k t thúc ể ệ ơ gió mùa s m h n và mu n h n không th hi n rõ r t.

ộ ể ấ

ế ộ ủ ng đ c a gió mùa. Đ i v i t

ộ ể ệ ượ c phân nhóm, c ố ủ ự ế ề ạ ấ V tính bi n đ ng theo th i gian có th th y, s bi n đ ng th hi n rõ nh t ườ ng ấ ả

ộ ộ ề ị ề ườ ử ạ ạ ằ ự ế ờ ề ố ớ ấ ả ố ớ ườ t c các mùa hè đ đ i v i c ơ ộ đ gió mùa đ u có s bi n đ ng m nh h n trong n a cu i c a giai đo n. T t c ị ự các giá tr c c tr v c ng đ đ u n m trong giai đo n này.

ị ớ ộ ớ ế N u không xét t i tính bi n đ ng c a gió mùa, ch chú ý t

ứ ế ẩ

ớ ữ

ớ ị ả ị ả ấ ố ớ ữ

ế ả ế

ơ ả ầ ị ủ ả ị

ế ề ơ ố ớ ộ ố ạ ớ ả ớ ơ ớ

ở ầ ế ờ

ế ớ ộ ố ị

ườ ỉ ỉ ủ i giá tr trung bình ủ ạ ả c a chu n sai so v i trung bình các mùa gió mùa trong c giai đo n nghiên c u có ưở ể ấ ng l n nh t đ i v i nh ng mùa gió mùa mùa hè El th th y gió mùa b nh h ưở ấ ố ớ Nino suy y u và ít b nh h ng nh t đ i v i nh ng mùa gió mùa mùa hè La Nina ữ ế ờ suy y u (B ng 3.5). Trong nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u, th i gian ơ ộ ở ầ m đ u, kéo dài trung bình c a gió mùa mu n h n c tu n, ngày k t thúc mu n h n ườ ạ ử n a tháng so v i trung bình c giai đo n. S nh p gió mùa nhi u h n 2 nh p, c ng ộ đ cũng l n h n trên 1 m/s so v i c giai đo n. Trong khi đó, đ i v i nhóm mùa gió ỉ mùa mùa hè La Nina suy y u, ngày m đ u, k t thúc, th i gian kéo dài gió mùa ch ơ ặ ớ s m h n ho c mu n h n ch a t i 1 ngày so v i trung bình. S nh p gió mùa cũng ư ớ ơ ớ l n h n ch a t ư ớ ỏ ơ ộ ng đ gió mùa ch nh h n trung bình 0.5 m/s. ơ ị i 1 nh p, c

ỉ ế ấ ả

ạ

ư ề ả

ự ế ấ ự ầ ể ủ ừ

N u ch tính cho t ả ể ệ ủ ưở ệ ượ ạ ế ể ủ ừ ệ ạ t c các mùa gió mùa mùa hè El Nino và các mùa gió mùa ặ ộ ế ể năm La Nina (c trong giai đo n phát tri n và suy y u) thì s bi n đ ng các đ c ả ế t ph i xem tr ng không th hi n rõ ràng (B ng 3.5). Đi u này cho th y s c n thi ể ấ xét ho t đ ng c a gió mùa riêng theo t ng giai đo n phát tri n c a ENSO đ th y ượ ự ả đ t theo t ng giai đo n ti n tri n c a hi n t ạ ộ c s nh h ng khác bi ng này.

ừ ặ ả ẩ ư B ng 3.5: Chu n sai các đ c tr ng trung bình theo t ng nhóm

mùa gió mùa mùa hè

ặ ẩ Chu n sai đ c tr ngư

trung bình

Nhóm mùa gió mùa El Nino

Nhóm mùa gió mùa La Nina

Nhóm mùa gió mùa El Nino phát tri nể

Nhóm mùa gió mùa El Nino suy y uế

Nhóm mùa gió mùa La Nina phát tri nể

Nhóm mùa gió mùa La Nina suy y uế

0,1

7,2

1,5

0,2

0,82

1,43

ắ ầ Ngày b t đ u (ngày)

4,2

15,9

4,2

0,5

2,55

0,06

ế Ngày k t thúc

ặ ẩ Chu n sai đ c tr ngư

trung bình

Nhóm mùa gió mùa El Nino

Nhóm mùa gió mùa La Nina

Nhóm mùa gió mùa El Nino phát tri nể

Nhóm mùa gió mùa El Nino suy y uế

Nhóm mùa gió mùa La Nina phát tri nể

Nhóm mùa gió mùa La Nina suy y uế

(ngày)

4,1

8,6

1,41

3,0

0,9

1,81

ờ Th i gian kéo dài (ngày)

ố ị

ị

1,1

3,4

0,12

2,0

0,1

1,24

S nh p (nh p)

ườ

ộ

0,8

1,5

0,29

0,8

0,5

0,57

C ng đ (m/s)

ể ườ ướ ắ ầ ng b t đ u tr Nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n th

ữ ớ

ạ ế ể ể ờ ố

ộ ữ ườ

ể ứ ớ

ạ ế ở ự Tây Tây nam sang h

ớ ừ ng t ộ ữ ề ả

ườ ế ả

ạ ộ

ườ

ưở ể

ế ị ờ ỳ ư ế ặ c ho c có ườ ể ng th cùng v i th i gian hình thành pha El Nino. Khi đó, gió Tây Tây nam có c ớ ầ ớ ộ i đ khá m nh kh ng ch ph n l n bi n Đông, gió Tây phát tri n sang phía Đông t ộ ộ ng đ gió kinh đ 130 140 °E. Đây là m t trong nh ng nguyên nhân làm cho c ơ ườ ng l n h n so v i m c trung bình. Trong giai mùa mùa hè El Nino phát tri n th ướ ổ ướ đo n El Nino suy y u, ng khu v c này, gió đ i h ố ộ Đông Nam, t c đ gió Tây gi m đi nhi u. Đây là m t trong nh ng nguyên nhân làm ộ ứ ớ ờ ỳ ng đ gió mùa trong th i k El Nino suy y u gi m đi so v i m c trung bình. cho c ợ ườ ấ ng đ gió mùa Trong hai đ t El Nino m nh nh t năm 1982/1983 và 1997/1998, c ờ ỳ ư ậ ấ ỏ ộ ế ng đ nh nh t. Nh v y, trong th i k El Nino suy y u (năm 1983 và 1998) có c ườ ế ủ ạ ả ộ ng đ El Nino có th là nguyên nhân quy t đ nh nh h c ng m nh hay y u c a ế ệ ượ ng này đ n hoàn l u gió mùa trong th i k suy y u. hi n t

ứ ể ế ậ ậ

ủ ư ữ ầ ớ ổ ủ ng c a ENSO t

ư ạ ấ

ư ị ế ế ưở ặ ữ ơ ộ

Trong khuôn kh c a nghiên c u trong lu n văn, ch a th k t lu n chính xác ố ề ả i gió mùa mùa hè, nh ng nh ng tính toán ban đ u đ i v nh h ộ ớ v i các đ c tr ng gió mùa cho th y, gió mùa b bi n đ ng m nh trong pha El Nino ị ế ấ nh t là nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u và b bi n đ ng ít h n trong pha La Nina.

ưở ủ ớ ư ổ ệ Ả 3.4. nh h ng c a ENSO t i m a gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi t Nam

ư ứ Nh đã quy

ượ ư ượ ầ c trong ph n ph ư ừ ng m a t

ướ ổ ế ở ầ ớ ế ươ ngày m đ u t ộ ượ ng pháp nghiên c u, l ế ừ

c tính là t ng l ở ầ ế ư ố

ượ ư ừ

ượ ư ẩ

ượ ờ ỳ ừ

ố ớ ẩ c phân tích t ẩ ấ ự ẩ ấ ượ ng m a mùa gió mùa đ ạ ượ ạ c l

ư ạ ớ ng m a gió mùa i ngày k t thúc gió mùa mùa mùa hè đ hè. Ngày m đ u và k t thúc gió mùa mùa hè bi n đ ng theo t ng năm, do đó, ngày ỗ ắ ầ b t đ u và k t thúc mùa m a gió mùa mùa hè cũng không gi ng nhau. Đ i v i m i ế ạ c tính cho t ng năm, ti p đó là tính chu n sai so ng m a mùa gió mùa đ tr m, l ổ ổ ớ v i th i k 1961 2007. Chu n sai t ng l ươ ợ ng h p theo t ng nhóm mùa gió mùa đã phân lo i theo các pha ENSO. Chu n sai d ụ ế i, chu n sai âm cho th y s thi u h t cho th y có s d th a l ượ l ư ự ư ừ ượ ng m a, ng ứ ng m a so v i giai đo n nghiên c u.

ư ự ư ừ ữ

ớ

ụ ượ Ngoài ra, đ so sánh s d th a, thi u h t l ế ẩ ượ ư ừ ẩ ổ chu n t ng l

ớ ự ư ế ẩ

ứ ng m a, chu n sai âm ng v i s thi u h t l ứ ộ ư ừ ụ ượ ư ấ c phân tích t ẩ ụ ượ ế ng m a cho th y m c đ d th a, thi u h t l

ẩ ượ ứ ớ ế ậ ể ng m a gi a các vùng khí h u, ẩ ạ ờ ư ượ ỷ c tính cho t ng tr m, ti p đó là tính chu n sai so v i th i chu n l t ng m a đ ổ ượ ượ ỷ ẩ ỳ ng m a mùa gió mùa đ k 19612007. Chu n sai t ươ ạ ừ ợ ng h p theo t ng nhóm mùa gió mùa đã phân lo i theo các pha ENSO. Chu n sai d ớ ự ư ừ ượ ứ ư ng m a, giá ng v i s d th a l ư ỷ ẩ ị ng m a chu n l tr chu n sai t ạ so v i giai đo n nghiên c u.

ư ư ượ ng m a trên lãnh th ng m a và chu n sai t

ả ệ ố ượ ỷ chu n l ứ Phân b chu n sai l ễ t Nam đ

ồ ố ị

ả ả ượ chu n l

ặ ệ ộ t là t

ớ ả ồ

ự ư ự ẫ ự

ố ượ ự ạ

ự c xây d ng d a trên s phân b đ a hình t ậ ả ữ ự ấ ả ả

ượ ự ố ư ậ ư ả ự ồ ướ ứ ộ ậ ự ạ ạ ộ

ẩ ượ ổ ẩ ẩ ớ ể ồ ươ ng ng v i các nhóm mùa gió mùa Vi c bi u di n trên các b n đ t ự ế ự ượ ạ c xây d ng d a trên giá tr các k t mùa hè đã phân lo i. Các b n đ phân b này đ ạ ư ạ ẩ ượ ỷ ẩ ư ẩ i các tr m ng m a t ng m a và chu n sai t qu tính toán chu n sai l ố ạ ư ứ ượ ử ụ ố ượ ứ c s d ng trong nghiên c u phân b khá th a ng tr m đ nghiên c u. Do s l ệ ự ế ự ạ i các khu v c Tây Nguyên và Nam B nên ngoài vi c d a vào k t th t, đ c bi ạ ố ị ả i qu tính toán, các b n đ này còn đ ố ớ ữ ừ t ng khu v c. Tuy nhiên, cách xây d ng này v n ch a th t đ m b o đ i v i nh ng ạ ế ớ khu v c có s l ng tr m phân b th a th t, nh t là nh ng khu v c còn thi u tr m ữ ề ế ể ư m a đi n hình, do đó, m c đ tin c y v k t qu xây d ng b n đ cho nh ng khu ặ ữ ự v c này không có đ tin c y cao nh nh ng khu v c có m ng l i tr m dày đ c h n.ơ

ệ ự ế

ỷ

ớ ướ ừ

ừ ắ ượ ệ ậ ư ng t t Nam đ

ổ ậ ậ ằ ắ ồ ộ

ậ ậ

ộ ộ ệ ạ ậ ồ

ậ ộ ắ ậ ạ ắ ộ ồ ẩ ư ượ ẩ ổ ệ ậ ể ng m a và chu n Đ thu n ti n cho vi c phân tích s bi n đ i chu n sai l ạ ứ ự ế ượ ắ ẩ ượ theo các c s p x p th t ng m a gió mùa mùa hè, các tr m đ sai t chu n l ứ ố ậ Tây sang Đông. Trong nghiên c u B c xu ng Nam, t vùng khí h u v i h ắ ậ c chia thành 7 vùng khí h u: vùng khí h u Tây B c, này, lãnh th Vi ắ ắ vùng khí h u Đông B c, vùng khí h u Đ ng B ng B c B , vùng khí h u B c ậ Trung B , vùng khí h u Nam Trung B , vùng khí h u Tây Nguyên và vùng khí h u ơ Nam B . Theo đó, vùng khí h u Tây B c g m các tr m: Lai Châu, Đi n Biên, S n La, Yên Châu, M c Châu; Vùng khí h u Đông B c bao g m các tr m: Hà Giang,

ắ ằ ạ ắ ồ

ị ạ ậ ắ

ễ ộ ồ ỳ

ươ ậ ộ ồ ế ạ ớ ồ ơ

ế ậ

ộ ồ ạ ả ộ ạ ậ B c Quang, Sapa, L ng S n, Yên Bái, Thái Nguyên, Bãi Cháy, Cô Tô; Vùng khí h u ộ ồ Đ ng B ng B c B g m các tr m: Láng, Hòa Bình, Phù Li n, Nam Đ nh, Thái ồ ạ Bình, Ninh Bình, B ch Long Vĩ; Vùng khí h u B c Trung B g m các tr m: H i ươ ươ ng D ng, Vinh, Hà Tĩnh, H ng Khê, K Anh, Tuyên Hóa, Xuân, Thanh Hóa, T Đ ng H i, Hu ; Vùng khí h u Nam Trung B g m các tr m: Quy Nh n, Tuy Hòa, ạ ồ Nha Trang, Phan Thi t; Vùng khí h u Tây Nguyên g m các tr m: Playcu, Buôn Ma ậ Thu t; Vùng khí h u Nam B g m các tr m: Cà Mau, Côn Đ o.

