Luận văn Thạc sĩ Văn học: Văn hóa ứng xử người Việt trong truyện thơ Nôm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ____________________ TRIỆU THÙY DƯƠNG

VĂN HÓA ỨNG XỬ NGƯỜI VIỆT TRONG TRUYỆN THƠ NÔM

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS. LÊ THU YẾN

Thành phố Hồ Chí Minh – 2007

MÔÛ ÑAÀU

1. Lý do chän ®Ò tµi

Ngµy nay, khi mµ c¸c quèc gia ®Òu ®Æt sù quan t©m hµng ®Çu cho viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ vµ

khoa häc kÜ thuËt th× viÖc thiÕu hiÓu biÕt vÒ v¨n hãa ®ang trë thµnh mét mét nguy c¬ nghiªm träng.

Vai trß cña v¨n hãa ®èi víi sù ph¸t triÓn cña mçi d©n téc vµ cña toµn nh©n lo¹i ®ang ®­îc coi lµ mét

trong nh÷ng vÊn ®Ò ­u tiªn quèc tÕ. V¨n hãa “ngµy h«m qua chØ lµ mét thø trang trÝ, th× h«m nay lµ

nÒn t¶ng vµ linh hån cña cuéc phiªu l­u cña con ng­êi. Tr­íc kia, ng­êi ta coi v¨n hãa lµ thø yÕu,

ngµy nay, ng­êi ta b¾t ®Çu nhËn ra nã lµ cèt lâi cña vÊn ®Ò. V× vËy, ngµy nay cÇn cã mét c¸ch tiÕp

cËn míi víi ph¸t triÓn, c¸ch tiÕp cËn Êy cuèi cïng sÏ thõa nhËn vai trß quyÕt ®Þnh cña v¨n hãa” [65,

tr.35]. Nhu cÇu vÒ sù hoµn thiÖn cuéc sèng cho h«m nay vµ cho ngµy mai buéc con ng­êi ph¶i nh×n

nhËn l¹i vai trß cña c¸c thµnh tè cña tæng thÓ x· héi, tõ ®ã, dÉn ®Õn viÖc cÇn ®¸nh gi¸ l¹i vai trß cña

v¨n hãa nh­ mét thµnh tè quan träng vµ trùc tiÕp ®èi víi sù ph¸t triÓn. Mét khi toµn bé sù ph¸t triÓn

cña x· héi vµ c¸ nh©n mçi con ng­êi ®­îc ®Æt trong quü ®¹o cña ®Þnh h­íng v¨n hãa th× b¶n th©n

v¨n hãa sÏ ®ãng vai trß nh­ hÖ ®iÒu tiÕt th­êng trùc vµ tù gi¸c cña cuéc sèng vµ sù ph¸t triÓn. NhÊt

lµ ®èi víi n­íc ta, mét n­íc ®ang trong giai ®o¹n c«ng nghiÖp hãa - hiÖn ®¹i hãa, cã nhu cÇu bøc

b¸ch trong viÖc tiÕp thu thµnh tùu v¨n hãa thÕ giíi ®ång thêi víi viÖc b¶o tån vµ ph¸t triÓn v¨n hãa

d©n téc. ViÖt Nam ®ang ë trong giai ®o¹n x©y dùng mét nÒn v¨n hãa tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n

téc, ®ang trªn ®µ héi nhËp víi v¨n hãa thÕ giíi cho nªn nhu cÇu nh×n l¹i m×nh ®Ó lµ chÝnh m×nh vµ ®Ó

“lµm b¹n víi toµn thÕ giíi” lµ rÊt quan träng. Muèn vËy, yÕu tè quan träng tr­íc tiªn kh«ng thÓ

kh«ng nh¾c tíi chÝnh lµ con ng­êi ViÖt Nam.

Víi t­ c¸ch lµ chñ thÓ, ®ång thêi lµ “vËt mang” v¨n hãa, con ng­êi ho¹t ®éng, t¸c ®éng ®Õn

m«i tr­êng xung quanh dùa trªn nh÷ng chuÈn thøc v¨n hãa ®­îc thõa h­ëng tõ truyÒn thèng vµ gi¸o

dôc. Trong kØ nguyªn toµn cÇu hãa vµ th«ng tin hãa nh­ hiÖn nay, tÇm quan träng cña yÕu tè v¨n hãa

kh«ng ngõng t¨ng lªn. §Æc biÖt, khi kinh tÕ ngµy cµng ph¸t triÓn vµ c¸c quèc gia trªn thÕ giíi ngµy

cµng xÝch l¹i gÇn nhau th× v¨n hãa d©n téc ngµy cµng trë thµnh trung t©m cña sù chó ý. Nh÷ng n¨m

gÇn ®©y, v¨n kiÖn cña §¶ng vµ nhµ n­íc ViÖt Nam nhiÒu lÇn kh¼ng ®Þnh vai trß quan träng cña v¨n

hãa trong viÖc båi d­ìng vµ ph¸t huy nh©n tè con ng­êi. Thùc tiÔn lÞch sö nh©n lo¹i ®· chøng tá

r»ng sù ph¸t triÓn v¨n hãa cña c¸c d©n téc trªn thÕ giíi lµ rÊt ®a d¹ng vµ phong phó. Sù ®a d¹ng vÒ

v¨n hãa lµ mét hiÖn t­îng phæ biÕn bëi nÕu môc ®Ých tèi th­îng cña con ng­êi lµ no ®ñ, h¹nh phóc

cho mäi ng­êi th× nh÷ng quan niÖm, nh÷ng ph­¬ng ph¸p ®¹t tíi, nh÷ng biÓu hiÖn cña mçi d©n téc lµ

kh¸c nhau. Do vËy, t«n träng sù phong phó, ®a d¹ng cña c¸c nÒn v¨n hãa trong thêi ®¹i ngµy nay lµ

biÓu hiÖn lÝ t­ëng cao c¶ cña chñ nghÜa nh©n v¨n cho con ng­êi vµ v× con ng­êi. T«n träng tÝnh ®a

d¹ng trong sù ph¸t triÓn vµ b¶o tån v¨n hãa nh©n lo¹i chÝnh lµ c¬ së ®Ó mçi d©n téc t×m vÒ b¶n s¾c

v¨n hãa cña chÝnh m×nh, ë ®ã cã mét hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ tinh hoa cña d©n téc ®­îc vun ®¾p nªn bëi

lÞch sö ®Êu tranh dùng n­íc vµ gi÷ n­íc, lµ qu¸ tr×nh tiÕp xóc, giao thoa v¨n hãa ®Ó bæ sung, hoµn

thiÖn nh÷ng gi¸ trÞ míi, g¹t bá nh÷ng gi¸ trÞ l¹c hËu, lçi thêi lµm cho lµm cho nh÷ng gi¸ trÞ bÒn v÷ng

®­îc tån t¹i sèng ®éng víi thùc tiÔn x· héi.

V¨n hãa cña bÊt k× d©n téc nµo trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn ®Òu tån t¹i hai c¬ chÕ:

c¬ chÕ thø nhÊt cã liªn quan tíi sù ph¸t triÓn néi sinh cña chÝnh nÒn v¨n hãa d©n téc ®ã (v¨n hãa b¶n

®Þa), ®ã lµ sù chän läc, duy tr×, ph¸t triÓn vµ l­u truyÒn nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa ®Ých thùc qua c¸c thêi

k× kh¸c nhau cña lÞch sö, chóng ®­îc xem lµ tinh hoa cña nÒn v¨n hãa d©n téc. C¬ chÕ thø hai liªn

quan tíi qu¸ tr×nh giao l­u gi÷a v¨n hãa b¶n ®Þa víi v¨n hãa khu vùc vµ thÕ giíi (giao l­u v¨n hãa).

§ã lµ sù héi nhËp, dung hßa cã tÝnh c­ìng bøc hoÆc tù nguyÖn nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa cña c¸c d©n téc

kh¸c vµo gi¸ trÞ v¨n hãa cña d©n téc m×nh. §ã cã thÓ lµ qu¸ tr×nh bæ sung, lµm phong phó thªm vèn

v¨n hãa b¶n ®Þa nh­ng còng cã thÓ lµ qu¸ tr×nh lµm tµn lôi mét nÒn v¨n hãa nµy tr­íc sù th©m nhËp,

th«n tÝnh cña mét nÒn v¨n hãa kh¸c. Do ®ã, muèn duy tr× vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n hãa cña m×nh, mçi

d©n téc, bªn c¹nh sù héi nhËp v¨n hãa ph¶i cã ®­îc ý thøc gi÷ g×n, ph¸t huy nh÷ng truyÒn thèng tèt

®Ñp chøa ®ùng b¶n s¾c v¨n hãa cña d©n téc m×nh. §ã lµ nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa quý b¸u, lµ tinh hoa

v¨n hãa cña mét d©n téc ®­îc lùa chän, b¶o tån, duy tr× vµ ph¸t triÓn qua c¸c thêi k× lÞch sö, gióp

chóng ta ph©n ®Þnh râ c¸i riªng, c¸i ®éc ®¸o cña mét nÒn v¨n hãa.

§¹i héi VI cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam (1986) ®· x¸c ®Þnh ®­êng lèi ®æi míi toµn diÖn, më

ra mét thêi k× míi cho ®Êt n­íc v­ît qua thêi k× khñng ho¶ng ®Ó b­íc vµo giai ®o¹n ph¸t triÓn m¹nh

mÏ vµ ngµy cµng v÷ng ch¾c . §Êt n­íc ta b­íc vµo mét thêi k× míi: më cöa giao l­u vµ dïng con

®­êng c«ng nghiÖp hãa - hiÖn ®Þa hãa ®Ó ®­a ®Êt n­íc v­¬n ®Õn môc tiªu d©n giµu - n­íc m¹nh - x·

héi c«ng b»ng, d©n chñ, v¨n minh. Trong qu¸ tr×nh ho¹ch ®Þnh chiÕn l­îc ph¸t triÓn ®Êt n­íc theo

®­êng lèi “v¨n hãa soi ®­êng cho kiÕn quèc” (Hå ChÝ Minh), §¶ng ta nhanh chãng nhËn ra r»ng cÇn

ph¶i cã sù kÕt hîp hµi hßa gi÷a ph¸t triÓn kinh tÕ, khoa häc, kÜ thuËt, c«ng nghÖ… víi viÖc b¶o tån,

ph¸t huy néi lùc v¨n hãa, gi÷ g×n vµ ph¸t huy b¶n s¾c v¨n hãa cña d©n téc. §iÒu nµy ®· ®­îc minh

chøng b»ng viÖc §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ®· dµnh h¼n Héi nghÞ Trung ­¬ng khãa VIII ®Ó bµn vÒ

v¨n hãa trong t×nh h×nh míi. Néi dung chiÕn l­îc trong NghÞ quyÕt cña Héi nghÞ lµ “X©y dùng vµ

ph¸t triÓn nÒn v¨n hãa ViÖt Nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc” [9, tr.7].

Bªn c¹nh ®ã, §¶ng ta ®· x¸c ®Þnh chiÕn l­îc v¨n hãa lµ chiÕn l­îc x©y dùng con ng­êi ViÖt

Nam, x©y dùng nh©n c¸ch ViÖt Nam. Gi¸o s­ - ViÖn sÜ Ph¹m Minh H¹c ®· nhËn ®Þnh: “Nãi ®Õn v¨n

hãa lµ ph¶i nãi ®Õn con ng­êi, mµ nãi ®Õn con ng­êi tr­íc hÕt ph¶i nãi ®Õn t×nh c¶m, t­ t­ëng, t©m

lÝ, t­ duy, chÝnh trÞ… §ã lµ cèt lâi cña v¨n hãa. LÞch sö v¨n hãa lµ lÞch sö con ng­êi vµ loµi ng­êi.

Con ng­êi t¹o ra v¨n hãa vµ v¨n hãa lµm cho con ng­êi trë thµnh ng­êi” [84, tr.188]. Cïng lÏ ®ã,

hiÖn nay, ng­êi ta cßn quan t©m ®Õn mét biÓu hiÖn hÕt søc ®¸ng quan t©m cña v¨n hãa, c¸i thÓ hiÖn

trùc tiÕp th¸i ®é cña con ng­êi, ®ã lµ øng xö, øng xö cã v¨n hãa vµ ë møc ®é tinh tuyÓn: v¨n hãa øng

xö cña con ng­êi. §· lµ con ng­êi mang tÝnh nh©n lo¹i phæ biÕn th× ai còng ph¶i quan t©m ®Õn mèi

quan hÖ, th¸i ®é øng xö víi nh÷ng vÊn ®Ò lín nh­: gi÷a ng­êi víi ng­êi, víi gia ®×nh, x· héi, víi tù

nhiªn… DÜ nhiªn, øng xö v¨n hãa ë mçi céng ®ång téc ng­êi cã nh÷ng yÕu tè ®ång nhÊt vµ kh¸c

biÖt. Ng­êi ViÖt øng xö kh¸c víi ng­êi M­êng, M«ng, Tµy, Th¸i… trong tÝn ng­ìng, t×nh c¶m,

quan hÖ gia ®×nh, h«n nh©n, ®êi sèng vËt chÊt… §iÒu nµy ®· ®­îc chøng minh rÊt râ trong thùc tiÔn

v¨n hãa øng xö phong phó vµ sinh ®éng cña mçi d©n téc. VËy nªn, øng xö v¨n hãa lµ mét vÊn ®Ò cã

néi hµm réng vµ phøc t¹p, do ®ã, viÖc t×m hiÓu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt còng gÆp khã kh¨n

bëi sù më réng vµ phøc t¹p cña vÊn ®Ò, tõ kh¸i niÖm ®Õn thùc tiÔn.

Víi mong muèn kh¼ng ®Þnh hµnh trang kh«ng thÓ thiÕu ®­îc cña ng­êi ViÖt trªn con ®­êng

v¨n hãa hiÖn t¹i chÝnh lµ truyÒn thèng øng xö x· héi, truyÒn thèng v¨n hãa øng xö ®· ®­îc kÕt tinh

tõ ®êi sèng v¨n hãa cæ truyÒn tõ rÊt l©u ®êi nªn chóng t«i quyÕt t©m ®i t×m nh÷ng nÐt v¨n hãa øng xö

cña ng­êi ViÖt trong v¨n häc trung ®¹i, ®Æc biÖt lµ trong c¸c truyÖn th¬ N«m, lµ mét c¸ch ®Ó kh¼ng

®Þnh v¨n hãa øng xö ®ång thêi còng lµ mét vÊn ®Ò cã tÝnh chÊt cèt lâi, cã ¶nh h­ëng s©u réng ®Õn

nhiÒu thÕ hÖ ng­êi ViÖt sau nµy.

2. LÞch sö vÊn ®Ò

C¸ch ®©y h¬n s¸u m­¬i n¨m, §µo Duy Anh ®· ®Æt viªn g¹ch ®Çu tiªn cho lÜnh vùc nghiªn cøu

v¨n hãa ViÖt Nam khi cuèn “ViÖt Nam v¨n hãa sö c­¬ng” cña «ng ®­îc Quan H¶i Tïng Th­ Ên

hµnh (n¨m 1938). Tõ ®ã ®Õn nay ®· cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ v¨n hãa c¸c vïng miÒn,

v¨n hãa c¸c d©n téc cña c¸c t¸c gi¶ næi tiÕng nh­ : TrÇn Quèc V­îng, Toan AÙnh, Phan Ngäc, TrÇn

Ngäc Thªm… Cã thÓ kÓ ®Õn V¨n hãa d©n gian ViÖt Nam trong bèi c¶nh v¨n hãa §«ng Nam AÙ (GS.

§inh Gia Kh¸nh), Kh¸i niÖm vµ quan niÖm vÒ v¨n hãa (TS. §ç V¨n Khang), V¨n hãa ViÖt Nam vµ

c¸ch tiÕp cËn míi (GS. Phan Ngäc), MÊy vÊn ®Ò v¨n hãa vµ ph¸t triÓn ViÖt Nam hiÖn nay (GS. Vò

Khiªu vµ GS. Ph¹m Xu©n Nam), V¨n hãa vµ ph¸t triÓn (GS. Tr­êng L­u), X©y dùng nÒn v¨n hãa

míi ë n­íc ta hiÖn nay (GS.TS. NguyÔn Duy Quý vµ GS.PTS §ç Huy)…

Chóng t«i nhËn thÊy cã kh¸ nhiÒu c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt

nh­:

- V¨n hãa giao tiÕp cña Ph¹m Vò Dòng (1996).

- V¨n hãa øng xö c¸c d©n téc ViÖt Nam do PGS.TS Lª Nh­ Hoa chñ biªn (2002).

- NghÖ thuËt øng xö cña ng­êi ViÖt cña t¸c gi¶ Phan Minh Th¶o (2003)

- V¨n hãa øng xö truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt cña TS. La V¨n Qu¸n (2007)

TÊt c¶ c¸c c«ng tr×nh nªu trªn chñ yÕu nghiªn cøu c¸c ®Æc tr­ng giao tiÕp øng xö trong m«i

tr­êng gia ®×nh, x· héi vµ øng xö víi tù nhiªn cña ng­êi ViÖt, nh­ng ch­a cã c«ng tr×nh nghiªn cøu

nµo nghiªn cøu chuyªn s©u vµ thùc sù ®Çy ®ñ vÒ v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt qua v¨n häc.

GÇn víi ®Ò tµi luËn v¨n quan t©m cã c«ng tr×nh: “ThÕ øng xö x· héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt

ch©u thæ B¾c bé qua mét sè ca dao - tôc ng÷” cña TrÇn Thóy Anh, gi¶ng viªn §¹i häc Khoa häc X·

héi vµ Nh©n V¨n Hµ Néi. ë c«ng tr×nh nµy, t¸c gi¶ TrÇn Thóy Anh nghiªn cøu truyÒn thèng øng xö

x· héi cña ng­êi ViÖt trong c¸i n«i v¨n hãa ch©u thæ B¾c bé ®­îc c« ®äng vµ ®óc kÕt qua ca dao vµ

tôc ng÷. T¸c gi¶ ®· lÊy ca dao vµ tôc ng÷ lµm ®iÓm tùa ®Ó tõ ®ã, h×nh dung mét c¸ch sinh ®éng vµ

s©u s¾c bé mÆt lÞch sö, chiÒu s©u v¨n hãa vµ c¸c s¾c th¸i riªng biÖt, kÓ c¶ nh÷ng tiÕp biÕn v¨n hãa

cña thÕ øng xö x· héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt ch©u thæ B¾c bé.

Ngoµi ra, chóng t«i còng quan t©m ®Õn luËn v¨n th¹c sÜ Ng÷ v¨n “TruyÒn thèng v¨n hãa

ng­êi ViÖt trong TruyÖn KiÒu” cña t¸c gi¶ §Æng V¨n Kim - Tr­êng §¹i häc S­ Ph¹m Tp. HCM.

Trong luËn v¨n nµy, t¸c gi¶ ®· cã sù so s¸nh, ®èi chiÕu kh¸ tØ mØ gi÷a TruyÖn KiÒu cña NguyÔn Du

víi Kim V©n KiÒu truyÖn cña Thanh T©m Tµi Nh©n (Trung Quèc). Qua ®ã, t¸c gi¶ ®· cè g¾ng chØ ra

nh÷ng nÐt cã tÝnh truyÒn thèng cña v¨n hãa ViÖt Nam, hÖ thèng l¹i nh÷ng nÐt v¨n hãa cã tÝnh truyÒn

thèng cña ng­êi ViÖt.

Riªng vÒ lÜnh vùc nghiªn cøu truyÖn th¬ N«m cña ng­êi ViÖt, chóng t«i nhËn thÊy cã kh¸

nhiÒu c«ng tr×nh nh­:

- TruyÖn N«m b×nh d©n cña ng­êi ViÖt, lÞch sö h×nh thµnh vµ b¶n chÊt thÓ lo¹i, luËn ¸n phã

tiÕn sÜ khoa häc Ng÷ v¨n cña t¸c gi¶ KiÒu Thu Ho¹ch.

- TruyÖn KiÒu vµ thÓ lo¹i truyÖn N«m cña t¸c gi¶ §Æng Thanh Lª.

- Ng«n ng÷ nh©n vËt trong truyÖn N«m, luËn ¸n phã tiÕn sÜ cña t¸c gi¶ §inh ThÞ Khang.

- Ng«n ng÷ nh©n vËt trong truyÖn th¬ N«m b¸c häc, luËn ¸n tiÕn sÜ Ng÷ v¨n cña t¸c gi¶ Lª ThÞ

Hång Minh.

- H×nh t­îng nh©n vËt phô n÷ trong truyÖn N«m tµi tö giai nh©n, luËn ¸n phã tiÕn sÜ khoa häc

Ng÷ v¨n cña t¸c gi¶ NguyÔn ThÞ ChiÕn.

HoÆc c¸c bµi viÕt ®¨ng trªn t¹p chÝ V¨n häc, V¨n hãa d©n gian nh­: Nh©n vËt phô n÷ qua mét

sè truyÖn N«m cña §Æng Thanh Lª, Thi ph¸p truyÖn N«m cña KiÒu Thu Ho¹ch, ThÓ tµi tö giai

nh©n" trong truyÖn th¬ N«m ViÖt Nam cña TrÇn Quang Huy, ¶nh h­ëng PhËt gi¸o trong truyÖn

N«m Quan ©m ThÞ KÝnh cña §inh ThÞ Khang, TruyÖn KiÒu vµ v¨n hãa nghÜa t×nh ViÖt Nam cña Lª

§×nh Kþ.

Trong c¸c t¸c phÈm nµy, c¸c t¸c gi¶ chñ yÕu ®i s©u vµo nghiªn cøu khÝa c¹nh thÓ lo¹i, ng«n

ng÷ vµ nh©n vËt cña lo¹i h×nh truyÖn th¬ N«m ng­êi ViÖt, ch­a cã c«ng tr×nh nµo ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò

truyÒn thèng v¨n hãa nãi chung, hoÆc v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt nãi riªng.

Trªn ®©y, chóng t«i ®· l­îc ghi l¹i mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ v¨n hãa, v¨n hãa øng xö

cña ng­êi ViÖt vµ thÓ lo¹i truyÖn N«m. V× nh÷ng nguyªn nh©n kh¸ch quan vµ n¨ng lùc chñ quan,

chóng t«i rÊt lÊy lµm tiÕc lµ ch­a thÓ tiÕp cËn vµ thèng kª ®Çy ®ñ c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ v¨n

hãa øng xö cña ng­êi ViÖt qua v¨n häc ®· ®­îc c«ng bè. V× vËy, trong khu«n khæ tµi liÖu nghiªn

cøu cã ®­îc, chóng t«i rÊt tr©n träng c¸c quan ®iÓm, nh÷ng ý kiÕn mµ c¸c nhµ khoa häc ®· ®Ò xuÊt.

Nh÷ng ý kiÕn quý gi¸ Êy sÏ gióp chóng t«i cã nh÷ng ®Þnh h­íng ®óng ®¾n vÒ mÆt ph­¬ng ph¸p luËn

vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu, còng nh­ vÒ mÆt t­ liÖu tham kh¶o ®Ó cã thÓ hoµn thµnh nhiÖm vô ®·

®Æt ra cña luËn v¨n nµy.

3. Môc ®Ých nghiªn cøu

LuËn v¨n cã môc ®Ých nghiªn cøu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt qua mét sè truyÖn th¬ N«m

tiªu biÓu thÕ kØ XVIII - XIX nh»m t×m ra ®­îc ¶nh h­ëng cña thÕ øng xö víi t­ c¸ch lµ quan niÖm

sèng, lèi sèng, nÕp sèng, lèi hµnh ®éng cña mét céng ®ång ng­êi trong ®êi sèng thùc tÕ ®Õn v¨n

häc.

4. Ph¹m vi nghiªn cøu vµ nh÷ng ®ãng gãp cña luËn v¨n

LuËn v¨n dïng ca dao, tôc ng÷ lµm ®iÓm tùa ®Ó so s¸nh víi mét sè truyÖn th¬ N«m tiªu biÓu

thÕ kØ XVIII - XIX nh­ truyÖn Lý C«ng, Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn, truyÖn Phan TrÇn, Ph¹m C«ng

Cóc Hoa, Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, Tèng Tr©n Cóc Hoa, L©m Sanh Xu©n N­¬ng, Ph­¬ng Hoa, TruyÖn

Hoa Tiªn, Song Tinh, S¬ kÝnh t©n trang, NhÞ §é Mai, TruyÖn KiÒu, Lôc V©n Tiªn… Tõ ®ã, luËn v¨n

cè g¾ng chØ ra vµ hÖ thèng nh÷ng nÐt øng xö tiªu biÓu cña ng­êi ViÖt ®· thÓ hiÖn trong c¸c t¸c phÈm

truyÖn th¬ còng nh­ ®· trë thµnh chuÈn mùc øng xö trong ®êi sèng.

Tõ môc ®Ých nghiªn cøu vµ ph¹m vi nghiªn cøu cña luËn v¨n, chóng t«i cè g¾ng t×m hiÓu thÓ

lo¹i truyÖn th¬ N«m cña ng­êi ViÖt tõ mét gãc nh×n míi: gãc nh×n tõ truyÒn thèng v¨n hãa ViÖt.

Tuy nhiªn, tr­íc giíi h¹n mªnh m«ng cña truyÒn thèng v¨n hãa ViÖt, chóng t«i chØ xin ®i vµo v¨n

hãa øng xö, lµ nh÷ng nÕp c­ xö trong cuéc sèng hµng ngµy cña «ng cha ta ®· ®i vµo truyÖn th¬

N«m.

Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn luËn v¨n, chóng t«i cã ý thøc tiÕp thu c¸ch lµm v¨n hãa so s¸nh ®Ó

cã thÓ chØ ra ®­îc ®©u lµ nÐt v¨n hãa thuÇn ViÖt vµ ®©u lµ nh÷ng nh÷ng ¶nh h­ëng cña v¨n hãa

ngo¹i sinh ®Õn v¨n hãa, ®Æc biÖt lµ v¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt. Chóng t«i hi väng r»ng luËn v¨n sÏ

cung cÊp phÇn nµo mét c¸ch nh×n míi vÒ truyÖn th¬ N«m ng­êi ViÖt tõ gãc ®é v¨n hãa øng xö, còng

nh­ nh÷ng lÝ gi¶i kh¸ thó vÞ vÒ v¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt qua thÓ lo¹i nµy.

Do dung l­îng cã h¹n cña luËn v¨n vµ h¹n chÕ vÒ mÆt s­u tËp tµi liÖu nghiªn cøu nªn cã thÓ

chóng t«i ch­a kh¸i qu¸t mét c¸ch trän vÑn vµ hÖ thèng ®­îc ®Çy ®ñ v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt.

