ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-----------------------------------------------------
LẠI THỊ HƯƠNG
THƠ NGUYỄN KHOA ĐIỀM
NHÌN TỪ GÓC ĐỘ TƯ DUY NGHỆ THUẬT
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Bá Thành
Hà Nội-5/2011
1
MỤC LỤC
A. PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................... 1
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI ....................................................................................... 1
1.1. Tác giả Nguyễn Khoa Điềm .............................................................................. 1
1.2. Tƣ duy thơ ........................................................................................................ 1
2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ .................................................................... 2
2.1. Các góc độ tiếp cận thơ Nguyễn Khoa Điềm..................................................... 2
2.2. Nghiên cứu thơ Nguyễn Khoa Điềm dƣới góc độ tƣ duy nghệ thuật ................. 4
3. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƢỢNG NGHIÊN CỨU ...................................................... 6
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu ....................................................................................... 6
3.2. Phạm vi nghiên cứu .......................................................................................... 6
4. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ........................................................................ 6
4.1. Phƣơng pháp phân tích: .................................................................................... 6
4.2. Phƣơng pháp thống kê ...................................................................................... 7
4.3. Phƣơng pháp so sánh ........................................................................................ 7
5. CẤU TRÚC LUẬN VĂN .................................................................................... 7
B. NỘI DUNG CHÍNH .......................................................................................... 8
Chƣơng 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TƢ DUY THƠ VÀ ......................... 8
QUÁ TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN KHOA ĐIỀM ..................................... 8
1.1 Một số vấn đề lý luận về tƣ duy nghệ thuật ........................................................ 8
1.1.1 Khái niệm tƣ duy ......................................................................................... 8
1.1.2 Quan niệm về tƣ duy nghệ thuật, tƣ duy thơ .............................................. 10
1.1.2.1 Tƣ duy nghệ thuật ................................................................................. 10
1.1.2.2 Tƣ duy thơ ............................................................................................ 11
1.2 Quá trình sáng tác thơ của Nguyễn Khoa Điềm ............................................... 14
1.2.1 Các giai đoạn sáng tác của Nguyễn Khoa Điềm ......................................... 14
1.2.2 Quan niệm thơ của Nguyễn Khoa Điềm .................................................... 16
1.2.3 Những nét đặc sắc về tƣ duy thơ Nguyễn Khoa Điềm ................................ 18
Tiểu kết chƣơng 1 .................................................................................................. 21
Chƣơng 2: CÁI TÔI TRỮ TÌNH VÀ MỘT SỐ BIỂU TƢỢNG ĐẶC SẮC TRONG
THƠ NGUYỄN KHOA ĐIỀM .............................................................................. 22
2
2.1. Cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Khoa Điềm ................................................. 22
2.1.1 Quan niệm về cái tôi, cái tôi trữ tình trong thơ ........................................... 22
2.1.2 Nội dung cái tôi trữ tình trong thơ Nguyễn Khoa Điềm ............................. 27
2.1.2.1 Cái tôi yêu say mê nhƣng tỉnh táo ........................................................ 27
2.1.2.2 Cái tôi công dân, cái tôi chiến sĩ ............................................................ 36
2.1.2.3 Cái tôi nặng lòng với Huế ..................................................................... 46
2.2 Biểu tƣợng trong thơ Nguyễn Khoa Điềm........................................................ 53
2.2.1 Biểu tƣợng trong tƣ duy thơ....................................................................... 53
2.2.2 Một số biểu tƣợng đặc sắc trong thơ Nguyễn Khoa Điềm .......................... 55
2.2.2.1 Biểu tƣợng “mặt đƣờng khát vọng” ....................................................... 55
2.2.2.2 Các biểu tƣợng “máu”, “ lửa” và “màu đỏ” .......................................... 60
2.2.2.5 Biểu tƣợng “cõi lặng” ........................................................................... 63
Tiểu kết chƣơng 2 .................................................................................................. 68
Chƣơng 3: NGÔN NGỮ THƠ NGUYỄN KHOA ĐIỀM....................................... 69
3.1. Ngôn ngữ trong tƣ duy thơ .............................................................................. 69
3.2 Sự sáng tạo ngôn ngữ trong các thể loại thơ ..................................................... 71
3.2.1 Sự sáng tạo ngôn ngữ trong trƣờng ca ....................................................... 72
3.2.2 Sự sáng tạo ngôn ngữ trong thơ trữ tình ..................................................... 81
3.2.3 Sự sáng tạo ngôn ngữ trong thơ lục bát ...................................................... 85
Tiểu kết chƣơng 3 .................................................................................................. 87
III KẾT LUẬN .................................................................................................... 88
1
A. PHẦN MỞ ĐẦU
1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
1.1. Tác giả Nguyễn Khoa Điềm
Nguyễn Khoa Điềm không xa lạ với bạn đọc yêu thơ. Ông là một trong số
những nhà thơ có nhiều đóng góp tích cực cho thi ca Việt Nam. Những vần thơ của
ông chan chứa tình đồng bào đồng chí và thấm sâu những suy tƣ của một ngƣời con
yêu nƣớc. Dù đƣơng chức hay khi rời xa chốn quan trƣờng thì thơ của ông cũng đều
có những đặc sắc riêng. Thơ với Nguyễn Khoa Điềm nhƣ một ngƣời bạn tri âm tri
kỷ, ông luôn dành tình cảm sâu sắc và chân thành tự đáy lòng cho thơ. Ông viết khá
đều tay và đạt đƣợc nhiều thành công. Nguyễn Khoa Điềm đạt giải thƣởng của Hội
Nhà văn Việt Nam với tập thơ “Ngôi nhà có ngọn lửa ấm” (1986). Ông đã làm
Trƣởng ban Tƣ tƣởng Văn hóa Trung ƣơng, Bộ trƣởng bộ Văn hóa thông tin... Có
thể nói thi sĩ Nguyễn Khoa Điềm thành công trên con đƣờng chính trị và con đƣờng
thơ ca, điều đó không phải nhà thơ nào cũng làm đƣợc.