ố ớ ể 3.4.1. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n

ể ượ ố ớ Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè năm El Nino phát tri n, t ng l

ầ ế ổ ứ

ỉ ạ ượ

ấ

ự ặ

ẩ ỏ ộ ớ ẩ ộ ị

ẳ ả

ẩ ớ ớ ị

ạ ạ ạ

ư ng m a ố ẩ ạ mùa gió mùa mùa hè có chu n sai âm trên h u h t các tr m nghiên c u. Trong s 38 ư ươ ạ ứ ổ ng m a mùa gió mùa d tr m nghiên c u, ch có 2 tr m có chu n sai t ng l ng, ỉ ả ấ ị ớ ộ ươ ị ố ng r t nh , giá tr l n nh t ch kho ng 30 mm. Trong tuy nhiên, tr s biên đ d ạ ệ ị ố ẩ ắ t là các tr m khu v c B c Trung khi đó, chu n sai âm có tr s biên đ l n, đ c bi ư ạ ằ ề ượ ộ ớ ộ ố ạ ng m a t i m t s tr m n m B và Nam Trung B v i giá tr chu n sai v l ạ ạ ế ừ ơ 300 mm đ n 422 mm. Ch ng h n các tr m Quy Nh n, Hà Tĩnh trong kho ng t ạ ươ ứ ẩ ị ố ng ng là 422 mm t Tuyên Hóa có tr s chu n sai âm l n v i giá tr chu n sai t i ạ ạ ơ i tr m Tuyên Hóa (Hình i tr m Hà Tĩnh và 349 mm t tr m Quy Nh n, 369 mm t ả 3.29, B ng 3.6).

ả ẩ ượ ượ ẩ ỷ ị B ng 3.6: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t chu n l

Chu nẩ

sai tỷ

ẩ ố ớ ư ư ng m a gió ể mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n

ẩ Chu n sai

sai tỷ

ẩ Chu n sai

chu nẩ

ngượ l

chu nẩ

ư

Tên tr mạ

ượ l

ng m a

ngượ l

STT

Tên tr mạ

m aư

ngượ l

GMMH (mm)

m aư

GMMH

m aư

GMMH

(mm)

GMMH

Lai Châu 1 ệ Đi n Biên 2 ơ S n La 3 4 Yên Châu ộ 5 M c Châu Hà Giang 6 ắ B c Quang 7 SaPa 8 ơ ạ L ng S n 9 10 Yên Bái 11 Thái Nguyên 12

Bãi Cháy

7 5 53 78 119 194 180 171 50 79 197 218

(%) 0 0 5 9 10 11 5 10 6 6 14 15

20 B ch Long Vĩ ồ 21 22 23 T 24 25 26 27 28 29 30 31

ạ H i Xuân Thanh Hóa ươ ươ ng D ng Vinh Hà Tĩnh ươ H ng Khê ỳ K Anh Tuyên Hóa ớ ồ Đ ng H i Huế Quy Nh nơ

164 99 54 69 319 369 302 272 349 184 133 422

(%) 21 7 4 8 25 24 20 19 24 16 12 58

Chu nẩ

sai tỷ

ẩ Chu n sai

sai tỷ

ẩ Chu n sai

chu nẩ

ngượ l

chu nẩ

ư

Tên tr mạ

ượ l

ng m a

ngượ l

STT

Tên tr mạ

m aư

ngượ l

GMMH (mm)

m aư

GMMH

m aư

GMMH

(mm)

GMMH

13 14 15 16

Cô Tô Láng Hòa Bình Phù Li nễ

31 70 192 44

(%) 2 6 14 4

32 33 34 35

168 73 17 23

(%) 24 15 2 1

17 Nam Đ nhị

193

18 Thái Bình 19 Ninh Bình

224 161

16 19 12

37 38

Tuy Hòa Nha Trang tế Phan Thi Plâycu Buôn Ma Thu tộ Cà Mau Côn Đ oả

Trung bình

98 109 144

7 6 7 12

ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.29: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino

phát tri nể

ữ

ể ổ ổ

ớ ả ề ờ ỳ ụ ượ ầ

ổ ế ừ ụ ượ ộ ạ ế ấ ả ng m a năm ph bi n t

ớ ứ ả

ư ề

ế ẩ ượ chu n l ế kho ng 300 mm đ n 500 mm, t

ươ ắ ế ứ ư ừ ế ỷ ể ấ ố ư ộ ng m a mùa gió mùa có xu h thu c th i k El Nino đang phát tri n, t ng l ậ ế thi u h t so v i trung bình c giai đo n trên h u h t t ứ ế ế ệ t Nam v i m c đ thi u h t l Vi ớ ế mm, t ng ng v i 10% đ n 20%. B n đ t ộ ậ h u B c Trung B và Nam Trung B có l ụ ổ ư ượ ộ đ thi u h t t ng l ộ ớ v i m c dao đ ng chu n sai t Xét v phân b trên toàn lãnh th , có th th y trong nh ng mùa gió mùa ướ ng ủ t c các vùng khí h u c a ư 100 mm đ n 200 ồ ỷ ỉ ư ng m a ch rõ, vùng khí ấ ớ ứ ụ ng m a thi u h t nhi u nh t v i m c ứ ươ ng ng ớ 40% đ n 60% so v i trung ượ ộ ừ ả ng m a năm t ẩ ượ ẩ ng m a t chu n l

ữ ồ

ằ ư ừ ế ế ấ

ụ ớ ứ ế

ạ ư ị ư ng m a năm t ỷ ế ẩ ng m a t

ộ ậ ả bình c giai đo n. Vùng khí h u Tây Nguyên và Đ ng b ng Nam B là nh ng khu ứ ộ ụ ư ậ ượ ự ng m a b thi u h t ít nh t, th m chí là d th a. M c đ thi u h t, d v c có l ứ ươ ươ ứ ượ ừ ổ ng ng là 100 mm đ n 100 mm, t th a t ng l ng ng v i m c ư ừ ẩ ượ ộ ộ 10% đ n 10% (Hình 3.30, Hình chu n l đ dao đ ng chu n sai t 3.31).

ẩ ố ượ ư ố ớ Hình 3.30: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

El Nino phát tri nể

ố ư ố ớ ỷ ẩ ượ Hình 3.31: Phân b chu n sai t ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa

ẩ chu n l mùa hè El Nino phát tri nể

ố ớ ế 3.4.2. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u

ế ượ Trong nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u, chu n sai l

ả ậ

ề ư ậ

ộ Ở ữ ữ ẩ ươ ng đ i v i vùng khí h u Nam B .

ẩ ấ ả ẩ ắ ạ các vùng khí h u còn l ố ạ ậ ắ ư

ố ạ ớ ổ ậ i 62% t ng s tr m nghiên c u, tuy nhiên, tr s

ng m a âm chi m t ạ ị ố ị ố ươ ẩ ẩ

ế ề ứ ớ i nh h n nhi u so v i các tr s chu n sai d ng ng là 168 mm t

ị ươ ấ ạ ạ ớ ư ng m a có ạ ự s khác nhau gi a các vùng khí h u (Hình 3.32, B ng 3.7). T t c các tr m nghiên ượ ố ớ ứ ng m a âm đ i v i vùng khí h u Tây B c và có chu n sai c u đ u có chu n sai l ố ớ ậ ư ượ ng m a d l i, xu ượ ế ề ẩ ng m a không rõ ràng. Vùng khí h u Đông B c, s tr m có th v chu n sai l ị ố ư ượ ẩ ứ chu n sai l ẩ ỏ ơ ng. Tr s chu n sai chu n sai âm l ị ố ấ ớ âm l n nh t có giá tr t ươ ẩ chu n sai d ạ ạ i tr m Yên Bái, trong khi đó, tr s ắ i tr m B c Quang. ng l n nh t là 314 mm t

ằ ắ ộ ố ạ ề ượ

ự ổ Trên khu v c Đ ng B ng B c B , s tr m có chu n sai âm v l ứ ớ ẩ ồ ự

ẩ ộ

ễ ồ ố ạ ấ ng duy nh t trong khu v c là 100 mm t

ả

ế ẩ ư ng m a ờ ộ ủ i 86% t ng s tr m nghiên c u trong khu v c, đ ng th i, biên đ c a các ị ố ẩ ị ươ ẩ ng. Giá tr chu n ị ạ ạ i tr m Phù Li n, trong khi đó, giá tr ư ậ ế ể ấ ừ 42 mm đ n – 142 mm. Nh v y, có th th y, ậ ớ ơ ư ề ượ ng m a âm rõ ràng h n so v i vùng khí h u i khu v c này, xu th chu n sai v l

ế chi m t ỉ ớ ị ố tr s chu n sai âm cũng x p x v i biên đ các tr s chu n sai d ự ấ ươ sai d ằ ẩ chu n sai âm n m trong kho ng t ự ạ t Đông B c.ắ

ắ ẩ ự ố ớ Đ i v i khu v c B c Trung B , s tr m có chu n sai l

ế ủ ằ ở ộ ố ạ ậ phía Nam c a vùng khí h u, s tr m có chu n sai l

ỉ ố ạ ậ

ị ố ằ ở ớ ư ng m a d ượ ộ ủ ế ắ ủ ứ ị ươ ồ ả

ằ ị ố ộ ủ ẩ ớ ớ

ế ẩ ỏ ơ ả ừ ế

ắ ủ ẩ ế ầ ẩ ộ ộ ớ ượ ầ ng m a âm, ph n phía Nam có chu n sai l ữ ắ ậ ư ươ ng m a d

ứ ượ ươ ng ẩ ư ng m a chi m 70%, n m ờ phía B c c a vùng khí h u. Đ ng th i, biên đ c a các âm ch chi m 30%, n m ừ ng ng n m trong kho ng t 81 mm đ n 311 tr s chu n sai âm (v i giá tr t ị ằ ươ ề ng (v i giá tr n m mm) nh h n nhi u so v i biên đ c a các tr s chu n sai d trong kho ng t 327 mm đ n 612 mm). Do đó, trong nh ng mùa gió mùa mùa hè năm El Nino suy y u, ph n phía B c c a vùng khí h u B c Trung B có chu n sai ượ ư l ng so v i toàn b giai ạ đo n nghiên c u.

ự ế ươ ề T i khu v c Nam Trung B , s tr m có xu th d

ạ ế ố ạ ứ

ộ ạ ề ẩ ẩ ộ ớ ị

ổ ẩ ả ớ ằ ừ ớ ượ ộ ố ạ ng ng v chu n sai l ượ ư m a chi m 75% trên t ng s tr m nghiên c u. Ch có m t tr m có chu n sai l ng ẩ ư m a âm v i giá tr chu n sai 75 mm, nh h n r t nhi u so v i biên đ chu n sai ươ d ỉ ỏ ơ ấ i 535 mm. ng, n m trong kho ng t 411 mm t

ự ẩ ế ư Đ i v i khu v c Tây Nguyên, xu th chu n sai l

ố ớ ự ạ ỉ

ẩ ượ ng m a không rõ ràng. ộ ạ ứ c s d ng trong nghiên c u, trong đó, m t tr m ẩ ộ ươ ứ ớ ị ố ươ ượ ử ụ Trong khu v c, ch có hai tr m đ ộ ạ cho chu n sai âm, m t tr m cho chu n sai d ng v i tr s biên đ t ng ng.