Xin phÐp sÏ ®­îc trë l¹i trong mét c«ng tr×nh nghiªn cøu kh¸c vµo mét thêi ®iÓm thÝch hîp.

5. Ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu

Do nghiªn cøu vÒ v¨n hãa øng xö, nghÜa lµ t×m hiÓu vÒ nh÷ng gi¸ trÞ t­íng ®èi æn ®Þnh cña

céng ®ång ng­êi ViÖt qua kh«ng gian vµ thêi gian, nªn ch¾c ch¾n luËn v¨n ph¶i sö dông ph­¬ng

ph¸p lÞch sö. Bªn c¹nh ®ã, luËn v¨n cßn sö dông c¸c ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu liªn ngµnh v¨n hãa vµ

v¨n häc, chñ yÕu lµ c¸c thao t¸c thèng kª, ph©n tÝch, tæng hîp vµ so s¸nh.

6. KÕt cÊu cña luËn v¨n

Ngoµi phÇn Më ®Çu, KÕt luËn vµ Tµi liÖu tham kh¶o, luËn v¨n ®­îc cÊu t¹o thµnh ba ch­¬ng:

- Ch­¬ng 1: TruyÖn th¬ N«m

Trong ch­¬ng nµy, chóng t«i chñ yÕu tr×nh bµy kh¸i qu¸t vÒ sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn, c¸c kiÓu

ph©n lo¹i còng nh­ néi dung chÝnh vµ h×nh thøc nghÖ thuËt cña thÓ lo¹i truyÖn N«m cña ng­êi ViÖt.

- Ch­¬ng 2: V¨n hãa vµ v¨n hãa øng xö

ë ch­¬ng nµy, chóng t«i giíi thiÖu c¸c kh¸i niÖm v¨n hãa, øng xö, v¨n hãa øng xö, v¨n hãa

giao tiÕp. Trong ®ã, chóng t«i còng kh¸i qu¸t v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt vµ b­íc ®Çu t×m hiÓu

¶nh h­ëng cña t­ t­ëng v¨n hãa ngo¹i sinh ®Õn v¨n hãa b¶n ®Þa. §ã lµ ¶nh h­ëng cña PhËt gi¸o, §¹o

gi¸o, Nho gi¸o trong ®êi sèng v¨n hãa tinh thÇn cña ng­êi ViÖt, tõ ®ã lan táa ra thµnh nh÷ng øng xö

trong m«i tr­êng x· héi, øng xö gi÷a ng­êi víi ng­êi. §ång thêi, chóng t«i còng mong muèn chØ ra

®­îc sù dung hßa cña tÝn ng­ìng b¶n ®Þa víi tam gi¸o, chøng tá ng­êi ViÖt ®· biÕn ®æi mét c¸ch

khÐo lÐo nh÷ng häc thuyÕt triÕt häc - t«n gi¸o cña n­íc ngoµi thµnh nh÷ng quan niÖm gÇn gòi víi

®êi sèng x· héi ViÖt Nam, vµ dïng nã nh­ nh÷ng quan niÖm sèng thiÕt thùc, gÇn gòi, dÔ hiÓu vµ dÔ

øng dông.

- Ch­¬ng 3: V¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt trong truyÖn th¬ N«m.

ë ch­¬ng nµy, chóng t«i b­íc ®Çu t×m hiÓu vµ giíi thiÖu kh¸i qu¸t c¸c nÐt v¨n hãa øng xö cña

ng­êi ViÖt t×m thÊy ®­îc qua c¸c truyÖn th¬ N«m theo c¸c mèi quan hÖ chÝnh cña con ng­êi: quan

hÖ víi tù nhiªn, quan hÖ víi x· héi vµ quan hÖ víi gia ®×nh.

CHÖÔNG 1

TRUYEÄN THÔ NOÂM

1.1. Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn

TruyÖn N«m lµ mét thÓ lo¹i kh¸ ®éc ®¸o cña v¨n häc d©n téc. RÊt tiÕc lµ cho ®Õn nay chóng

ta ch­a kh¼ng ®Þnh ®­îc nã ra ®êi tõ lóc nµo vµ h×nh th¸i ®Çu tiªn cña nã nh­ thÕ nµo. Trong kho

tµng truyÖn N«m cßn l¹i hiÖn nay, cã lo¹i viÕt b»ng thÓ th¬ lôc b¸t, cã lo¹i viÕt b»ng thÓ th¬ §­êng

luËt. Theo Gi¸o s­ NguyÔn Léc [61], truyÖn N«m §­êng luËt ra ®êi tr­íc thÕ kØ XVIII, tõ thÕ kØ

XVIII trë ®i kh«ng thÊy cã n÷a. Cßn truyÖn N«m lôc b¸t th× ch­a râ ra ®êi lóc nµo, chØ biÕt nã ph¸t

triÓn m¹nh nhÊt trong giai ®o¹n nöa cuèi thÕ kØ XVIII ®Õn nöa ®Çu thÕ kØ XIX. RÊt cã thÓ truyÖn

N«m §­êng luËt ra ®êi tr­íc truyÖn N«m lôc b¸t, nh­ng dï ®iÒu ®ã cã ®óng ®i ch¨ng n÷a th× vÉn

kh«ng cã nghÜa truyÖn N«m §­êng luËt lµ h×nh th¸i ®Çu tiªn cña thÓ lo¹i truyÖn N«m. Chóng ta ®Òu

biÕt r»ng trong nÒn v¨n häc d©n gian cña ta, c¶ hai thÓ lo¹i tr÷ t×nh vµ tù sù ®Òu ph¸t triÓn rÊt sím, vµ

trªn nÒn t¶ng Êy, mét h×nh thøc tù sù cã vÇn nh­ thÓ lo¹i vÌ còng cã thÓ ra ®êi tõ l©u trong nÒn v¨n

häc d©n téc. Ph¶i ch¨ng tiÒn th©n cña thÓ lo¹i truyÖn N«m lµ ë trong v¨n häc d©n gian?

TruyÖn N«m lµ mét bé phËn v¨n häc kh¸ ®éc ®¸o vµ cã gi¸ trÞ cña nÒn v¨n häc ViÖt Nam.

§©y lµ lo¹i h×nh tù sù cã kh¶ n¨ng ph¶n ¸nh hiÖn thùc víi mét ph¹m vi t­¬ng ®èi réng lín, v× vËy

còng cã ý kiÕn gäi truyÖn th¬ N«m lµ trung thiªn tiÓu thuyÕt (tiÓu thuyÕt võa). Bé phËn v¨n häc nµy

cã mét sè l­îng kh¸ lín vµ cã vÞ trÝ rÊt quan träng trong trong ®êi sèng tinh thÇn cña ng­êi b×nh d©n

x­a.

Gi¸ trÞ cña truyÖn th¬ N«m ®· ®­îc kh¼ng ®Þnh qua thêi gian tån t¹i cña nã vµ lßng yªu thÝch

cña quÇn chóng lao ®éng ë nhiÒu thÕ hÖ. Tuy nhiªn, hiÖn t¹i, khi nghiªn cøu bé phËn v¨n häc nµy,

chóng ta sÏ gÆp mét sè vÊn ®Ò khã gi¶i quyÕt nh­: nguån gèc, sù ph¸t triÓn, thêi ®iÓm s¸ng t¸c cña

c¸c t¸c phÈm truyÖn th¬ N«m. TÊt nhiªn, nhiÒu nhµ nghiªn cøu còng ®· rÊt quan t©m vµ b­íc ®Çu

còng ®· cã ®­îc nh÷ng ý kiÕn vÒ c¸c vÊn ®Ò trªn, tuy tÊt c¶ míi dõng l¹i ë møc ®é nh÷ng gi¶ thiÕt.

Theo Gi¸o s­ §Æng Thanh Lª [59, tr.50] “Sù ra ®êi cña truyÖn N«m b¾t nguån tõ mét yªu

cÇu ph¶n ¸nh x· héi víi nh÷ng néi dung thêi ®¹i còng nh­ víi nh÷ng ®iÒu kiÖn thùc tiÔn cña b¶n

th©n thêi ®¹i Êy”. Vµo thÕ kØ XVI, chÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam ®· béc lé nhiÒu mÆt m©u thuÉn víi

xu thÕ cña thêi ®¹i vµ sù tiÕn triÓn cña lÞch sö d©n téc. ChÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ quan liªu cña

triÒu Lª ngµy cµng tá ra bÊt lùc tr­íc hai m©u thuÉn c¬ b¶n, s©u s¾c: m©u thuÉn gi÷a c¸c phe ph¸i

phong kiÕn cÇm quyÒn trong néi bé giai cÊp thèng trÞ vµ m©u thuÉn gi÷a c¸c tÇng líp nh©n d©n bÞ trÞ,

chñ yÕu lµ n«ng d©n, víi triÒu ®×nh. HÖ qu¶ tÊt yÕu lµ vµo ®Çu thÕ kØ XVI, do sù bïng næ cña nh÷ng

m©u thuÉn ®ã, triÒu Lª ®· sôp ®æ. Nhµ M¹c lªn thay, lóc ®Çu tuy cã nh÷ng cè g¾ng nhÊt ®Þnh, song

rèt cuéc, nh÷ng m©u thuÉn cè h÷u cña chÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ theo m« h×nh Nho gi¸o lçi thêi

l¹i tiÕp tôc ph¸t triÓn dÉn ®Õn n¹n chia c¾t ®Êt n­íc vµ néi chiÕn phong kiÕn (TrÞnh - M¹c, TrÞnh -

NguyÔn) kÐo dµi hµng tr¨m n¨m, ph¸ vì sù thèng nhÊt ®Êt n­íc, lµm cho cuéc sèng nh©n d©n ngµy

cµng khæ cùc, lÇm than. Nh÷ng cuéc næi dËy cña n«ng d©n ®· xuÊt hiÖn ®©y ®ã tõ thÕ kØ XVI, ®Õn

kho¶ng thÕ kØ XVIII trë ®i, nh÷ng m©u thuÉn chÊt chøa trong lßng x· héi phong kiÕn ngµy cµng trë

nªn gay g¾t vµ bïng næ thµnh nh÷ng cuéc khëi nghÜa n«ng d©n diÔn ra triÒn miªn ë kh¾p n¬i. §Õn

thÕ kØ XVIII, chÕ ®é phong kiÕn ®· b­íc vµo giai ®o¹n khñng ho¶ng s©u s¾c vµ toµn diÖn. Nh÷ng

biÕn ®éng x· héi nh­ thÕ ch¼ng nh÷ng ®· lµm rung chuyÓn ®Õn tËn gèc nÒn t¶ng t­ t­ëng, nÒn t¶ng

®¹o ®øc cña chÕ ®é phong kiÕn mµ cßn lµ c¬ së cho sù n¶y sinh vµ ph¸t triÓn t­ t­ëng nh©n v¨n cña

thêi ®¹i, ®ång thêi còng lµ céi nguån t­ t­ëng nh©n v¨n trong c¸c truyÖn th¬ N«m.

NÕu nh­ ë thÕ kØ XV, cïng víi sù ph¸t triÓn cña chÕ ®é qu©n chñ chuyªn chÕ, giai cÊp phong

kiÕn thèng trÞ cã xu h­íng h¹n chÕ nghÖ thuËt d©n gian, gß Ðp nÒn v¨n hãa cña nh©n d©n vµo nh÷ng

khu«n vµng th­íc ngäc cña nÒn v¨n hãa chÝnh thèng th× sang thÕ kØ XVI - XVII, do sù suy yÕu vµ

r¹n vì cña chÕ ®é tËp quyÒn chuyªn chÕ, vµ nhÊt lµ do søc quËt khëi m·nh liÖt cña nh©n d©n, nÒn v¨n

hãa - v¨n häc d©n gian l¹i cã c¬ së ph¸t triÓn m¹nh mÏ. NghÖ thuËt thñ c«ng mÜ nghÖ d©n gian rÊt

ph¸t triÓn, nhÊt lµ c¸c lo¹i tranh kh¾c gç, tranh d©n gian cña lµng §«ng Hå, Hµng Trèng… §Æc biÖt,

c¸c tranh nh­ §¸nh ghen, Høng dõa ®Òu cã ghi thªm nh÷ng c©u lôc b¸t rÊt thó vÞ, rÊt gÇn gòi víi

nh÷ng c©u th¬ n«m na, méc m¹c trong c¸c truyÖn N«m:

Khen ai khÐo dùng nªn dõa .

§Êy trÌo, ®©y høng cho võa mét ®«i.

TÝnh chÊt suy tµn cña chÕ ®é phong kiÕn kh«ng chØ béc lé ë m©u thuÉn giai cÊp mµ nã cßn

®Èy m¹nh sù ph©n hãa trong néi bé giai cÊp thèng trÞ, ®Æc biÖt lµ sù ph©n hãa trong t­ t­ëng t×nh

c¶m. Thùc tÕ nµy lµm n¶y sinh mét hiÖn t­îng: hÇu nh­ nh÷ng c©y bót tªn tuæi trªn v¨n ®µn lóc nµy

l¹i lµ nh÷ng ng­êi kh«ng gi÷ nh÷ng ®Þa vÞ träng tr¸ch ë triÒu ®×nh. PhÇn lín hä lµ nh÷ng ng­êi gi÷

nh÷ng chøc vô quan tr­êng bËc thÊp nh­ §Æng TrÇn C«n, Cao B¸ Qu¸t… NhiÒu ng­êi ë Èn vµ cßn

mét sè ®«ng nh÷ng nho sÜ b×nh d©n - nh÷ng ng­êi kh«ng chÞu sù ®µo t¹o chÝnh quy, hoµn chØnh cña

nÒn gi¸o dôc phong kiÕn, kh«ng theo ®uæi con ®­êng khoa cö, danh väng. Nh÷ng nho sÜ nµy cã c¶nh

sèng thanh bÇn, gÇn gòi víi ®êi sèng cña quÇn chóng nh©n d©n vµ hä ®· tiÕp thu t­ t­ëng t×nh c¶m,

truyÒn thèng nh©n ®¹o cña nh©n d©n. Nh÷ng con ng­êi trÝ thøc cã nh·n quan s¸ng suèt vµ tinh thÇn

tiÕn bé ®· ®em t×nh c¶m vµ tµi n¨ng cña m×nh g¾n bã víi tiÕng nãi cña nh©n d©n vµ yªu cÇu cña thêi

®¹i víi mét sù ®ång t×nh, ®ång c¶m s©u s¾c. Vµ nh­ vËy, truyÖn N«m ra ®êi nh­ mét thÓ lo¹i v¨n

häc cã ®Æc ®iÓm vµ quy m« ®¸p øng ®­îc yªu cÇu cña x· héi. Hay nãi nh­ Gi¸o s­ §Æng Thanh Lª

[59, tr.57] “truyÖn N«m lµ s¶n phÈm v¨n häc vµo thêi k× phong kiÕn suy tµn, mang ý nghÜa ph¶n ¸nh

mét thêi k× bïng næ m¹nh mÏ cña ®Êu tranh giai cÊp d­íi chÕ ®é phong kiÕn”.

H×nh thøc ®Çu tiªn cña c¸c truyÖn th¬ N«m cã lÏ lµ nh÷ng bµi h¸t tù sù cña c¸c nghÖ nh©n h¸t

rong. (HiÖn t­îng h¸t rong xuÊt hiÖn ë n­íc ta tõ thÕ kØ nµo th× ch­a cã t­ liÖu lÞch sö nµo x¸c ®Þnh,

chØ biÕt r»ng khi cã c¸c ®« thÞ th× ®· xuÊt hiÖn nhiÒu ng­êi sèng b»ng nghÒ nµy, nhÊt lµ sau thÕ kØ

XV). Nh÷ng bµi h¸t tù sù nµy phÇn lín ®­îc c¸c nghÖ nh©n s¸ng t¸c hoÆc dùa trªn c¬ së cña truyÖn

cæ d©n gian, hoÆc rót ra tõ mét truyÖn th¬ N«m ®· cã tr­íc ®ã. Cµng vÒ sau, nh÷ng bµi h¸t nµy cµng

®­îc thªm th¾t vÒ mÆt néi dung còng nh­ nghÖ thuËt vµ ®Õn mét lóc nµo ®ã, bµi h¸t ®­îc ghi l¹i

thµnh s¸ch, chÝnh thøc trë thµnh mét truyÖn N«m. Cã thÓ kÓ ®Õn mét sè truyÖn th¬ N«m h×nh thµnh

theo kiÓu nµy lµ: Tr­¬ng Chi, TÊm C¸m… Nguån gèc ra ®êi thø hai cña c¸c truyÖn th¬ N«m lµ c¸c

nhµ chïa cöa PhËt. §Ó tuyªn truyÒn ®¹o PhËt cho c¸c tÝn ®å phÇn ®«ng kh«ng biÕt ch÷, mét sè nhµ

s­ cã häc ®· nghÜ ra c¸ch diÔn N«m mét sè sù tÝch trong kinh PhËt. H×nh thøc nµy ngµy cµng ph¸t

triÓn, lµ nguån gèc ra ®êi cña nhiÒu truyÖn th¬ N«m nh­: Quan ©m tèng tö b¶n h¹nh (d¹ng cæ cña

Quan ©m ThÞ KÝnh sau nµy), Nam H¶i Quan ©m b¶n h¹nh (d¹ng cæ cña truyÖn Bµ Chóa Ba)…

TruyÖn N«m ra ®êi vµ vµ tån t¹i ®Çu tiªn d­íi h×nh thøc truyÖn th¬ N«m truyÒn khÈu. Sau

mét thêi gian dµi, khi phong trµo truyÖn th¬ N«m truyÒn khÈu ph¸t triÓn m¹nh mÏ th× c¸c nho sÜ b×nh

d©n vµ b¸c häc ®· m¹nh d¹n sö dông lo¹i h×nh v¨n häc nµy ®Ó s¸ng t¸c hoÆc ghi chÐp l¹i nh÷ng

truyÖn th¬ N«m ®· cã tõ tr­íc. Tõ ®ã xuÊt hiÖn truyÖn N«m viÕt. Còng nh­ mäi h×nh th¸i s¸ng t¸c

kh¸c, truyÖn N«m kh«ng xuÊt hiÖn kÕ tiÕp nhau mét c¸ch døt kho¸t mµ mçi t¸c phÈm ®Òu tån t¹i

song song víi nh÷ng truyÖn N«m tr­íc hoÆc sau nã.

Cho ®Õn nay, chóng ta vÉn ch­a x¸c ®Þnh ®­îc truyÖn N«m viÕt xuÊt hiÖn vµo thêi gian nµo

vµ sù ph¸t triÓn cña nã trong lÞch sö v¨n häc do hÇu hÕt c¸c truyÖn N«m cßn l¹i ®Òu kh«ng cã tªn t¸c

gi¶ vµ thêi ®iÓm s¸ng t¸c. Theo sö s¸ch cò cßn ghi chÐp th× viÖc sö dông ch÷ N«m vµo s¸ng t¸c v¨n

häc ®· khëi ph¸t tõ thêi TrÇn, vµ kho¶ng cuèi thÕ kØ XIII - XIV ®· xuÊt hiÖn mét sè t¸c gia lµm th¬

N«m nh­ NguyÔn Thuyªn, NguyÔn SÜ Cè, Chu V¨n An, Hå Quý Ly… MÆc dï c¸c t¸c gia s¸ng t¸c

v¨n th¬ N«m thêi TrÇn ch­a nhiÒu nh­ng viÖc ng­êi ViÖt dïng ch÷ ViÖt ®Ó s¸ng t¸c v¨n häc còng lµ

mét sù kiÖn cã ý nghÜa chÝnh trÞ s©u s¾c, ®ång thêi ®Æt nÒn t¶ng cho sù ph¸t triÓn v¨n häc N«m c¸c

thÕ kØ sau.

ThÕ kØ XV lµ thêi k× ph¸t triÓn rùc rì cña v¨n häc d©n téc trong ®ã cã v¨n häc N«m. Ch÷

N«m ®­îc sö dông réng r·i trong mäi lÜnh vùc chÝnh trÞ - x· héi víi c¸c t¸c gi¶ tiªu biÓu nh­

NguyÔn Tr·i, Lª Th¸nh T«ng nh­ng cßn ®¬n ®iÖu vÒ thÓ lo¹i. Giai ®o¹n thÕ kØ XVI - XVII, v¨n häc

ch÷ N«m míi ph¸t huy thÕ m¹nh cña m×nh trong nhiÒu thÓ lo¹i kh¸c nhau. Ngoµi th¬ cßn cã phó,

diÔn ca lÞch sö, v·n, v¨n xu«i N«m víi c¸c t¸c gi¶ næi tiÕng nh­ NguyÔn BØnh Khiªm, Phïng Kh¾c

Khoan. Sù në ré cña c¸c thÓ v·n, ca khóc, diÔn ca lµ rÊt ®¸ng chó ý, lµm tiÒn ®Ò cho sù ph¸t triÓn thÓ

lo¹i truyÖn th¬ N«m sau nµy v× ë c¸c thÓ lo¹i nµy, c¸c t¸c gi¶ ®Òu ®· sö dông thuÇn thôc lèi th¬ lôc

b¸t vµ lôc b¸t biÕn thÓ, mét lèi th¬ rÊt quen thuéc cña thÓ lo¹i truyÖn th¬ N«m.

Ph¹m §×nh To¸i, mét ®ång t¸c gi¶ cña §¹i Nam quèc sö diÔn ca, cã lÏ lµ ng­êi ®Çu tiªn ®·

bµn mét c¸ch cÆn kÏ vÒ thÓ th¬ lôc b¸t. Thêi TrÇn ®· cã t¸c phÈm v¨n häc N«m nµo sö dông thÓ th¬

lôc b¸t ch­a? Chóng ta ch­a cã b»ng chøng cô thÓ ®Ó kh¼ng ®Þnh hay b¸c bá. Nh­ng t¸c phÈm v¨n

häc N«m lôc b¸t ë thêi Lª, thÕ kØ XVI – XVII vÉn cßn mét sè l­îng ®¸ng kÓ. Qua nh÷ng c©u lôc

b¸t trong B¸t gi¸p th­ëng ®µo v¨n (Lª §øc Mao) hay nh÷ng c©u h¸t cöa ®×nh ®­îc ghi chÐp trong

Nam phong gi¶i trµo (TrÇn Danh ¸n), chóng ta cã thÓ kh¼ng ®Þnh thÓ N«m lôc b¸t ®· kh«ng cßn xa

l¹ cuèi thÕ kØ XVI - ®Çu thÕ kØ XVII. Tõ nöa cuèi thÕ kØ XVI, Phïng Kh¾c Khoan cã L©m tuyÒn v·n

dµi trªn 200 c©u lôc b¸t. TiÕp theo ®ã, §µo Duy Tõ cã T­ Dung v·n, Ngäa Long c­¬ng v·n, mçi bµi

còng gÇn vµi tr¨n c©u lôc b¸t. Råi NguyÔn H÷u Hµo cã Song Tinh bÊt d¹, NguyÔn T«ng Khuª cã Sø

tr×nh t©n truyÖn ®Òu lµ nh÷ng t¸c phÈm lôc b¸t dµi. Riªng Thiªn Nam ng÷ lôc dµi ®Õn trªn t¸m ngµn

c©u lôc b¸t. Trong sè nh÷ng t¸c phÈm lôc b¸t nµy, t¸c phÈm cña Phïng Kh¾c Khoan, §µo Duy Tõ

chñ yÕu miªu t¶ c¶nh thiªn nhiªn, vµ th¸c ngô t©m sù, yÕu tè tù sù ch­a râ nÐt. T¸c phÈm cña

NguyÔn H÷u Hµo, NguyÔn T«ng Khuª yÕu tè tù sù râ nÐt h¬n nh­ng vÉn ch­a cã tÝnh c¸ch truyÖn

th¬. §¸ng chó ý h¬n c¶ lµ tËp Thiªn Nam ng÷ lôc, lµ mét t¸c phÈm diÔn ca lÞch sö, trong ®ã sù tÝch

cña nhiÒu nh©n vËt truyÒn thuyÕt vµ nh©n vËt lÞch sö ®­îc ghi l¹i mét c¸ch cô thÓ, chi tiÕt, cã tÝnh

c¸ch nh­ nh÷ng truyÖn th¬ râ rÖt. V× vËy, mÆc dï theo GS. KiÒu Thu Ho¹ch [50, tr.33]: “Ch­a cã t­

liÖu ch¾c ch¾n ®Ó x¸c ®Þnh sù xuÊt hiÖn cña truyÖn th¬ N«m sím h¬n thÕ kØ XVII. ThÕ kØ nµy xuÊt

hiÖn kh«ng nhiÒu truyÖn th¬ N«m, ®Æc biÖt truyÖn cã tÝnh chÊt t«n gi¸o - lÞch sö nhiÒu h¬n truyÖn

N«m x· héi. VÝ dô truyÖn Quan ¢ m tèng tö b¶n h¹nh (d¹ng cæ cña Quan ©m ThÞ KÝnh), Nam H¶i

Quan ©m b¶n h¹nh (d¹ng cæ cña truyÖn Bµ Chóa Ba)”… th× tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu trªn khiÕn chóng ta

cã thÓ tin r»ng cho dï ®Õn nay ch­a x¸c ®Þnh ®­îc mét truyÖn N«m lôc b¸t nµo ra ®êi tr­íc thÕ kØ

XVIII, nh­ng ch¾c ch¾n, tr­íc thÕ kØ XVIII, truyÖn N«m lôc b¸t ®· xuÊt hiÖn vµ ®· cã nh÷ng thµnh

tùu nhÊt ®Þnh mµ truyÖn N«m lôc b¸t giai ®o¹n nöa cuèi thÕ kØ XVIII - nöa ®Çu thÕ kØ XIX víi ®Ønh

cao chãi läi lµ TruyÖn KiÒu (NguyÔn Du) chØ lµ sù ph¸t triÓn tiÕp tôc, lµ sù n©ng cao ®Õn møc hoµn

chØnh mµ th«i.