Thơ Nguyễn Khoa Điềm có nhiều đóng góp lớn lao không thể phủ nhận, và
cũng có nhiều ngƣời nghiên cứu, nhƣng chƣa có công trình nào nghiên cứu sâu về
tƣ duy nghệ thuật thơ Nguyễn Khoa Điềm. Chúng tôi muốn qua đề tài “Thơ Nguyễn
Khoa Điềm nhìn từ góc độ tư duy nghệ thuật” để có một cái nhìn toàn diện và sâu
sắc hơn về thơ Nguyễn Khoa Điềm từ kháng chiến cho đến hôm nay.
1.2. Tư duy thơ
Khi tiếp cận thi ca, ngƣời ta có nhiều cách nghiên cứu khác nhau để khai thác
hết những chiều sâu ý nghĩa cũng nhƣ đặc sắc nghệ thuật của từng câu chữ. Thơ đặc
sắc ở từng chữ, thậm chí từng dấu chấm dấu phẩy, đó là điểm khác biệt cơ bản giữa
thơ và văn xuôi. Ngƣời ta có thể tiếp cận vẻ đẹp của thơ bằng phƣơng pháp thi pháp
học, bằng phƣơng pháp xã hội học... và tất nhiên mỗi cách tiếp cận có những ƣu
điểm và hạn chế khác nhau. Chúng tôi chọn cách tiếp cận thơ Nguyễn Khoa Điềm
từ góc độ tƣ duy thơ nhƣ một cách tiếp cận tổng hợp các yếu tố nội dung và hình
thức đảm bảo đi sâu vào thơ ông, khai thác những vẻ đẹp riêng của thơ ông.
2
Nghiên cứu thơ từ góc độ tƣ duy nghệ thuật sẽ cho ta đi sâu vào các giá trị đặc
sắc về nội dung cũng nhƣ nghệ thuật của những vần thơ mang trong mình sức sống
mạnh mẽ qua thời gian. Chúng tôi cho rằng đây là một hƣớng tiếp cận thơ Nguyễn
Khoa Điềm tƣơng đối toàn diện và sẽ có những đóng góp nhất định.
2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
2.1. Các góc độ tiếp cận thơ Nguyễn Khoa Điềm
Nhiều nhà nghiên cứu, học giả cũng nhƣ những ngƣời yêu thơ Nguyễn Khoa
Điềm đã tìm hiểu vẻ đẹp thơ ông dƣới nhiều góc độ khác nhau: phong cách, nội
dung phản ánh hiện thực, đề tài chiến tranh – ngƣời lính…
Trong chuyên luận: “Đặc trưng trường ca Thu Bồn, Nguyễn Khoa Điềm,
Thanh Thảo”, Mai Bá Ấn, Nxb hội nhà văn 2009, tác giả chủ yếu đi sâu nghiên cứu
trƣờng ca của ba nhà thơ trên, qua đó tìm hiểu một phần phong cách của Nguyễn
Khoa Điềm. Mai Bá Ấn tiếp cận trƣờng ca Nguyễn Khoa Điềm để khẳng định
những đóng góp của ông cũng nhƣ của các nhà thơ Thu Bồn, Thanh Thảo cho nền
thi ca Việt Nam dƣới góc độ thể loại. Trong từng chƣơng của công trình nghiên
cứu, ông đều thể hiện những nhận định sắc sảo và tinh tế về các khía cạnh của
trƣờng ca Nguyễn Khoa Điềm trong thế đối sánh với các trƣờng ca của Thu Bồn,
Thanh Thảo. Qua đó, những nét đặc sắc trong thể loại trƣờng ca của từng nhà thơ
đƣợc bộc lộ một cách rõ ràng, sắc nét. Chƣơng một, Mai Bá Ẩn tìm hiểu những
quan niệm và khái niệm về trƣờng ca nói chung và quan niệm riêng về thơ và
trƣờng ca của ba nhà thơ, đồng thời ông cũng không quên khẳng định lại một lần
nữa những thành tựu đã đƣợc ghi nhận về trƣờng ca của ba nhà thơ trên. Ở chƣơng
hai, Mai Bá Ẩn đi sâu nghiên cứu tính đa tầng trong khả năng chiếm lĩnh hiện thực
cuộc sống và con ngƣời, những khát vọng bình yên qua các biểu chƣng tiêu biểu
của Nguyễn Khoa Điềm, Thu Bồn, Thanh Thảo. Trong chƣơng 3, nhà nghiên cứu
Mai Bá Ẩn nghiên cứu tính phức hợp trong cấu trúc nghệ thuật (thể thơ, ngôn ngữ,
giọng điệu, cấu trúc tác phẩm). Đây là một công trình nghiên cứu rất có ý nghĩa bởi
đã khẳng định thêm một lần nữa những đóng góp lớn lao và chắc chắn của ba nhà
thơ trên cho nền thi ca Việt Nam trên nhiều phƣơng diện. Trong thế đối sánh giữa
ba nhà thơ, ta thấy rõ rằng Nguyễn Khoa Điềm dù không viết nhiều trƣờng ca