ả ượ ẩ ỷ ị B ng 3.7: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t chu n l

Chu nẩ

ẩ ố ớ ư ư ẩ ượ ng m a gió ế mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u

ẩ Chu n sai

sai tỷ

ẩ ỷ t chu n

ngượ l

chu nẩ

ngượ l

STT Tên tr mạ

m aư

STT

Tên tr mạ

m aư

ngượ l

m aư

GMMH

m aư

GMMH

(mm)

GMMH

(%)

ộ

Lai Châu ệ Đi n Biên ơ S n La Yên Châu M c Châu Hà Giang ắ B c Quang SaPa ơ ạ L ng S n Yên Bái

ạ H i Xuân Thanh Hóa ươ ươ ng D ng Vinh Hà Tĩnh ươ H ng Khê ỳ K Anh Tuyên Hóa ớ ồ Đ ng H i Huế Quy Nh nơ Tuy Hòa Nha Trang tế Phan Thi Plâycu

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Thái Nguyên 12 13 14 15 16 17 18 19

Bãi Cháy Cô Tô Láng Hòa Bình Phù Li nễ Nam Đ nhị Thái Bình Ninh Bình

78 26 107 195 132 62 314 12 70 168 7 0 144 62 98 100 53 70 42

20 B ch Long Vĩ ồ 21 22 23 T 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Buôn Ma Thu tộ 37 38

Cà Mau Côn Đ oả

5 2 11 21 11 3 9 1 8 13 1 0 11 5 7 8 4 6 3 Trung bình

142 311 81 188 612 547 327 568 367 494 533 514 535 411 75 309 249 264 114 96

(%) 18 23 7 21 47 36 22 39 25 44 47 71 76 85 9 17 19 16 8 9

ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.32: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè El Nino

suy y uế

ộ ư chu n l ụ ở

ộ

ớ ấ ươ ộ

ớ ớ ư ừ ng m a t

ướ ả ỷ chu n l ư ừ ạ ng d th a t

ả

ượ ứ ư ậ ộ ớ ươ

ư ớ ủ ừ ư ả ẩ ộ ỷ ẩ ồ ỷ ố ả B n đ phân b chu n sai và t ướ ế ấ ượ ng m a có xu h cho th y l ng thi u h t ự ộ ầ ộ B và m t ph n thu c khu v c Tây Nguyên v i m c đ thi u h t t ng l ừ 300 mm t năm l n nh t vào kho ng t ẩ ượ ẩ ủ ộ đ ng c a chu n sai t ề mùa hè có xu h ứ ộ ư ừ ớ ấ ở ộ Nam B , trong đó m c đ d th a l n nh t ả ừ ấ ư ừ ượ d th a l ng m a l n nh t vào kho ng t ẩ ượ ứ ộ chu n l m c đ dao đ ng c a chu n sai t ẩ ượ ng m a (Hình 3.33 và Hình 3.34) ề ắ ậ ề nhi u vùng thu c mi n khí h u B c ư ế ứ ộ ớ ụ ổ ng m a ớ ứ ng ng v i m c đ dao i 500 mm, t ượ i 30%. L 10% t ng m a gió mùa ề ộ ậ i nhi u vùng khí h u thu c mi n khí h u Trung và ứ ộ vùng duyên h i Nam B v i m c đ ứ ớ ế ng ng v i 500 mm đ n 700 mm, t ế 70% đ n 90%. ng m a vào kho ng t

ẩ ố ượ ư ố ớ Hình 3.33: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

El Nino suy y uế

ố ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.34: Phân b t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

El Nino suy y uế

ố ớ ể 3.4.3. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n

ữ ư ượ ể

ớ ề ạ

ầ ớ ộ ượ ẩ ậ

ượ ạ ạ ứ ậ ạ ộ c l i, t

ượ ữ ố ớ ấ ả t c các tr m nghiên c u. Ng ạ ng m a âm trên t

ượ ư ế ớ ng m a mùa gió mùa mùa hè trong nh ng năm La Nina phát tri n có xu L ư ừ ng d th a so v i trung bình nhi u năm trên ph n l n các tr m (Hình 3.35, ư ng m a i vùng khí h u Tây Nguyên, ấ ả t c các tr m, hay nói cách khác, trong nh ng mùa ề ụ ể ng m a thi u h t so v i trung bình nhi u

ướ h ắ ả B ng 3.8). Đ i v i vùng khí h u B c Trung B và Nam B , chu n sai l ươ ng trên t d ư ẩ chu n sai l gió mùa mùa hè La Nina phát tri n, l năm.

ạ ắ ắ ẩ T i hai vùng khí h u Tây B c và Đông B c, nh ng tr m có chu n sai l

ế ạ ươ

ớ

ươ ớ

ị ố ạ ớ i trên 258 mm, t ớ ộ ẩ ớ

ữ ậ ư ượ ng m a d ắ i khu v c Tây b c lên t ự ắ ắ ị ươ ế ớ ượ ng ố ớ ắ ng chi m ph n l n, 75% đ i v i vùng khí h u Tây B c và 88% đ i v i ự ấ ạ ậ i khu v c ng l n nh t t i trên 167 mm. Trong khi ẩ i khu v c Đông B c v i giá tr chu n sai ứ ng ng ị ng ng là 48 mm, ti p đ n là khu v c Tây B c v i giá tr chu n sai t

ế ề ầ ỏ ơ ấ ẩ ươ ẩ ộ ậ ố ớ ầ ớ ư m a d ẩ ắ vùng khí h u Đông B c. Tr s chu n sai l ự ắ Đông B c lên t ị ố ấ ạ đó, tr s biên đ chu n sai âm l n nh t t ự ứ ươ t ớ ị ố là 29 mm, nh h n r t nhi u l n so v i tr s biên đ chu n sai d ng.

ồ ằ ạ

ầ ớ ị ố

ắ ươ ớ ị ố ư ươ ướ ng v i tr s chu n sai âm, do đó xu h ng đ

ể ệ ệ ậ ẩ ộ ộ Trên vùng khí h u Đ ng B ng B c B và Nam Trung B , các tr m có chu n ẩ ư ượ ng m a mùa gió mùa mùa hè d ng chi m ph n l n, tuy nhiên, tr s chu n ươ ẩ ầ ng g n nh t ng chu n sai ư ạ ng m a t ế ẩ ượ c th hi n rõ r t. ươ ậ i các vùng khí h u này không đ sai l sai d ượ l

ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.35: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

La Nina phát tri nể

ả ẩ ượ ượ ẩ ỷ ị B ng 3.8: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t chu n l

Chu nẩ

ẩ ố ớ ư ư ng m a gió ể mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n

ẩ Chu n sai

sai tỷ

ẩ ỷ t chu n

ngượ l

chu nẩ

ngượ l

STT Tên tr mạ

m aư

STT

Tên tr mạ

m aư

ngượ l

m aư

GMMH

m aư

GMMH

(mm)

GMMH

(%)

ộ

Lai Châu ệ Đi n Biên ơ S n La Yên Châu M c Châu Hà Giang ắ B c Quang SaPa ơ ạ L ng S n Yên Bái

ạ H i Xuân Thanh Hóa ươ ươ ng D ng Vinh Hà Tĩnh ươ H ng Khê ỳ K Anh Tuyên Hóa ớ ồ Đ ng H i Huế Quy Nh nơ Tuy Hòa Nha Trang tế Phan Thi Plâycu

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Thái Nguyên 12 13 14 15 16 17 18 19

Bãi Cháy Cô Tô Láng Hòa Bình Phù Li nễ Nam Đ nhị Thái Bình Ninh Bình

1 29 18 167 12 258 185 50 48 12 3 64 138 64 56 46 34 94 81

20 B ch Long Vĩ ồ 21 22 23 T 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 Buôn Ma Thu tộ 37 38

Cà Mau Côn Đ oả

0 3 2 18 1 14 6 3 5 1 0 4 11 5 4 4 3 8 6 Trung bình

87 84 63 89 159 180 86 260 170 214 96 128 13 33 40 161 130 107 189 67

(%) 11 6 5 10 12 12 6 18 12 19 8 18 2 7 5 9 10 7 13 5

ố ớ

ớ ầ ậ ể ấ ướ ứ

ứ ế ớ ư ng m a có xu h ế ổ ế ừ

ng d th a trên h u h t các vùng khí h u v i m c đ ế ứ ộ ư ừ ổ ượ

ả ứ

ượ ừ ng m a t

ớ ế ụ ằ ứ ộ ỉ ắ

ỏ ơ ế ỉ

ứ ứ ộ ỷ

ư ừ ế Nhìn chung, có th th y, đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina phát ư ừ ộ ượ ể tri n, l ươ ư ừ 0 đ n 200 mm, t ng ng v i 0 đ n 10%, trong đó phía Đông d th a ph bi n t ấ ớ ư ư ừ ớ ư ộ ắ ng m a d th a l n nh t v i m c đ d th a t ng l ng m a năm B c B có l ỷ ẩ ộ ươ ế ng ng v i m c đ dao đ ng chu n sai t 200 mm đ n 300 mm, t vào kho ng t ấ ộ ố ệ ạ ướ ế ư ừ ẩ ượ ng thi u h t ch xu t hi n t 15 đ n 20%. Xu h i m t s khu chu n l ộ ứ ộ ậ ộ ồ ự v c thu c vùng khí h u Tây Nguyên và Đ ng B ng B c B , tuy nhiên, m c đ ậ ứ ộ ư ừ ạ ớ ừ ả ụ i các vùng khí h u khác, ch kho ng t thi u h t nh h n so v i m c đ d th a t ẩ ượ ẩ ộ ớ ươ ế 100 mm đ n 200 mm, t ng chu n l ng ng v i m c đ dao đ ng chu n sai t 5% đ n 10% (Hình 3.36, Hình 3.37). m a t

ẩ ố ượ ư ố ớ Hình 3.36: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

La Nina phát tri nể

ố ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.37: Phân b t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

La Nina phát tri nể

ố ớ ế 3.4.4. Đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u

ư ượ ư ừ

ạ ứ ớ ố ớ

ư ươ ượ t c

ẩ ằ ổ T ng l ầ ớ ắ ạ

ượ

ng đ i v i t ộ ố ạ ố ớ ờ ắ

ồ ậ ắ ớ

ồ ầ ớ ằ ố ớ ơ ấ ươ ng l n nh t t ồ ị ố ắ ẩ ị ố ắ ớ

ố ớ ằ ồ

ộ ượ ư

ẩ ng m a có chu n sai âm trên t ị ố ấ ả ỉ ả ẩ ớ

ướ ng d th a so v i trung bình ng m a mùa gió mùa mùa hè có xu h ổ trên ph n l n các tr m nghiên c u trên toàn lãnh th (Hình 3.38). Đ i v i vùng khí ố ớ ấ ả ộ ậ h u B c Trung B và Tây Nguyên, l ng m a có chu n sai d ố ớ ắ ắ ậ các tr m. Đ i v i vùng khí h u Đông B c và Đ ng B ng B c B , s tr m nghiên ế ế ẩ ứ ư ươ ng chi m ph n l n, chi m 75% đ i v i vùng khí c u có chu n sai l ng m a d ẩ ộ ồ ố ớ ậ h u Đông B c và 71% đ i v i vùng Đ ng B ng B c B . Đ ng th i, tr s chu n ươ ứ ng ng là 290 mm đ i v i vùng khí h u Đông B c và 177 sai d ố ớ ề ằ ộ ớ mm đ i v i vùng Đ ng B ng B c B , l n h n nhi u so v i tr s chu n sai âm, ắ ươ ắ ố ớ ứ ng ng là 86 mm đ i v i vùng Đông B c và 134 đ i v i vùng Đ ng B ng B c t ạ ự ộ ạ t c các tr m nghiên B . T i khu v c Nam B , l ụ ộ ủ ứ c u, tuy nhiên, biên đ c a tr s chu n sai âm không l n, ch kho ng vài ch c milimet.

ự ố ớ ộ ượ ư ự ắ

Đ i v i khu v c Tây B c và khu v c Nam Trung B , l ố ớ ứ ự ế ạ ắ

ố ớ ẩ ng m a có chu n ầ ớ sai âm trên ph n l n các tr m nghiên c u, chi m 80% đ i v i khu v c Tây B c và ộ ự 75% đ i v i khu v c Nam Trung B .