Bªn c¹nh ®ã, c¸c nhµ nghiªn cøu ®· c¨n cø vµo mèi quan hÖ gi÷a néi dung t¸c phÈm vµ hiÖn

thùc ®êi sèng x· héi, c¨n cø vµo tµi liÖu cÊm ®o¸n cña giai cÊp thèng trÞ, c¨n cø vµo h×nh thøc ng«n

tõ vµ thÓ lo¹i ®Ó ®­a ra nhËn ®Þnh s¬ bé vÒ sù ph¸t triÓn cña truyÖn th¬ N«m. §ã lµ bé phËn v¨n häc

nµy ra ®êi vµ ph¸t triÓn tõ thÕ kØ XV ®Õn thÕ kØ XIX. Thêi k× ph¸t triÓn cùc thÞnh cña nã lµ tõ thÕ kØ

XVIII ®Õn thÕ kØ XIX, trong ®ã bao gåm phÇn lín c¸c truyÖn N«m l­u hµnh hiÖn nay. Cho ®Õn ®Çu

thÕ kØ XX, viÖc s¸ng t¸c truyÖn th¬ N«m dÇn dÇn chÊm døt v× c¸c thÓ lo¹i v¨n xu«i míi ra ®êi ®· ®ñ

søc thay thÕ nã.

1.2 VÊn ®Ò ph©n lo¹i

TruyÖn th¬ N«m cã mét sè l­îng kh¸ lín t¸c phÈm nh­ng chÊt l­îng néi dung, nghÖ thuËt l¹i

kh«ng ®ång ®Òu. Tõ l©u, giíi nghiªn cøu v¨n häc ®· quan t©m ®Õn sù ph©n lo¹i truyÖn N«m v× sù

tån t¹i trªn thùc tÕ hai lo¹i truyÖn: lo¹i nh­ Tèng Tr©n Cóc Hoa, Ph¹m T¶i Cóc Hoa, Lý C«ng,

Ph­¬ng Hoa… mét lo¹i kh¸c nh­ Hoa Tiªn, S¬ kÝnh t©n trang, TruyÖn KiÒu, Phan TrÇn, NhÞ ®é

mai, Lôc V©n Tiªn… Trong ®ã cã nh÷ng t¸c phÈm kh«ng cã t¸c gi¶, ®ßi hái mét sù ph©n tÝch vµ

nghiªn cøu nh­ hai hiÖn t­îng kh¸c biÖt cña cïng mét thÓ lo¹i.

Theo NguyÔn ThÞ ChiÕn [19, tr.11] tr­íc nh÷ng n¨m 1960 ®· xuÊt hiÖn quan ®iÓm chia

truyÖn N«m thµnh hai lo¹i: truyÖn N«m h÷u danh vµ truyÖn N«m khuyÕt danh. C¸ch ph©n chia nµy

®­îc thÓ hiÖn trong c«ng tr×nh L­îc th¶o lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam cña nhãm nghiªn cøu v¨n häc Lª

Quý §«n. Vµ sau ®ã, quan niÖm nµy l¹i ®­îc gi¸o s­ Bïi V¨n Nguyªn viÕt trong TruyÖn N«m

khuyÕt danh, mét hiÖn t­îng ®Æc biÖt cña v¨n häc ViÖt Nam. Theo t¸c gi¶, v¨n häc khuyÕt danh

chÝnh lµ cã tªn t¸c gi¶ nh­ng v× lý do nµo ®ã mµ thiÕu tªn ®i. C¸ch ph©n chia nµy thuÇn tóy vÒ mÆt

h×nh thøc, ch­a chó ý ®Õn ®Æc ®iÓm vÒ néi dung vµ thÓ lo¹i truyÖn N«m. Tõ nh÷ng n¨m s¸u m­¬i,

c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n häc cæ - trung ®¹i ®· t×m ®Õn c¸ch ph©n lo¹i míi. §ã lµ c¸ch chia truyÖn

N«m thµnh hai lo¹i: truyÖn N«m b¸c häc vµ truyÖn N«m b×nh d©n. Gi¸o s­ NguyÔn Léc [61] cho

r»ng: truyÖn N«m b×nh d©n lµ s¸ng t¸c cña nhµ Nho kh«ng thµnh ®¹t, sèng gÇn gòi víi nh©n d©n vµ

quÇn chóng lao ®éng. H×nh thøc nghÖ thuËt ®¬n gi¶n, néi dung thÓ hiÖn ®¹o ®øc trung - hiÕu - tiÕt -

nghÜa vµ cuéc ®Êu tranh b¶o vÖ t×nh yªu, h¹nh phóc gia ®×nh. HÇu hÕt nh÷ng t¸c phÈm lo¹i nµy lµ

khuyÕt danh. Cßn nh÷ng truyÖn N«m cã néi dung t­ t­ëng vµ tÝnh nghÖ thuËt cao, néi dung chÝnh lµ

gi¶i phãng t×nh c¶m, t×nh yªu tù do v­ît khái khu«n khæ lÔ gi¸o phong kiÕn ®­îc gäi lµ truyÖn N«m

b¸c häc. T¸c gi¶ cña lo¹i truyÖn N«m nµy lµ nh÷ng nhµ Nho cã häc vÊn cao. C¸ch ph©n lo¹i nµy dùa

trªn nh÷ng tiªu chÝ t­¬ng ®èi khoa häc, v× thÕ, quan ®iÓm nµy xuÊt hiÖn hÇu nh­ thay thÕ cho quan

®iÓm truyÖn N«m h÷u danh - khuyÕt danh. Gi¸o s­ TrÇn §×nh H­îu [19, tr.12] nhËn xÐt: “Ph¶i nãi

r»ng cho ®Õn NguyÔn §×nh ChiÓu, mét sè l­îng ®¸ng kÓ truyÖn N«m mµ ngµy nay nhiÒu nhµ nghiªn

cøu chia ra hai lo¹i b¸c häc vµ b×nh d©n ®· lµm cho thÓ lo¹i ®ã gÇn nh­ æn ®Þnh, cã nÒ nÕp vµ Ýt

nhiÒu ®· h×nh thµnh mét thø khu«n khæ khuynh h­íng”.

So víi quan ®iÓm h÷u danh - khuyÕt danh, quan ®iÓm b×nh d©n - b¸c häc lµ mét b­íc tiÕn

trong viÖc ph©n lo¹i vµ ®i s©u vµo thi ph¸p truyÖn N«m. C¸i míi cña quan ®iÓm nµy lµ ®· nh×n nhËn

truyÖn N«m qua thùc tiÔn v¨n häc mµ mét sè tiªu chÝ thi ph¸p häc. Sù kh¸c nhau cña hai lo¹i truyÖn

kh«ng ph¶i lµ ë chç cã hay kh«ng cã tªn t¸c gi¶ mµ lµ sù kh¸c nhau cña mét ®Æc ®iÓm thi ph¸p häc

nh­ tr×nh ®é t¸c gi¶, thao t¸c nghÖ thuËt, chñ ®Ò t¸c phÈm vµ ®Æc biÖt lµ lo¹i h×nh nh©n vËt. Sù ph©n

chia hîp lý hai lo¹i truyÖn N«m b×nh d©n - b¸c häc lµ tiÒn ®Ò ®Ó ®i s©u vµo hai lo¹i truyÖn N«m, ph¸t

hiÖn ra nh÷ng ®Æc tr­ng riªng cña tõng lo¹i. TruyÖn N«m b¸c häc chñ yÕu viÕt ®Ó ®äc, truyÖn N«m

b×nh d©n viÕt ®Ó kÓ.

§Ó tiÖn cho viÖc nghiªn cøu, hiÖn nay ng­êi ta tiÕn hµnh ph©n lo¹i c¸c truyÖn th¬ N«m theo

ba c¸ch sau

* Ph©n lo¹i dùa vµo nguån gèc ®Ò tµi: cã 2 lo¹i

- Cã nh÷ng truyÖn th¬ N«m lÊy ®Ò tµi tõ c¸c truyÖn cæ d©n gian nh­: Tr­¬ng Chi, TÊm C¸m,

Th¹ch Sanh…

- Cã nh÷ng truyÖn th¬ N«m cã nguån gèc ®Ò tµi tõ v¨n häc Trung Quèc nh­: TruyÖn Hoa

Tiªn, NhÞ §é Mai, truyÖn Phan TrÇn…

- L¹i cã nh÷ng truyÖn lÊy ®Ò tµi tõ nh÷ng s¸ng t¸c ch÷ H¸n, hoÆc nh÷ng sù tÝch ë ViÖt Nam

nh­: BÝch C©u k× ngé, truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa…

* Ph©n lo¹i dùa vµo t¸c gi¶: cã 2 lo¹i

- TruyÖn N«m h÷u danh: lµ nh÷ng truyÖn cßn tªn t¸c gi¶ nh­ truyÖn Hoa Tiªn (NguyÔn Huy

Tù), truyÖn Song Tinh (NguyÔn H÷u Hµo), TruyÖn KiÒu (NguyÔn Du)… Tuy nhiªn lo¹i nµy cßn l¹i

kh«ng nhiÒu vµ hÇu hÕt truyÖn N«m h÷u danh ®Òu lµ truyÖn N«m b¸c häc.

- TruyÖn N«m khuyÕt danh: lµ nh÷ng truyÖn kh«ng cßn tªn t¸c gi¶ nh­ Tèng Tr©n Cóc Hoa,

Ph¹m C«ng Cóc Hoa, Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, L©m Sanh Xu©n N­¬ng, Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn…

HÇu hÕt c¸c truyÖn N«m khuyÕt danh ®Òu lµ truyÖn N«m b×nh d©n.

* Ph©n lo¹i dùa vµo néi dung vµ h×nh thøc: cã 2 lo¹i

- TruyÖn N«m b×nh d©n: Do c¸c nho sÜ b×nh d©n s¸ng t¸c nªn cã néi dung mang ®Ëm tÝnh

d©n d· cña ng­êi lao ®éng vµ nghÖ thuËt méc m¹c, gi¶n dÞ. VÝ dô: Tèng Tr©n Cóc Hoa, Ph¹m C«ng

Cóc Hoa, Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, L©m Sanh Xu©n N­¬ng, Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn…

- TruyÖn N«m b¸c häc: Do c¸c nhµ nho thuéc tÇng líp trªn s¸ng t¸c nªn cã néi dung phøc

t¹p, t×nh tiÕt, t©m lÝ nh©n vËt vµ nghÖ thuËt ®iªu luyÖn h¬n so víi truyÖn N«m b×nh d©n. VÝ dô:

TruyÖn Song Tinh, Phan TrÇn, NhÞ ®é mai, TruyÖn KiÒu…

C¸ch ph©n lo¹i nµy còng cïng quan ®iÓm khi ph©n chia truyÖn N«m theo tiªu chÝ néi dung vµ

h×nh thøc thµnh hai lo¹i truyÖn N«m b¸c häc vµ truyÖn N«m b×nh d©n. Tuy vËy, ba c¸ch ph©n lo¹i

trªn chØ cã tÝnh chÊt t­¬ng ®èi vµ hiÖn nay, chóng ta vÉn th­êng sö dông c¸ch ph©n lo¹i theo h×nh

thøc nghÖ thuËt vµ néi dung t¸c phÈm, vèn lµ c¸ch ph©n lo¹i cã gi¸ trÞ khoa häc h¬n c¶.

HiÖn nay cßn mét sè l­îng kh¸ lín truyÖn N«m kh«ng x¸c ®Þnh ®­îc thêi ®iÓm s¸ng t¸c vµ

tªn t¸c gi¶. Ng­êi ta gäi bé phËn v¨n häc nµy lµ truyÖn N«m khuyÕt danh. Cã lÏ hiÖn t­îng nµy x¶y

ra do mét sè nguyªn nh©n sau:

Thø nhÊt, do t©m lÝ coi th­êng c¸c s¸ng t¸c b»ng ch÷ N«m. V¨n häc N«m ®­îc coi lµ lo¹i v¨n

häc n«m na, m¸ch quÐ nªn khi t¸c phÈm ra ®êi, t¸c gi¶ cña chóng kh«ng ®­îc chó ý ®Õn vµ dÇn dÇn

bÞ quªn l·ng.

Thø hai, do sù cÊm ®o¸n cña giai cÊp phong kiÕn tr­íc viÖc rÊt nhiÒu truyÖn th¬ N«m ®Òu cã

néi dung phª ph¸n, lªn ¸n tÇng líp vua quan tham lam, ®éc ¸c. §Ó tr¸nh sù thï ®Þch cña giai cÊp

thèng trÞ, nhiÒu t¸c gi¶ truyÖn th¬ N«m ®· kh«ng l­u l¹i tªn m×nh trªn t¸c phÈm.

Thø ba, tr­íc khi cã ch÷ viÕt ra ®êi, truyÖn th¬ N«m chñ yÕu ®­îc truyÒn miÖng. Qu¸ tr×nh

l­u truyÒn t¸c phÈm trong mét thêi gian dµi, tõ ng­êi nµy sang ng­êi kh¸c, tõ vïng nµy sang vïng

kh¸c dÇn dÇn ®· “bá r¬i” tªn t¸c gi¶ vµ trë thµnh khuyÕt danh. Vµ cã thÓ thÊy r»ng hÇu hÕt truyÖn

th¬ N«m khuyÕt danh ®Òu lµ truyÖn th¬ N«m b×nh d©n. Tõ ®©y, l¹i xuÊt hiÖn c©u hái tiªu chÝ ph©n

biÖt truyÖn th¬ N«m b¸c häc vµ truyÖn th¬ N«m b×nh d©n lµ g×?

NÕu xem truyÖn th¬ N«m b¸c häc lµ lo¹i truyÖn th¬ cã tÝnh chÊt uyªn b¸c, ®­îc gät giòa, trau

chuèt h¬n vµ cã tªn t¸c gi¶ th× truyÖn th¬ N«m b×nh d©n cã cèt truyÖn phÇn lín lÊy tõ truyÖn cæ tÝch,

truyÖn d©n gian ViÖt Nam, kh«ng cã tªn t¸c gi¶, ng«n ng÷ méc m¹c ?! VËy th× chóng ta cã thÓ nãi g×

vÒ tr­êng hîp truyÖn Phan TrÇn, truyÖn NhÞ §é Mai hay S¬ kÝnh t©n trang mµ v¨n phong võa cã

tÝnh chÊt b¸c häc, võa ®Ëm ®µ yÕu tè d©n gian?! Tõ ®ã cã thÓ thÊy r»ng sù ph©n biÖt yÕu tè b¸c häc

hay b×nh d©n trong truyÖn th¬ N«m chØ cã tÝnh chÊt t­¬ng ®èi.

Theo Gi¸o s­ Lª TrÝ ViÔn [50, tr.6], truyÖn N«m khuyÕt danh cã thÓ cã hai lo¹i: mét lo¹i gÇn

víi v¨n häc d©n gian nh­ Tèng Tr©n Cóc Hoa, mét lo¹i gÇn víi v¨n häc b¸c häc nh­ NhÞ §é Mai vµ

gi¸o s­ cho r»ng “gÇn víi v¨n häc d©n gian hay còng lµ v¨n häc d©n gian, ®iÒu ®ã h·y cßn lµ vÊn ®Ò

ph¶i nghiªn cøu nh­ng Tèng Tr©n Cóc Hoa vÉn cã nhiÒu ®Æc ®iÓm cña v¨n häc d©n gian, vÒ néi

dung còng nh­ vÒ h×nh thøc”.

Cßn Gi¸o s­ §inh Gia Kh¸nh [50, tr.6-7] cho r»ng “truyÖn N«m chØ lµ mét hiÖn t­îng chøng

tá ¶nh h­ëng s©u s¾c vµ m¹nh mÏ cña v¨n häc d©n gian vµo v¨n häc viÕt b»ng ch÷ N«m cña trÝ thøc

phong kiÕn. §ã lµ ¶nh h­ëng cña truyÖn cæ tÝch. Nh­ng ë ®©y l¹i cßn ph¶i thÊy ¶nh h­ëng rÊt lín

cña th¬ ca d©n gian. ThÓ th¬ trong truyÖn N«m b¾t nguån tõ thÓ th¬ d©n gian. Ng«n ng÷ v¨n häc

trong truyÖn N«m còng b¾t nguån tõ ng«n ng÷ th¬ d©n gian. Cho nªn sù në ré cña truyÖn N«m

trong kho¶ng tõ thÕ kØ XVI trë ®i, ®Æc biÖt lµ tõ thÕ kØ XIII còng l¹i ph¶n ¸nh t×nh h×nh th¬ ca d©n

gian trong c¸c thÕ kØ Êy”.

Nh­ vËy, cã thÓ thÊy r»ng truyÖn N«m b¸c häc phÇn lín cã tªn t¸c gi¶, hÇu hÕt nh÷ng truyÖn

lo¹i nµy ®Òu ®­îc viÕt dùa vµo cèt truyÖn cña v¨n häc Trung Quèc. Néi dung cña nã cã nhiÒu mÆt

phong phó vµ nghÖ thuËt ®­îc trau chuèt nhiÒu, tr×nh ®é kh¸ ®iªu luyÖn… Cßn truyÖn N«m b×nh d©n

hÇu hÕt lµ nh÷ng truyÖn khuyÕt danh, th­êng ®­îc viÕt dùa theo nh÷ng c©u chuyÖn cæ d©n gian cña

ta. Nãi c¸ch kh¸c, ®ã lµ nh÷ng truyÖn d©n gian ®­îc c¸c nho sÜ b×nh d©n nhËn thøc l¹i trªn bèi c¶nh

thùc tÕ cña t×nh h×nh lÞch sö x· héi n­íc ta. TÊt nhiªn, sù ph©n lo¹i truyÖn N«m b¸c häc hay b×nh

d©n còng chØ dùa trªn nh÷ng c¬ së cã ý nghÜa t­¬ng ®èi mµ th«i

Trong luËn v¨n nµy, chóng t«i sö dông hai thuËt ng÷ truyÖn N«m b¸c häc vµ truyÖn N«m b×nh

d©n còng trªn c¸c c¬ së ph©n lo¹i ®· tr×nh bµy vµ chóng t«i cßn dùa vµo mét tiªu chÝ kh¸ quan träng

n÷a lµ truyÖn N«m b¸c häc ®­îc s¸ng t¸c theo ph­¬ng thøc cña v¨n häc thµnh v¨n, lµ nh÷ng t¸c

phÈm chñ yÕu ®Ó xem, ®Ó ®äc, kh¸c víi truyÖn N«m b×nh d©n ®­îc s¸ng t¸c ®Ó kÓ lµ chÝnh.

1.3. Néi dung

LÔ gi¸o phong kiÕn kh«ng ph¶i chØ chi phèi tÇng líp trªn cña x· héi mµ chi phèi toµn bé x·

héi. Nhu cÇu tù do yªu ®­¬ng kh«ng ph¶i lµ nhu cÇu riªng cña nh÷ng trÝ thøc tiÕn bé cña tÇng líp

trªn, nh­ NguyÔn Du, Ph¹m Th¸i, NguyÔn Huy Tù … ®· ®Ò cËp ®Õn trong c¸c t¸c phÈm v¨n häc ch÷

N«m cña hä, mµ ®ã còng lµ nhu cÇu chung cña c¸c tÇng líp tiÕn bé trong x· héi. V× vËy, mét trong

nh÷ng néi dung chÝnh cña truyÖn th¬ N«m giai ®o¹n thÕ kØ XVIII - XIX lµ t×nh yªu nam n÷, nh÷ng

mèi t×nh tù do v­ît ra ngoµi khu«n khæ kh¾c nghiÖt cña lÔ gi¸o phong kiÕn.

Trong c¸c truyÖn N«m b×nh d©n, c¸c t¸c gi¶ ®· x©y dùng nh÷ng mèi t×nh chung thñy, s¾t son

cña nh÷ng con ng­êi ë nh÷ng hoµn c¶nh tr¸i ng­îc nhau. Nµng c«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng

chän ng­êi yªu lµ mét ng­êi ¨n xin ngoµi cæng thµnh. Ph­¬ng Hoa, con g¸i quan Th­îng th­ bé Hé

yªu chµng C¶nh Yªn - tuy lµ con quan nh­ng thùc tÕ còng ph¶i ¨n xin nu«i mÑ. Nµng Cóc Hoa, con

g¸i phó hé, yªu Ph¹m C«ng, mét chµng trai nghÌo khæ, ph¶i ¨n xin ®Ó ®i häc. Ngäc Hoa, con g¸i

mét “t­íng c«ng quan ®¹i phó gia” ®em lßng yªu th­¬ng Ph¹m T¶i, mét hµn sÜ nhì thêi ph¶i ¨n xin

®Ó ®i häc… Nãi chung, hÇu hÕt c¸c mèi t×nh ®Òu n¶y sinh tõ mét bªn lµ c¸c c« c«ng chóa, hoÆc tiÓu

th­ con nhµ quyÒn quý giµu sang, víi mét bªn lµ c¸c chµng trai tuy cã tµi, nh­ng ®Òu ®ang trong

hoµn c¶nh khã kh¨n, ph¶i ¨n xin ®Ó ®i häc. §iÒu nµy râ rµng chøa ®ùng mét dông ý cña t¸c gi¶. C¸c

t¸c gi¶ cña truyÖn th¬ N«m b×nh d©n x©y dùng nh÷ng mèi t×nh nh­ vËy lµ mét c¸ch ®Ó phñ ®Þnh

quan niÖm h«n nh©n phong kiÕn “m«n ®¨ng hé ®èi”, b¾t buéc trai g¸i lÊy nhau tr­íc hÕt ph¶i t­¬ng

xøng vÒ ®¼ng cÊp vµ gia s¶n. C¸c nho sÜ b×nh d©n ®· x©y dùng nh÷ng mèi t×nh rÊt ®Ñp vµ ®Æc biÖt rÊt

thñy chung son s¾t, nh­ mét tiÕng nãi riªng cña t×nh yªu tù do, kh«ng theo khu«n khæ cña lÔ gi¸o

phong kiÕn. Ngäc Hoa (truyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa) xóc ®éng tr­íc cuéc ®êi khæ cùc cña Ph¹m T¶i

vµ n¶y sinh ngay t×nh yªu víi chµng:

Ngäc Hoa nghe chöa døt lêi

Tù nhiªn chuyÓn ®éng bêi bêi lßng hoa.

Nµng bÌn cho chµng g¹o, tiÒn vµ khuyªn chµng g¾ng häc hµnh, l¹i cßn høa hÑn:

N÷a mai gÆp héi phong v©n

§«i ta sÏ ®­îc TÊn TÇn cïng nhau.

§Æc biÖt lµ cha cña Ngäc Hoa, dï lµ mét ®¹i phó gia, nh­ng «ng kh«ng nh÷ng kh«ng ph¶n

®èi, mµ cßn ®ång t×nh víi sù chän lùa cña con g¸i:

MÑ cha ch¼ng Ðp con ®©u

Ph¶i duyªn ®Ñp ý mÆc d©y xÝch th»ng.

Cóc Hoa (Ph¹m C«ng Cóc Hoa) thÊy chµng trai nghÌo Ph¹m C«ng d¾t mÑ ®i ¨n xin th×

th­¬ng ngay, vÒ nhµ cßn èm t­¬ng t­, cuèi cïng ph¶i thó thËt víi bè mÑ. Khi cha Cóc Hoa muèn thö

th¸ch Ph¹m C«ng b»ng c¸ch th¸ch c­íi “xuyÕn vµng ba cÆp”, th× Cóc Hoa kh«ng chÇn chõ lÊy ngay

vßng vµng cña cha mÑ ®­a cho chµng. Vµ còng nh­ tr­êng hîp Ngäc Hoa, Cóc Hoa còng ®­îc sù

®ång t×nh cña cha mÑ.

Cã nh÷ng tr­êng hîp t×nh yªu kh«ng thuËn lîi, gÆp nhiÒu tr¾c trë, khã kh¨n nh­ng t×nh yªu

vÉn cø s«i næi, t¸o b¹o. C«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng kh«ng hÒ sî h·i ng­êi cha tµn b¹o, nghiÖt

ng· cña m×nh khi kh«ng ngÇn ng¹i ®­a Lý C«ng vÒ ë trong cung, tèi míi cho ra ngoµi. Nµng yªu Lý

C«ng say ®¾m, ngay c¶ khi vua cha giËn d÷ ph¸ cung cña nµng vµ th¶ tr«i s«ng Lý C«ng, nµng

kh«ng ng¹i ngÇn trèn ®i ®Ó t×m c¸ch gÆp l¹i ng­êi yªu… Cã thÓ nãi, c¸c ®«i nam n÷ say ®¾m trong

t×nh yªu mµ kh«ng m¶y may b¨n kho¨n vÒ lu©n lý, vÒ ®¹o ®øc, d­ luËn vµ thµnh kiÕn cña x· héi

phong kiÕn khi ®Õn víi t×nh yªu. C¬ së ®Ó hä yªu nhau lµ sù xóc ®éng s©u s¾c tr­íc c¶nh ngé kh«ng

may, vµ quan träng h¬n lµ phÈm chÊt, tµi ®øc cña con ng­êi. Mét ®iÓm ®¸ng chó ý lµ trong x· héi

phong kiÕn, c¸c bËc cha mÑ th­êng lµ mét lùc l­îng ng¨n trë t×nh yªu tù do, th× ë trong truyÖn N«m

b×nh d©n, ®· xuÊt hiÖn nh÷ng ng­êi cha, ng­êi mÑ ®øng vÒ phÝa con c¸i, suy nghÜ cïng víi con hay

®Ó cho con tù suy nghÜ vµ quyÕt ®Þnh lÊy viÖc quan träng nhÊt cña ®êi m×nh.

Theo gi¸o s­ NguyÔn Léc [61] thùc tÕ trong truyÖn N«m b×nh d©n cña ng­êi ViÖt trong giai

®o¹n thÕ kØ XVIII - XIX, ngoµi vÊn ®Ò t×nh yªu tù do, th× vÊn ®Ò b¶o vÖ t×nh vî chång, hay réng h¬n

lµ b¶o vÖ gia ®×nh trong thêi k× tan r· cña chÕ ®é phong kiÕn, lµ mét vÊn ®Ò quan träng nhÊt. Cuéc

®Êu tranh trong truyÖn N«m b×nh d©n lµ cuéc ®Êu tranh cña thiÖn th¾ng ¸c, cña ngay th¾ng gian, cña

chÝnh nghÜa th¾ng phi nghÜa, vµ h¬n c¶ lµ cuéc ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ t×nh nghÜa vî chång, b¶o vÖ gia

®×nh chèng l¹i nh÷ng nguy c¬ lµm nã tan vì. Trong truyÖn Ph¹m T¶I Ngäc Hoa, khi Ngäc Hoa

quyÕt ®Þnh lÊy Ph¹m T¶i, BiÖn §iÒn rÊt tøc giËn. H¾n thuª kÎ c­íp giÕt cha Ngäc Hoa vµ Ph¹m T¶i

®Ó b¾t Ðp Ngäc Hoa lÊy h¾n. ViÖc kh«ng thµnh, BiÖn §iÒn bÌn t¹c t­îng Ngäc Hoa d©ng cho Trang

v­¬ng. Trang v­¬ng cho qu©n lÝnh ®Õn b¾t Ngäc Hoa vÒ lµm vî. Ngäc Hoa døt kho¸t cù tuyÖt. Nµng

nãi th¼ng vµo mÆt Trang v­¬ng:

Dï vua xö øc m¸ hång

Thêi t«i tù vÉn khái lßng béi phu.

