ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA KINH TẾ
KHƯƠNG THỊ KIỀU OANH
HỆ THỐNG BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY – THỰC
TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP
LUẬN VĂN THẠC SỸ
Người hướng dẫn: TS. ĐINH QUANH TỴ
Hà nội - 2004
MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ................................................................................................................................... 2
Chương 1 CỞ SỞ LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI ................................................... 7
1. 1- NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI. ....................................... 7
1. 1. 1- Khái niệm BHXH và lịch sử phát triển............................................................................. 7
1. 1. 2- Sự cần thiết khách quan của BHXH và tác động của BHXH đến đời sống kinh tế - xã hội 8
1. 1. 3- Cơ chế tổ chức Bảo hiểm xã hội .................................................................................... 13
1. 2- KINH NGHIỆM CỦA MỘT SỐ NƢỚC TRONG VIỆC XÂY DỰNG, PHÁT TRIỂN VÀ
VẬN HÀNH HỆ THỐNG BẢO HIỂM XÃ HỘI ........................................................................... 24
1. 2. 1- Kinh nghiệm về xây dựng và phát triển hệ thống BHXH ................................................ 24
1. 2. 2- Kinh nghiệm về thiết lập cơ chế vận hành BHXH ........................................................... 33
Chương 2 THỰC TRẠNG CỦA HỆ THỐNG TỔ CHỨC BẢO HIỂM XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 45
2. 1- ĐỔI MỚI KINH TẾ VÀ NHỮNG YÊU CẦU ĐANG ĐẶT RA VỚI HỆ THỐNG BHXH Ở
VIỆT NAM ................................................................................................................................... 45
2. 1. 1- Đổi mới kinh tế và tác động đến hoạt động của hệ thống BHXH .................................... 45
2. 1. 2- Những yêu cầu mới đối với hệ thống tổ chức BHXH Việt Nam ....................................... 47
2. 2- THỰC TRẠNG HỆ THỐNG BHXH TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG Ở VIỆT
NAM HIỆN NAY .......................................................................................................................... 49
2. 2. 1- THỰC TRẠNG VỀ HỆ THỐNG TỔ CHỨC CỦA BHXH VIỆT NAM ..................... 49
2. 2. 2 - THỰC TRẠNG VỀ ĐỘI NGŨ CÁN BỘ CỦA BHXH VIỆT NAM ........................... 55
2. 2. 3 - THỰC TRẠNG CƠ CHẾ VẬN HÀNH CỦA HỆ THỐNG BHXH VIỆT NAM ........ 59
2.3- ĐÁNH GIÁ TỔNG QUÁT VỀ HỆ THỐNG BHXH HIỆN CÓ CỦA VIỆT NAM ............... 69
2. 3. 1- NHỮNG KẾT QUẢ CHÍNH ĐÃ ĐẠT ĐƯỢC ........................................................... 69
2. 3. 2. - NHỮNG MẶT HẠN CHẾ ĐÁNG LƯU Ý VÀ NGUYÊN NHÂN ............................ 84
Chương 3 .......
KIẾN NGHỊ VỀ ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NHẰM GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG
BHXH VIỆT NAMTRONG TÌNH HÌNH MỚI ........................................................................................... 93
3. 1- VỀ QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN ........................................................ 93
3. 1. 1- Quan điểm phát triển hệ thống BHXH Việt Nam ........................................................... 93
3. 1. 2- Về định hƣớng phát triển BHXH Việt Nam ................................................................. 101
3. 2- GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG BHXH VIỆT NAM .............................................. 104
Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế Khương Thị Kiều
Oanh
1
3. 2. 1- Giải pháp hoàn thiện tổ chức bộ máy BHXH Việt Nam ............................................... 104
3. 2.2- Giải pháp về nâng cao chất lƣợng đội ngũ cán bộ .......................................................... 112
3. 2.3- Hoàn thiện khung pháp lý cho hoạt động BHXH........................................................... 113
3. 2.4- Triển khai có hiệu quả hình thức BHXH tự nguyện ....................................................... 113
3. 2.5- Triển khai chế độ bảo hiểm thất nghiệp ......................................................................... 115
3. 2. 6- Tăng cƣờng quản lý các nguồn thu, chi của quỹ BHXH ............................................... 118
3. 2. 7- Đầu tƣ xây dựng cơ sở vật chất .................................................................................... 119
3. 2. 8- Tăng cƣờng công tác tuyên truyền về BHXH ............................................................... 119
KẾT LUẬN ........................................................................................................................................ 120
HỆ THỐNG CÁC CHÚ THÍCH CỦA LUẬN VĂN. ..................................................................... 124
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. ......................................................................................... 125
Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế Khương Thị Kiều
Oanh
1
PHẦN MỞ ĐẦU
1. SỰ CẦN THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Dù được xây dựng theo những mô hình được coi là hợp lý nhất và ngay cả
khi đã đạt tới trình độ cao, kinh tế thị trường vẫn không thể tránh khỏi một số
khuyết tật và bản thân các quan hệ thị trường tự chúng không đủ sức giải quyết
những vấn đề xã hội nảy sinh trong quá trình phát triển kinh tế. Chính vì vậy,
bảo hiểm xã hội ra đời, trở thành công cụ điều tiết quan trọng và phổ biến đối với
hầu hết các nước trong quá trình phát triển kinh tế thị trường.