ả ượ ẩ ỷ ị B ng 3.9: Giá tr chu n sai l ng m a và chu n sai t chu n l

Chu nẩ

ẩ ố ớ ư ư ẩ ượ ng m a gió ế mùa mùa hè đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u

ẩ Chu n sai

sai tỷ

ẩ ỷ t chu n

ngượ l

chu nẩ

ngượ l

STT Tên tr mạ

m aư

STT

Tên tr mạ

m aư

ngượ l

m aư

GMMH

m aư

GMMH

(mm)

GMMH

(%)

ộ

Lai Châu ệ Đi n Biên ơ S n La Yên Châu M c Châu Hà Giang ắ B c Quang SaPa ơ ạ L ng S n Yên Bái

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Thái Nguyên 12 13 14 15

Bãi Cháy Cô Tô Láng Hòa Bình

86 36 57 8 32 14 290 179 98 160 204 29 86 41 177

6 3 6 1 3 1 9 10 11 12 15 2 7 3 13

20 B ch Long Vĩ ồ 21 22 23 T 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34

ạ H i Xuân Thanh Hóa ươ ươ ng D ng Vinh Hà Tĩnh ươ H ng Khê ỳ K Anh Tuyên Hóa ớ ồ Đ ng H i Huế Quy Nh nơ Tuy Hòa Nha Trang tế Phan Thi

30 61 96 10 6 281 353 254 453 27 171 6 27 48 26

(%) 4 5 8 1 0 18 24 17 31 2 15 1 4 10 3

Chu nẩ

ẩ Chu n sai

sai tỷ

ẩ ỷ t chu n

ngượ l

chu nẩ

ngượ l

STT Tên tr mạ

m aư

STT

Tên tr mạ

m aư

ngượ l

m aư

GMMH

m aư

GMMH

(mm)

GMMH

(%)

Plâycu

16 17 18 19

Phù Li nễ Nam Đ nhị Thái Bình Ninh Bình

134 143 48 121

35 36 Buôn Ma Thu tộ 37 38

Cà Mau Côn Đ oả

11 12 4 9 Trung bình

70 28 58 7 73

(%) 4 2 4 0 5

ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.38: Chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè La Nina

suy y uế

ể ự ươ ư ố ớ T ng t

ư ướ ư ừ ượ

ả ướ ớ

ư ng m a t

ế ậ ộ

ứ ấ ắ ớ

ượ ứ ộ ộ

ướ ỉ ẩ ng d th a t

ư ộ ố

ế ụ ớ nh đ i v i mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n, các mùa gió ế ế ầ ng m a trên h u h t các ng d th a l mùa mùa hè La Nina suy y u cũng có xu h ổ ế ừ ượ ứ ộ ư ừ ổ ậ ng m a năm ph bi n t c v i m c đ d th a t ng l vùng khí h u trên c n 0 ư ừ ẩ ượ ỷ ẩ ả ớ ứ ế ươ ng ng v i kho ng chu n sai t 0 đ n 20%, chu n l đ n 200 mm, t ứ ự ủ ộ ố ấ ộ ư ừ ớ trong đó m c đ d th a l n nh t thu c m t s khu v c c a vùng khí h u Đông ộ ư ừ ổ ộ ớ ắ ư ng m a năm l n nh t vào B c và B c Trung B v i m c đ d th a t ng l ỷ ớ ứ ươ ế ừ ả ng ng v i m c đ dao đ ng chu n sai t 400 mm đ n 500 mm, t kho ng t ư ừ ạ ượ ẩ ượ ộ ế ư ừ i m t ng m a ch có xu h 30% đ n 40%. L ng m a t chu n l ậ ộ ộ ứ ớ ể ự ắ ự ố s khu v c thu c vùng khí h u Tây B c và m t s khu v c ven bi n v i m c đ ế ấ ừ 10% đ n 20% (Hình 3.39 và Hình 3.40). thi u h t l n nh t t

ẩ ố ượ ư ố ớ Hình 3.39: Phân b chu n sai l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

La Nina suy y uế

ố ỷ ẩ ượ ư ố ớ Hình 3.40: Phân b t chu n l ng m a đ i v i nhóm mùa gió mùa mùa hè

La Nina suy y uế

Ế Ậ

K T LU N ừ ế ả ề ả ứ ớ

ưở T k t qu nghiên c u trong lu n văn v nh h ể ng c a ENSO t ộ ố ế ư ệ ậ ổ ủ t Nam, có th rút ra m t s k t lu n nh i gió mùa ư

ậ và m a gió mùa mùa hè trên lãnh th Vi sau:

ị ả ấ ế ạ

ợ ợ 1. ễ ạ ợ

ạ ượ ạ

ủ ư ừ ớ ng c a ENSO t

ể

ồ ế ể ể

ợ K t qu xác đ nh pha và đ t ENSO cho th y, trong giai đo n 1950 – 2010 di n ra 14 đ t El Nino và 13 đ t La Nina, trong đó có 7 đ t El Nino m nh và 9 ả ằ ợ c phân lo i nh m đánh giá nh đ t La Nina m nh. Các mùa gió mùa mùa hè đ ạ ưở h i gió mùa mùa hè và m a gió mùa mùa hè theo t ng giai đo n phát tri n, bao g m: 15 mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n, 4 mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u, 14 mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n, 9 mùa gió mùa mùa hè La Nina suy y u.ế

ặ ấ ư 2.

ứ ườ ỗ ợ ế ế ơ

ạ ươ ỗ ợ

ờ ả ứ

ườ ộ ủ ứ i và c ươ

ộ ớ ứ ườ ứ ớ ng ng là 0,01ºC sau m i đ t. Tuy nhiên, c ộ ướ ứ ỗ ợ ng tăng v i m c đ tăng c

ớ ơ ạ

ợ ế ỗ ợ

ợ ấ ệ ữ ấ ả ề ầ

ạ ỗ ợ ớ ề ờ ả ậ ể ế ứ

ự ố ệ ộ Phân tích xu th bi n đ ng các đ c tr ng ENSO cho th y các pha nóng ộ ớ ủ ng đ tăng c a ENSO ngày càng kéo dài h n v i m c tăng 4 ngày sau m i đ t và c ướ ớ ng ng ng 0,05ºC sau m i đ t. Các pha l nh có xu h lên v i m c tăng SSTA t ả ườ ộ ả ắ ạ ng đ gi m đi v i m c gi m th i gian kéo dài 15 ngày và m c gi m ng n l ứ SSTA t ng đ c a các pha ENSO ạ m nh nói chung đang có xu h ng đ các pha nóng (SSTA tăng 0,13 ºC sau m i đ t) l n h n so v i các pha l nh (SSTA tăng 0,02 ºC sau m i đ t). Xu th tăng gi m v th i gian và kho ng cách gi a các đ t ENSO không ư rõ ràng, do đó ch a th k t lu n chính xác v t n su t xu t hi n các đ t ENSO trong toàn b giai đo n nghiên c u. ỉ ố 3. c tính toán d a trên s li u gió vĩ h ộ Ch s gió mùa SCSSM đ

ấ ư ặ

ự ạ ắ ầ

ề ướ ế

ộ ủ ể ủ ỷ ậ ề ầ ớ ể ỏ ơ

ứ ộ ị ở ầ ử ướ ơ

ườ ạ

ụ ủ ả ả ườ ế ậ ơ

ặ ạ

ế ộ ạ ấ ớ ng đ m nh h n.

ướ ượ ng ự ế m c 850 hPa, cho th y rõ ràng có s bi n đ ng các đ c tr ng gió mùa trong giai ướ ế ng đo n 1950 2010. Ngày b t đ u và k t thúc c a gió mùa mùa hè đ u có xu h ậ ị d ch chuy n v đ u năm. M c đ d ch chuy n c a ngày k t thúc (d i 1 ngày/th p ỷ k ) nh h n so v i ngày m đ u (1 ngày/th p k ), do đó, mùa gió mùa mùa hè ngày ỷ ậ ng gió Tây Nam càng kéo dài h n ( tăng n a ngày/th p k ). Tính liên t c c a h ộ ư ậ ứ ớ ư trong giai đo n gió mùa mùa hè d ng nh ngày càng gi m, v i m c đ ch a th t ể ỷ ộ rõ nét. C ng đ gió mùa mùa hè ngày càng y u h n (gi m 0,1 m/s/th p k ), có th ầ do gió Tây Nam ngày càng y u ho c gió Đông trong giai đo n gió mùa mùa hè có t n ớ ườ ơ su t l n h n và v i c ả ế K t qu phân tích t 4.

ư ị ả ộ ủ ưở

ộ

ệ ượ ơ ớ ư ặ ạ ớ

ự ế ặ ộ ế ạ

ữ ề ơ

ờ ỳ ế ộ ế ắ ầ ườ ư ề ơ ơ

ộ ộ ế ạ ỗ ứ ớ ơ ặ ổ ợ ự ế h p s bi n đ ng các đ c tr ng gió mùa theo các ạ ộ ấ ng khác nhau nhóm mùa gió mùa mùa hè cho th y ho t đ ng c a gió mùa b nh h ủ ủ ể ạ tùy thu c vào giai đo n phát tri n c a hi n t ng ENSO. Trong pha nóng c a ệ ộ ị ế t ENSO, các đ c tr ng gió mùa b bi n đ ng l n h n so v i trong pha l nh, đ c bi ấ ả có s bi n đ ng rõ nét trong giai đo n El Nino đang trong th i k suy y u. T t c ế nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u đ u b t đ u và k t thúc mu n h n, mùa ệ ị ng đ y u h n m t cách rõ r t gió mùa kéo dài nh ng b gián đo n nhi u h n và c ắ ứ so v i m c trung bình. C sau m i mùa gió mùa mùa hè El Nino suy y u, ngày b t

ộ ơ ế

ị ố ứ

ỗ ế ữ ơ ộ ả ng đ gi m t ể

ơ ơ ế ắ ầ ớ

ụ ườ

ế ướ ơ ờ

ơ ị ế ắ ầ ị ạ

ố ớ ộ ự ế ưở ề ể ệ ể ệ ộ ủ ệ ộ ầ ạ i mu n h n 7 ngày, ngày k t thúc mu n h n 16 ngày, mùa gió mùa mùa hè kéo đ u l ươ ố ườ ị dài thêm 8 ngày, s nh p tăng lên 3 nh p và c ng ng 1,5 m/s. Đ i ứ ớ ầ v i h u h t nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n, c sau m i mùa gió mùa ớ ớ i 1 ngày)và k t thúc s m h n (4 ngày) so v i mùa hè, gió mùa b t đ u s m h n (d ộ ạ ơ ắ ứ ng đ m nh m c trung bình. Mùa gió mùa ng n h n (4 ngày), liên t c h n và c ư ầ ơ h n (0,8 m/s). Đ i v i pha La Nina, th i gian b t đ u và k t thúc gió mùa h u nh ộ ế ườ ng đ y u không b bi n đ ng. Mùa gió mùa kéo dài h n, b gián đo n nhi u và c ệ ặ ơ h n, tuy nhiên, s bi n đ ng các đ c tr ng này cũng không th hi n rõ r t. ớ ng c a ENSO t nh h

ụ ở Ả ư ậ ế ng thi u h t

ư ừ ữ

ướ ế ể ụ ở ế ng thi u h t

ng m a có xu h ề ề ộ ứ ề ộ

ắ ế

ữ ớ ơ

ứ ư ừ ượ ể

Ế Ị ư ầ ư i m a gió mùa mùa hè th hi n khá rõ r t, h u 5. ướ ế ượ h t l các vùng khí h u trên toàn ng m a gió mùa mùa hè có xu h ữ ể ổ lãnh th trong nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n và d th a trong nh ng ố ớ mùa gió mùa mùa hè La Nina phát tri n và suy y u. Đ i v i mùa gió mùa mùa hè El ư ậ ộ ề ế ượ nhi u vùng thu c mi n khí h u Nino suy y u, l ộ ư ừ ở ậ ộ B c B và d th a nhi u vùng thu c mi n khí h u Trung và Nam B . M c đ ể ữ ư ụ ượ ng m a trung bình trong nh ng mùa gió mùa mùa hè El Nino phát tri n thi u h t l ư ớ (144 mm) l n h n so v i m c d th a l ng m a trung bình trong nh ng mùa gió ế mùa mùa hè La Nina phát tri n và suy y u (67 mm và 73 mm). KI N NGH