Råi nµng tù r¹ch mÆt m×nh cho xÊu ®i. Trang v­¬ng dïng thuèc ®éc giÕt chÕt Ph¹m T¶i ®Ó Ðp

Ngäc Hoa lÊy h¾n nh­ng nµng vÉn c­¬ng quyÕt cù tuyÖt. Sau ba n¨m ®Ó tang chång, Ngäc Hoa tù tö

®Ó gi÷ vÑn lßng chung thñy. Xuèng ©m phñ, Ngäc Hoa cïng chång kiÖn Trang v­¬ng khiÕn h¾n bÞ

nÐm vµo v¹c dÇu. C«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng còng ®Êu tranh quyÕt liÖt kh«ng kÐm ®Ó b¶o vÖ

t×nh yªu cña m×nh. Khi Lý C«ng bÞ th¶ tr«i s«ng, nµng bá nhµ trèn ®i t×m chång. GÆp nhau ë ®Êt

Hung N«, nµng b¸n hµng nu«i chång ¨n häc. Khi bÞ vua Hung N« Ðp lµm vî, nµng ®· cù tuyÖt ®Õn

nçi bÞ chÆt tay ch©n, xÎo tai mòi vµ vøt ra ngoµi chî… Khi bÞ T­¬ng Tö Ðp lÊy, Tho¹i Khanh

(truyÖn Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn) ®· kiªn quyÕt tõ chèi nªn ph¶i bá xø ®i lang thang ¨n xin nu«i mÑ.

Khi D©m thÇn Ðp nµng lµm chuyÖn m©y m­a kh«ng ®­îc ®· mãc m¾t nµng. Tho¹i Khanh chÞu ®ùng

tÊt c¶ ®Ó gi÷ trän vÑn lßng chung thñy víi chång. Nµng Ph­¬ng Hoa (truyÖn Ph­¬ng Hoa) ®· nªu

tÊm g­¬ng s¸ng vÒ lßng chung thñy. Tr­íc c¶nh bè chång bÞ giÕt, gia s¶n bÞ c­íp s¹ch, ng­êi chång

ch­a c­íi cña nµng lµ C¶nh Yªn ph¶i d¾t mÑ giµ vµ ch¸u ®i ¨n xin l¸nh n¹n, Ph­¬ng Hoa kh«ng

nh÷ng kh«ng ®o¹n tuyÖt víi C¶nh Yªn mµ cßn t×m mäi c¸ch gióp ®ì chµng vµ gia ®×nh chµng. Sau

®ã, nµng cßn ®éi tªn C¶nh Yªn ®i thi ®ç Tr¹ng nguyªn vµ gi¶i oan cho chång vµ gia ®×nh chång.

Bªn c¹nh nh÷ng tÊm g­¬ng chung thñy cña nh÷ng ng­êi vî, truyÖn N«m b×nh d©n còng x©y

dùng h×nh ¶nh nh÷ng ng­êi chång hÕt mùc thñy chung. Ph¹m C«ng ba lÇn thi ®ç Tr¹ng nguyªn, ba

lÇn bÞ vua Ðp g¶ c«ng chóa vµ ca ba lÇn chµng ®Òu tõ chèi, quyÕt gi÷ lßng chung thñy víi Cóc Hoa.

§Õn khi Cóc Hoa chÕt, chµng cßn xuèng tËn ©m phñ t×m vî. Ph¹m T¶i døt kho¸t tõ chèi mäi t­íc

quyÒn, kÓ c¶ ®Ò nghÞ “ba tr¨m mÜ n÷ cung tÇn chia ®«i” cña Trang v­¬ng ®Ó gi÷ trän vÑn lßng chung

thñy víi Ngäc Hoa. Ch©u TuÊn, Tèng Tr©n còng cã nh÷ng nÐt t­¬ng tù.

§Æc biÖt, h×nh ¶nh ng­êi phô n÷ rÊt ®­îc ®Ò cao trong truyÖn N«m b×nh d©n. Dï nµng c«ng

chóa trong truyÖn Lý C«ng, nµng c«ng chóa trong truyÖn Hoµng Trõu hay nµng Ph­¬ng Hoa, Cóc

Hoa, Ngäc Hoa… ®Òu lµ ng­êi chñ ®éng trong t×nh yªu vµ quyÕt t©m b¶o vÖ t×nh yªu cña m×nh ®Õn

cïng. §èi víi nh©n vËt phô n÷ trong truyÖn N«m b×nh d©n, dï gÆp ph¶i hoµn c¶nh Ðo le, gian khæ

®Õn ®©u, hä vÉn gi÷ v÷ng ý chÝ vµ tinh thÇn ®Êu tranh kh«ng khoan nh­îng. Hä hÇu nh­ kh«ng cã t­

t­ëng ®Þnh mÖnh, bu«ng xu«i. Khi yÕu søc, hoÆc khi bÕ t¾c, hä ®· cã thÇn linh gióp ®ì. §Êu tranh

trªn d­¬ng thÕ ch­a xong th× khi chÕt xuèng ©m phñ, hä l¹i tiÕp tôc ®Êu tranh m·i kh«ng th«i, cho

®Õn khi nµo th¾ng lîi. Sù liªn hÖ gi÷a chñ ®Ò ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ t×nh vî chång, b¶o vÖ gia ®×nh víi

viÖc ®Ò cao vai trß chñ ®éng cña ng­êi phô n÷ ®Òu kh«ng ph¶i do tÝnh ngÉu nhiªn. Trong c¸c t¸c

phÈm nµy, ng­êi phô n÷ ®Òu ®­îc giíi thiÖu lµ con quan, con vua hoÆc con nh÷ng gia ®×nh giµu cã,

vèn lµ nh÷ng m«i tr­êng kh«ng thÓ cho phÐp ng­êi phô n÷ v­ît qua lÔ gi¸o phong kiÕn “khuª m«n

bÊt xuÊt”, nh­ng hä l¹i v­ît ra khái ph¹m vi gia ®×nh vµ lÔ gi¸o, cã khi ho¹t ®éng cña hä diÔn ra ë

mét ph¹m vi x· héi réng lín h¬n nh­ Ph­¬ng Hoa gi¶ trai ®i thi ®Ëu tr¹ng nguyªn ®Ó minh oan cho

chång vµ tè c¸o téi ¸c cña tªn Tµo trung óy… Theo gi¸o s­ NguyÔn Léc [46] tÊt c¶ nh»m ph¶n ¸nh

vai trß tÝch cùc chñ ®éng cña ng­êi phô n÷ b×nh d©n x­a trong gia ®×nh, vµ kÓ c¶ trong x· héi n«ng

th«n x­a. NhÊt lµ khi chiÕn tranh liªn miªn, ®µn «ng bÞ cuèn vµo c¸c cuéc chinh chiÕn, th× vai trß

cña ng­êi phô n÷ trong gia ®×nh, ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ h¹nh phóc gia ®×nh l¹i cµng næi bËt.

Ngoµi viÖc ®Ò cao t×nh nghÜa vî chång vµ ph¶n ¸nh cuéc ®Êu tranh ®Ó b¶o vÖ t×nh vî chång,

truyÖn N«m b×nh d©n cßn ®Ò cao lßng hiÕu th¶o cña con c¸i ®èi víi cha mÑ. Trong truyÖn Tho¹i

Khanh Ch©u TuÊn, t¸c gi¶ hÕt lêi ca ngîi tÊm lßng hiÕu th¶o cña Tho¹i Khanh ®èi víi mÑ chång.

Khi Ch©u TuÊn bÞ ®µy ®i xa, Tho¹i Khanh ë nhµ hÕt lßng yªu th­¬ng vµ ch¨m sãc mÑ chång. Nµng

lµm thuª vÊt v¶ ®Ó nu«i mÑ nh­ng kh«ng mét lêi o¸n tr¸ch. Khi ph¶i l­u l¹c ¨n xin n¬i ®Êt kh¸ch,

nµng hÕt lßng lo l¾ng cho mÑ chång: ®ªm l¹nh, nµng lÊy m¸i tãc dµi cña m×nh ñ Êm cho mÑ, nµng ¨n

tr¸i c©y vµ c¾t thÞt cña m×nh cho mÑ ¨n, mãc m¾t m×nh cho D©m thÇn ®Ó cøu tÝnh m¹ng mÑ. Cóc Hoa

trong truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa còng lµ ng­êi con d©u hiÕu th¶o nh­ thÕ. Khi bÞ cha ruét lµ l·o

tr­ëng gi¶ hµnh h¹, Ðp lÊy ng­êi kh¸c khi chång ®ang ®i sø, nµng toan tù tö nh­ng nghÜ ®Õn mÑ

chång kh«ng ai ch¨m sãc, nµng l¹i c¾n r¨ng chÞu ®ùng… C¸c nh©n vËt nam còng lµ nh÷ng tÊm

g­¬ng s¸ng vÒ lßng hiÕu th¶o. Ph¹m C«ng nhµ nghÌo, cha mÊt sím, chµng kiÕm cñi lµm chay cho

cha råi d¾t mÑ ®i ¨n xin. Ngäc Hoµng cho hai tiªn n÷ xuèng kÕt duyªn víi chµng, Ph¹m C«ng tõ

chèi ®Ó ch¨m sãc mÑ…

Kh¸c víi truyÖn N«m b×nh d©n, truyÖn N«m b¸c häc trong giai ®o¹n thÕ kØ XVIII - XIX

kh«ng chñ yÕu ph¶n ¸nh khÝa c¹nh ®¹o ®øc mµ ®· v­¬n lªn tiÕn dÇn ®Õn c¸ch nhËn thøc vµ ph¶n ¸nh

hiÖn thùc cuéc sèng. Giai ®o¹n nµy lµ giai ®o¹n chÕ ®é phong kiÕn ViÖt Nam b­íc vµo cuéc khñng

ho¶ng, suy vong trÇm träng. ý thøc hÖ phong kiÕn chÝnh thèng lµ Nho gi¸o bÞ lung lay d÷ déi.

Nh÷ng lu©n lý tam c­¬ng, ngò th­êng cña Nho gi¸o bÞ ph¸ s¶n nghiªm träng khiÕn tÇng líp nhµ

Nho ch©n chÝnh bÞ khñng ho¶ng vÒ mÆt lý t­ëng. Hä mÊt niÒm tin vµo chÝnh quyÒn vµ phÇn lín lui

vÒ ë Èn. Trong khi ®ã, mét khuynh h­íng t­ t­ëng b¶o vÖ, kh¼ng ®Þnh quyÒn sèng vµ gi¸ trÞ phÈm

chÊt con ng­êi ®· ph¸t triÓn thµnh mét khuynh h­íng m¹nh mÏ. §iÒu ®ã khiÕn cho néi dung chÝnh

cña truyÖn N«m b¸c häc giai ®o¹n nµy cã chñ ®Ò chÝnh lµ sè phËn con ng­êi vµ t×nh yªu ®«i løa

trong chÕ ®é phong kiÕn suy tµn.

Trong trµo l­u ®ßi gi¶i phãng t×nh c¶m cña v¨n häc ViÖt Nam thÕ kØ XVIII - XIX, vÊn ®Ò t×nh

yªu tù do v­ît ra ngoµi khu«n khæ kh¾c nghiÖt cña lÔ gi¸o phong kiÕn lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò hÕt

søc bøc thiÕt. §©y lµ mét ®Ò tµi hÕt søc hÊp dÉn cña truyÖn N«m b¸c häc vµ râ rµng lµ ®Ò tµi chÞu ¶nh

h­ëng kh¸ s©u s¾c tõ c¸c truyÖn N«m b×nh d©n. NguyÔn Du, Ph¹m Th¸i, NguyÔn Huy Tù, hay

nh÷ng t¸c gi¶ cña truyÖn Phan TrÇn, truyÖn T©y s­¬ng… ®Òu ®Ò cËp ®Õn chñ ®Ò nµy. C¸c t¸c phÈm

®Òu x©y dùng nh÷ng mèi t×nh cña nh÷ng giai nh©n tµi tö sèng trong nh÷ng gia ®×nh sang träng giµu

cã. Thóy KiÒu víi Kim Träng, Ph¹m Kim vµ Quúnh Th­, D­¬ng Dao Tiªn víi L­¬ng Ph­¬ng Ch©n,

Phan TÊt Ch¸nh vµ TrÇn KiÒu Liªn… ®Òu m«n ®¨ng hé ®èi theo ®óng quan ®iÓm Nho gi¸o phong

kiÕn. ThÕ nh­ng c©u chuyÖn t×nh yªu cña hä l¹i ®­îc x©y dùng hÕt søc tù do, phãng kho¸ng, v­ît ra

khái lÔ gi¸o phong kiÕn. Th¸i ®é cña c¸c t¸c gi¶ ®èi víi t×nh yªu tù do trong truyÖn th¬ N«m b¸c häc

lµ kh¼ng ®Þnh. Hä say s­a miªu t¶ vµ theo dâi mét c¸ch ®Çy høng thó qu¸ tr×nh ®i ®Õn t×nh yªu cña

c¸c nh©n vËt. Tõ buæi ®Çu hÑn hß cña Thóy KiÒu - Kim Träng ®Õn ®ªm tr¨ng thÒ nguyÒn gi÷a hai

ng­êi, m­êi hai bµi th¬ t×nh r¹o rùc, ®¾m say cña Tr­¬ng Quúnh Th­ - Ph¹m Kim nãi vÒ nçi nhí

ng­êi yªu trong m­êi hai giê cña mét ngµy… ®Õn mèi t×nh trong khung c¶nh thiªn nhiªn ®Çy ¸nh

tr¨ng huyÒn ¶o vµ m¬ méng cña Dao Tiªn - L­¬ng Sinh. TÊt nhiªn, kh«ng ph¶i t¸c gi¶ nµo còng d¸m

c«ng khai ca ngîi nh÷ng mèi t×nh v­ît ra ngoµi lÔ gi¸o phong kiÕn Êy. Trong truyÖn Hoa Tiªn, cuèi

cïng nhµ th¬ ®· lång t×nh yªu tù do vµo khu«n khæ cña lÔ gi¸o. Trong truyÖn Phan TrÇn, chuyÖn

Phan Sinh vµ KiÒu Liªn yªu nhau thùc chÊt lµ mét c©u chuyÖn t×nh hÕt søc l·ng m¹n nh­ng t¸c gi¶

vÉn ph¶i g¾n vµo ®ã chi tiÕt hai ng­êi tr­íc ®ã ®· ®­îc cha mÑ høa h«n theo ®óng quan ®iÓm “phô

mÉu chi mÖnh” cña lÔ gi¸o phong kiÕn. Bëi chÕ ®é h«n nh©n phong kiÕn kh«ng ph¶i lÊy t×nh yªu lµm

c¬ së, mµ dùa trªn c¬ së tiÒn tµi vµ ®Þa vÞ x· héi, biÓu hiÖn b»ng quan niÖm “m«n ®¨ng hé ®èi”. Mét

cuéc h«n nh©n lý t­ëng theo quan niÖm phong kiÕn lµ mét cuéc h«n nh©n gi÷a nh÷ng ng­êi mµ ®Þa

vÞ x· héi ngang nhau, ®ång thêi cã gia s¶n ngang nhau. Nã ®­îc tiÕn hµnh theo qu¸ tr×nh cã “phô

mÉu chi mÖnh”, råi “m«i giíi chi ng«n”, nãi n«m na lµ theo qu¸ tr×nh cha mÑ ®Æt ®©u con ngåi ®Êy.

ThÕ nªn sau khi say s­a miªu t¶ c¸c cuéc hÑn hß lÐn lót, c¸c ®ªm thÒ nguyÒn ch­a ®­îc phÐp cña

cha mÑ, c¸c t¸c gi¶ truyÖn N«m b¸c häc vÉn ph¶i quay vÒ khu«n khæ cña lÔ gi¸o phong kiÕn. §iÒu

nµy tr¸i ng­îc hoµn toµn víi truyÖn N«m b×nh d©n khi c¸c nho sÜ b×nh d©n phñ nhËn quan niÖm h«n

nh©n m«n ®¨ng hé ®èi b»ng c¸ch x©y dùng nh÷ng mèi t×nh rÊt ®Ñp gi÷a nh÷ng ng­êi ë nh÷ng ®Þa vÞ

hÕt søc chªnh lÖch nhau.

CÇn ph¶i nh×n nhËn mét ®iÒu quan träng lµ mÆc dï c¸c nh©n vËt trong truyÖn N«m b¸c häc

®Òu thuéc tÇng líp quý téc phong kiÕn vµ ®Òu m«n ®¨ng hé ®èi víi nhau, nh­ng c¸c t¸c gi¶ kh«ng

hÒ nhÊn m¹nh mÆt nµy. §iÒu hä muèn nhÊn m¹nh lµ c¬ së t×nh c¶m trong quan hÖ yªu ®­¬ng cña

c¸c nh©n vËt. §ã lµ c¬ së ®Çu tiªn vµ quan träng ®Ó c¸c nh©n vËt ®i ®Õn h«n nh©n sau nµy. VÒ néi

dung nµy th× truyÖn N«m b¸c häc vµ truyÖn N«m b×nh d©n ®· gÆp nhau: t×nh c¶m gi÷a c¸c nh©n vËt

lµ ®iÒu quan träng nhÊt ®Ó hä quyÕt ®Þnh kÕt h«n.

H×nh t­îng trung t©m cña truyÖn th¬ N«m b¸c häc giai ®o¹n nµy vÉn lµ h×nh t­îng ng­êi phô

n÷ víi sè phËn riªng cïng nh÷ng phÈm chÊt tèt ®Ñp cña hä. Tuy nhiªn, ng­êi phô n÷ trong truyÖn

N«m b¸c häc kh«ng cã ®­îc sù chñ ®éng cao nh­ nh©n vËt n÷ trong truyÖn N«m b×nh d©n. T×nh yªu

kh«ng ph¶i lµ kÐm m·nh liÖt, nh­ng Dao Tiªn, KiÒu Liªn còng ch­a bao giê thËt sù t¸o b¹o mµ

th­êng ph©n v©n, do dù, kh«ng d¸m nhËn lêi ng­êi yªu dï lßng ®· ®¾m say. Ngay c¶ Quúnh Th­

cña Ph¹m Th¸i, dï cã t¸o b¹o h¬n nh­ng khi gÆp khã kh¨n th× chØ nghÜ ®Õn c¸i chÕt, chê ®Çu thai

sang kiÕp kh¸c ®Ó gÆp l¹i ng­êi yªu, chø kh«ng hÒ ®Êu tranh hay chèng ®èi g× c¶. Nµng KiÒu cña

NguyÔn Du th× râ rµng lµ mét nh©n vËt rÊt cã ý thøc vÒ m×nh vµ vÒ cuéc sèng, lóc nµo còng cè g¾ng

®Ó chñ ®éng trong mét cuéc ®êi oan nghiÖt, nh­ng råi còng thÊt b¹i vµ kh«ng tr¸nh khái nh÷ng lóc

bi quan tiªu cùc, chØ nghÜ ®Õn c¸i chÕt… TÊt c¶ hä kh«ng cã ®­îc c¸i tinh thÇn ®Êu tranh quyÕt liÖt,

®Êu tranh ®Õn cïng ®Ó b¶o vÖ t×nh yªu, b¶o vÖ h¹nh phóc cña m×nh nh­ c¸c nh©n vËt n÷ trong truyÖn

N«m b×nh d©n ®· lµm vµ ®· thµnh c«ng.

Víi chñ ®Ò ®Ò cao con ng­êi vµ cuéc sèng hiÖn thùc, truyÖn N«m b¸c häc ®· tè c¸o bé mÆt

thèi n¸t cña giai cÊp thèng trÞ trong x· héi phong kiÕn tõ quan l¹i vµ tÇng líp quý téc ®Õn bän nhµ

giµu phó hé. TruyÖn KiÒu cã h×nh ¶nh quan l¹i sai nha ®Õn c­íp ph¸ cña c¶i cña gia ®×nh Thóy KiÒu,

tr¾ng trîn ®ßi ph¶i cã tiÒn vµng hèi lé míi th¶ V­¬ng «ng vµ V­¬ng Quan; cã h×nh ¶nh quan Tæng

®èc träng thÇn Hå T«n HiÕn “l¹ cho mÆt s¾t còng ng©y v× t×nh”; cã mét bän ng­êi giµu sang nh­ng

v× ®ång tiÒn mµ nhÊn ch×m cuéc ®êi mét ng­êi con g¸i ng©y th¬, trong tr¾ng xuèng tËn ®¸y bïn

nh¬... TruyÖn Lôc V©n Tiªn cho thÊy mét vÞ quan Th¸i s­ quyÒn thÕ trong triÒu nh­ng lóc nµo còng

chØ ch¨m ch¨m muèn tr¶ thï riªng cho con, ®ång thêi ph¬i bµy h×nh ¶nh cña nh÷ng bËc th­ sinh

theo ®äc s¸ch th¸nh hiÒn nh­ TrÞnh H©m, Bïi KiÖm, nh­ng lßng d¹ nhá nhen, hiÓm ¸c, hÕt lÇn nµy

®Õn lÇn kh¸c h·m h¹i V©n Tiªn… TruyÖn NhÞ ®é mai x©y dùng h×nh ¶nh bÌ ®¶ng gian thÇn L­ Kû -

Hoµng Tung h·m h¹i trung thÇn Mai B¸ Cao vµ gia ®×nh… NÕu h×nh ¶nh vua quan vµ bän nhµ giµu

trong truyÖn N«m b×nh d©n chñ yÕu x©y dùng trªn ph¹m trï ®¹o ®øc phong kiÕn: trung, hiÕu,

tiÕt,nghÜa th× truyÖn N«m b¸c häc ®· lång vµo ®ã vÊn ®Ò thuéc ph¹m vi x· héi. H×nh ¶nh nhµ vua

trong truyÖn N«m b×nh d©n, nhµ vua ®­îc nãi ®Õn nhiÒu: «ng vua nh©n tõ trong truyÖn Hoµng Trõu,

«ng vua c«ng minh trong truyÖn Ph­¬ng Hoa, «ng vua biÕt quý träng tµi ®øc cña con ng­êi, s½n

sµng nh­êng ng«i cho ng­êi xøng ®¸ng mµ kh«ng cÇn xem xÐt ®Õn dßng hä nh­ trong truyÖn Th¹ch

Sanh hay Ph¹m C«ng Cóc Hoa… Quan niÖm nhµ vua ph¶i nh©n tõ, c«ng minh, biÕt träng ng­êi tµi

®øc… lµ ­íc m¬ cña ng­êi b×nh d©n x­a. Cßn nÕu tr¸i víi quan niÖm Êy, mét tªn vua xÊu, vua ¸c,

th× truyÖn N«m b×nh d©n døt kho¸t cã c¸ch trõng trÞ, nh­ tªn vua Trang v­¬ng trong truyÖn Ph¹m

T¶i Ngäc Hoa ®· bÞ nÐm vµo v¹c dÇu. §©y còng lµ ®iÒu mµ truyÖn N«m b¸c häc d­êng nh­ kh«ng

hÒ ®Æt ra, bëi lÏ t­ t­ëng trung quan trong truyÖn N«m b×nh d©n lµ kh¸i niÖm c¬ b¶n cña ®¹o ®øc häc

phong kiÕn nh­ng ®· ®­îc c¸c nho sÜ b×nh d©n thæi vµo nã lµn giã míi cã tÝnh chÊt nh©n d©n; cßn

truyÖn N«m b¸c häc, mµ t¸c gi¶ lµ nh÷ng ng­êi chÞu ¶nh h­ëng nhiÒu cña t­ t­ëng trung qu©n thuÇn

tóy phong kiÕn, sÏ kh«ng thÓ ®Æt ra. Ng­îc l¹i, hä ®· s¸ng t¸c nh÷ng t¸c phÈm theo c¸ch nhËn thøc

vµ ph¶n ¸nh cña chñ nghÜa hiÖn thùc. Cã thÓ hä nÐ tr¸nh viÖc x©y dùng h×nh ¶nh ®Êng qu©n v­¬ng

trong t¸c phÈm cña m×nh, nh­ng nh÷ng vÊn ®Ò thuéc ph¹m trï hiÖn thùc x· héi ®­îc ph¶n ¸nh kh¸

râ nÐt trong truyÖn N«m b¸c häc: quan l¹i sai nha vßi tiÒn, bän mua thÞt b¸n ng­êi, c¶nh sèng khèn

khæ cña nh©n d©n…

1.4. H×nh thøc

PhÇn lín c¸c truyÖn N«m b×nh d©n ®Òu m­în kÕt cÊu, cèt truyÖn cña truyÖn cæ d©n gian vµ

b¶o l­u khu«n d¹ng cña truyÖn cæ. V× thÕ, c©u chuyÖn diÔn biÕn theo trËt tù thêi gian, viÖc g× x¶y ra

tr­íc ®­îc kÓ tr­íc, viÖc g× x¶y ra sau kÓ sau. C©u chuyÖn th­êng b¾t ®Çu b»ng viÖc giíi thiÖu kh¸ tØ

mØ lai lÞch cña nh©n vËt chÝnh tõ lóc míi ra ®êi, sau ®ã kÓ lu«n vµo néi dung chÝnh. Ng­êi kÓ lu«n

lu«n ®øng ë ng«i thø ba vµ bao giê còng ghi nhí c©u chuyÖn m×nh ®ang kÓ lµ thuéc vÒ thêi qu¸ khø.

PhÇn lín nh÷ng truyÖn N«m b×nh d©n tiªu biÓu ®Òu cã mét kÕt cÊu c¬ b¶n gièng nhau. Th«ng

th­êng lµ mét anh nho sÜ nghÌo, ph¶i ®i ¨n xin, lÊy ®­îc ng­êi vî con nhµ giµu nh­ng ®¶m ®ang

chÞu khã nu«i cho ¨n häc. VÒ sau, hoÆc ng­êi chång häc thµnh tµi, ®ç ®¹t, bÞ vua Ðp g¶ c«ng chóa;

hoÆc ng­êi vî cã nhan s¾c bÞ vua quan hay bän c­êng hµo Ðp ph¶i bá chång… nh­ng c¶ hai ®Òu cù

tuyÖt, kiªn quyÕt chung thñy víi ng­êi b¹n tr¨m n¨m cña m×nh. Hä ph¶i tr¶i qua nh÷ng thö th¸ch

quyÕt liÖt, thËm chÝ ph¶i ®èi mÆt víi c¸i chÕt, nh­ng cuèi cïng hä th¾ng lîi, vî chång ®­îc ®oµn tô

h¹nh phóc.