Ở Việt Nam, BHXH là một trong những chính sách lớn và trong tương lai
sẽ trở thành một ngành quan trọng. Nó có chức năng, nhiệm vụ góp phần bảo
đảm đời sống của hàng triệu người lao động khi họ gặp phải những bất trắc làm
giảm nguồn thu nhập từ lao động như ốm đau, tuổi già, tai nạn lao động… Lâu
nay, đặc biệt là trong quá trình chuyển sang kinh tế thị trường, Đảng và Nhà
nước ta rất quan tâm đến lĩnh vực này. Tuy nhiên, hệ thống BHXH hiện có của
Việt Nam đang vướng phải những hạn chế và mâu thuẫn, đòi hỏi những biện
pháp khắc phục thiết thực và hữu hiệu.
Đổi mới hệ thống tổ chức BHXH Việt Nam theo cơ chế quản lý mới là
yêu cầu khách quan do chính quá trình chuyển đổi mô hình phát triển kinh tế
nước ta đặt ra. Đó là sự ràng buộc có tính quy luật, bởi lẽ tương ứng với mỗi loại
cơ chế quản lý phải có loại hình tổ chức BHXH phù hợp, và việc đổi mới hệ
thống tổ chức BHXH Việt Nam cũng không thể nằm ngoài ràng buộc đó.
Luận văn thạc sĩ khoa học kinh tế Khương Thị Kiều
Oanh
2
Khi Việt Nam bước vào thời kỳ xây dựng nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá thì chức năng
nhiệm vụ của ngành BHXH ngày càng được tăng cường và mở rộng; đối tượng
phục vụ của ngành BHXH phát triển; loại hình BHXH được đa dạng hoá; phạm
vi hoạt động của BHXH sâu rộng hơn. Cơ chế quản lý quỹ BHXH, cơ chế tài
chính của BHXH cũng phải được hoàn thiện dần theo hướng dựa trên nguyên tắc
tự trang trải chi phí, Nhà nước hỗ trợ một phần trong khuôn khổ điều kiện nền
kinh tế và ngân sách cho phép để bảo đảm thực hiện các chế độ chính sách
BHXH. Vì mục tiêu xã hội, trong cơ chế hoạt động BHXH không thể vượt qua
khả năng thực tế của ngân sách và nền kinh tế, không thể đồng nhất việc thực
hiện các chính sách xã hội dựa vào ngân sách nhà nước với việc thực hiện
BHXH dựa vào sự đóng góp của các bên tham gia BHXH. Sự kết hợp và hỗ trợ
của ngân sách nhà nước trong việc thực hiện các chính sách chế độ BHXH phải
phù hợp với điều kiện mới và bảo đảm tính độc lập của quỹ BHXH với ngân
sách nhà nước. Chính cơ chế quản lý mới này đòi hỏi ngành BHXH Việt Nam
phải đổi mới và cải cách một cách toàn diện để đáp ứng và theo kịp sự phát triển
của đất nước trong tình hình mới.
Như vậy, từ sự phát triển của nền kinh tế thị trường, từ đòi hỏi của cơ chế
quản lý mới cũng như sự mở rộng không ngừng các đối tượng tham gia BHXH,
các loại hình BHXH ngày càng đa dạng, phong phú, phức tạp. Trong khi đó hệ
thống tổ chức của ngành BHXH Việt Nam được hình thành trong quá trình
chuyển đổi cơ chế kinh tế và do sự sát nhập giữa Bảo hiểm y tế và BHXH vừa là
một yêu cầu mới, vừa hàm chứa nhiều vấn đề rất phức tạp, … Do đó, việc tiếp
tục đổi mới, hoàn thiện hệ thống tổ chức BHXH ở Việt Nam là một trong những
vấn đề cấp bách đang đặt ra, cần được giải quyết.