ớ ươ ầ ủ ệ ố ENSO là m t ph n c a h th ng t

ớ ả i th i ti ộ ạ ươ ng, đã và đang nh h

ưở i v i m c đ khác nhau, trong đó, Vi

ớ ứ ả ứ ộ ủ ng l n c a hi n t ờ ế ng t ộ ệ ng này. Nghiên c u nh h

ễ ệ ượ ư ậ ở t khí h u ữ ng c a ENSO t ự

ằ ữ ưở ọ ệ ố

ị ề ế ộ ư ẩ ươ

ư ợ ỗ

ự ng l n b i ch đ m a m. ệ ủ ố ệ ế ể

ả ớ ộ

ự ậ ọ

ể ậ

ố ữ ư ư ữ ệ ễ ạ ớ ồ

ế i Vi ề ờ ỳ

ủ ượ ự ế ộ

ưở ả

ữ ứ ạ ng tác quy mô l n và ph c t p gi a khí ơ ề ể nhi u n i trên quy n và đ i d ị ự ế ớ ớ t Nam là m t trong nh ng khu v c ch u th gi ớ ạ ủ ưở ả i ho t nh h ệ ặ ủ ộ t đ ng c a gió mùa và m a gió mùa luôn có ý nghĩa khoa h c và th c ti n, đ c bi ị ộ ướ ố ớ c n m trong khu v c giao tranh gi a các h th ng gió mùa và ch u đ i v i m t n ưở ở ớ ả nh h ư ả ấ ng pháp xác đ nh đ t ENSO cũng nh đánh giá nh Hi n đã có r t nhi u ph ữ ự ươ ớ ưở ng pháp d a trên nh ng i gió mùa và m a gió mùa. M i ph ng c a ENSO t h ả ỉ ữ ồ ngu n s li u và ch tiêu khác nhau, do đó, có th cho nh ng k t qu không hoàn ệ ư ệ ề ợ toàn trùng kh p v đ t ENSO cũng nh h qu tác đ ng. Thông qua vi c phân tích, ươ ữ ộ ế ả ng pháp, do đó, nh ng k t qu tính toán lu n văn l a ch n m t trong s nh ng ph ệ ề ố ữ ầ và phân tích ban đ u có th ch a cho nh ng k t lu n chính xác v m i quan h ư ờ t Nam. Đ ng th i, m a di n ra gi a ENSO v i gió mùa và m a gió mùa t ể trong th i k gió mùa mùa hè có th do nhi u nguyên nhân khác nhau mà không ư ả hoàn toàn là h qu do gió mùa mùa hè gây ra, do đó, s bi n đ ng c a l ng m a cũng không th mô t ơ ề ề ạ

ủ ề ế ổ ồ

ệ ể ữ ậ ầ ạ ế ệ

ự ơ ứ ớ

ộ ố ả ự ủ ơ ấ ổ ậ ế ạ ặ ầ ậ ầ ủ ứ ộ ả ng c a ENSO. chính xác m c đ nh h ệ ư ạ ố ệ H n n a, do nhi u đi u ki n khách quan, s li u m a t i các tr m trên lãnh ư ả ố ẫ ượ ư c v n th ch a th t đ y đ và phân b ch a đ ng đ u nên k t qu tính toán đ ồ ề ả còn nhi u h n ch . Đây cũng là nguyên nhân làm cho vi c xây d ng các b n đ ữ ư ạ i nh ng khu v c có ít tr m nghiên c u có đ tin c y th p h n so v i các khu m a t ố ệ ự v c có s li u đ y đ h n. M t khác, trong b i c nh bi n đ i khí h u toàn c u, có

ộ ạ ư m t khía c nh nào đó, ENSO tác đ ng t

ạ

ưở ạ ộ ả ệ ượ ể ở ộ c l

i c a các hi n t ố ệ ư ử ụ ươ ầ ồ ị i, c n khai thác thêm nhi u ngu n s li u cũng nh s d ng các ph

ệ ữ ề ố ữ ể

ơ ế ộ ư ạ ộ ờ ỳ ủ ớ ớ ủ i ho t đ ng c a gió mùa và m a gió ệ ượ m t khía c nh khác, b n thân hi n t ng ENSO cũng ượ ạ ủ ờ ậ ng này. Vì v y, trong th i gian ề ng pháp ệ ượ ng ệ t i Vi

ể ở ộ th ư mùa, nh ng cũng có th , ả ữ ch u nh ng nh h ng ng ớ t khác nhau đ có nh ng đánh giá chính xác h n v m i quan h gi a hi n t ạ ENSO v i ho t đ ng c a gió mùa và ch đ m a trong th i k gió mùa t Nam.

Ả Ệ TÀI LI U THAM KH O

ệ ế ệ t

ố ớ ố Tài li u ti ng Vi ả 1. Bùi Minh Tăng (1998), ENSO và m i liên h c a nó đ i v i bão, ATNĐ nh

ưở ệ ạ ượ ủ ệ ủ ố h ng Vi t Nam , T p chí Khí t ng Th y văn, s 452.

ố ớ ờ ế ế liên quan t ộ i bi n đ ng th i ti t và khí

2. Bùi Minh Tăng (1998), ENSO nhân t ủ ạ ượ ậ h u toàn c u ầ , T p chí Khí t ng Th y Văn, 446, tr16.

ệ ữ ố ượ ng bão và áp th p nhi

Quan h gi a s l ỉ ố ượ ạ ầ 3. Đ ng Tr n Duy (2002), ớ ướ i n ng t ớ c ta hàng năm v i các ch s ENSO ấ , T p chí Khí t ệ ớ ả t đ i nh ủ ng Th y Văn,

ặ ưở h ố s 504, tr 2932.

ả ớ

4. Lê Văn Ánh (2000), Kh o sát m i quan h gi a hi n t ệ ượ ạ ố ủ ố t Nam ệ ữ , T p chí Khí t ệ ượ ng ENSO v i dòng ủ ng th y văn, S 477, tr 15

ả ch y các sông chính c a Vi 17.

ữ ầ ế ề ễ ữ ề Nh ng đi u c n bi t v El Nino và La Nina , NXB

ậ ộ ọ ứ 5. Nguy n Đ c Ng (2000), Khoa h c kĩ thu t Hà N i.

ủ ế ế ứ 6. Nguy n Đ c Ng (2003),

ộ ở ệ ế ế ữ xã h i

Tác đ ng c a ENSO đ n th i ti Vi ổ ộ t Nam ụ ướ ượ ễ ườ ng và kinh t tr ọ ộ ậ ấ h c đ c l p c p Nhà n ờ ậ t, khí h u, môi ứ ả ề , Báo cáo k t qu đ tài nghiên c u khoa ủ ng Th y văn. c, T ng c c Khí t

ễ ữ ớ ị Vi ứ 7. Nguy n Đ c Ng (2006),

ng c a ENSO t ọ ưở nh h ứ ủ ệ ả ộ ự i các c c tr nhi ủ ượ ệ ộ ở ệ t t đ ng Th y văn và Môi

ườ Ả ọ ầ Nam, H i th o khoa h c l n th 9, Vi n khoa h c Khí t tr ng, tr 150155.

ễ ậ ậ ở ệ Vi t Nam 8. Nguy n Duy Chinh (1992), ,

ế ỹ ứ ậ ọ ổ ố ạ ứ Lu n án Ti n s khoa h c, CHLB Đ c (tóm t Khí h u và dao đ ngbi n đ i khí h u i Đ c). ế ộ ắ t và công b t

ệ ượ

Đánh giá quan h gi a hi n t ể ậ ng ENSO và ch đ ọ ầ ệ ữ ộ ứ t Nam

ệ ượ ườ ễ 9. Nguy n Duy Chinh (2005), ệ ẩ ở Vi t m nhi ọ khoa h c Khí t ế ộ ệ ả , Tuy n t p báo cáo H i th o khoa h c l n th 9, Vi n ộ ủ ng, Hà N i, tr 4055. ng Th y văn và môi tr

ườ ư ớ ờ Hoàn l u quy mô l n th i kì bùng ễ 10. Nguy n Minh Tr ng, Bùi Minh Tuân (2010),

ự ộ ổ n gió mùa mùa hè trên khu v c Nam B năm 1998 .

ậ ị ưở ủ ế nh h ng c a ENSO đ n gió mùa mùa hè và

Ả ề 11. Nguy n Th Hi n Thu n (2007), ị ế ậ ễ ư ở Nam B m a ộ, Lu n án ti n sĩ đ a lý.

ự ử

ễ ậ 12. Nguy n Văn Th ng, Vũ Duy Hùng, Mai Văn Khiêm (2005), ể ậ ộ

ng pháp downcaling th ng kê ọ ố ượ ườ ệ ệ Th nghi m d báo ả , Tuy n t p báo cáo H i th o ủ ng, tr 188 ng Th y văn và Môi tr

ắ ươ ằ khí h u b ng ph ứ ọ ầ khoa h c l n th 9, Vi n khoa h c Khí t 194.

ễ ế ưở ớ Nghiên c u nh h ờ i th i

13. Nguy n Vi ậ ệ ế ứ ả ứ ủ ng c a gió mùa Á Úc t ọ ấ ướ t, khí h u Vi t Lành (2006), ề t Nam ti , Đ tài nghiên c u khoa h c c p Nhà n c.

ạ ệ ộ ở ệ ạ ENSO và nhi t đ mùa đông Vi t Nam ứ 14. Ph m Đ c Thi (1998), , T p chí Khí

ủ ố ượ t ng Th y văn, s 449.

ạ ớ ệ ượ ng th i ti t c c đoan ứ 15. Ph m Đ c Thi (2000),

ự ENSO v i các hi n t ạ ượ ờ ế ự ầ ở ệ Vi ạ ữ ng h n dài trong nh ng năm g n đây t Nam , T p chí Khí

ủ và công tác d báo khí t ượ t ố ng th y văn s 480, tr 2126.

ầ ứ ư ủ Xu th bi n đ ng c a m t s đ c tr ng ENSO 16. Tr n Quang Đ c (2011), ạ , T p chí

ộ ố ặ ệ ậ ế ế ự ọ ố ọ ộ Khoa h c ĐHQGHN, Khoa h c T nhiên và Công ngh T p 27, s 1S, tr. 2936

ầ ị ướ ầ Nh n đ nh b

ệ ả ủ ề ả ưở ả ậ t Nam ưở ề ả c đ u v nh h ọ ộ , Báo cáo H i th o khoa h c v nh h ế ng c a ENSO đ n ng khí

ộ 17. Tr n Thanh Xuân (1999), dòng ch y sông ngòi Vi ậ ự h u c c đoan, Hà N i.

Ả ưở ủ nh h ầ 18. Tr n Vi

ệ ượ ắ ứ ệ ớ ộ ế ươ ọ ọ ầ ệ ả ạ ộ ủ ng ENSO đ n ho t đ ng c a ể t đ i trên khu v c Tây B c Thái Bình D ng và bi n Đông , ủ ượ ng Th y

ườ ệ ễ ng c a hi n t t Li n (2005), ự ậ xoáy thu n nhi ể ậ Tuy n t p báo cáo h i th o khoa h c l n th 9, Vi n Khoa h c Khí t văn và Môi tr ng, tr 130137.

ễ ệ ậ ớ

ầ 19. Tr n Vi ắ ể ả ề ạ ộ ệ t Nam i Vi ự t đ i ho t đ ng trên khu v c , Đ tài nghiên

ENSO v i xoáy thu n nhi ưở ườ ọ ấ t Li n (2005), ươ Tây B c Thái Bình D ng, bi n Đông và nh h ộ ộ ứ c u khoa h c c p B , B Tài nguyên và Môi tr ệ ớ ớ ng t ng.

ệ t Li n (2007),

ầ 20. Tr n Vi ố ệ ử ụ ỉ ố ộ ở các vùng thu c lãnh th Vi

ể ậ ứ Ch s gió mùa và vi c s d ng chúng trong đánh giá ầ ổ ệ ụ ụ t Nam, ph c v yêu c u ọ ầ ả ộ , Tuy n t p báo cáo h i th o khoa h c l n th 10,

ượ ệ ọ ườ ễ ệ ư m i quan h m agió mùa ự ứ nghiên c u và d báo gió mùa ủ Vi n khoa h c Khí t ng th y văn và môi tr ng, tr192202.

ế ệ

Tài li u ti ng Anh 21. Allan R.E (1991), Teleconnections Linking Worldwide Climate Anomalies,

Cambridge University Press, p 73121.

22. Bin Wang, Lin Ho, M.M. Lu (2004), Definition of South China Sea Monsoon Onset and Comencement of the East Asia Summer Monsoon, J. of Climate, Vol 17.

23. Bin Wang and Zen Fan (1999), Choice of South Asian Summer Monsoon Indices,

Bulletine of American Meteorological Society, Vol. 80, No 4.

24. Bin Wang. Et al (2009), Multiscale climate variability of the South China Sea

monsoon: A review, p1537.

25. Cane M.A., Zebiak S.E. (1985), A theory for El Nino and Southern Oscillation

Science.

26. Chen Hong and Lin ZhaoHui (2009), The Potential Predictability of the South China Sea Summer Monsoon in a Dynamical Seasonal Prediction System, Atmospheric and oceanic science letter, 2009, Vol. 2, No. 5, p16.

27. Congwen Zhu (2005), A proper monsoon index for seasonal and interannual variations of the East Asian monsoon, Geophysical research letters, vol.32, L02811, doi:10.1029/2004GL021295.

28. Dai A. and T. Wigley (2000), Global pattern of ENSOinduced precipitation,

p12831286.

29. Elliot W.P. and Angell J.K. (1987), The relation between Indian monsoon rainfall, the Southern Oscillation and hemispheric air and sea temperature 18841984, J.Clim.Appl.Met.

30. Goswami B.N (1999), A broadscale circularion index for the interannual variability of the Indian summer monsoon: A Fast Annual Cycle View, J.Clim, p20012019.