Theo gi¸o s­ NguyÔn Léc [61, tr.299] cèt truyÖn cña truyÖn N«m b×nh d©n cã hai ®Æc ®iÓm

®¸ng chó ý. Thø nhÊt, nh÷ng t×nh tiÕt, nh÷ng sù kiÖn trong truyÖn kh«ng cã ý nghÜa kh¸ch quan ch©n

thùc cña nã mµ chØ cã t¸c dông soi s¸ng hay t« ®Ëm cho tÝnh c¸ch nh©n vËt. ChÝnh v× thÕ mµ trong

nhiÒu truyÖn N«m b×nh d©n, chi tiÕt nhiÒu khi ®­îc c­êng ®iÖu ®Õn møc hoang ®­êng. VÝ dô nh­

trong truyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, Ph¹m T¶i ®· chÕt råi mµ ®ªm ®ªm Ngäc Hoa vÉn më n¾p quan

tµi vµo n»m víi chång hay nµng c«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng bÞ chÆt ch©n tay, xÎo tai mòi mµ

vÉn sèng… NhiÒu chi tiÕt ®­îc sö dông lÆp ®i lÆp l¹i nh­ nh÷ng m« tÝp trong truyÖn cæ tÝch nh­ chi

tiÕt Ph¹m C«ng ®ç tr¹ng vµ bÞ vua Ðp g¶ c«ng chóa lÆp l¹i ba lÇn trong truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa.

Thø hai, kÕt thóc cña truyÖn N«m b×nh d©n bao giê còng cã hËu gièng nh­ truyÖn cæ tÝch, phï hîp

víi ®Æc ®iÓm nghÖ thuËt cña nã. Trong khi ®ã, truyÖn N«m b¸c häc cã cèt truyÖn phong phó vµ ®a

d¹ng h¬n. C©u chuyÖn còng giíi thiÖu vµ xoay quanh nh©n vËt chÝnh theo tr×nh tù thêi gian nh­ng

cèt truyÖn th­êng kh«ng gièng nhau. Chñ ®Ò cña truyÖn N«m b¸c häc th­êng vÉn lµ t×nh yªu ®«i løa

nh­ng mçi c©u chuyÖn t×nh ®­îc x©y dùng theo nh©n sinh quan riªng cña mçi t¸c gi¶.

C¸c chi tiÕt trong truyÖn N«m b¸c häc th­êng sèng ®éng, gÇn gòi víi hiÖn thùc cuéc sèng mµ

kh«ng cã tÝnh chÊt k× ¶o nh­ truyÖn N«m b×nh d©n. ë ®©y, cÇn ph¶i nãi thªm r»ng viÖc sö dông c¸c

yÕu tè thÇn k× lµ mét biÖn ph¸p kh«ng thÓ thiÕu, mét ®Æc tr­ng thi ph¸p cña truyÖn N«m b×nh d©n.

TruyÖn N«m b¸c häc còng cã kÕt thóc cã hËu tuy r»ng nhiÒu tr­êng hîp l«-gÝch cña cuéc sèng vµ

cña tÝnh c¸ch nh©n vËt kh«ng cho phÐp kÕt thóc cã hËu. Bëi v× nh×n chung, c¸c nh©n vËt chÝnh diÖn

trong truyÖn N«m b¸c häc th­êng ë thÕ yÕu, thÕ thua trong cuéc ®Êu tranh víi c¸c thÕ lùc kh¸c, vµ ý

chÝ chèng ®èi, ph¶n kh¸ng cña hä th­êng cã møc ®é h¹n chÕ; do ®ã, viÖc hä bçng d­ng v­ît qua tÊt

c¶ nh÷ng trë ng¹i ®Ó ®¹t ®­îc lý t­ëng ë cuèi t¸c phÈm sÏ béc lé tÝnh chÊt gi¶ t¹o cña nã, ®i ng­îc

l¹i víi c¸ch ®Æt vÊn ®Ò hiÖn thùc cña truyÖn N«m b¸c häc. Tãm l¹i, cÊu tróc cña truyÖn N«m, c¶

b×nh d©n lÉn b¸c häc, ®Òu cã chung m« h×nh: gÆp gì - tai biÕn - ®oµn tô víi kÕt thóc bao giê còng cã

hËu. Cã thÓ nãi cÊu tróc theo lèi kÕt thóc cã hËu cña truyÖn N«m lµ quy luËt cã tÝnh tÊt yÕu vµ lµ ®Æc

tr­ng mang tÝnh lo¹i biÖt cña thÓ lo¹i truyÖn N«m [50, tr.53]. CÇn nãi mét chót vÒ kÕt thóc cã hËu

nh­ng mang tÝnh bi kÞch cña TruyÖn KiÒu. KÕt thóc cã hËu cña TruyÖn KiÒu vÉn bÞ cho lµ ch­a tháa

®¸ng, ch­a hîp logic so víi c¸c truyÖn N«m kh¸c v× NguyÔn Du ®· kh«ng cã ®­îc “®«i c¸nh l·ng

m¹n cña nµng tiªn huyÒn diÖu. TruyÖn KiÒu kh«ng cã ®­îc c¸i kÕt cÊu b×nh dÞ nh­ng ®Çy ý nghÜa l¹c

quan chiÕn ®Êu cña mét sè truyÖn chÞu ¶nh h­ëng v¨n häc d©n gian nh­ Ph¹m T¶i Ngäc Hoa,

Th¹ch Sanh, Tèng Tr©n Cóc Hoa”… [59, tr.151]. Tr­êng hîp kÕt thóc cã hËu nh­ng ch­a thµnh

c«ng cña TruyÖn KiÒu cã lÏ lµ do NguyÔn Du ch­a hoµn toµn tu©n thñ c¸c quy tr×nh s¸ng t¹o cña thÓ

lo¹i truyÖn N«m vµ do ®ã t¸c gi¶ ®· kh«ng ý thøc sö dông c¸c yÕu tè thÇn k× nh­ mét biÖn ph¸p

nghÖ thuËt ®Ó h­íng c¸c nh©n vËt chÝnh tÊt yÕu ph¶i ®i theo m« h×nh cÊu tróc kÕt thóc cã hËu cña thÓ

lo¹i truyÖn nµy [50, tr.60].

Trong truyÖn N«m b×nh d©n, víi quan ®iÓm s¸ng t¸c ®Ó kÓ lµ chÝnh, nh©n vËt th­êng ®­îc thÓ

hiÖn th«ng qua hµnh ®éng, chø kh«ng ph¶i th«ng qua viÖc miªu t¶ ngo¹i h×nh vµ ph©n tÝch néi t©m

phóc t¹p nh­ trong truyÖn N«m b¸c häc. Khi nãi ®Õn nhan s¾c cña Cóc Hoa, Tho¹i Khanh, Xu©n

N­¬ng, c«ng chóa…truyÖn N«m b×nh d©n còng chØ cã mét hai dßng th¬ chung chung, ®¹i lo¹i lµ rÊt

®Ñp mµ th«i. Kh¸c h¼n truyÖn N«m b¸c häc, th­êng miªu t¶ kh¸ kÜ ngo¹i h×nh cña nh©n vËt víi c¸c

h×nh ¶nh ­íc lÖ t­îng tr­ng.

Ngo¹i h×nh cña nh©n vËt trong truyÖn N«m b×nh d©n ®«i khi kh«ng ®­îc miªu t¶, cßn néi t©m

cña nh©n vËt nÕu cã ®­îc chó ý th× còng chØ th«ng qua hµnh ®éng mµ biÓu hiÖn ra ngoµi. VÝ dô trong

truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa, nhµ th¬ kh«ng ph©n tÝch t©m tr¹ng cña ng­êi vî giÕt chång, mµ chØ t¶

l¹i tiÕng khãc gi¶ dèi cña mô, nh­ng qua ®ã, ng­êi ®äc cã thÓ thÊy ®­îc phÇn nµo t©m tr¹ng cña mô:

G¸i Êy quú xuèng khãc chång

Khãc ra tr¨m tiÕng nh­ lßng th­¬ng ai

TiÕng khãc nh­ b«ng hoa nhµi

ChØ thÊy chiÒu dµi, ch¼ng thÊy chiÒu th­¬ng…

Trong khi ®ã, truyÖn N«m b¸c häc rÊt chó ý ph©n tÝch néi t©m nh©n vËt qua nh÷ng ®o¹n ®èi

tho¹i hoÆc ®éc tho¹i néi t©m. VÝ dô ®o¹n sau ®©y trong TruyÖn KiÒu:

Khi tØnh r­îu, lóc tµn canh

GiËt m×nh, m×nh l¹i th­¬ng m×nh xãt xa

Khi sao phong gÊm rñ lµ

Giê sao tan t¸c nh­ hoa gi÷a ®­êng

MÆt sao dµy giã d¹n s­¬ng

Th©n sao b­ím ch¸n ong ch­êng bÊy th©n…

Trong truyÖn N«m b¸c häc, tÝnh c¸ch nh©n vËt ®­îc miªu t¶ kh¸ râ nÐt víi ®Çy ®ñ cung bËc

cña cuéc sèng hiÖn thùc. C¸c t¸c gi¶ ®· chó ý ®Õn b¶n chÊt x· héi cña nh©n vËt. ë mét sè nh©n vËt

ph¶n diÖn, nhµ th¬ b¾t ®Çu tho¸t lý quan niÖm lý t­ëng hãa trong khi ph¶n ¸nh. Cã Mai B¸ Cao

th¼ng th¾n, th× còng cã L­ KØ gian x¶o, cã KiÒu NguyÖt Nga tiÕt liÖt trung trinh, th× còng cã Vâ ThÓ

Loan tham sang phô khã, cã V©n Tiªn trung nghÜa th× còng cã TrÞnh H©m, Bïi KiÖm Ých kØ, nhá

nhen, trong TruyÖn KiÒu cã nhiÒu nh©n vËt, nhiÒu c¶nh ngé, nhiÒu t×nh huèng ®­îc ph¶n ¸nh kh¸

phóc t¹p… Cßn nh©n vËt trong truyÖn N«m b×nh d©n cã tÝnh chÊt ®¬n gi¶n, mét chiÒu vµ bÊt biÕn.

Nhµ th¬ b×nh d©n th­êng x©y dùng tÝnh c¸ch nh©n vËt phï hîp víi quan niÖm s½n cã cña m×nh vÒ

®¹o ®øc. Nh©n vËt trong truyÖn N«m b¸c häc ®­îc x©y dùng theo c¸c t×nh huèng cña cuéc sèng hiÖn

thùc víi tÝnh c¸ch ®a d¹ng cßn nh©n vËt cña truyÖn th¬ N«m b×nh d©n dï ®­îc ®Æt trong nhiÒu t×nh

huèng kh¸c nhau nh­ng kh«ng nh»m lµm næi bËt sù ®a d¹ng hay ph¸t triÓn cña tÝnh c¸ch mµ chñ yÕu

®Ó nhÊn m¹nh ®Æc tr­ng khu«n mÉu ®· x¸c ®Þnh s½n cña nh©n vËt.

Nh­ vËy, vÒ mÆt cÊu tróc thÓ lo¹i, truyÖn N«m nãi chung cã sù t­¬ng ®ång. Song vÒ mÆt ng«n

ng÷, gi÷a truyÖn N«m b×nh d©n vµ truyÖn N«m b¸c häc l¹i kh«ng ph¶i hoµn toµn nh­ vËy. TruyÖn

N«m b¸c häc hÇu hÕt ®Òu lµ s¶n phÈm cña c¸c nhµ th¬ cã tr×nh ®é häc vÊn cao do ®ã ng«n ng÷ t¸c

phÈm bao giê còng ®­îc gät giòa, trau chuèt c«ng phu. V¨n ch­¬ng theo phong c¸ch ®iÓn nh· nªn

th­êng sö dông nhiÒu ®iÓn cè vµ thµnh ng÷ H¸n. Ng«n ng÷ ­íc lÖ t­îng tr­ng thÓ hiÖn trong mäi

ph­¬ng diÖn nghÖ thuËt cña truyÖn N«m b¸c häc, tõ miªu t¶ thiªn nhiªn, con ng­êi, giíi thiÖu nh©n

vËt cho ®Õn kÓ c¸c sù kiÖn. VÝ dô nh­ ®o¹n giíi thiÖu Kim Träng hÕt søc tao nh· trong TruyÖn KiÒu:

Hä Kim tªn Träng vèn nhµ tr©m anh

NÒn phó hËu, bËc tµi danh

V¨n ch­¬ng nÕt ®Êt, th«ng minh tÝnh trêi

Phong t­ tµi m¹o tuyÖt vêi

Vµo trong phong nh·, ra ngoµi hµo hoa

Ngay c¶ nh÷ng ng­êi hÇu còng ¨n nãi hÕt søc v¨n vÎ, nh­ YÕn ®ång cña Ph¹m Kim khi giíi

thiÖu víi chñ vÒ Tr­¬ng Quúnh Th­ (truyÖn S¬ kÝnh t©n trang):

Xu©n hoa bËc Êy ®ang võa

Tuæi võa ®«i b¶y phong t­ l¹ lïng

Th­íc tÇm pháng d¹ng b»ng «ng

Lam pha mµy liÔu, mì ®«ng da ngµ

ChiÒu c¸ nh¶y, vÎ nh¹n sa

M¾t long lanh nguyÖt, tãc rµ rµ m©y

M¸ hång m«i th¾m h©y h©y

Khæ mª th­îc d­îc, thøc say h¶i ®­êng…

Ngay khi nãi ®Õn nh÷ng chuyÖn tÕ nhÞ, còng ph¶i sö dông ng«n ng÷ ­íc lÖ ®Ó tr¸nh sù dung

tôc. §©y lµ nãi vÒ viÖc KiÒu ph¶i chÞu dùng sù giµy vß « nhôc n¬i lÇu xanh :

TiÕc thay mét ®ãa trµ mi

Con ong ®· tá ®­êng ®i lèi vÒ

Mét c¬n m­a giã nÆng nÒ

Th­¬ng g× ®Õn ngäc, tiÕc g× ®Õn h­¬ng…

Trong truyÖn N«m b¸c häc, ®iÓn cè ®­îc dïng hÕt søc tù nhiªn. Nãi ®Õn duyªn t×nh, c¸c t¸c

gi¶ hay dïng: t¬ hång, xÝch th»ng, tr¨ng giµ, nguyÖt l·o xe t¬, ph­îng loan, s¾t cÇm… ®Ó chØ sù xa

c¸ch: Ng­u lang - Chøc n÷, cÇu Ng©n H¸n… Tuy nhiªn, ng«n ng÷ cña truyÖn N«m b¸c häc còng sö

dông c¸c tõ ng÷ ®êi th­êng, bëi truyÖn N«m vèn lµ mét thÓ lo¹i sinh thµnh vµ ph¸t triÓn tõ c«i

nguån v¨n hãa d©n gian [50, tr.133]. gi¸o s­ Lª TrÝ ViÔn ®· nhËn xÐt vÒ truyÖn Song Tinh “lµ truyÖn

b¸c häc mµ khÝ vÞ l¹i rÊt d©n gian [113, tr.8]. ThËt hîp lÝ khi ta xÐt nh÷ng ®o¹n ®èi tho¹i gi÷a Giang

«ng vµ Song Tinh:

Ch¼ng hay ®iÒn s¶n gia t­

MÑ con ngµy th¸ng ®ãi no thÕ nµo?

- LÇn håi muèi b¹c c¬m th«

§«ng chÇy ¸o máng, bÕp tr­a khãi tµn.

Hay Ng­ bµ chÊt ph¸c, hån nhiªn khi kÓ chuyÖn ®i kiÖn cña m×nh trong truyÖn NhÞ ®é mai:

Bµ r»ng kiÖn c¸o g× t«i

Nµy nµy anh nã vµo ngåi víi quan

Tõ rµy ph­êng b¹n ®õng nhên

§ñ tr¨m v¨n lý, d­ mu«n thÕ phÇn…

Ng«n ng÷ sinh ho¹t ®êi th­êng gãp phÇn lµm cho nh©n vËt cña truyÖn N«m b¸c häc gÇn gòi víi cuéc

sèng, giµu chÊt sèng vµ ph¶n ¸nh hiÖn thùc mét c¸ch sinh ®éng. Bªn c¹nh ®ã, truyÖn N«m b¸c häc

cßn sö dông kh¸ nhiÒu thµnh ng÷, ca dao, tôc ng÷ trong lêi nh©n vËt :

- KhÕ sung còng thÓ mét lßng

(truyÖn Song Tinh) - Vµo tai ra miÖng kh¸ hay luËt lÒ

- §Ó ai tan nghÐ rÏ ®µn v× ai

(truyÖn NhÞ ®é mai) - Ong trong tay ¸o cã ng­êi

(truyÖn Lôc V©n Tiªn) - Tre cßn m¨ng mÊt lÏ nµo cho c©n

ThÓ Loan khi ®­a tiÔn V©n Tiªn lªn kinh øng thÝ còng m­în ca dao nh¾n nhñ chµng:

Xin ®õng tham ®ã bá ®¨ng

Ch¬i lª quªn lùu, ch¬i tr¨ng quªn ®Ìn

Cßn truyÖn N«m b×nh d©n l¹i do tÇng líp trÝ thøc b×nh d©n s¸ng t¸c: nh÷ng «ng ®å quª, nh÷ng

hµn sÜ lì dë ®­êng c«ng danh… Do ®ã, truyÖn N«m b×nh d©n th­êng sö dông ng«n ng÷ giµu chÊt

sèng, méc m¹c, n«m na, cã nhiÒu khÈu ng÷, tôc ng÷, thµnh ng÷. Cã thÓ xÐt tr­êng hîp tiªu biÓu sau

®©y trong truyÖn Trinh Thö, ®o¹n chuét c¸i tr¸ch chång phô t×nh, phô c«ng m×nh:

Ch¼ng ­a cµ chÝn bÇu giµ

Tuæi ®µ d­ l¹p, lÞch ®µ qu¸ niªn

Cã tr¨ng nªn nçi phô ®Ìn

Ch¼ng ngon thÓ sèt, thÓ liÒn biÕn h¬i

C­êi ra n­íc m¾t hæ ng­¬i

Khen ai khÐo ®Æt nªn lêi vÝ x­a

Cßn duyªn kÎ ®ãn ng­êi ®­a

HÕt duyªn v¾ng ng¾t nh­ chïa bµ §anh

ThÕ t×nh chuéng l¹, tham thanh

Th©n tiªn, th©n có ra h×nh xÊu ch¬i

CÇu N«m ®ång thñng l¹ ®êi

KÎo cßn nhäc x¸c mÖt ng­êi x«ng pha

C¸n ®u«i tha trøng gÇn xa

C¸i th©n tÊt t¶ nh­ bµ ®¸nh ong

D· trµng xe c¸t luèng c«ng

Tß vß nu«i nhÖn kh¸ mong cËy nhê…

Mét lo¹t nh÷ng thµnh ng÷, tôc ng÷ dµy ®Æc ®· lµm næi bËt c¸i ghen hên cña ng­êi phô n÷

b×nh d©n. §ã lµ thø ng«n ng÷ cña ®êi sèng hµng ngµy, Ýt lèi nãi c¸ch ®iÖu hãa, Ýt ®iÓn cè vµ Ýt tõ H¸n

ViÖt. Trong truyÖn N«m b×nh d©n, ng«n ng÷ th­êng ch­a ®­îc trau chuèt, ch­a gia c«ng nghÖ thuËt

nhiÒu. Tõ ng÷ cã chç sö dông kh«ng chÝnh x¸c, kh«ng sóc tÝch, Ýt cã h×nh ¶nh, nh­ lêi TiÕn Lùc dÆn

em trong truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa:

Em ¬i chí cã xuèng ao

Mµ ®Øa nã c¾n róc vµo biÕt kh«ng.

C©u th¬ lôc b¸t trong lo¹i truyÖn nµy còng ch­a ®iªu luyÖn. Ta thö xem xÐt viÖc miªu t¶ tiÕng

®µn du d­¬ng, thanh tao nhiÒu cung bËc cña TruyÖn KiÒu:

Trong nh­ tiÕng h¹c bay qua

§ôc nh­ tiÕng suèi míi sa nöa vêi

TiÕng ªm nh­ giã tho¶ng ngoµi

TiÕng mau sÇm sËp nh­ trêi ®æ m­a.

víi tiÕng ®µn hÕt søc gi¶n dÞ nh­ng thùc tÕ trong truyÖn Th¹ch Sanh:

§µn kªu bay ph¶i hµng tao

§µn kªu nh­ b¶o thÊp cao sù th­êng

§µn kªu nh­ b¶o v©n vi

Hµng tao tao l¹i cho vÒ cùu bang.

Nh×n chung viÖc sö dông thµnh ng÷, tôc ng÷ vµ ca dao lµ kh¸ nhiÒu trong truyÖn N«m. Thµnh

ng÷, tôc ng÷, ca dao gióp cho tiÕng nãi cña nh©n vËt th«ng minh, s¾c s¶o h¬n, h÷u t×nh h¬n. Kh¸c

biÖt lín nhÊt gi÷a truyÖn N«m b×nh d©n vµ truyÖn N«m b¸c häc cã lÏ chÝnh ë chç: ng«n ng÷ cña

truyÖn N«m b×nh d©n lµ tiÕng nãi gi¶n dÞ méc m¹c cña ®êi sèng hµng ngµy cßn ng«n ng÷ cña truyÖn

N«m b¸c häc lµ mét sù kÕt hîp nhuÇn nhuyÔn, tµi t×nh khÐo lÐo vµ ®Çy s¸ng t¹o gi÷a v¨n ch­¬ng b¸c

häc, ng«n ng÷ ®êi th­êng vµ v¨n häc d©n gian.

TruyÖn N«m lµ mét thÓ lo¹i ®éc ®¸o cña v¨n häc d©n téc. Cã thÓ nãi sù xuÊt hiÖn cña nã lµ

mét b­íc tr­ëng thµnh lín cña ph­¬ng thøc tù sù vµ thÓ lo¹i tiÓu thuyÕt b»ng th¬ cña v¨n häc cæ

ViÖt Nam. Víi mét sè l­îng truyÖn lín, cã néi dung t­ t­ëng kh¸ tiÕn bé vµ h×nh thøc nghÖ thuËt

thÊm ®Ém tÝnh d©n téc, truyÖn N«m ®· biÓu hiÖn mét c¸ch ®éc ®¸o vµ s©u s¾c truyÒn thèng nh©n ®¹o

vµ t©m t×nh méc m¹c cña con ng­êi ViÖt Nam, tiÕng nãi t×nh c¶m cÊt lªn sau nh÷ng lòy tre xanh vµ

vang väng m·i ®Õn b©y giê.

CHÖÔNG 2

VAÊN HOÙA VAØ VAÊN HOÙA ÖÙNG XÖÛ

2.1. C¸c kh¸i niÖm

2.1.1. Kh¸i niÖm v¨n hãa

V¨n hãa lµ s¶n phÈm do con ng­êi s¸ng t¹o, cã tõ thuë b×nh minh cña x· héi loµi ng­êi. ë

ph­¬ng §«ng, tõ v¨n hãa ®· cã trong ®êi sèng ng«n ng÷ tõ rÊt sím. Trong Chu DÞch, quÎ Bi ®· cã

tõ v¨n vµ hãa: “Xem d¸ng vÎ con ng­êi, lÊy ®ã mµ gi¸o hãa thiªn h¹”. Ng­êi sö dông tõ v¨n hãa

sím nhÊt cã lÏ lµ L­u H­íng, thêi T©y H¸n (N¨m 77 - 6 tr­íc c«ng nguyªn), víi nghÜa nh­ mét

ph­¬ng thøc gi¸o hãa con ng­êi “v¨n trÞ gi¸o hãa”. V¨n hãa ®­îc dïng ë ®©y ®èi lËp víi vò lùc

[93], [106]. ë ph­¬ng T©y, kho¶ng thÕ kØ thø III tr­íc c«ng nguyªn ®· xuÊt hiÖn kh¸i niÖm v¨n hãa.

Kh¸i niÖm nµy b¾t nguån tõ ch÷ Latinh colere, cã nghÜa lµ gieo cÊy, vun trång. Tõ c¬ së ®ã, nhµ

hïng biÖn næi tiÕng cña La M· lµ Siser« Mark¬t Tuliut (106 - 43 TCN) ®· ®Þnh nghÜa: "TriÕt häc lµ

sù gieo trång tinh thÇn". Tõ ®ã, ch©u ©u dïng thuËt ng÷ Culture víi hai nghÜa:

- Thø nhÊt lµ trång trät, canh t¸c : culture insentive (th©m canh), culture exsentive (qu¶ng

canh).

- Thø hai lµ v¨n hãa : culture orientale (v¨n hãa ph­¬ng §«ng), culture occidentale (v¨n

hãa ph­¬ng T©y).

§Ó chØ v¨n hãa, ng­êi Anh, ng­êi Ph¸p cã tõ culture, ng­êi §øc cã tõ kultur, ng­êi Nga cã

tõ kultura…Nh÷ng tõ nµy ®Òu b¾t nguån tõ gèc Latinh lµ ch÷ cultus animi cã nghÜa lµ trång trät tinh

thÇn. (VËy cultus cã nghÜa lµ v¨n hãa víi hai khÝa c¹nh: mét lµ trång trät, thÝch øng víi tù nhiªn,

khai th¸c tù nhiªn; hai lµ gi¸o dôc, ®µo t¹o mét c¸ thÓ hay céng ®ång ®Ó hä kh«ng cßn lµ con vËt tù

nhiªn, cã nh÷ng phÈm chÊt tèt ®Ñp). [91,18]

Tuy vËy, viÖc x¸c ®Þnh vµ sö dông kh¸i niÖm v¨n hãa kh«ng ®¬n gi¶n vµ thay ®æi theo thêi

gian. Theo GS. TrÇn Quèc V­îng [106], kho¶ng thÕ kØ thø XVII - XVIII, thuËt ng÷ v¨n hãa ®­îc sö

dông theo nghÜa canh t¸c tinh thÇn. §Õn thÕ kØ XIX, thuËt ng÷ v¨n hãa ®­îc dïng nh­ mét danh tõ

chÝnh. C¸c häc gi¶ ph­¬ng T©y lóc nµy cho r»ng v¨n hãa cã thÓ ph©n chia ra tõ tr×nh ®é thÊp nhÊt

®Õn tr×nh ®é cao nhÊt, víi nghÜa: lµ toµn bé phøc thÓ bao gåm hiÓu biÕt, tÝn ng­ìng, nghÖ thuËt, ®¹o

®øc, luËt ph¸p, phong tôc, nh÷ng kh¶ n¨ng vµ tËp qu¸n kh¸c mµ con ng­êi cã ®­îc víi t­ c¸ch lµ

mét thµnh viªn cña x· héi (E.B. Taylor). Vµo thÕ kØ XX, thuËt ng÷ v¨n hãa l¹i thay ®æi theo F.Boas,

ý nghÜa v¨n hãa ®­îc quy ®Þnh theo khung gi¶i thÝch riªng chø kh«ng ph¶i b¾t nguån tõ nh÷ng g×

cao siªu nh­ trÝ lùc. V× thÕ, sù kh¸c nhau vÒ mÆt v¨n hãa cña tõng d©n téc còng kh«ng theo tiªu

chuÈn trÝ lùc, kh«ng xÐt ë møc ®é thÊp, cao mµ ë gãc ®é kh¸c biÖt.

