1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
------------
NGUYỄN THỊ THU
S
SỐ
Ố
P
PH
HẬ
ẬN
N
C
CO
ON
N
N
NG
GƯ
ƯỜ
ỜI
I
T
TR
RO
ON
NG
G
T
TI
IỂ
ỂU
U
T
TH
HU
UY
YẾ
ẾT
T
C
CỦ
ỦA
A
D
DƯ
ƯƠ
ƠN
NG
G
H
HƯ
ƯỚ
ỚN
NG
G
LUẬN VĂN THẠC SĨ
CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số: 60 22 34
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS. Nguyễn Đăng Điệp
Hà Nội – 2013
2
MỤC LỤC TRANG
1. Lý do chọn đề tài………………………………………………….................4
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề…………………………………………………...5
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu…………………………………………....9
4. Phƣơng pháp nghiên cứu………………………………………………… .9
5. Cấu trúc của luận văn……………………………………………………….10
CHƢƠNG 1: Vấn đề con ngƣời trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975 và quan
niệm của nhà văn Dƣơng Hƣớng về con ngƣời……………………………... 10
1.1. Con ngƣời- đối tƣợng trung tâm của văn học………………………… ... 10
1.2. Sự đổi mới quan niệm về con ngƣời trong tiểu thuyết Việt Nam sau
1975……………………………………………………………………………11
1.2.1 Con ngƣời xã hội.......................................................................................14
1.2.2 Con ngƣời tự nhiên (bản năng).................................................................16
1.2.3 Con ngƣời tâm linh....................................................................................19
1.3. Quan niệm của nhà văn Dƣơng Hƣớng về con ngƣời………………. …...22
1.3.1.Đôi nét về cuộc đời, sự nghiệp của nhà văn Dƣơng Hƣớng………….....22
1.3.2. Quan niệm của nhà văn Dƣơng Hƣớng về con ngƣời………………......25
CHƢƠNG 2: SỐ PHẬN CON NGƢỜI QUA THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG
TIỂU THUYẾT CỦA DƢƠNG HƢỚNG……………………………. ........ 29
2.1. Khái lƣợc về nhân vật văn học………………………………………........29
2.2. Các loại nhân vật trong tiểu thuyết của Dƣơng Hƣớng…………………...32
2.2.1. Nạn nhân của chiến tranh……………………………………………….35
2.2.1.1. Ngƣời lính trở về sau chiến tranh……………………………………..37
2.2.1.2. Ngƣời phụ nữ- biểu hiện của bi kịch tình yêu, hạnh phúc gia đình .51
2.2.1.3. Một số nhân vật khác………………………………………………....59
2.2.2. Nạn nhân của cơn lốc lịch sử…………………………………………...62
3
2.2.2.1. Nạn nhân của công cuộc Cải cách ruộng đất và phong trào Hợp tác hoá
nông thôn………………………………………………………………………63
2.2.2.2. Nạn nhân của những tập tục, hủ tục, định kiến……………………….70
2.2.3. Nhân vật bị tha hóa……………………………………………………...75
2.2.3.1 Nhân vật bị tha hóa bởi môi trƣờng hoàn cảnh………………………..76
2.2.3.2. Nhân vật bị tha hóa bởi chính bản thân…………………………….....78
2.2.4. Những con ngƣời vƣợt lên trên số phận……………………………… ..83
CHƢƠNG 3: NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN SỐ PHẬN CON NGƢỜI TRONG
TIỂU THUYẾT CỦA DƢƠNG HƢỚNG…………………………………….88
3.1. Nghệ thuật tạo dựng xung đột…………………………………………….88
3.1.1 Xung đột bên ngoài...................................................................................90
3.1.2 Xung đột bên trong....................................................................................94
3.2. Ngôn ngữ………………………………………………………………….98
3.2.1. Ngôn ngữ trần thuật……………………………………………………..99
3.2.2. Ngôn ngữ nhân vật…………………………………………………….102
3.3. Giọng điệu trần thuật…………………………………………………….104
3.3.1. Giọng điệu phân tích, mổ xẻ....………………………………………..105
3.3.2. Giọng ngợi ca bi tráng…………………………………………………109
3.3.3. Giọng trữ tình xót xa…………………………………………………..110
3.3.4. Giọng triết lý…………………………………………………………..111
KẾT LUẬN…………………………………………………………………..114
TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………………116
4
PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài:
1.1 “Văn học và cuộc sống là hai vòng tròn đồng tâm mà tâm điểm là con
người”. Nhận xét của nhà văn Nguyễn Minh Châu nói lên được sứ mệnh cao cả
của văn chương là phản ánh một cách sinh động và trung thực về con người.
“Thân phận con người là mối quan tâm vĩnh cửu của các nhà văn chân chính”.
Nó là mạch nước ngọt ngào để các nhà văn hòa mình vào đó, đi tiếp trong bước
đường sáng tạo không mấy bằng phẳng của nghề cầm bút.