31. Guihua Wang (2010), Interdecadal Variability of the Eastward Current in the South China Sea Associated with the Summer Asian Monsoon. Journal Of Climate He Jinhai và Sun Zhaobo, WMO RMTC Namjing & Nanjing Institute of Meteorology.

32. Guo Qiyun (1983), Analysis on the East Asian summer monsoon index and its

variation. Acta Geography.

33. Guo QY (1983), The summer monsoon intensity index in East Asia and its

variation, Acta Geogr Sin 38:207–217 in Chinese.

34. Klauss Wolter (1999), Multivariate ENSO Index (MEI), NOAACRIES Climate

Dianosgtics Center.

35. Lau K.M. (1992), East Asia summer moonsoon rainfall variability and climate

teleconection, J.Met.Soc.Japan, p211241.

36. Lau K.M. (2001), Interannual variability, global teleconnection, and potential predictability associated with the Asian Summer Monsoon, Submitted as a book Chapter on East Asian Monsoon World Scientific Publication.

37. Liang Ping.et al (2008), An East Asian Subtropical Summer Monsoon Index

defined by moisture transport, Journal of tropical meteorology.

38. Mao, J. and J. C. L. Chan (2004), Intraseasonal variability of the South China Sea

summer monsoon. Submitted to J. Climate (under revision).

39. Marcelo Barreiro, Andrés Tippmann, Atlantic modulation of El Nino influence on

summertime rainfall over Southeastern South America.

40. PaoShin Chu (1997), Tropical Cyclone Occurences in the Vicinity of Hawaii: Are the Differences between El Nino and nonEl Nino Years Significant of Climate, p229235.

41. Parthasarathy B., R.R. Kumar and Kothawale (1992), Indian summer monsoon

rainfall index, 18711990, Met.Mag, 121, p174186.

42. Ramusson E.M. (1983), The relationship between eastern equatorial pacific sea

surface temperature and rainfall over Indian and Sri Lanka, Mon.Wea.Rev.

43. Slingo J. and H. Annamalai (2000), 1997The El Nino of the century and the

response of the Indian summer monsoon, Mon.Wea.Rev, p17781797.

44. Smith and Sardeshmulkh (2000), The Effect of ENSO on the Intraseasonal Variance of Surface Temperature in Winter, International of Climatology, p1543 1557.

45. Trenberth, K.E. (1997), The Definition of El Nino, Bull. Amer. Meteor. Sci, 78,

p27712777.

46. Wang B, Kang IS, Lee JY (2004), Ensemble Simulations of Asian–Australian

Monsoon Variability by 11AGCMs. JClim17, p803–818.

47. Wang B. and R. Wu and X. Fu (2000), PacificEast Asian teleconnection: How

does ENSO affect East Asian climate? J.Clim, p15171536.

48. Wang B., R. Wu and K.M. Lau (2001), Interannual variability of Asian summer monsoon: Contrast between the Indian and western North Pacific East Asian monsoons, J.Clim, p40734090.

49. Webster P.J., Yang S. (1999), Monsoon and ENSO selectively interactive systems,

Quari. J. Roy. Meteor. Soc., 118, p877926.

50. Webster P.J (1987), The Elementary Monsoon, Monsoon, edited by J.S Fein and

P.L.Stephens, John Wiley, New York, p332.

51. Webster P.J (2000), Monsoons; a brief introduction, J.Meteor.Soc.Japan.

52. WMO (1999), The 19971998 El Nino Event: A scientific and technical Retrospective, The United Nation Task Force on El Nino for implementation of United Nations General Assembly Resolution 52/200 and 53/185, Geneva, p96.

53. WMO (2006), Catalogue of Indices and Definitions of El Nino and La Nina in

Operational Use by WMO Members, WMO Commission for Climatology.

54. Zhao Ping, Zhou Zijiang (2008), An East Asian Subtropical Summer Monsoon Index and Its Relationship to Summer Rainfall in China, Acta Meteorologica Sinica, Vol.23.

Ụ Ụ

Ầ

PH N PH L C

Ụ Ụ PH L C 1

Ự SST, SSTA KHU V C NINO 3

ậ ợ ợ ị ự ạ (Các đ t El Nino in đ m; Các đ t La Nina in đ m và nghiêng; Giá tr c c đ i

ậ ặ ự ể ủ ạ ho c c c ti u c a SSTA in đâm và có g ch chân)