ThËt khã t×m ®­îc mét thuËt ng÷ cã nhiÒu nghÜa vµ ®­îc dïng réng r·i nh­ v¨n hãa. V¨n hãa

cã rÊt nhiÒu nghÜa. Trong tiÕng ViÖt, v¨n hãa ®­îc dïng theo nghÜa th«ng dông ®Ó chØ häc thøc, lèi

sèng, hoÆc theo nghÜa chuyªn biÖt ®Ó chØ tr×nh ®é v¨n minh cña mét giai ®o¹n…Trong khi ®ã, theo

nghÜa réng th× v¨n hãa bao gåm tÊt c¶, tõ nh÷ng s¶n phÈm tinh vi hiÖn ®¹i cho ®Õn tÝn ng­ìng,

phong tôc, lèi sèng, lao ®éng… Tuy nhiªn, ngay c¶ víi c¸ch hiÓu theo nghÜa réng nµy, trªn thÕ giíi

còng cã hµng tr¨m ®Þnh nghÜa kh¸c nhau. Ngay tõ gi÷a thÕ kØ XX, n¨m 1952, hai nhµ nghiªn cøu

v¨n hãa ng­êi MÜ lµ A. Kroeber vµ C. Kluckhohn ®· thèng kª ®­îc 150 ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ v¨n

hãa. Cho ®Õn nay, sè l­îng c¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa ®· v­ît qua con sè 300. §óng nh­ F. Mayor

®· nãi “Ai nÊy ®Òu biÕt rÊt khã ®Þnh nghÜa v¨n hãa, cã lÏ v× v¨n hãa ®Þnh nghÜa chóng ta nhiÒu h¬n

lµ chóng ta ®Þnh nghÜa v¨n hãa” [65, tr.35].

Nh×n chung, cã thÓ ph©n chia c¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa thµnh nh÷ng lo¹i chÝnh sau

[84],[93],[105]:

2.1.1.1. C¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa trªn thÕ giíi

Trªn thÕ giíi xuÊt hiÖn rÊt nhiÒu c¸c h­íng ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa kh¸c nhau, trong ®ã, bèn

h­íng chÝnh cã nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa nhÊt lµ : H­íng ®Þnh nghÜa x· héi häc v¨n hãa, h­íng

®Þnh nghÜa t©m lÝ häc v¨n hãa, h­íng chÞu ¶nh h­ëng cña lý thuyÕt th«ng tin vµ thuyÕt gi¸ trÞ vµ

h­íng ®ång nhÊt v¨n hãa víi cÊu tróc vµ biÓu tr­ng.

* H­íng x· héi häc v¨n hãa

- “V¨n hãa lµ c¸ch øng xö mµ c¸c thµnh viªn x· héi ®· häc ®­îc” (F. Merin¬).

- “V¨n hãa lµ toµn thÓ nh÷ng kiÕn thøc vµ t­ t­ëng cho phÐp c¸c c¸ nh©n trong mét x· héi ý

thøc ®­îc t×nh tr¹ng cña hä vµ cung cÊp cho hä nh÷ng ph­¬ng tiÖn ®Ó c¶i t¹o t×nh tr¹ng”.

(F.P.Imh«ph)

- “V¨n hãa lµ toµn bé nÕp sèng ®­îc x¸c ®Þnh b»ng m«i tr­êng x· héi vµ th«ng qua c¸c c¸

nh©n víi t­ c¸ch lµ thµnh viªn x· héi Êy”. (K¬lineberg¬).

- “V¨n hãa lµ tÊt c¶ nh÷ng g× do con ng­êi s¶n xuÊt ra: c«ng cô, biÓu t­îng, thiÕt chÕ, hµnh

®éng, c¸c quan niÖm, tÝn ng­ìng. §ã lµ nh÷ng s¶n phÈm nh©n t¹o vµ ®­îc truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang

thÕ hÖ kh¸c”. (Ph«nx«m).

- “V¨n hãa lµ h×nh thÓ chung nh÷ng øng xö ®· häc ®­îc vµ cña nh÷ng kÕt qu¶ cña chóng mµ

c¸c yÕu tè ®­îc thõa nhËn vµ ®­îc l­u truyÒn bëi c¸c thµnh viªn cña mét x· héi nhÊt ®Þnh”. (R.

Linton). v.v…

* H­íng t©m lÝ häc v¨n hãa

H­íng nµy nhÊn m¹nh vµo qu¸ tr×nh thÝch nghi víi m«i tr­êng, qu¸ tr×nh h×nh thµnh thãi

quen, lèi øng xö cña con ng­êi. VÝ dô ®Þnh nghÜa cña W. Sumner vµ A. Keller “Tæng thÓ nh÷ng sù

thÝch nghi cña con ng­êi víi c¸c ®iÒu kiÖn sinh sèng cña hä chÝnh lµ v¨n hãa, hay v¨n minh…

Nh÷ng sù thÝch nghi nµy ®­îc ®¶m b¶o b»ng con ®­êng kÕt hîp nh÷ng thñ thuËt nh­ biÕn ®æi, chän

läc, vµ truyÒn ®¹t b»ng kÕ thõa”.

- “V¨n hãa lµ toµn bé nh÷ng thÓ chÕ ®­îc xem xÐt võa trªn ph­¬ng diÖn chøc n¨ng tÝnh, võa

trªn ph­¬ng diÖn chuÈn mùc tÝnh cña chóng; b»ng chóng, c¸c thÓ chÕ Êy ®èi víi c¸c c¸ nh©n së

thuéc tæng thÓ nä biÓu hiÖn khu«n khæ c­ìng bøc nhµo nÆn nh©n c¸ch hä,…, cho phÐp mét c¸ nh©n

trong mét x· héi nhÊt ®Þnh ®¹t tíi sù ph¸t triÓn nµo ®ã vÒ c¶m n¨ng, vÒ ý thøc phª ph¸n vµ c¸c n¨ng

lùc nhËn thøc, c¸c kh¶ n¨ng s¸ng t¹o. Nãi mét c¸ch ng¾n gän lµ ®¹t tíi mét sù n¶y në nµo ®ã cña

nh©n c¸ch con ng­êi”. (J.Ladior)

* H­íng chÞu ¶nh h­ëng cña lý thuyÕt th«ng tin vµ thuyÕt gi¸ trÞ

- “V¨n hãa lµ toµn bé th«ng tin, kh«ng kÓ di truyÒn sinh vËt, lµ mäi biÖn ph¸p nh»m tæ chøc

vµ b¶o vÖ th«ng tin”. (Iu. Lètxman).

- “V¨n hãa lµ c¸c gi¸ trÞ vËt chÊt vµ x· héi cña nhãm ng­êi, c¸c thiÕt chÕ phong tôc vµ ph¶n

øng trong c¸ch øng xö cña hä”. (Thomas).

- “Cét trô cña v¨n hãa lµ gi¸ trÞ”. (A.Deb¬).

- “V¨n hãa bao gåm c¸c qu¸ tr×nh kÕ thõa vÒ kÜ thuËt, t­ t­ëng, tËp qu¸n vµ gi¸ trÞ”.

(Malinorosky).

* H­íng ®ång nhÊt v¨n hãa víi cÊu tróc vµ biÓu tr­ng

§ã lµ c¸c ®Þnh nghÜa chó träng tíi tæ chøc cÊu tróc cña v¨n hãa. VÝ dô R. Linton ®· ®Þnh

nghÜa v¨n hãa ë hai khÝa c¹nh:

a/ V¨n hãa suy cho cïng lµ c¸c ph¶n øng lÆp l¹i Ýt nhiÒu cã tæ chøc cña c¸c thµnh viªn x·

héi. b/ V¨n hãa lµ sù kÕt hîp gi÷a lèi øng xö mµ ng­êi ta häc ®­îc vµ c¸c kÕt qu¶ øng xö mµ c¸c

thµnh tè cña nã ®­îc c¸c thµnh viªn cña x· héi ®ã t¸n thµnh vµ truyÒn l¹i nhê thõa kÕ”.

- “V¨n hãa lµ dßng th¸c t­ t­ëng, xuyªn tõ c¸ nh©n nµy sang c¸ nh©n kh¸c th«ng qua c¸c

hµnh ®éng biÓu tr­ng”. (Ph«t«®o).

- “V¨n hãa lµ c¬ chÕ cña c¸c hiÖn t­îng, vËt thÓ, hµnh ®éng t­ t­ëng, c¶m xóc. C¬ chÕ nµy

®­îc t¹o ra nhê viÖc sö dông c¸c biÓu tr­ng, hoÆc phô thuéc vµo c¸c biÓu tr­ng ®ã”. (K.White).

- “V¨n hãa bao gåm c¸c s¸ng t¹o hoÆc c¸c ®Æc ®iÓm v¨n hãa tÝch hîp l¹i trong mét hÖ thèng

nhiÒu cÊp ®é liªn kÕt kh¸c nhau gi÷a c¸c bé phËn, nh÷ng ®Æc ®iÓm vËt chÊt hoÆc phi vËt chÊt ®­îc

tæ chøc xung quanh sù tháa m·n c¸c nhu cÇu c¬ b¶n cña con ng­êi. Chóng t¹o ra c¸c thiÕt chÕ x·

héi hîp thµnh h¹t nh©n cña v¨n hãa. C¸c thiÕt chÕ v¨n hãa quan hÖ qua l¹i víi nhau d­íi h×nh thøc

mét m« h×nh ®¬n nhÊt cho mçi x· héi”. (¥-r«-bÐc vµ Min-cèp).

Ngoµi ra cßn cã c¸c khuynh h­íng ®Þnh nghÜa v¨n hãa nh­:

* C¸c ®Þnh nghÜa miªu t¶

§©y lµ c¸c ®Þnh nghÜa mµ träng t©m ®­îc ®Æt vµo viÖc liÖt kª tÊt c¶ nh÷ng g× mµ mµ kh¸i

niÖm v¨n hãa bao hµm. Tiªu biÓu theo kiÓu nµy lµ ®Þnh nghÜa v¨n hãa cña E.B.Taylor: “V¨n hãa lµ

toµn bé phøc thÓ bao gåm hiÓu biÕt, tÝn ng­ìng, nghÖ thuËt, ®¹o ®øc, luËt ph¸p, phong tôc, nh÷ng

kh¶ n¨ng vµ tËp qu¸n kh¸c mµ con ng­êi cã ®­îc víi t­ c¸ch lµ mét thµnh viªn cña x· héi”.

* C¸c ®Þnh nghÜa lÞch sö

Lµ c¸c ®Þnh nghÜa nhÊn m¹nh c¸c qu¸ tr×nh kÕ thõa x· héi, truyÒn thèng. C¸c ®Þnh nghÜa kiÓu

nµy dùa trªn viÖc gi¶ ®Þnh vÒ tÝnh æn ®Þnh vµ bÊt biÕn cña v¨n hãa, bá qua tÝnh tÝch cùc cña con

ng­êi trong ph¸t triÓn vµ c¶i biÕn v¨n hãa. VÝ dô ®Þnh nghÜa cña L. White “V¨n hãa lµ mét ph¹m trï

khoa häc biÓu thÞ mét lÜnh vùc ho¹t ®éng ®Æc biÖt chØ cã ë riªng x· héi loµi ng­êi, víi nh÷ng quy

luËt hµnh chøc vµ ph¸t triÓn riªng cña m×nh”.

* C¸c ®Þnh nghÜa chuÈn mùc

C¸c ®Þnh nghÜa nµy h­íng vµo quan niÖm vÒ lÝ t­ëng vµ gi¸ trÞ. VÝ dô:

§Þnh nghÜa cña J. Szczep¸nski , mét nhµ x· héi häc ng­êi Ba Lan: “V¨n hãa lµ tæng thÓ c¸c

s¶n phÈm do con ng­êi s¸ng t¹o ra trong qu¸ tr×nh lao ®éng nh»m ®¹t tíi c¸c ph­¬ng tiÖn tháa m·n

c¸c nhu cÇu vµ nã lµ thµnh qu¶ cña toµn x· héi, nã g¾n liÒn víi víi c¸c ®iÒu kiÖn trong ®ã con

ng­êi s¸ng t¹o ra nh÷ng ph­¬ng tiÖn tháa m·n c¸c nhu cÇu vµ s¶n sinh ra tõ nh÷ng ®iÒu kiÖn Êy”….

* C¸c ®Þnh nghÜa nguån gèc

§©y lµ c¸c ®Þnh nghÜa v¨n hãa ®­îc x¸c ®Þnh tõ gãc ®é nguån gèc cña nã. VÝ dô, ®Þnh nghÜa

cña P. Sorokin “Víi nghÜa réng nhÊt cña tõ, v¨n hãa chØ tæng thÓ nh÷ng g× ®­îc t¹o ra, hay ®­îc c¶i

biÕn bëi ho¹t ®éng cã ý thøc hay v« thøc cña hai hay nhiÒu c¸ nh©n t­¬ng t¸c víi nhau vµ t¸c ®éng

®Õn lèi øng xö cña nhau”.

Tuy nhiªn, cã thÓ nhËn thÊy r»ng, c¸c h­íng ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm v¨n hãa mµ chóng t«i l­îc

ghi l¹i trªn ®©y ch­a bao qu¸t ®­îc toµn bé b¶n chÊt cña v¨n hãa vµ ch­a rót ra ®­îc c¸i cèt lâi nhÊt

cña v¨n hãa. C¸c ®Þnh nghÜa theo h­íng x· héi häc ®· t¸ch c¸i x· héi ra khái c¸i tù nhiªn, coi v¨n

hãa lµ nh÷ng g× do con ng­êi t¹o ra, ®Æt sù ph¸t triÓn cña v¨n hãa trong m«i tr­êng x· héi vµ coi nã

lµ s¶n phÈm tÊt yÕu cña sù ph¸t triÓn x· héi v¨n minh… nh­ng l¹i ch­a nªu ra ®­îc b¶n chÊt, nguån

gèc s©u xa cña v¨n hãa, ®Æc biÖt lµ quy luËt s¸ng t¹o ra v¨n hãa. T­¬ng tù, h­íng t©m lÝ häc còng

®Þnh nghÜa ch­a ®Çy ®ñ vÒ v¨n hãa v× theo c¸i nh×n t©m lÝ, v¨n hãa trë thµnh mét hiÖn t­îng rÊt khã

n¾m b¾t v× t©m lÝ lµ hiÖn t­îng kh¸ch quan nh­ng b¶n chÊt l¹i lµ chñ quan trong khi ®ã, b¶n chÊt cña

v¨n hãa lµ kh¸ch quan v× nã chøa ®ùng c¶ t©m lÝ céng ®ång, d©n téc, c¸ nh©n… H­íng ®Þnh nghÜa

v¨n hãa theo lý thuyÕt th«ng tin vµ thuyÕt gi¸ trÞ còng thiÕu sãt bëi lý thuyÕt th«ng tin chØ lµ mét s¶n

phÈm cña sù ph¸t triÓn v¨n hãa, cßn thuyÕt gi¸ trÞ chØ lµ mét lo¹i th­íc ®o. Gi¸ trÞ lµ c¸i ®¹i diÖn cho

v¨n hãa chø kh«ng ph¶i v¨n hãa. Cïng nh­ thÕ, h­íng ®ång nhÊt v¨n hãa víi cÊu tróc vµ biÓu tr­ng

còng m¾c sai lÇm v× biÓu tr­ng ë ®©y lµ cÊp ®é t­îng tr­ng, ®¹i diÖn cho v¨n hãa chø ch­a ph¶i lµ

toµn bé v¨n hãa…

Tr­íc t×nh h×nh trªn, chóng t«i c¶m thÊy kh¸ tháa m·n víi ®Þnh nghÜa chÝnh thøc vÒ v¨n hãa

cña Liªn hîp quèc (UNESCO): “V¨n hãa ph¶n ¸nh vµ thÓ hiÖn mét c¸ch tæng qu¸t vµ sèng ®éng

mäi mÆt cña cuéc sèng (cña mçi c¸ nh©n vµ c¸c céng ®ång) ®· diÔn ra trong qu¸ khø còng nh­

®ang diÔn ra trong hiÖn t¹i, qua hµng bao thÕ kØ, nã ®· cÊu thµnh mét hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ, truyÒn

thèng, thÈm mÜ vµ lèi sèng mµ dùa trªn ®ã tõng d©n téc tù kh¼ng ®Þnh b¶n s¾c riªng cña m×nh”.

[105, tr.12]

2.1.1.2. C¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa ë ViÖt Nam

ViÖt Nam còng h×nh thµnh rÊt nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa.

- Chñ tÞch Hå ChÝ Minh cho r»ng: “V× lÏ sinh tån còng nh­ môc ®Ých cña cuéc sèng, loµi

ng­êi míi s¸ng t¹o vµ ph¸t minh ra ng«n ng÷, ch÷ viÕt, ®¹o ®øc, ph¸p luËt, khoa häc, t«n gi¸o, v¨n

häc, nghÖ thuËt, nh÷ng c«ng cô cho sinh ho¹t hµng ngµy vÒ mÆt ¨n, ë, vµ c¸c ph­¬ng thøc sö dông.

Toµn bé nh÷ng s¸ng t¹o vµ ph¸t minh ®ã tøc lµ v¨n hãa”. [106, tr.21]

- Cè thñ t­íng Ph¹m V¨n §ång viÕt: “Nãi tíi v¨n hãa lµ nãi tíi mét lÜnh vùc v« cïng phong

phó vµ réng lín, bao gåm tÊt c¶ nh÷ng g× kh«ng ph¶i lµ thiªn nhiªn mµ cã liªn quan ®Õn con ng­êi

trong suèt qu¸ tr×nh tån t¹i, ph¸t triÓn, qu¸ tr×nh con ng­êi lµm nªn lÞch sö… Cèt lâi cña søc sèng

d©n téc lµ v¨n hãa víi nghÜa bao qu¸t vµ cao ®Ñp nhÊt cña nã, bao gåm c¶ hÖ thèng gi¸ trÞ t­ t­ëng

vµ t×nh c¶m, ®¹o ®øc víi phÈm chÊt, trÝ tuÖ vµ tµi n¨ng, sù nh¹y c¶m vµ sù tiÕp thu cña c¸i míi tõ

bªn ngoµi, ý thøc b¶o vÖ tµi s¶n vµ b¶n lÜnh cña céng ®ång d©n téc, søc ®Ò kh¸ng vµ søc chiÕn ®Êu

®Ó b¶o vÖ m×nh vµ kh«ng ngõng lín m¹nh”. [106, tr.21]

- §Þnh nghÜa cña cè GS TrÇn Quèc V­îng: “V¨n hãa … lµ c¸i tù nhiªn ®­îc biÕn ®æi bëi con

ng­êi, bao hµm c¶ kÜ thuËt, kinh tÕ… ®Ó tõ ®ã h×nh thµnh mét lèi sèng, mét thÕ øng xö, mét th¸i ®é

tæng qu¸t cña con ng­êi ®èi víi vò trô, thiªn nhiªn vµ x· héi, lµ c¸i vai trß cña con ng­êi trong vò

trô ®ã, víi mét hÖ thèng nh÷ng chuÈn mùc, nh÷ng gi¸ trÞ, nh÷ng biÓu t­îng, nh÷ng quan niÖm…t¹o

nªn phong c¸ch diÔn t¶ tri thøc vµ nghÖ thuËt cña con ng­êi”. [106, tr.35-36]

- §Þnh nghÜa cña P.GS TrÇn Ngäc Thªm “V¨n hãa lµ mét hÖ thèng h÷u c¬ c¸c gi¸ trÞ vËt chÊt

vµ tinh thÇn do con ng­êi s¸ng t¹o vµ tÝch luü qua qu¸ tr×nh ho¹t ®éng thùc tiÔn, trong sù t­¬ng t¸c

gi÷a con ng­êi víi m«i tr­êng tù nhiªn vµ x· héi cña m×nh”. [84, tr.10]

- §Þnh nghÜa cña PGS. Phan Ngäc: “V¨n hãa lµ mét quan hÖ. Nã lµ mèi quan hÖ gi÷a thÕ giíi

biÓu t­îng vµ thÕ giíi thøc t¹i. Quan hÖ Êy lµ biÓu hiÖn thµnh mét kiÓu lùa chän riªng cña mét téc

ng­êi, mét c¸ nh©n so víi mét téc ng­êi kh¸c, mét c¸ nh©n kh¸c”. [106, tr.22]

- §Þnh nghÜa cña PGS. §ç ThÞ Minh Thóy: “V¨n hãa lµ mét kh¸i niÖm ®Ó chØ nh÷ng thµnh

tùu vµ nh÷ng tiÒm n¨ng cña con ng­êi trong ph¸t triÓn, ®­îc biÓu hiÖn thµnh nh÷ng b¶n s¾c riªng,

do kÕt qu¶ vËn ®éng cña c¸c nh©n tè néi sinh cña mét d©n téc, mét c¸ nh©n vµ c¶ nh©n lo¹i trong

chiÕm lÜnh kh¸ch thÓ vµ chñ thÓ theo quy luËt c¸i ®Ñp”. [93, tr.31]

- §Þnh nghÜa cña Gi¸o s­ Thanh Lª “V¨n hãa lµ tÊt c¶ nh÷ng s¶n phÈm vËt chÊt vµ kh«ng vËt

chÊt cña ho¹t ®éng con ng­êi, lµ gi¸ trÞ vµ ph­¬ng thøc xö thÕ ®­îc c«ng nhËn, ®· kh¸ch thÓ hãa vµ

thõa nhËn trong mét céng ®ång truyÒn l¹i cho c¸c céng ®ång kh¸c vµ cho c¸c thÕ hÖ mai sau”. [59,

tr.11]

ViÖc hÖ thèng hãa s¬ bé c¸c lo¹i ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa nãi trªn ®· cho thÊy tÝnh chÊt ®Ó ngá

cña kh¸i niÖm v¨n hãa. Së dÜ cã t×nh tr¹ng nµy lµ v× v¨n hãa lµ hiÖn t­îng bao trïm lªn tÊt th¶y c¸c

mÆt cña ®êi sèng con ng­êi, khiÕn bÊt k× ®Þnh nghÜa nµo ®­a ra còng khã cã thÓ bao qu¸t hÕt ®­îc

néi dung cña nã. Mçi lo¹i ®Þnh nghÜa chØ cã thÓ th©u tãm mét ph­¬ng diÖn nµo ®ã cña v¨n hãa. V×

vËy, chØ cã thÓ sö dông c¸c ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa theo c¸ch bæ sung lÉn nhau ®Ó cã thÓ t¸i hiÖn v¨n

hãa nh­ lµ mét chØnh thÓ víi c¸c ®Æc tr­ng cè h÷u cña nã:

* V¨n hãa lµ c¸i ph©n biÖt con ng­êi víi ®éng vËt, lµ ®Æc tr­ng riªng cña x· héi loµi ng­êi.

* V¨n hãa kh«ng thÓ kÕ thõa vÒ mÆt sinh häc (di truyÒn) mµ ph¶i qua qu¸ tr×nh häc tËp, giao

tiÕp.

* V¨n hãa lµ c¸ch øng xö ®· ®­îc mÉu thøc hãa.

Theo PGS. TrÇn Ngäc Thªm [83], cã thÓ thèng kª bèn ®Æc tr­ng vµ chøc n¨ng cÇn vµ ®ñ cña

kh¸i niÖm v¨n hãa nh­ sau:

* TÝnh hÖ thèng

§Æc tr­ng nµy cÇn ®Ó ph©n biÖt hÖ thèng víi tËp hîp. Nã gióp ph¸t hiÖn nh÷ng mèi liªn hÖ

mËt thiÕt gi÷a c¸c sù kiÖn, hiÖn t­îng thuéc mét nÒn v¨n hãa, ph¸t hiÖn nh÷ng ®Æc tr­ng, c¸c quy

luËt h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña nã. Nhê cã tÝnh hÖ thèng mµ v¨n hãa, víi t­ c¸ch lµ mét thùc thÓ

bao trïm mäi ho¹t ®éng cña x· héi, thùc hiÖn ®­îc chøc n¨ng tæ chøc x· héi, th­êng xuyªn lµm

t¨ng ®é æn ®Þnh cña x· héi.

* TÝnh gi¸ trÞ

V¨n hãa theo nghÜa ®en lµ “trë thµnh ®Ñp, trë thµnh cã gi¸ trÞ”. TÝnh gi¸ trÞ cña v¨n hãa chÝnh

lµ th­íc ®o møc ®é nh©n b¶n cña x· héi vµ con ng­êi. Nhê ®Æc tr­ng tÝnh gi¸ trÞ mµ v¨n hãa thùc

hiÖn ®­îc chøc n¨ng quan träng thø hai lµ ®iÒu chØnh x· héi, gióp cho x· héi duy tr× ®­îc tr¹ng th¸i

c©n b»ng ®éng, kh«ng ngõng tù hoµn thiÖn vµ thÝch øng ®­îc víi nh÷ng biÕn ®æi cña m«i tr­êng,

gióp ®Þnh h­íng c¸c chuÈn mùc, lµm ®éng lùc cho sù ph¸t triÓn cña x· héi.