Là một trong những tác giả tiêu biểu của văn học đương đại với tư duy
“nhìn thẳng vào sự thật” để phản ánh những góc khuất của lịch sử, Dương
Hướng đã chạm đến được những vấn đề quan trọng nhất liên quan đến số phận
con người trong chuyển biến của lịch sử. Từng có những trải nghiệm sâu sắc về
lịch sử, về chiến tranh, những trang viết của ông rất sâu đậm, hằn rõ những thân
phận và tính cách mỗi nhân vật. “Nó không nửa vời, nửa chừng và càng không
hời hợt. Ngòi bút của Dương Hướng là một ngòi bút quyết liệt dám nói thật kể
cả những bi kịch đau đớn nhất của con người, của chiến tranh” [24].
1.2 Hai tác phẩm Bến không chồng và Dưới Chín tầng trời tuy chưa có
những cách tân thực sự về thi pháp nhưng là hai tiểu thuyết đáng chú ý của văn
học Việt Nam sau 1986. Nếu như Bến không chồng đã được trao giải thưởng
của Hội nhà văn năm 1991 thì Dưới chín tầng trời cũng được lọt vào vòng
chung khảo cuộc thi tiểu thuyết lần thứ 3 (2006- 2009) do Hội nhà văn tổ chức.
Cả hai tác phẩm đều miêu tả rất ám ảnh về số phận con người qua những bước
thăng trầm của lịch sử. Tuy nhiên, cho đến nay, mới chỉ xuất hiện những bài
viết và những công trình nghiên cứu đề cập đến một vài khía cạnh của hai tiểu
thuyết mà chưa có công trình nào khảo sát một cách hệ thống về số phận con
người trong hai tác phẩm này. Đây chính là vấn đề mà luận văn sẽ hướng tới.
Đặt vấn đề tìm hiểu số phận con người trong tiểu thuyết của Dương Hướng
(khảo sát qua hai tiểu thuyết Bến không chồng và Dưới chín tầng trời), chúng
5
tôi hy vọng sẽ góp thêm một tiếng nói tri ân đối với tài năng của nhà văn
Dương Hướng.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
2.1 Những đánh giá chung về sự nghiệp của Dƣơng Hƣớng:
Thuộc số các nhà văn xuất hiện và trưởng thành từ phong trào văn nghệ
quần chúng, Dương Hướng đến Với nghiệp văn khá muộn nhưng những tác
phẩm của ông lại được bạn đọc yêu thích. Đó là cái tài và cũng là cái duyên của
người cầm bút. Đặc biệt trên lĩnh vực tiểu thuyết, nhà văn đã gặt hái được thành
công đáng ghi nhận. Dù chỉ là nhà văn “nghiệp dư” với số lượng tiểu thuyết khá
khiêm tốn (ba cuốn) nhưng Dương Hướng đã là cái tên thường được nhắc đến
trong các công trình nghiên cứu về văn học sau 1975. Người ta ghi nhận ông
như một gương mặt sáng giá của cao trào đổi mới văn học. Tác giả Nguyễn
Duy Liễm trong bài viết “Dương Hướng người ghi mốc son cho văn học thời kì
đổi mới” đã đánh giá rất cao về tác phẩm của Dương Hướng. Theo tác giả, với
tác phẩm Bến không chồng, Dương Hướng đã “rẽ ngoặt” khỏi “tính nguyên tắc”
và dám nói thẳng những cái “mông muội- sự ấu trĩ về một sai lầm” khủng khiếp
của thời đại đã qua. Và nhà nghiên cứu đi đến kết luận “Dương Hướng đã mở
đường cho văn học đổi mới bứt phá” [20]. Khi luận bàn về tác phẩm Dưới chín
tầng trời, Nguyễn Duy Liễm đã chỉ rõ Dương Hướng chạm đến một vấn đề khá
nhạy cảm của lịch sử. Ông đã thẳng thắn chỉ ra những nghịch cảnh, những bi
thương của con người trong chiến tranh, những con người có nhiều đóng góp
cho cách mạng, nhưng họ lại phải chịu những oan ức, những bi kịch do chính
cách mạng đem lại cho họ như thương gia Đức Cường, gia tộc Hoàng Kỳ…
Nhà nghiên cứu nhận định “Dương Hướng đang làm một cánh chim báo bão”
[20]. Nhà nghiên cứu nhấn mạnh trọng tâm của quốn sách là nhân vật Trần
Tăng- những cán bộ cao cấp bị tha hóa biến chất. Dương Hướng dám đụng đến
vùng “đất cấm”, “đất thiêng” khi bóc trần sự tha hóa của họ. Theo nhà nghiên
cứu cái hay, bất ngờ và làm nên sự thành công của tác phẩm là tác giả để cho
nhân vật Tuyết- sản phẩm tinh thần của Trần Tăng rẽ ra thành một diện mạo
riêng khi nhận ra cái sai lầm của thời cuộc. Có thể nói, trong bài viết Nguyễn