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

1952

1.64

23.97

0.338

24.85

0.1

1950

1952

1.85

24.51

0.298

24.59

0.24

1950

1952

0.43

26.65

0.332

24.62

0.27

1950

1.164

1952

0.76

26.65

0.252

24.53

0.42

1950

0.984

1952

1.14

25.91

0.114

24.45

0.63

1950

0.696

1953

0.74

25.64

0.004

25.92

0.3

1950

0.698

1953

0.41

25.17

0.252

26.81

0.45

1950

0.688

1953

0.44

24.51

0.454

27.41

0.32

1950

0.574

1953

0.71

24.12

0.5

28.23

0.82

1950

0.656

1953

0.57

24.32

0.502

27.44

0.38

1950

0.702

1953

23.8

0.472

26.9

0.53

1950

0.716

1.15

1953

0.64

24.44

0.48

26.04

0.46

1950

0.534

1953

0.51

25.1

0.452

25.12

0.17

1951

0.52

0.236

1953

0.2

26.55

0.41

25.69

0.86

1951

0.112

1953

0.5

26.58

0.372

25.13

0.24

1951

0.008

1953

0.27

27.67

0.368

25.28

0.32

1951

0.16

1953

0.02

27.04

0.204

25.36

0.27

1951

0.462

1954

0.09

26.46

0.15

25.77

0.15

1951

1954

0.96

26.54

0.144

26.4

0.04

1951

0.532

1954

25.96

0.406

27.05

0.03

1951

0.734

1.01

1954

0.62

25.45

26.25

1.15

1951

0.644

0.918

1954

0.99

25.88

26.02

1.04

1951

0.876

0.908

1954

1.01

25.96

25.33

1.04

1951

1.114

0.764

1954

0.91

25.99

24.46

1.12

1951

1.1

0.708

0.482

1954

0.29

25.91

23.73

1.22

1952

1.106

0.312

1954

0.34

26.69

23.75

1.08

1952

1.076

0.046

1954

0.14

26.95

23.82

1.07

1952

1.042

1954

27.56

0.16

0.136

24.06

0.89

1952

1.004

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

0.296

1954

0.42

26.64

24.13

0.95

1952

0.808

0.288

1955

0.62

25.75

24.58

1.03

1952

0.756

0.368

1955

0.46

25.12

26.26

0.1

1952

0.68

1958

0.81

26.28

27.37

1.01

1955

0.786

1.022

1958

0.51

26.9

27.78

0.69

1955

0.792

0.696

1958

1.48

25.58

0.444

27.73

0.33

1955

0.904

1958

1.06

25.32

0.272

27.03

0.03

1955

0.894

1958

0.66

24.93

0.162

26.6

0.22

1955

1.138

1958

0.76

24.19

0.028

25.74

0.15

1955

1.176

1958

1.73

23.1

0.082

25.09

0.14

1955

1.414

1958

1.67

23.21

0.16

24.21

0.62

1955

1.578

1958

22.7

0.18

24.59

0.3

1955

1.692

2.25

1958

1.48

23.6

0.23

24.78

0.17

1955

1.428

1958

1.33

24.28

25.14

0.05

0.092

1956

1.214

1959

0.41

25.94

25.5

0.11

0.09

1956

0.866

1959

0.6

26.49

26.43

0.07

0.022

1956

0.652

0.454

1959

0.51

26.89

26.79

0.29

0.056

1956

1959

0.41

26.65

27.58

0.17

0.102

1956

0.502

1959

0.34

26.03

0.242

26.94

0.12

1956

0.528

1959

0.65

24.93

0.31

26.03

0.34

1956

0.616

1959

0.73

24.22

0.458

24.96

0.63

1956

0.626

1959

0.95

23.88

0.466

24.32

0.63

1956

0.77

1959

0.46

24.43

0.436

24.26

0.57

1956

0.782

1959

23.9

0.346

24.72

0.16

1956

0.798

1.06

1959

0.71

24.38

0.236

24.77

0.19

1956

0.598

0.454

1959

0.81

24.8

0.21

24.91

0.18

1957

0.136

1960

0.05

26.41

0.204

25.53

0.08

1957

0.104

1960

0.26

27.35

0.184

25.92

0.44

1957

0.436

1960

0.53

27.93

0.234

26.96

0.13

1957

1960

0.49

27.55

0.3

27.32

0.09

1957

0.626

1960

0.85

27.22

0.256

26.62

0.43

1957

0.852

1960

26.59

0.242

25.97

0.41

1957

0.842

1960

1.39

26.34

0.226

25.37

0.22

1957

0.886

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

1960

0.48

25.31

0.268

24.89

0.06

1957

0.964

1960

0.71

25.6

0.352

24.82

0.01

1957

1.084

1960

1.24

26.19

0.394

24.25

0.64

1957

1.102

1960

26.68

0.484

24.12

0.83

1957

1.208

1.6

1960

1.48

27.09

0.47

24.66

0.43

1958

1.204

25.1

0.51

0.384

1963

26.05

1961

0.564

0.97

0.06

0.19

1964

26.42

0.344

26.01

0.4

1961

0.21

0.132

1964

26.88

0.012

26.34

0.02

1961

0.14

0.02

1964

27.55

26.66

0.43

1961

0.538

0.14

0.144

1964

26.92

26.42

0.98

1961

0.884

0.24

1964

0.25

26.62

25.4

1961

1.02

1.66

0.512

1964

0.76

24.82

25.04

1.33

1961

1.162

0.668

1964

0.69

24.27

24.88

0.7

1961

1.144

0.838

1964

1.22

23.61

23.81

1.14

1961

0.964

0.73

1964

0.92

23.97

23.94

0.89

1961

0.912

0.6

0.646

1964

24.36

24.12

0.76

1961

1.05

0.452

1964

0.22

24.87

23.88

1.07

1961

0.986

0.382

1964

0.27

25.34

23.69

1.39

1962

0.862

0.422

1965

0.25

26.11

24.8

0.82

1962

0.734

0.54

1965

0.57

26.52

0.466

26.08

0.27

1962

0.568

1965

0.8

26.61

0.078

26.97

0.12

1962

0.574

1965

0.81

26.25

0.25

27.68

0.27

1962

0.464

1965

0.41

25.97

27.61

0.55

1962

0.536

0.428

1965

0.28

25.31

27.19

0.82

1962

0.81

0.39

1965

0.02

24.94

26.75

1.16

1962

0.996

0.478

1965

0.62

24.21

26.2

1.25

1962

1.144

0.608

1965

0.62

24.27

26.03

1.2

1962

1.266

0.716

1965

0.85

24.1

26.18

1.29

1962

1.344

0.702

1965

0.93

24.15

26.39

1.43

1962

1.328

0.606

1965

0.56

25.05

26.64

1963

1.194

1.55

0.4

1966

0.55

25.81

26.78

1.17

1963

0.942

0.234

1966

0.14

26.94

26.88

0.53

1963

0.682

1966

0.18

0.062

27.58

0.204

27.11

0.03

1963

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

0.218

1966

0.1

26.96

0.064

27.54

0.13

1963

0.426

1966

0.3

26.67

0.188

26.22

0.84

1963

1966

0.85

26.43

0.254

26.2

0.17

1963

0.512

1966

0.9

25.85

0.412

25.49

0.09

1963

0.666

1966

0.61

25.44

0.3

0.322

24.65

1963

0.766

1966

0.67

25.55

0.43

24.17

0.66

1963

0.79

1966

0.8

25.76

0.57

24.5

0.39

1963

0.69

0.608

1969

0.71

24.25

25.66

0.77

1966

0.778

0.504

1969

0.79

24.29

25.73

0.78

1966

0.852

0.56

1969

0.49

25.13

26.26

1967

0.772

1.18

0.594

1970

0.14

26.21

26.54

0.92

1967

0.588

0.496

1970

0.67

26.41

0.444

26.57

0.21

1967

0.364

1970

0.88

26.53

0.07

26.93

0.15

1967

0.426

1970

0.3

26.76

0.314

27.46

0.06

1967

0.436

1970

0.17

26.54

26.37

0.69

1967

0.698

0.494

1970

0.45

25.13

25.37

1967

0.948

1970

0.72

24.24

23.88

1967

0.652

1.212

1.71

1970

1.17

23.66

23.55

1.4

1967

0.88

1.316

1970

1.09

23.8

23.57

1.26

1967

0.964

1.424

1970

0.97

23.98

23.68

1.21

1967

1.044

1.418

1970

0.87

24.22

23.42

1.54

1967

1.1

1.39

1970

1.12

24.49

23.4

1.68

1968

1.112

1.42

1971

24.91

24.35

1.26

1968

1.058

1.362

1.45

1971

1.15

25.94

24.95

1.41

1968

1.07

1.196

1971

0.7

26.7

26.17

0.92

1968

0.89

0.996

1971

0.93

26.13

26.69

0.71

1968

0.536

0.876

0.244

1971

0.22

26.15

26.37

0.68

1968

0.688

0.08

1971

0.32

25.9

25.71

0.66

1968

0.666

0.152

1971

0.31

25.27

25.11

0.47

1968

0.702

0.27

1971

0.12

24.95

24.14

0.81

1968

0.762

0.334

1971

0.23

25.11

23.94

0.89

1968

0.84

0.424

1971

0.37

25.32

23.91

0.98

1968

0.974

0.478

1971

0.64

25.73

23.9

1.05

1968

0.91

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

1971

0.76

26.37

1.14

23.94

1969

0.764

0.554

1972

0.39

26.74

0.49

25.12

1969

0.59

0.578

1972

0.61

27.69

0.278

0.16

26.19

1969

0.642

1972

0.49

27.89

0.07

0.11

26.98

1969

0.634

1972

0.96

28.02

0.376

0.51

27.91

1969

0.6

1972

0.72

27.09

0.6

27.66

1969

0.588

0.698

1972

0.22

25.8

1.04

27.41

1969

0.612

1.104

1972

0.55

25.5

1.45

27.03

1969

0.574

1.306

1972

0.61

25.44

1.92

26.87

1969

0.586

1.568

1975

1.52

26.35

0.81

24.14

1972

1.076

1.792

1975

1.91

26.8

1.14

23.69

1972

1.096

1.986

1975

2.16

27.12

1.49

23.4

1972

1.276

1.954

1975

27.5

1.23

23.72

1972

1.47

1.856

2.42

1975

1.76

27.37

1.71

23.38

1973

1.436

1.53

1976

1.03

27.39

23.83

1973

1.256

0.994

1.78

0.322

1976

0.28

27.37

0.97

25.39

1973

1.11

0.238

1976

0.52

26.89

0.59

26.49

1973

0.802

1976

0.94

26.12

0.5

0.344

26.9

1973

0.684

1976

1.04

25.34

0.02

0.17

26.89

1973

1976

1.2

24.39

0.266

0.51

26.88

1973

1.142

1976

1.3

23.65

0.65

26.23

1973

1.218

0.556

1976

1.23

23.6

0.84

25.79

1973

1.306

0.78

1976

1.32

23.57

25.78

1973

1.374

0.848

0.95

1976

1.48

23.47

25.84

1973

1.442

0.872

0.95

1976

1.54

23.55

0.85

25.8

1973

1.436

0.876

1976

23.97

0.77

25.85

1974

1.312

1.64

0.778

1977

1.2

25.16

0.86

26.47

1974

1.132

0.654

1977

0.7

26.39

0.404

0.46

26.82

1974

0.938

1977

0.58

26.83

0.228

0.33

27.42

1974

0.654

0.43

1977

0.57

26.49

0.072

0.4

1974

0.326

1977

0.22

26.15

26.94

0.11

0.038

1974

0.304

1977

0.08

25.51

26.46

0.08

0.18

1974

0.338

1977

0.18

24.77

25.5

0.09

0.126

1974

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

0.474

1977

0.47

24.35

0.03

24.57

0.38

1974

1977

0.74

24.15

0.034

24.7

0.13

1974

0.628

1977

0.9

24.06

0.102

25.26

0.37

1974

0.68

1977

0.85

24.24

0.252

25.36

0.4

1974

0.712

1977

0.44

25.18

0.258

25.34

0.25

1975

0.668

1978

0.63

25.73

0.156

25.99

0.37

1975

0.546

1978

0.52

26.57

0.07

26.26

0.1

1975

0.588

1978

0.29

27.11

0.286

26.95

0.14

1975

0.726

1978

1.06

0.512

26.68

0.73

1975

0.762

1978

1.13

25.24

0.622

26.23

0.83

1975

0.82

1978

0.81

24.77

0.714

25.61

0.76

1975

0.99

0.682

1981

0.65

24.93

0.47

26.24

0.14

1978

0.578

1981

0.6

24.35

0.41

25.08

0.5

1978

0.456

1981

0.57

24.26

0.338

24.02

0.93

1978

0.272

1981

0.31

24.58

0.344

24.67

0.16

1978

0.194

1981

0.15

24.8

0.172

24.92

0.04

1978

0.098

1981

0.27

25.36

0.066

24.79

0.17

1978

0.002

1981

0.21

25.4

0.102

25.44

0.36

1979

0.076

1982

0.09

26.26

0.072

25.87

0.26

1979

0.044

1982

0.19

27.27

0.162

26.38

0.02

1979

0.162

1982

0.22

27.63

0.236

26.98

0.11

1979

0.156

1982

0.11

27.16

0.402

27.68

0.28

1979

0.132

1982

0.38

26.75

27.79

0.73

1979

0.57

0.288

1982

0.12

25.46

27.46

1.09

1979

0.832

0.34

1982

0.07

25.02

26.44

0.86

1979

1.114

0.324

1982

25.83

26.15

1.2

1979

1.412

0.428

1982

0.37

25.26

26.52

1.69

1979

1.726

0.504

1982

0.3

25.25

27.11

2.22

1979

2.216

0.34

1982

0.4

25.48

27.62

2.66

1979

2.636

0.232

1982

0.45

26.06

28.39

1980

2.81

3.31

0.166

1983

0.18

26.54

28.92

3.3

1980

2.768

0.1

1983

0.17

26.92

28.92

2.56

1980

2.578

0.11

1983

0.03

27.38

29.1

2.01

1980

2.298

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

0.074

1983

0.07

27.13

29.12

1.71

1980

1.994

0.056

1983

0.5

26.87

28.97

1.91

1980

1.69

0.086

1983

25.58

28.15

1.78

1980

1.472

24.7

0.26

0.026

1983

26.62

1.04

1980

1.212

0.12

0.042

1983

24.95

25.87

0.92

1980

0.774

0.23

0.054

1983

24.66

0.26

25.24

0.41

1980

0.006

1983

0.16

25.12

0.078

24.61

0.28

1980

0.182

1983

0.48

25.57

0.42

24.17

0.79

1980

0.194

1983

0.56

25.05

0.53

24.44

0.65

1981

0.318

1984

0.76

25.6

0.468

24.82

0.79

1981

0.478

1984

0.29

26.8

0.322

26.22

0.14

1981

0.394

1984

0.46

26.94

0.312

27.12

0.03

1981

0.06

0.352

0.342

1984

0.32

26.74

27.34

1981

0.6

0.448

1987

26.46

28.49

1.09

1984

1.152

1987

0.99

25.38

28.22

1.16

1984

0.546

1.238

1987

0.62

24.96

27.71

1.34

1984

0.63

1.33

1987

0.46

24.5

27.07

1.49

1984

0.698

1.46

1987

0.48

24.35

26.52

1.57

1984

0.684

1.492

1987

0.94

23.95

26.57

1984

0.836

1.458

1.74

1987

0.92

24.03

26.2

1.32

1984

0.964

1.382

1987

23.7

26.13

1.17

1984

1.1

1.38

1.17

1987

1.1

24.51

26.2

1.11

1985

1.106

0.86

1988

1.16

25.19

26.12

0.51

1985

1.098

0.606

1988

0.97

26.11

0.238

26.55

0.19

1985

1.01

1988

0.88

26.52

0.352

27.14

0.05

1985

0.944

1988

0.94

26.12

26.73

0.67

1985

0.88

0.836

1988

0.77

25.6

25.22

1.84

1985

0.796

1.248

1988

0.84

24.74

24.46

1.91

1985

0.754

1.574

1988

0.55

24.4

23.71

1.87

1985

0.714

1.684

1988

0.67

24.15

23.37

1.58

1985

0.694

1.66

1988

0.74

24.15

23.61

1.22

1985

0.684

1.664

1988

0.67

24.28

23.17

1.72

1985

0.75

1.694

1988

0.79

24.29

23.03

1.93

1985

0.724

1.67