* TÝnh nh©n sinh

Cho phÐp ph©n biÖt v¨n hãa nh­ mét hiÖn t­îng x· héi (nh©n t¹o) víi c¸c gi¸ trÞ tù nhiªn

(thiªn t¹o). V¨n hãa lµ c¸i tù nhiªn ®­îc biÕn ®æi bëi con ng­êi. sù t¸c ®éng cña con ng­êi vµo tù

nhiªn cã thÓ mang tÝnh vËt chÊt (nh­ viÖc luyÖn quÆng, ®èn gç…) hoÆc tinh thÇn (nh­ viÖc ®Æt tªn

cho c¸c c¶nh quan thiªn nhiªn…). Nhê cã tÝnh nh©n sinh mµ v¨n hãa trë thµnh sîi d©y nèi liÒn con

ng­êi víi con ng­êi, nã thùc hiÖn chøc n¨ng giao tiÕp vµ cã t¸c dông liªn kÕt con ng­êi l¹i víi nhau.

NÕu ng«n ng÷ lµ h×nh thøc cña giao tiÕp th× v¨n hãa lµ néi dung cña nã.

* TÝnh lÞch sö

§Æc tr­ng nµy t¹o cho v¨n hãa mét bÒ dµy, mét chiÒu s©u, cho phÐp ph©n biÖt v¨n hãa nh­

s¶n phÈm cña mét qu¸ tr×nh tÝch lòy qua nhiÒu thÕ hÖ. TÝnh lÞch sö ®­îc duy tr× b»ng truyÒn thèng

v¨n hãa - nh÷ng gi¸ trÞ t­¬ng ®èi æn ®Þnh, ®­îc tÝch lòy vµ t¸i t¹o trong céng ®ång ng­êi qua kh«ng

gian vµ thêi gian, ®­îc ®óc kÕt b»ng nh÷ng khu«n mÉu x· héi vµ cè ®Þnh hãa d­íi d¹ng ng«n ng÷,

phong tôc, tËp qu¸n, nghi lÔ, ph¸p luËt, d­ luËn… TruyÒn thèng v¨n hãa tån t¹i ®­îc nhê gi¸o dôc

vµ gi¸o dôc chÝnh lµ mét chøc n¨ng rÊt quan träng cña v¨n hãa. V¨n hãa thùc hiÖn chøc n¨ng gi¸o

dôc kh«ng chØ b»ng nh÷ng gi¸ trÞ ®· æn ®Þnh (truyÒn thèng) mµ cßn b»ng c¶ nh÷ng gi¸ trÞ ®ang h×nh

thµnh. Hai lo¹i gi¸ trÞ nµy t¹o thµnh mét hÖ thèng chuÈn mùc mµ con ng­êi h­íng tíi. Nhê vËy, v¨n

hãa ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh trong viÖc h×nh thµnh nh©n c¸ch, ®¶m b¶o ®­îc tÝnh kÕ tôc cña lÞch sö.

NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø n¨m Ban chÊp hµnh trung ­¬ng §¶ng khãa VIII ®· kh¼ng ®Þnh:

“Ph­¬ng h­íng chung cña sù nghiÖp v¨n hãa n­íc ta lµ ph¸t huy chñ nghÜa yªu n­íc vµ truyÒn

thèng ®¹i ®oµn kÕt d©n téc, ý thøc ®éc lËp, tù chñ, tù c­êng, x©y dùng vµ b¶o vÖ Tæ quèc x· héi chñ

nghÜa, x©y dùng vµ ph¸t triÓn nÒn v¨n hãa ViÖt Nam tiªn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc, tiÕp thu tinh

hoa v¨n hãa nh©n lo¹i, lµm cho v¨n hãa thÊm s©u vµo toµn bé ®êi sèng vµ ho¹t ®éng x· héi, vµo

tõng ng­êi, tõng gia ®×nh, tõng tËp thÓ vµ céng ®ång, tõng ®Þa bµn d©n c­, vµo mäi lÜnh vùc sinh

ho¹t vµ quan hÖ con ng­êi, t¹o ra trªn ®Êt n­íc ta ®êi sèng tinh thÇn cao ®Ñp, tr×nh ®é d©n trÝ cao,

khoa häc ph¸t triÓn, phôc vô ®¾c lùc sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa v× môc tiªu d©n giµu,

n­íc m¹nh, x· héi c«ng b»ng, v¨n minh, tiÕn b­íc v÷ng ch¾c lªn chñ nghÜa x· héi”. (B¸o Nh©n

D©n, ngµy 21/4/2001)

V¨n hãa cã t¸c dông réng lín nh­ vËy bëi v¨n hãa kh«ng ph¶i lµ mét lÜnh vùc riªng biÖt. V¨n

hãa lµ tæng thÓ nãi chung nh÷ng gi¸ trÞ vËt chÊt vµ tinh thÇn do con ng­êi s¸ng t¹o ra, lµm cho m«i

tr­êng x· héi ngµy cµng lµnh m¹nh, lµm cho con ng­êi ngµy cµng v­¬n lªn, t¸c ®éng ngµy cµng cã

hiÖu qu¶ vµo m«i tr­êng thiªn nhiªn, nã mang dÊu Ên cña t­ duy, kh¸t väng vµ ho¹t ®éng cña con

ng­êi v­¬n tíi ngµy cµng cã nhiÒu ¸nh s¸ng, tù do vµ h¹nh phóc. Nh­ vËy, v¨n hãa bao la nh­ sù

sèng vµ nã chÝnh lµ ch×a khãa cña sù ph¸t triÓn. V¨n hãa lµ nh©n sinh quan vµ thÕ giíi quan cña con

ng­êi, lµ c¸ch nh×n bao trïm vµ c¸ch øng xö qua nh÷ng hµnh ®éng thiÕt thùc cña con ng­êi vÒ quan

hÖ gi÷a ng­êi víi ng­êi trong x· héi vµ vÒ quan hÖ gi÷a con ng­êi víi thiªn nhiªn.

2.1.2. Kh¸i niÖm øng xö vµ v¨n hãa øng xö

Tõ l©u, vÊn ®Ò øng xö trong c¸c mèi quan hÖ x· héi gi÷a con ng­êi víi tù nhiªn, con ng­êi

víi x· héi, con ng­êi víi gia ®×nh vµ chÝnh b¶n th©n m×nh ®· ®­îc nhiÒu ng­êi quan t©m nghiªn

cøu. ThuËt ng÷ øng xö [2, tr.16] trong tiÕng Anh: Behaviour, tiÕng Mü: Behavior, tiÕng Ph¸p:

Comportement, conduite, vµ trong tiÕng Nga:

Theo ®Þnh nghÜa cña Tõ ®iÓn b¸ch khoa, øng xö lµ: “HÖ thèng c¸c quan hÖ t­¬ng t¸c, c¸c

ph¶n øng ®­îc thùc hiÖn bëi c¸c vËt thÓ sèng ®Ó thÝch nghi víi m«i tr­êng”. [2, tr.17]

Theo häc gi¶ - nhµ b¸o NguyÔn H÷u Ngäc [2, tr.17] c¸c kh¸i niÖm behaviour cña tiÕng Anh

vµ comportement, conduite trong tiÕng Ph¸p th­êng dïng thay cho nhau vµ cã thÓ coi nh­ nhau.

Trong tiÕng ViÖt, kh¸i niÖm øng xö vµ hµnh vi còng ®­îc quen dïng nh­ vËy.

Tõ gãc ®é sinh häc, c¸c nhµ khoa häc cho r»ng øng xö cã nghÜa lµ “toµn thÓ nh÷ng ph¶n øng

thÝch nghi cã thÓ quan s¸t kh¸ch quan mµ mét c¬ chÕ cã mét hÖ thèng thÇn kinh thùc hiÖn ®Ó ®¸p tr¶

l¹i nh÷ng kÝch thÝch… §iÒu ®¸ng chó ý lµ nh÷ng ph¶n øng Êy ®­îc diÔn ra theo c¸ch t­¬ng ®èi æn

®Þnh”. [28, tr.23]

D­íi gãc ®é x· héi häc v¨n hãa, kh¸i niÖm øng xö ®­îc dïng ®Ó chØ “c¸ch hµnh ®éng vµ nãi

nh­ thÕ nµo ®ã cña mét vai trß nµy ®èi diÖn víi vai trß kh¸c. Vµ ®ã lµ nh÷ng hµnh ®éng, hoÆc gäi lµ

ph¶n øng, theo mét c¸ch t­¬ng ®èi. øng xö kh«ng chØ giíi h¹n ë gi÷a c¸c vai trß víi nhau, cßn øng

xö víi m×nh, øng xö víi ®å vËt, víi tù nhiªn”. [20, tr.123-125]

Tõ gãc ®é t©m lÝ häc, “øng xö ®­îc thÓ hiÖn trong mét t×nh huèng giao tiÕp cô thÓ…, øng xö

chñ ®éng trong giao tiÕp, kh«ng chñ ®éng t¹o ra hµnh ®éng, nh­ng chñ ®éng trong th¸i ®é, ph¶n

øng tr­íc nh÷ng th¸i ®é, hµnh vi, cö chØ cña ng­êi kh¸c trong mét t×nh huèng cô thÓ nµo ®ã”. [15,

tr.11-12]

Tõ gãc ®é ng«n ng÷ häc, “øng xö lµ mét tõ ghÐp cña hai tõ øng vµ xö. Mµ øng xö l¹i bao gåm

nhiÒu nghÜa kh¸c nhau nh­ øng phã, øng ®¸p, øng biÕn vµ xö sù, xö lÝ, xö thÕ…” [15, tr.11-12]. Nh­

vËy, øng xö ®­îc hiÓu lµ c¸ch xö thÕ nh»m øng phã víi mét hoÆc nhiÒu ®èi t­îng nµo ®ã trong c¸c

mèi quan hÖ giao tiÕp.

Trong thùc tiÔn t©m lÝ còng nh­ trong thùc tiÔn x· héi, øng xö ®­îc thÓ hiÖn trong mét t×nh

huèng giao tiÕp cô thÓ. øng xö chñ ®éng trong giao tiÕp, kh«ng chñ ®éng t¹o ra hµnh ®éng v× nã

®­îc coi lµ sù ph¶n øng cña con ng­êi. Nh­ng øng xö l¹i chñ ®éng trong th¸i ®é, ph¶n øng tr­íc

nh÷ng th¸i ®é, hµnh vi, cö chØ cña ng­êi kh¸c trong mét t×nh huèng cô thÓ nµo ®ã. Tuy nhiªn, trong

giao tiÕp tù nhiªn còng nh­ giao tiÕp x· héi, quan hÖ øng xö cña con ng­êi phøc t¹p, ®a d¹ng vµ

phong phó, cÇn ®­îc ®Þnh h­íng hoÆc ®Þnh tiªu chuÈn, ph­¬ng thøc, c¸ch thøc nh»m ®¹t ®Õn môc

tiªu chung. V× thÕ, øng xö cña con ng­êi, dï lµ víi ®èi t­îng nµo còng kh«ng diÔn ra theo c¸ch ngÉu

nhiªn, tïy tiÖn, mµ tr­íc mçi lo¹i t×nh huèng, con ng­êi ®Òu øng xö theo mét c¸ch nµo ®Êy. øng xö

theo c¸ch nµy hay c¸ch nä lµ chÊp nhËn mét nÕp øng xö, lµ øng xö theo nh÷ng quy t¾c. Sù thi hµnh

nh÷ng nguyªn t¾c vÒ øng xö ®­îc gäi lµ nÕp øng xö. Râ rµng, cã mét con ®­êng ®i ®Ó øng xö trë

thµnh nÕp øng xö, tøc lµ b¾t ®Çu thÓ hiÖn néi hµm øng xö cã v¨n hãa. Bëi v×, nh­ De Cuellar -nguyªn

Tæng gi¸m ®èc Unesco ®· nãi: “V¨n hãa lµ c¸ch sèng, c¸ch øng xö cïng nhau” [92]. Nh­ vËy, øng

xö còng lµ v¨n hãa. Thùc tÕ, trong khi thùc hµnh, nh÷ng nguyªn t¾c øng xö cña con ng­êi (c¸ nh©n,

nhãm x· héi, céng ®ång, toµn bé x· héi) ®­îc lÆp ®i lÆp l¹i, ®­îc ®¸nh gi¸ ®Ó chän läc, ®­îc kh¸i

qu¸t hãa, hîp thøc hãa, chuÈn mùc hãa vµ x· héi hãa, dÇn trë thµnh khu«n mÉu øng xö ë chiÒu réng

vµ chiÒu s©u, mang ®Æc ®iÓm, tÝnh c¸ch cña khu«n mÉu v¨n hãa, tiÒn ®Ò cña v¨n hãa øng xö. T¸c gi¶

TrÇn Thóy Anh (trong “ThÕ øng xö x· héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt ch©u thæ B¾c bé qua mét sè ca

dao - tôc ng÷”, NXB §¹i häc Quèc gia, Hµ Néi) còng gÇn gòi víi quan ®iÓm trªn khi cho r»ng:”V¨n

hãa øng xö lµ toµn bé nh÷ng tÝn ®iÒu, truyÒn thèng… h­íng dÉn hµnh xö mµ c¸c c¸ nh©n trong mét

x· héi ®­îc x· héi ®ã trao truyÒn b»ng nhiÒu h×nh thøc häc tËp”. [2, tr.19]

Nh­ vËy, tõ nh÷ng gãc nh×n khoa häc, ®Æc biÖt lµ tõ gãc nh×n v¨n hãa häc, chóng t«i gÇn gòi

víi quan niÖm nµy: “V¨n hãa øng xö lµ hÖ thèng tinh tuyÓn nh÷ng nÕp øng xö, khu«n mÉu øng xö,

chuÈn mùc øng xö, trong mèi quan hÖ øng xö gi÷a con ng­êi vµ c¸c ®èi t­îng kh¸c nhau, thÓ hiÖn

qua ng«n ng÷, hµnh vi, nÕp sèng, t©m sinh lÝ… trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn ®êi sèng, ®·

®­îc tiªu chuÈn hãa, x· héi hãa, trë thµnh chuÈn mùc cña c¸ nh©n, nhãm x· héi, toµn bé x· héi;

phï hîp víi ®êi sèng x· héi, víi ®Æc tr­ng, b¶n s¾c cña v¨n hãa mét d©n téc, mét quèc gia… ®­îc

c¸ nh©n, nhãm x· héi, céng ®ång, toµn bé x· héi, thõa nhËn vµ lµm theo”. [28, tr.27]

Tuy nhiªn, dï mang ®Ëm tÝnh chÊt khu«n mÉu theo hai chiÒu quan hÖ: võa c¸ thÓ hãa, võa x·

héi hãa, v¨n hãa øng xö th­êng ®­îc thÓ hiÖn d­íi d¹ng cô thÓ cña nh÷ng vai trß x· héi trong viÖc

thÓ hiÖn nh÷ng vÞ thÕ x· héi, nh÷ng nhiÖm vô x· héi kh¸c nhau. V× lÏ ®ã, râ rµng lµ kh«ng cã øng xö

chung chung, chØ cã nh÷ng øng xñ thÓ hiÖn nh÷ng ng«i ng­êi, tøc nh÷ng vai trß x· héi. NghÜa lµ øng

xö, trong ý nghÜa nh©n sinh vµ x· héi, ph¶i lµ mèi quan hÖ hai chiÒu gi÷a vai trß chñ thÓ vµ vai trß

kh¸ch thÓ, gi÷a chñ thÓ vµ ®èi t­îng. VÒ b¶n chÊt, kh«ng cã mét øng xö chung chung, øng xö kh«ng

cã vai trß. Con ng­êi kh«ng ph¶i øng xö ®Ó øng xö mµ øng xö lµ cô thÓ hãa vai trß x· héi nhÊt ®Þnh

nµo ®ã.

2.1.3. Kh¸i niÖm v¨n hãa giao tiÕp

Kh«ng ph¶i ®Õn b©y giê, khi x· héi loµi ng­êi ®· ®¹t ®Õn mét tr×nh ®é v¨n hãa, v¨n minh nhÊt

®Þnh, vÊn ®Ò giao tiÕp, øng xö míi ®­îc chó ý tíi nh­ lµ cèt lâi cña ®êi sèng con ng­êi. C¸c h×nh

th¸i giao tiÕp ®· ®­îc b¾t ®Çu tõ rÊt sím vµ dÇn dÇn ®­îc tæ chøc n©ng cao ë x· héi loµi ng­êi.

Ngay tõ thêi tiÒn sö, giao tiÕp c¸ thÓ vµ giao tiÕp x· héi ®· trë thµnh mét nhu cÇu kh«ng thÓ thiÕu ®Ó

duy tr× vµ ph¸t triÓn v¨n hãa, v¨n minh. Giao tiÕp cã thÓ ®­îc hiÓu nh­ lµ mét qu¸ tr×nh cã sù t¨ng

tr­ëng vÒ l­îng vµ chÊt qua c¸c thêi ®o¹n kh¸c nhau. Chóng ta cã thÓ ®Þnh nghÜa “giao tiÕp lµ mét

qu¸ tr×nh trao ®æi vµ tiÕp xóc víi nhau gi÷a con ng­êi víi b¶n th©n, víi x· héi, víi thiªn nhiªn, víi

gia ®×nh… trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp, th«ng qua c¸c c«ng cô nh­ tiÕng nãi, ng«n ng÷, hµnh vi, t©m lÝ…

nh»m t¹o nªn nh÷ng quan hÖ, nh÷ng tri thøc, nh÷ng hiÓu biÕt trong c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau cña ®êi

sèng loµi ng­êi, cña céng ®ång, nhãm x· héi vµ c¸ nh©n con ng­êi”. [102, tr.12]

ThuËt ng÷ giao tiÕp cã nghÜa lµ tiÕp xóc víi nhau, qua l¹i víi nhau, kÕt hîp víi nhau, kÕ thõa

lÉn nhau… [22, tr.167]

Ngoµi kh¸i niÖm v¨n hãa øng xö, ng­êi ta còng rÊt hay dïng thuËt ng÷ v¨n hãa giao tiÕp.

Trong qu¸ tr×nh viÕt luËn v¨n nµy, chóng t«i còng ®· cè g¾ng t×m ®­îc mét sè ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa

giao tiÕp:

- V¨n hãa giao tiÕp: “lµ nh÷ng chuÈn mùc giao tiÕp æn ®Þnh, bÒn v÷ng vµ hoµn thiÖn cã gi¸ trÞ

tinh thÇn ®­îc tiÕp xóc, trao ®æi víi nhau th«ng qua cö chØ, lêi nãi, v¨n tù… trong mèi quan hÖ c¸

nh©n, tËp thÓ, céng ®ång x· héi vµ nh©n lo¹i”.[22, tr.167]

- “V¨n hãa giao tiÕp chÝnh lµ nh÷ng ®Þnh chuÈn giao tiÕp ®­îc tinh tuyÓn, ®­îc t¹o thµnh nÒn

nÕp, ®­îc hoµn thiÖn vµ n©ng cao c¶ vÒ c¸ch thøc, nÕp øng xö ng«n ng÷ lêi nãi vµ cö chØ hµnh vi, c¶

vÒ ph­¬ng thøc trao ®æi vµ tiÕp xóc víi nhau trong x· héi”. [102, tr.20]

- “V¨n hãa giao tiÕp lµ mét kh¸i niÖm dïng ®Ó chØ c¸c h×nh thøc giao tiÕp mang tÝnh ®Æc thï

cho hoµn c¶nh giao tiÕp hoÆc tr×nh ®é giao tiÕp ë nh÷ng céng ®ång ng­êi thuéc c¸c nhãm nghÒ

nghiÖp hoÆc x· héi kh¸c nhau” .[32]

Nh­ vËy, xÐt mét c¸ch tæng thÓ, v¨n hãa giao tiÕp còng ®­îc ng­êi ViÖt Nam dïng víi nghÜa

t­¬ng tù v¨n hãa øng xö, bëi ®ã cïng lµ nh÷ng ®Þnh chuÈn, nh÷ng hÖ øng xö ®­îc lÆp ®i lÆp l¹i

thµnh nÕp, ®­îc trao truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c, tÊt nhiªn trong qu¸ tr×nh tiÕp thu, g¹n

läc, bæ sung, ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, trong luËn v¨n nµy, chóng t«i xin phÐp chØ sö dông thuËt ng÷ v¨n

hãa øng xö ®Ó ®¶m b¶o tÝnh thèng nhÊt cña néi dung.

2.2.V¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt

2.2.1. V¨n hãa b¶n ®Þa

NhËn xÐt vÒ v¨n hãa ViÖt Nam, gi¸o s­ Phan Ngäc ®· nãi: “V¨n hãa ViÖt Nam lµ mét v¨n

hãa khiªm tèn, méc m¹c, kh«ng cã c¸i g× cùc ®oan. Nh­ng kh«ng v× thÕ mµ v¨n hãa ViÖt Nam thiÕu

c¸ tÝnh… Nã tr¸nh cÇu k×. Nã ®i vµo c¸i nªn th¬ b×nh dÞ nh­ng tha thiÕt víi cuéc sèng con ng­êi …

Trong häc, trong th­ ph¸p, trong häa, th¬ v¨n, ng­êi ViÖt kh«ng t×m ®Õn c¸i kinh ng­êi, c¸i phi

th­êng mµ t×m ®Õn c¸i b×nh dÞ, t×m c¸i gÇn gòi”. [70, tr.126]

Lµ chñ thÓ cña nÒn v¨n hãa ViÖt Nam, con ng­êi ViÖt Nam ®­îc ®Æc biÖt chó ý. §· cã rÊt

nhiÒu nhËn xÐt, theo t×nh c¶m, hoÆc lý trÝ, tõ c¸c quan ®iÓm truyÒn thèng, hiÖn ®¹i, tõ c¸c gãc ®é

nhËn thøc d©n téc, thÕ giíi… vÒ con ng­êi ViÖt Nam tõ x­a tíi nay… Tõ gãc ®é lµ chñ thÓ cña v¨n

hãa ViÖt Nam, con ng­êi ViÖt Nam mét mÆt lµ con ng­êi c¸ nh©n, mÆt kh¸c t¶i trong m×nh tÝnh d©n

téc truyÒn thèng. Gi¸o s­ §µo Duy Anh ®· chó ý ®Õn c¸c ®Æc ®iÓm phÈm chÊt tinh thÇn cña ng­êi

ViÖt Nam: “VÒ tÝnh chÊt tinh thÇn th× ng­êi ViÖt Nam ®¹i kh¸i th«ng minh,… søc kÝ øc th× ph¸t ®¹t

l¾m mµ giµu trÝ nghÖ thuËt h¬n trÝ khoa häc, … phÇn nhiÒu ng­êi cã tÝnh ham häc, … thÝch v¨n

ch­¬ng, .. Ýt ng­êi méng t­ëng mµ ph¸n ®o¸n th­êng cã vÎ thiÕt thùc l¾m. Søc lµm viÖc khã nhäc…

th× Ýt d©n téc b× kÞp, … giái chÞu ®au ®ín cùc khæ vµ hay nhÉn nhôc, …chuéng hßa b×nh song ngé sù

th× còng biÕt hi sinh v× ®¹i nghÜa, …b¾t ch­íc vµ dung hßa th× rÊt tµi”. [1, tr.24-25]

Trong t¸c phÈm ViÖt Nam gi÷a hai huyÒn tho¹i , Claude Falazzoli còng ®Ò cËp ®Õn: “ý thøc

phÈm gi¸ kh«ng chÞu ®Ó mÊt trong bÊt cø thö th¸ch nµo, … nÕt cÇn cï cã thÓ lÊp biÓn, …mét sù lÞch

thiÖp tÕ nhÞ… khiÕn cho kh«ng khÝ ë ®©y kh«ng th« lç nÆng nÒ nh­ ë mét sè n­íc d©n chñ vµ nh©n

d©n kh¸c, …mét sù tinh tÕ cè t×nh chÎ sîi tãc lµm t­, tÝnh dÌ dÆt kÐo dµi sù c©n nh¾c, ®o¸n xÐt,

quyÕt ®Þnh, tÝnh thùc dông…kh¶ n¨ng thÝch øng mét c¸ch khÐo lÐo vµ s¸ng suèt víi mäi t×nh huèng,

…®Æc biÖt l·ng m¹n vµ ®a c¶m”. [98, tr.294]

Gi¸o s­ TrÇn V¨n Giµu trong c«ng tr×nh “Gi¸ trÞ tinh thÇn cña d©n téc ViÖt Nam” ®· ®­a ra 7

gi¸ trÞ tinh thÇn truyÒn thèng: “yªu n­íc, cÇn cï, anh hïng, s¸ng t¹o, l¹c quan, th­¬ng ng­êi, vµ v×

nghÜa”. Theo «ng, gi¸ trÞ hµng ®Çu chÝnh lµ lßng yªu n­íc, lµ sîi chØ ®á xuyªn suèt toµn bé lÞch sö t­

t­ëng d©n téc. [98, tr.293]. Trong mét héi th¶o khoa häc n¨m 1983, gi¸o s­ Tr­¬ng ChÝnh nãi ®Õn 5

gi¸ trÞ: “tinh thÇn yªu n­íc, tinh thÇn d©n téc, cÇn cï vµ th«ng minh, träng ®¹o lÝ t×nh ng­êi, vµ l¹c

quan yªu ®êi”. [98, tr.293]

Gi¸o s­ Hµ V¨n TÊn khi viÕt vÒ sù h×nh thµnh b¶n s¾c d©n téc ViÖt Nam còng kh¼ng ®Þnh sù

tån t¹i cña tÝnh c¸ch d©n téc vµ t©m lÝ d©n téc: “gi¸ trÞ tinh thÇn, tÝnh c¸ch d©n téc ViÖt Nam mµ

®iÓn h×nh lµ lµ tinh thÇn yªu n­íc kiªn c­êng g¾n bã víi quª h­¬ng xø së, … ý thøc s©u s¾c vµ v÷ng

bÒn vÒ b¶n ng·, tinh thÇn cè kÕt céng ®ång, cÇn cï chÞu th­¬ng chÞu khã, giái chÞu ®ùng gian khæ,

t×nh nghÜa, øng xö linh ho¹t mÒm dÎo, dÔ thÝch nghi héi nhËp”. [106, tr.16]

Cã thÓ liÖt kª rÊt nhiÒu nh÷ng ®Æc tr­ng c¬ b¶n cña v¨n hãa ViÖt Nam mµ c¸c nhµ nghiªn cøu

®· ®­a ra trªn con ®­êng tiÕp cËn b¶n s¾c v¨n hãa d©n téc, mµ gi¸o s­ TrÇn Ngäc Thªm [84] ®· gäi

®ã lµ “nh÷ng gi¸ trÞ ®Æc s¾c c¬ b¶n ®­îc l­u truyÒn trong lÞch sö lµ c¸i tinh hoa bÒn v÷ng cña nã”.

