ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA KINH TẾ
LÊ THÀNH VIỆT
Kiểm soát giá đối với hàng hoá và dịch vụ
độc quyền ở Việt Nam hiện nay
LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ
HÀ NỘI, 2002
MỤC LỤC
Trang
LỜI MỞ ĐẦU
CHƯƠNG 1
KIỂM SOÁT GIÁ ĐỘC QUYỀN VÀ ẢNH HƯỞNG TIÊU CỰC CỦA GIÁ ĐỘC
QUYỀN ĐỐI VỚI PHÁT TRIỂN KINH TẾ
1.1. Nguồn gốc và bản chất của độc quyền
1.1.1. Tính kinh tế của quy mô và độc quyền tự nhiên
1.1.2. Độc quyền do thoả thuận ngầm và sự hình thành của những
Cartel ngầm
1.1.3. Độc quyền do sự tồn tại của những vật cản đối với khả năng nhập
cuộc, bỏ cuộc của các doanh nghiệp và những biện pháp khắc phục
1.2. Hình thái thị trường độc quyền
1.2.1. Thị trường cạnh tranh hoàn hảo
1.2.2. Thị trường độc quyền
1.2.3. Thị trường độc quyền nhóm
1.2.4. Nhận dạng các hình thái thị trường
1.3. Giá độc quyền và kiểm soát giá độc quyền
1.3.1. Giá độc quyền
1.3.1.1. Khái niệm cơ bản về giá hàng hoá dịch vụ độc quyền
1.3.1.2. Hậu quả tiêu cực của giá độc quyền
1.3.2. Kiểm soát giá độc quyền
1.3.2.1 Căn cứ xác định giá cả hàng hoá độc quyền Nhà nước
1.3.2.2. Sự can thiệp trực tiếp
1
7
8
9
10
12
14
16
18
21
23
23
23
26
30
1.3.2.3. Sự can thiệp gián tiếp
1.4. Kinh nghiệm của một số nước về kiểm soát giá độc quyền
1.4.1. Kinh nghiệm của Liên bang Mỹ
1.4.2. Kinh nghiệm của các nước Đông Âu
1.4.3. Kinh nghiệm của cộng hoà nhân dân Trung Hoa
CHƯƠNG 2
MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ KIỂM SOÁT GIÁ ĐỘC QUYỀN Ở VIỆT NAM
2.1. Quá trình hình thành và phát triển độc quyền ở Việt Nam
2.2. Kiểm soát giá độc quyền ở Việt Nam hiện nay
2.2.1. Khái quát về kiểm soát giá độc quyền ở Việt Nam
2.2.2. Thực trạng kiểm soát giá độc quyền ở nước ta trong giai đoạn hiện nay
CHƯƠNG 3
CÁC GIẢI PHÁP KIỂM SOÁT ĐỘC QUYỀN GIÁ TRONG MỘT SỐ NGÀNH
KINH TẾ Ở VIỆT NAM
3.1. Vai trò của Nhà nước trong việc kiểm soát độc quyền và tạo môi
trường cạnh tranh lành mạnh ở Việt Nam
3.1.1. Vai trò của Nhà nước
3.1.2. Những nguyên tắc cơ bản của Nhà nước trong việc kiểm soát độc
quyền và tạo dựng môi trường cạnh tranh lành mạnh ở Việt Nam
3.2. Kiến nghị các giải pháp kiểm soát giá đối với các doanh nghiệp hoạt
động trong lĩnh vực độc quyền ở Việt Nam
3.2.1. Phân loại hàng hoá, dịch vụ để xác định hình thức quản lý và kiểm
31
33
39
40
40
42
44
48
53
53
57
80
80
soát giá độc quyền
3.2.2. Căn cứ xác định giá đối với hàng hoá dịch vụ độc quyền
3.2.3. Ban hành hệ thống pháp luật nhằm kiểm soát giá độc quyền và tạo
môi trường cạnh tranh lành mạnh để chống độc quyền về giá
KẾT LUẬN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
86
91
93
100
104
109
1
LỜI MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Trong nền kinh tế thị trường, cạnh tranh là một động lực quan trọng để
phát triển nền kinh tế của mỗi nước. Cạnh tranh gay gắt tất yếu dẫn đến tình
trạng độc quyền. Mặt khác do mục đích tối đa hoá lợi nhuận trong kinh tế thị
trường do đó cũng hình thành nên các tổ chức độc quyền. Độc quyền tuy gây
nhiều hậu quả tai hại cho xã hội. Song trong một số ngành đặc biệt (hàng hoá
và dịch vụ công cộng ảnh hưởng tới an ninh quốc gia) nhiều nước vẫn phải
duy trì tình trạng độc quyền ở mức độ nhất định để đảm bảo lợi ích của
người tiêu dùng và duy trì chi phí sản xuất xã hội ở mức hợp lý do tính kinh
tế quy mô sản xuất lớn của nó.
Do vậy, để nền kinh tế phát triển nhanh và ổn định, cần phải thiết lập
được môi trường cạnh tranh lành mạnh, giới hạn tình trạng độc quyền ở mức
hợp lý và kiểm soát được giá những ngành độc quyền mà Nhà nước cần duy
trì. Chính vì vậy, ở những nước có nền kinh tế vận hành theo cơ chế thị
trường thì vấn đề kiểm soát độc quyền nói chung và kiểm soát giá độc quyền
nói riêng luôn được coi trọng, trở thành những chính sách lớn của Nhà nước
và được thể chế hoá thành các đạo luật.
Nước ta đang trong quá trình chuyển đổi nền kinh tế nên vấn đề cạnh
tranh và độc quyền chưa được hiểu biết sâu sắc cả về lý luận và thực tiễn.
Cho đến nay, Nhà nước vẫn chưa có đủ khuôn khổ pháp lý cũng như các
chính sách nhằm tạo lập một môi trường cạnh tranh lành mạnh cho các
doanh nghiệp, do vậy tình trạng độc quyền giá của các doanh nghiệp vẫn
đang tồn tại trên quy mô rộng gây hậu quả xấu cho hoạt động kinh doanh và
người tiêu dùng.