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

1988

0.88

24.73

1986

23.07

1.576

0.624

2.02

1.46

1989

0.54

25.81

1986

24.15

1.446

0.536

0.75

0.454

1989

0.24

26.84

1986

25.61

1.208

1.07

0.292

1989

0.23

27.17

1986

26.02

0.94

0.74

0.16

1989

0.38

26.68

1986

26.67

0.706

0.68

0.098

1989

0.07

26.3

1986

26.37

0.616

0.48

0.29

0.032

1989

0.12

25.7

1986

26.08

0.408

0.3

0.254

1989

0.07

25.02

1986

25.28

0.352

0.39

0.46

1989

0.42

25.25

1986

24.56

0.374

0.38

1989

0.73

25.62

1986

24.45

0.59

0.388

0.4

1989

0.96

25.92

1986

24.49

0.79

0.364

0.4

1989

0.77

25.86

1986

24.56

0.918

0.286

0.37

1989

1.07

26.69

1987

24.71

0.994

0.218

0.27

1990

1.06

27.42

1987

25.34

1.02

0.086

0.01

1990

1.11

28.2

1987

26.37

1.098

0.324

0.25

0.046

1993

0.06

27.03

1990

26.61

0.56

0.46

0.116

1993

0.26

27.67

1990

27.54

0.718

1.04

0.088

1993

0.29

27.35

1990

28.45

0.706

1.1

0.122

1993

0.08

26.45

1990

28.16

0.61

0.74

0.074

1993

0.13

25.45

1990

27.11

0.43

0.19

0.018

1993

0.11

25.06

1990

25.77

0.02

0.276

0.024

1993

0.02

24.85

1990

24.93

0.17

0.14

0.002

1993

0.01

24.9

1990

24.97

0.178

0.33

1993

0.13

0.014

24.82

1990

25.21

0.2

0.21

0.036

1993

25.08

1990

25.17

0.114

0.23

0.056

1993

0.03

25.65

1991

25.32

0.008

0.09

0.048

1994

0.09

26.27

1991

25.71

0.056

1994

0.09

26.99

1991

26.07

0.29

0.104

0.244

1994

0.09

27.32

1991

26.89

0.2

0.168

0.46

1994

0.52

27.58

1991

27.06

0.35

0.16

1994

0.97

27.34

1991

26.97

0.09

0.18

0.582

1994

0.99

26.57

1991

26.5

0.13

0.188

0.644

1994

0.52

25.47

1991

25.19

0.39

0.122

0.682

1994

0.22

25.05

1991

24.71

0.24

0.026

0.694

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

1994

0.71

25.6

0.184

0.02

24.81

1991

0.784

1994

1.03

25.98

0.458

0.65

25.53

1991

0.958

1994

26.52

0.652

0.92

25.87

1991

1.176

1.44

1994

1.39

0.758

0.98

26.07

1992

1.282

1995

1.31

27.67

0.626

0.73

26.34

1992

1.338

1995

1.24

28.33

0.382

0.51

26.87

1992

1.324

1995

1.31

28.72

0.054

0.01

27.08

1992

1.102

1995

1.37

28.43

0.3

0.128

27.1

1992

0.83

1995

0.28

26.66

0.264

0.66

26.4

1992

0.532

0.208

1995

0.05

25.53

0.386

0.18

26.2

1992

0.12

1995

0.25

24.7

0.488

0.17

25.42

1992

0.21

1995

0.31

24.52

0.62

24.33

1992

0.532

0.216

1995

0.27

24.62

0.81

24.02

1992

0.682

0.176

1995

0.17

24.79

0.88

24.01

1992

0.826

0.064

1995

0.08

25.01

24.03

1992

0.832

0.93

0.082

1995

0.05

25.56

0.89

24.19

1993

0.798

1998

0.65

24.96

1.22

23.86

1996

0.698

0.98

1999

0.64

25.72

1.21

24.41

1996

0.648

0.896

1999

0.38

26.71

0.79

25.57

1996

0.616

0.874

1999

0.68

26.72

0.41

26.67

1996

0.584

0.752

1999

0.73

26.33

0.74

26.66

1996

0.502

0.666

0.496

1999

0.49

25.89

0.61

26.44

1996

0.654

0.452

1999

0.23

25.35

0.78

25.59

1996

0.758

0.41

1999

0.35

24.6

0.73

24.85

1996

0.83

0.426

1999

0.46

24.37

0.93

24.02

1996

0.936

0.556

1999

0.52

24.37

1.1

23.72

1996

1.08

0.668

1999

0.57

24.38

1.14

23.75

1996

1.242

0.698

1999

0.88

24.2

1.5

23.46

1996

1.402

0.616

1999

0.91

24.7

1.54

23.54

1997

1.392

0.466

2000

0.61

25.75

23.88

1997

1.258

1.73

0.09

2000

0.11

26.98

1.05

25.31

1997

0.946

0.444

2000

0.18

27.59

0.47

26.61

1997

0.69

2000

28.06

0.06

0.452

27.46

1997

1.052

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

2000

1.76

28.14

0.332

26.8

0.26

1997

1.652

2000

2.43

28.01

0.336

25.84

0.54

1997

2.218

2000

2.89

27.84

0.444

25.13

0.45

1997

2.676

2000

3.01

27.84

0.49

24.47

0.49

1997

3.042

2000

3.29

28.17

0.54

24.35

0.48

1997

3.292

2000

3.59

28.55

0.582

24.41

0.49

1997

3.378

2000

28.76

0.61

24.17

0.79

1997

3.29

3.68

2000

3.32

28.94

0.574

24.43

0.66

1998

3.042

2001

2.57

28.93

0.448

24.99

0.63

1998

2.66

2001

2.05

29.14

0.266

26.06

0.3

1998

2.146

2001

1.68

29.09

0.168

27.23

0.14

1998

1.408

2001

1.11

28.17

0.048

27.52

0.12

1998

0.824

0.348

2001

0.37

0.016

26.89

0.17

1998

0.116

2001

0.35

25.24

0.092

26.35

0.03

1998

2001

0.33

24.63

0.23

25.43

0.14

1998

0.504

2001

0.64

24.19

0.286

24.72

0.24

1998

0.6

2001

0.83

24.06

0.402

24.27

0.57

1998

0.774

2001

0.85

24.11

0.47

24.45

0.45

1998

0.95

0.528

2004

0.61

24.35

0.408

25.32

0.43

2001

0.444

2004

0.48

24.6

0.444

25.46

0.51

2001

0.326

2004

0.53

25.09

0.346

25.77

0.68

2002

0.172

2005

0.15

26.21

0.246

25.89

0.27

2002

0.038

2005

0.14

27.22

0.218

26.2

0.16

2002

0.204

2005

0.16

27.56

0.166

27.01

0.07

2002

0.326

2005

0.19

27.24

0.198

27.77

0.37

2002

0.4

2005

0.68

27.06

0.3

27.48

0.42

2002

2005

0.46

26.03

0.36

26.81

0.43

2002

0.508

2005

0.51

25.47

0.232

25.93

0.35

2002

0.66

2005

0.7

25.54

0.106

25.19

0.23

2002

0.806

2005

0.95

25.85

0.116

24.57

0.27

2002

0.994

2005

26.37

0.348

24.69

0.21

2002

1.044

1.41

2005

1.4

26.48

0.518

24.28

0.68

2002

0.972

2005

0.76

26.38

0.52

24.28

0.81

2003

0.82

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

0.588

0.62

2006

0.488

0.34

26.7

2003

0.482

26.08

0.28

2006

0.024

0.19

27.28

2003

0.324

26.54

0.55

2006

0.236

0.25

27.15

2003

0.188

27.25

0.15

2006

0.27

0.92

26.14

2003

0.088

27.04

0.02

2006

0.292

0.54

25.83

2003

0.12

26.44

0.06

2006

0.214

0.17

25.75

2003

0.332

25.8

0.22

2006

0.056

0.08

25.04

2003

25.45

0.49

2006

0.254

0.14

24.97

2003

0.55

25.74

0.91

2006

0.314

0.43

25.33

2003

0.762

25.96

1.07

2006

0.358

0.45

25.4

2003

0.974

26.07

1.12

2006

0.35

0.47

25.56

2003

1.052

26.36

2006

0.28

0.3

25.92

2004

0.888

1.28

26.5

0.88

2007

0.184

0.1

26.46

2004

0.614

0.336

26.45

0.09

2007

0.022

0.08

27.16

2004

0.06

26.79

0.3

2007

0.06

0.03

27.37

2004

27.13

0.27

0.346

2007

0.114

0.34

26.72

2004

26.35

0.7

2007

0.112

0.11

26.27

2004

0.522

25.83

0.55

2007

0.04

0.17

25.41

2004

0.682

24.79

0.79

2007

0.114

0.09

25.05

2004

0.89

23.86

1.1

2007

0.238

0.33

25.17

2004

1.058

23.87

1.09

2010

1.31

23.52

2007

1.13

1.304

23.59

1.25

2010

1.54

23.36

2007

1.316

1.446

23.25

2010

23.17

2007

1.426

1.524

1.64

1.78

23.4

1.56

2010

1.5

23.59

2007

1.47

1.524

23.5

1.59

2010

1.49

24.13

2008

1.382

1.322

24.31

1.31

2011

1.31

25.05

2008

1.196

1.01

0.53

26.56

2008

0.706

27.18

0.22

0.378

2008

0.006

0.02

27.08

2008

0.234

0.15

26.53

2008

0.33

0.55

26.12

2008

0.306

0.67

25.63

2008

0.236

0.26

25.09

2008

Năm

Tháng

SST

SSTA

Năm

Tháng

SST

SSTA

SSTA trượt 5 tháng

0.028

24.79

0.1

2008

0.224

24.75

0.2

2008

24.6

0.49

0.378

2008

25.03

0.59

0.486

2009

25.85

0.51

0.448

2009

26.44

0.64

0.28

2009

27.39

0.01

0.014

2009

27.4

0.35

0.286

2009

27.12

0.74

2009

0.61

26.56

0.99

2009

0.776

25.94

0.98

2009

0.872

25.66

0.82

2009

0.98

25.73

0.83

2009

1.098

26.23

1.28

2009

1.104

26.67

2009

1.58

1.092

26.63

1.01

2010

1.056

27.12

0.76

2010

0.93

27.73

0.65

2010

0.596

28.05

0.65

0.268

2010

26.97

0.09

0.092

2010

25.75

0.63

0.44

2010

24.53

1.04

2010

0.82

Ụ Ụ PH L C 2

Ắ Ầ Ờ Ả Ế Ế K T QU TÍNH TOÁN NGÀY B T Đ U, NGÀY K T THÚC, TH I GIAN KÉO

Ố Ị ƯỜ Ạ Ừ Ộ DÀI, S NH P VÀ C NG Đ GIÓ MÙA MÙA HÈ GIAI ĐO N T NĂM 1950

2010

ườ

ộ

ắ ầ

Năm

Ngày b t đ u

ế Ngày k t thúc

ố ị S nh p

ờ Th i gian kéo dài (ngày)

C ng đ (m/s)

131

283

152

5.48

1950

126

296

170

3.80

1951

136

308

172

4.94

1952

127

278

151

4.55

1953

153

277

124

3.76

1954

131

290

159

1.89

1955

154

274

120

4.04

1956

157

292

135

5.28

1957

144

308

164

4.11

1958

151

295

144

3.67

1959

151

296

145

4.86

1960

136

296

160

6.11

1961

141

282

141

5.02

1962

151

292

141

5.18

1963

138

291

153

3.80

1964

143

284

141

5.44

1965

122

272

150

3.86

1966

143

296

153

6.06

1967

171

279

108

6.18

1968

146

282

136

4.15

1969

156

307

151

3.48

1970

121

291

170

3.45

1971

131

276

145

5.36

1972

164

293

129

3.81

1973

ườ

ộ

ắ ầ

Năm

Ngày b t đ u

ế Ngày k t thúc

ố ị S nh p

ờ Th i gian kéo dài (ngày)

C ng đ (m/s)

146

316

170

4.53

1974

151

301

150

3.78

1975

126

278

152

4.96

1976

137

271

134

5.29

1977

141

292

151

5.40

1978

136

295

159

4.13

1979

136

278

142

3.86

1980

154

281

127

5.03

1981

153

276

123

6.32

1982

156

302

147

2.33

1983

151

307

156

4.26

1984

151

297

148

5.26

1985

133

298

165

4.77

1986

161

263

102

5.09

1987

143

306

163

2.84

1988

141

291

150

3.85

1989

141

284

143

5.97

1990

161

286

125

5.79

1991

152

306

153

3.83

1992

158

286

128

4.25

1993

126

276

150

5.30

1994

136

287

152

2.31

1995

131

277

146

2.63

1996

141

281

140

4.90

1997

142

302

160

18.00

1.45

1998

116

271

155

4.67

1999

131

298

167

4.43

2000

131

276

145

5.42

2001

137

271

134

6.28

2002

136

277

141

4.40

2003

131

296

165

4.30

2004

ườ

ộ

ắ ầ

Năm

Ngày b t đ u

ế Ngày k t thúc

ố ị S nh p

ờ Th i gian kéo dài (ngày)

C ng đ (m/s)

148

285

137

4.90

2005

136

291

155

4.83

2006

142

285

143

3.64

2007

124

279

155

3.27

2008

116

301

185

5.11

2009

144

301

157

0.62

2010

Trung bình

141

289

147

6.6

4.4

Ụ Ụ PH L C 3

Ẩ Ả Ế ƯỢ Ư K T QU TÍNH TOÁN CHU N SAI L NG M A TRUNG BÌNH TRONG CÁC

NHÓM MÙA GIÓ MÙA MÙA HÈ

ẩ

Chu n sai

Mùa gió mùa

ượ

ư ng m a

mùa hè năm

mùa hè năm El

mùa hè năm

mùa hè năm El

STT

El Nino phát tri nể

Nino phát tri nể

El Nino phát tri nể

Nino phát tri nể

Tr mạ Lai Châu

-7

-78

-86

ệ

Đi n Biên

-217

-237

755

-248

ơ

S n La

-53

-107

-57

Yên Châu

-78

-195

167

-8

ộ

M c Châu

-439

-452

-307

-287

SaPa

-171

179

Yên Bái

-283

-372

769

-44

Hòa Bình

-192

-98

-56

177

Hà Giang

-592

-337

-44

-384

ắ

B c Quang

-201

292

233

283

ơ

ạ

L ng S n

-50

-70

-48

Thái Nguyên

-197

-7

204

Cô Tô

-144

138

-86

Bãi Cháy

-218

-29

ẩ

Chu n sai

Mùa gió mùa

ượ

ư ng m a

mùa hè năm

mùa hè năm El

mùa hè năm

mùa hè năm El

STT

El Nino phát tri nể

Nino phát tri nể

El Nino phát tri nể

Nino phát tri nể

Tr mạ Láng

-70

-62

-64

Phù Li nễ

-44

100

-134

ạ

B ch Long Vĩ

-164

-142

-30

Nam Đ nhị

-636

-497

427

1385

Ninh Bình

-161

-42

121

Thái Bình

-224

-70

ồ

H i Xuân

-99

-311

Thanh Hóa

-54

-81

ươ

ươ ng D ng

-69

-188

Hà Tĩnh

-369

547

180

281

ươ

H ng Khê

-302

327

353

Tuyên Hóa

-349

367

170

453

ỳ

K Anh

-272

568

260

254

ồ

ớ Đ ng H i

-184

494

214

Huế

-133

533

171

Vinh

-319

612

159

Nha Trang

-73

411

-33

Quy Nh nơ

-422

514

128

-6

Tuy Hòa

-168

535

-27

Phan Thi

tế

-17

-75

-26

Playcu

-309

-161

Buôn Ma Thu tộ

-96

249

-130

Cà Mau

-98

264

107

-58

Côn Đ oả

-109

114

189

-7

Luận văn Thạc sĩ Khoa học: Nghiên cứu ảnh hưởng của ENSO tới mưa gió mùa mùa hè trên lãnh thổ Việt Nam

Chủ đề:

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật

Luận văn thạc sĩ kỹ thuật môi trường

ƯỜ

Ọ Ự

Ạ Ọ

ễ

ị

Ứ Ả

ƯỞ

Ớ Ư

Ủ

NGHIÊN C U NH H

NG C A ENSO T I M A GIÓ

Ổ Ệ

MÙA MÙA HÈ TRÊN LÃNH TH VI T NAM

ƯỜ

Ọ Ự

Ạ Ọ

*******************

ễ

ị

Ứ Ả

ƯỞ

Ớ Ư

Ủ

NGHIÊN C U NH H

NG C A ENSO T I M A GIÓ

Ổ Ệ

MÙA MÙA HÈ TRÊN LÃNH TH VI T NAM

ỉ ố

ạ

ỉ ố

ạ

ướ

850 hPa trên ị v nh Bengal)

ỉ ố

ạ

ỉ ố

ạ

ỉ ố

ạ

ư

CSHL (Chỉ ố s hoàn l u)

CSĐL (Chỉ ố ố ư s đ i l u)

ờ

ự ạ

ợ

ấ

0C) và ệ

ờ

ự ạ

ợ

ấ

0C) và ệ

ờ

ự ể

ợ

ế

ắ ầ Tháng k t thúc

ấ

0C) và ệ

ự ạ

ợ

ắ ầ

ấ

0C) và ệ

ự ạ

ợ

ắ ầ

ấ

0C) và ệ

ờ

ự ể

ợ

ắ ầ

ấ

0C) và ệ

ườ ng