«ng còng nªu ra nh÷ng ®Æc tr­ng gèc ®Þnh vÞ v¨n hãa ViÖt Nam lµ : “tÝnh céng ®ång vµ tù trÞ, lèi

sèng träng t×nh nghÜa, lèi t­ duy tæng hîp biÖn chøng, tÝnh linh ho¹t, dung hîp trong tiÕp nhËn,

khuynh h­íng ­a hµi hßa, t«n träng vµ hßa hîp víi thiªn nhiªn”.

Gi¸o s­ TrÇn Ngäc Thªm [84, tr.293] còng cho r»ng nh÷ng ®iÓm thèng nhÊt gi÷a c¸c nhµ

nghiªn cøu vÒ ®Æc tr­ng v¨n hãa ViÖt Nam chÝnh lµ c¬ së ®Ó NghÞ quyÕt 5 Ban chÊp hµnh Trung

­¬ng khãa VIII ®­a ra nh÷ng ®Æc tr­ng b¶n s¾c d©n téc nh­ sau:

- Lßng yªu n­íc nång nµn, ý chÝ tù c­êng d©n téc

- Tinh thÇn ®oµn kÕt, ý thøc céng ®ång, g¾n kÕt c¸ nh©n - gia ®×nh - lµng x· - Tæ quèc.

- Lßng nh©n ¸i khoan dung, träng nghÜa t×nh ®¹o lý.

- §øc tÝnh cÇn cï s¸ng t¹o trong lao ®éng.

- Sù tinh tÕ trong c­ xö, tÝnh gi¶n dÞ trong lèi sèng.

- H×nh thøc biÓu hiÖn mang tÝnh d©n téc ®éc ®¸o…

Vµ trong B¸o c¸o chÝnh trÞ cña ban chÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng §¹i héi toµn quèc lÇn thø IX

(th¸ng 4/2001) khi ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò v¨n hãa ®· nªu râ: “H­íng mäi ho¹t ®éng v¨n hãa vµo viÖc

x©y dùng con ng­êi ViÖt Nam ph¸t triÓn toµn diÖn vÒ chÝnh trÞ t­ t­ëng, trÝ tuÖ, ®¹o ®øc, thÓ chÊt,

n¨ng lùc s¸ng t¹o, cã ý thøc céng ®ång, lßng nh©n ¸i, khoan dung, t«n träng t×nh nghÜa, lèi sèng cã

v¨n hãa, quan hÖ hµi hßa trong gia ®×nh, céng ®ång vµ x· héi…”. (B¸o Nh©n D©n, ngµy 21/4/2001).

Nh­ vËy, chóng t«i t¹m thêi ®Þnh vÞ v¨n hãa ViÖt Nam theo nh÷ng gi¸ trÞ ®Æc tr­ng ®Ëm ®µ

b¶n s¾c d©n téc ViÖt nh­ sau:

1. Coi träng con ng­êi, cã truyÒn thèng träng t×nh nghÜa, nh©n ¸i.

2. Cã ý thøc gi÷ phÈm gi¸ nh©n c¸ch, träng danh dù, träng lÏ ph¶i.

3. Lèi sèng khoan dung, khoan thø, träng quan hÖ, l¹c quan.

4. øng xö tÕ nhÞ, lèi sèng gi¶n dÞ méc m¹c.

5. Khuynh h­íng thÈm mÜ ­a sù hµi hßa, thÝch c¸i ®Ñp nhá xinh, sèng hßa hîp vµ yªu thiªn

nhiªn.

TÊt nhiªn, nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa tinh thÇn cña ng­êi ViÖt chóng t«i ®· l­îc ghi ë trªn, song

chóng t«i còng cho r»ng cã nh÷ng nÐt, nh÷ng truyÒn thèng v¨n hãa mµ c¸c d©n téc kh¸c còng kh«ng

hÒ thua kÐm chóng ta nh­ lßng yªu n­íc, sù cÇn cï s¸ng t¹o trong lao ®éng hay tÝnh d©n téc ®éc ®¸o

… ë ®©y, chóng t«i muèn h­íng ®Õn nh÷ng gi¸ trÞ ®Æc tr­ng ®Ëm ®µ b¶n s¾c ViÖt Nam. Trong qu¸

tr×nh thö t×m tßi ®Þnh vÞ v¨n hãa ViÖt Nam, chóng t«i còng nhËn ra r»ng 5 gi¸ trÞ mµ chóng t«i tr×nh

bµy ë trªn ®Ó tiÕp cËn t×m hiÓu chØ cã tÝnh chÊt t­¬ng ®èi v× trong ®êi sèng lÞch sö hµng ngµn n¨m

cña d©n téc, c¸c gi¸ trÞ trªn th­êng th©m nhËp vµo nhau Ýt khi ph©n ®Þnh râ rµng, cô thÓ.

B¶n s¾c d©n téc cña v¨n hãa ViÖt Nam lµ tinh hoa cña céng ®ång c¸c d©n téc ViÖt Nam ®­îc

vun ®¾p nªn qua lÞch sö hµng ngµn n¨m ®Êu tranh dùng n­íc vµ gi÷ n­íc. Chóng t«i xem nh÷ng

®Þnh vÞ vÒ v¨n hãa ViÖt Nam ®· nªu trªn ®©y lµ nh÷ng c¬ së rÊt quan träng ®Ó chóng t«i t×m hiÓu v¨n

hãa øng xö cña ng­êi ViÖt trong truyÖn th¬ N«m ë phÇn sau. LÏ tÊt nhiªn, do nh÷ng ®iÒu kiÖn m«i

tr­êng tù nhiªn kh¾c nghiÖt, thÊt th­êng, ®iÒu kiÖn x· héi l¾m chiÕn tranh cïng víi nh÷ng h¹n chÕ

cña mét nÒn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp tiÓu n«ng truyÒn thèng, chñ yÕu dùa vµo kinh nghiÖm… nªn c¨n

tÝnh n«ng d©n víi nh÷ng mÆt tiªu cùc cña nã còng ®­îc c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n hãa chØ ra râ rµng,

nh­ng trong khu«n khæ luËn v¨n nµy chóng t«i xin ®­îc phÐp kh«ng ®Ò cËp ®Õn.

Nh­ ®· tr×nh bµy ë phÇn trªn, mçi øng xö lµ mét biÓu hiÖn sù tr×nh bµy, øng phã cña chñ thÓ

tr­íc mét t×nh huèng, mét ®èi t­îng sao cho béc lé ®­îc vai trß x· héi mang tÝnh kh¸ch thÓ, nãi

kh¸c ®i, øng xö lµ nh÷ng lÒ lèi hµnh ®éng hoÆc nh÷ng lÒ lèi suy nghÜ vµ c¶m thô thÝch ®¸ng cña mçi

h¹ng vai trß x· héi tr­íc mét t×nh huèng. Nh÷ng hÖ øng xö Êy ®­îc lÆp ®i lÆp l¹i thµnh nÕp, ®­îc kÕt

cÊu víi nhau trong hÖ thèng lín h¬n mang tÝnh v¨n hãa øng xö, ®­îc trao truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang

thÕ hÖ kh¸c, tÊt nhiªn lµ trong qu¸ tr×nh tiÕp thu, g¹n läc, bæ sung, ph¸t triÓn. V× vËy, v¨n hãa øng xö

mang tÝnh truyÒn thèng, nh­ mét dßng ch¶y liªn tôc, kh«ng ®øt ®o¹n. Ng­êi ViÖt, còng nh­ c¸c téc

ng­êi kh¸c, cã truyÒn thèng øng xö mang s¾c th¸i riªng vµ ®Æc tr­ng riªng.

§iÒu cèt lâi khi t×m hiÓu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt lµ ph¶i t×m ra ®­îc ®«i nÐt vÒ s¾c th¸i

v¨n hãa còng nh­ cèt c¸ch cña ng­êi ViÖt. S¾c th¸i v¨n hãa Êy ®­îc biÓu lé trong qu¸ tr×nh ph¸t

triÓn dµi l©u cña ng­êi ViÖt tõ truyÒn thèng ®Õn hiÖn ®¹i. Tõ x­a tíi nay, s¾c th¸i v¨n hãa cña ng­êi

ViÖt lµ bé phËn chÝnh, lµ ®iÒu kiÖn ®Ó nh×n nhËn vµ h×nh thµnh b¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam, tÊt nhiªn

lµ trong mèi dung hîp víi s¾c th¸i ®a d¹ng, phong phó cña céng ®ång c¸c d©n téc ViÖt Nam. V× thÕ,

khi t×m hiÓu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt, th× ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh, còng cã nghÜa lµ ®Ò cËp ®Õn

v¨n hãa øng xö cña d©n téc ViÖt Nam.

Theo gi¸o s­ TrÇn Ngäc Thªm [84], b¶n s¾c vµ tÝnh c¸ch v¨n hãa ViÖt Nam ®­îc thÓ hiÖn

qua ba líp v¨n hãa râ rÖt: “Nã h×nh thµnh trªn nÒn cña v¨n hãa Nam AÙ vµ §«ng Nam AÙ (líp v¨n

hãa b¶n ®Þa). Tr¶i qua nhiÒu thÕ kØ, nã ®· ph¸t triÓn trong sù giao l­u mËt thiÕt víi v¨n hãa khu vùc,

tr­íc hÕt lµ v¨n hãa Trung Hoa (líp thø hai). Tõ vµi thÕ kØ trë l¹i d©y, nã ®ang chuyÓn m×nh d÷ déi

nhê ®i vµo giao l­u ngµy cµng chÆt chÏ víi v¨n hãa ph­¬ng T©y (líp thø ba)”. Trong bèi c¶nh v¨n

hãa Êy, d©n téc ViÖt vµ ng­êi ViÖt h×nh thµnh phÐp v¨n hãa øng xö, héi nhËp cña thÕ øng xö xuÊt

ph¸t tõ ba líp v¨n hãa, song c¬ b¶n trªn nÇn t¶ng líp v¨n hãa b¶n ®Þa. Còng theo gi¸o s­ TrÇn Ngäc

Thªm [84] “líp b¶n ®Þa víi c¸i nÒn Nam AÙ vµ §«ng Nam AÙ ®· ®Ó l¹i cho v¨n hãa ViÖt Nam nh÷ng

®Æc ®iÓm nÒn t¶ng, t¹o nªn sù t­¬ng ®ång víi v¨n hãa c¸c d©n téc §«ng Nam AÙ vµ sù kh¸c biÖt víi

v¨n hãa H¸n”. Sù t­¬ng ®ång vµ kh¸c biÖt vÒ v¨n hãa b¶n ®Þa, còng nh­ c¸c líp v¨n hãa kh¸c gi÷a

v¨n hãa ViÖt Nam víi c¸c nÒn v¨n hãa, t¹o ra nh÷ng t­¬ng ®ång, dÞ biÖt trong v¨n hãa øng xö vµ c¸c

ph­¬ng diÖn v¨n hãa kh¸c, cña ng­êi ViÖt víi c¸c téc ng­êi trong vµ ngoµi quèc gia, ®ång thêi Ên

®Þnh ®Æc tr­ng v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt.

Mét ®Æc ®iÓm ®¸ng chó ý lµ do xuÊt ph¸t tõ n«ng nghiÖp trång lóa n­íc theo thêi vô, víi ®ñ

c¸c thao t¸c phøc t¹p nªn ng­êi ViÖt mang tÝnh céng ®ång cao ®i ®«i víi tÝnh tù qu¶n trong c«ng

viÖc, sinh ho¹t vµ tæ chøc x· héi. §Æc ®iÓm nµy ®Æc biÖt næi bËt trong x· héi truyÒn thèng vµ cßn ®Ó

l¹i dÊu Ên m¹nh mÏ trong x· héi hiÖn ®¹i, t¹o nªn thÕ øng xö l­ìng hîp: võa coi träng tÝnh tËp thÓ,

tÝnh céng ®ång x· héi l¹i võa ®Ò cao tÝnh tù qu¶n theo c¸c nhãm x· héi (nh­ x·, ph­êng, héi…)

hoÆc dßng hä, gia ®×nh, thËm chÝ gia ®×nh nhá. Nãi kh¸c ®i, ng­êi ViÖt coi träng øng xö céng ®ång

víi nh÷ng chuÈn mùc chung, song l¹i soi xÐt nh÷ng chuÈn mùc chung, nh÷ng phÐp t¾c øng xö céng

®ång th«ng qua l¨ng kÝnh nhãm x· héi, thËm chÝ c¸ thÓ, mµ mét trong nh÷ng nhãm x· héi tiªu biÓu

nhÊt cña ng­êi ViÖt Nam lµ gia téc, gia ®×nh.

Cuéc sèng n«ng nghiÖp phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè kh¸c ®· khiÕn con ng­êi ph¶i chó träng

tíi c¸c mèi quan hÖ gi÷a chóng, do ®ã ng­êi ViÖt cã lèi sèng qu©n b×nh, h­íng tíi sù hµi hßa. C¸ch

øng xö qu©n b×nh, chõng mùc hµi hßa bÞ quy chiÕu bëi ph­¬ng thøc lao ®éng ®· ®µnh, nã cßn b¾t

nguån vµ bÞ quy ®inh bëi hµng lo¹t c¸c yÕu tè kh¸c nh­ : quan ®iÓm x· héi, ®êi sèng t©m linh, t©m lÝ

x· héi vµ c¸ nh©n, triÕt lÝ duy t×nh, phong c¸ch øng xö… Nãi tãm l¹i, chõng mùc, hµi hßa, kh«ng

h¹n chÕ sù th©u nhËn vµ läc bá, linh ho¹t… lµ ®Æc tr­ng, s¾c th¸i cña v¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt.

Nh­ng theo gi¸o s­ TrÇn Quèc V­îng [106] trong khi nhÊn m¹nh sù hµi hßa, chõng mùc Êy, kh«ng

thÓ kh«ng chó ý tíi mét ®Æc tÝnh xuyªn suèt: sù hµi hßa, chõng mùc trong sù uyÓn chuyÓn mang dÊu

Ên mét nÒn v¨n hãa MÑ, hay nguyªn lÝ MÑ cña nÒn v¨n hãa ViÖt Nam vµ còng lµ c¶ cña v¨n hãa øng

xö kh«ng chØ riªng cña ng­êi ViÖt. V× thÕ, sù hµi hßa, qu©n b×nh nµy kh«ng ph¶i lµ tuyÖt ®èi. Do b¶n

chÊt n«ng nghiÖp nªn ®©y lµ sù hµi hßa thiªn vÒ ©m tÝnh: trong tæ chøc gia ®×nh truyÒn thèng th× phô

n÷ gi÷ vai trß cao h¬n nam giíi. Trong tæ chøc x· héi th× xu thÕ ­a æn ®Þnh næi tréi h¬n xu thÕ ­a

ph¸t triÓn. Trong giao tiÕp vµ quan hÖ x· héi th× coi träng t×nh c¶m h¬n lÝ trÝ, tinh thÇn h¬n vËt chÊt,

­a sù tÕ nhÞ kÝn ®¸o h¬n rµnh m¹ch th« b¹o. Trong øng xö víi m«i tr­êng x· héi th× mÒm dÎo, hiÕu

hßa… [84, tr.89]

Ng­êi ViÖt ngoµi viÖc ®Ò cao tÝnh céng ®ång chÆt chÏ l¹i cã phÐp øng xö linh ho¹t, n¨ng

®éng mang tÝnh thÝch øng cao. Nh­ng sù linh ho¹t, n¨ng ®éng, thÝch øng nµy còng mang tÝnh chõng

mùc, hµi hßa, Ýt nghiªng vÒ cùc ®oan mµ phÇn nhiÒu lµ øng xö sao cho kh«ng ph¸ vì tÝnh céng ®ång

x· héi æn ®Þnh. Gi¸o s­ TrÇn Ngäc Thªm [84] ®· nhËn xÐt rÊt chÝnh x¸c: “V¨n hãa ViÖt Nam chøa

®ùng sù kÕt hîp k× diÖu cña c¸i æn ®Þnh vµ c¸i linh ho¹t. Con ng­êi øng xö linh ho¹t víi nhau trªn

c¬ së sù tån t¹i cña céng ®ång æn ®Þnh”… §ã lµ phÐp øng xö v¨n hãa n¨ng ®éng trong khu«n khæ,

linh ho¹t trong tõng tr­êng hîp nh­ng kh«ng ph¸ vì tæng thÓ, t«n vinh c¸ thÓ, nhãm, ®Æc biÖt lµ gia

®×nh, gia téc, lµng; nh­ng l¹i t«n träng nh÷ng chuÈn mùc céng ®ång, nhÊt lµ khi nh÷ng chuÈn mùc

®ã ®· trë thµnh luËt lÖ.

Trªn ®©y lµ mét sè nÐt ®Æc s¾c, ®éc ®¸o cña v¨n hãa ViÖt Nam, d©n téc ViÖt Nam. Trong hÖ

nh©n c¸ch t¹o tiÒn ®Ò vµ chi phèi kh«ng nhá ®Õn v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt, chóng ta kh«ng thÓ

kh«ng nh¾c ®Õn mét sè ®øc tÝnh ®Æc biÖt quan träng: lßng yªu n­íc, tÝnh cÇn cï, tÝnh kiªn ®Þnh

nh­ng kh«ng b¶o thñ, tÝnh s¸ng t¹o vµ nh¹y bÐn, giµu t×nh c¶m, träng nh©n nghÜa, träng danh dù, sù

bao dung vµ hßa ®ång víi thiªn nhiªn…TÊt c¶ nh÷ng ®øc tÝnh Êy t¹o thµnh cèt c¸ch v¨n hãa d©n téc,

cèt c¸ch con ng­êi ViÖt Nam.

B¶n s¾c v¨n hãa, b¶n tÝnh vµ cèt c¸ch d©n téc ®· chi phèi vµ t¹o nªn v¨n hãa øng xö cña

ng­êi ViÖt. V¨n hãa øng xö Êy, tãm l¹i, cã thÓ nhÊn m¹nh ë nh÷ng nÐt chÝnh sau:

- V¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt lµ sù tæng hîp trong øng xö trªn c¬ së sù chi phèi cña nhiÒu

nÒn, nhiÒu líp v¨n hãa, trong ®ã v¨n hãa b¶n ®Þa lµ quan träng.

- Trong mèi quan hÖ gia ®×nh vµ x· héi, ng­êi ViÖt cã lèi øng xö rÊt träng t×nh nghÜa, thÊu

t×nh ®¹t lý, lu«n h­íng ®Õn ®iÒu thiÖn vµ thùc hµnh ®iÒu nh©n. Hä cã th¸i ®é c¨m ghÐt râ rÖt ®èi víi

c¸i xÊu, c¸i ¸c nh­ng còng s½n lßng khoan dung, khoan thø cho nh÷ng kÎ ®· lµm ®iÒu ¸c, ®iÒu xÊu

víi m×nh.

- Trong mèi quan hÖ víi tù nhiªn, ng­êi ViÖt ­a thÝch sù hßa hîp gi÷a tù nhiªn vµ con ng­êi,

dïng thiªn nhiªn nh­ mét bøc ph«ng nÒn ®Ó bµy tá t×nh c¶m. §Æc biÖt, ng­êi ViÖt øng xö víi m«i

tr­êng tù nhiªn nh­ mét ng­êi b¹n th©n thiÕt, thÊu hiÓu, chia sÎ nh÷ng t©m trang vui buån cña m×nh

trong cuéc sèng.

Nh÷ng ®Æc tr­ng chñ yÕu nµy trong v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt ®­îc thÓ hiÖn mét c¸ch râ

nÐt trong tÊt c¶ c¸c b×nh diÖn cña cuéc sèng, béc lé râ rµng t©m lÝ, t×nh c¶m, suy nghÜ, c¸ch thøc

thÝch øng trong c¸c mèi quan hÖ víi m«i tr­êng x· héi, m«i tr­êng tù nhiªn, gi÷a ng­êi víi ng­êi.

Trong suèt chiÒu dµi lÞch sö v¨n hãa d©n téc, kÓ c¶ khi øng phã lÉn thÝch øng víi c¸c ®èi t­îng trong

tù nhiªn, x· héi, gia ®×nh… ng­êi ViÖt bao giê còng béc lé nh÷ng nÐt ®éc ®¸o vµ riªng biÖt trong

v¨n hãa øng xö cña m×nh.

Trªn c¬ së nh÷ng ®Þnh vÞ vÒ v¨n hãa ViÖt Nam vµ nh÷ng ph¸c th¶o s¬ nÐt vÒ diÖn m¹o v¨n

hãa øng xö cña ng­êi ViÖt, chóng t«i hi väng sÏ ¸p dông nh÷ng ®iÒu ®· tr×nh bµy ë trªn vµo viÖc

nghiªn cøu vµ chØ ra ®­îc nh÷ng nÐt v¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt thÓ hiÖn qua c¸c truyÖn th¬ N«m, lµ

môc ®Ých quan träng mµ luËn v¨n h­íng ®Õn.

2.2.2. AÛnh h­ëng cña v¨n hãa ngo¹i sinh

ViÖt Nam lµ mét quèc gia cã vÞ trÝ ®Þa lý, chÝnh trÞ quan träng, lµ n¬i giao l­u cña nhiÒu téc

ng­êi, nhiÒu luång v¨n minh, nhiÒu luång t«n gi¸o. Däc theo chiÒu dµi lÞch sö, v× lu«n lu«n ph¶i

chèng chäi víi kÎ thï x©m l­îc, lu«n ph¶i tù b¶o vÖ m×nh, nªn ng­êi ViÖt Nam cã tinh thÇn d©n téc,

tÝnh céng ®ång cao, cã nhiÒu kh¶ n¨ng tiÕp biÕn v¨n hãa ngo¹i sinh. Víi vÞ trÝ ng· t­ ®­êng cña c¸c

nÒn v¨n minh, ng­êi ViÖt Nam ®· tiÕp nhËn nhiÒu gi¸ trÞ v¨n hãa nh©n lo¹i. TiÕp thu v¨n hãa Ên §é

theo c¸ch cña m×nh, ta cã nÒn v¨n hãa Ch¨m ®éc ®¸o vµ mét nÒn PhËt gi¸o ViÖt Nam. TiÕp thu v¨n

hãa Trung Hoa, chóng ta cã Nho gi¸o vµ §¹o gi¸o. V¨n hãa ph­¬ng T©y ®em l¹i Kit« gi¸o cïng

nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa vËt chÊt vµ tinh thÇn míi mÎ… Sù ra ®êi vµ ph¸t triÓn cña v¨n hãa ViÖt Nam lµ

kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh giao l­u ë cÊp ®é khu vùc, ch©u lôc vµ toµn cÇu. V¨n hãa ViÖt Nam lµ kiÓu v¨n

hãa hçn dung ®iÓn h×nh do n»m t¹i vïng giao thoa gi÷a c¸c trung t©m v¨n hãa lín [105, tr.41]. Trªn

c¬ së ®ã, viÖc ViÖt Nam nhanh chãng tiÕp nhËn c¸c t«n gi¸o ngo¹i sinh còng lµ ®iÒu dÔ hiÓu.

Tån t¹i xuyªn suèt chiÒu dµi lÞch sö nh©n lo¹i, t«n gi¸o kh«ng ngõng t¸c ®éng lªn hai mÆt cña

®êi sèng con ng­êi: céng ®ång vµ c¸ thÓ. ë c¶ hai b×nh diÖn ®ã, t«n gi¸o ®Òu ph¸t huy chøc n¨ng bï

®¾p cña m×nh. Ngµy nay, trong thêi ®¹i toµn cÇu hãa, chøc n¨ng bï ®¾p ®ã ch¼ng nh÷ng kh«ng hÒ

suy gi¶m mµ cßn chuyÓn hãa thµnh nh÷ng h×nh thøc vµ khuynh h­íng míi…C¸c nhµ nghiªn cøu

nhÊt trÝ r»ng: t«n gi¸o lu«n lµ phÇn bï cho mäi hiÖn thùc ®Ó hiÖn thùc ®ã trë nªn hµi hßa vµ hoµn

thiÖn h¬n trong con m¾t chñ thÓ. B»ng viÖc ®em l¹i niÒm tin, sù an ñi hay cøu rçi, vµ b»ng viÖc ®Æt

ra ý nghÜa cña ®êi ng­êi trong mét thÕ giíi mµ t¹i ®ã con ng­êi lu«n ®¸nh mÊt ph­¬ng h­íng, ®¸nh

mÊt b¶n th©n - t«n gi¸o ®ang mang l¹i sù c©n b»ng cho c¸c c¸ thÓ vµ céng ®ång vÒ mÆt tinh thÇn. Vµ

ë mét chõng mùc nhÊt ®Þnh, t«n gi¸o còng gi¶m thiÓu nh÷ng tha hãa vËt chÊt qua c¸c ho¹t ®éng

nh»m cæ vò sù ph©n phèi l¹i s¶n phÈm x· héi mét c¸ch tõ thiÖn, c«ng b»ng vµ nh©n ¸i h¬n…

ChÝnh v× thÕ, ngµy nay giíi nghiªn cøu ®· b¾t ®Çu nh×n nhËn t«n gi¸o víi mét th¸i ®é kh¸c

tr­íc: nh÷ng ý nghÜa tÝch cùc cña t«n gi¸o ®· ®­îc chó träng vµ t«n gi¸o còng b¾t ®Çu ®­îc nh×n

nhËn nh­ nh÷ng vËt mang v¨n hãa, nh­ nhµ sö häc ng­êi Anh Arnold Toynbee ®· nhËn xÐt “khi mét

d©n téc ®¸nh mÊt tÝn ng­ìng t«n gi¸o cña m×nh th× v¨n minh cña hä tÊt sÏ suy tho¸i, cuèi cïng bÞ

mét nÒn v¨n minh kh¸c thay thÕ” [105, tr.47]. D­íi c¸i nh×n v¨n hãa häc, quan ®iÓm phæ biÕn hiÖn

nay cho r»ng tÝn ng­ìng t«n gi¸o lµ mét thµnh tè v¨n hãa. Nhµ d©n téc häc ng­êi Anh Taylor ®· cho

r»ng “v¨n hãa lµ tæng thÓ phøc hîp bao gåm c¸c hiÖn thùc tÝn ng­ìng”. C¸c-pèp, nhµ v¨n hãa Liªn

X« (cò) nhËn xÐt ®èi víi viÖc ph¸t triÓn v¨n hãa tinh thÇn cña x· héi, t«n gi¸o cã ¶nh h­ëng rÊt lín

nh­ lµ mét h×nh th¸i ý thøc x· héi. Cßn trong ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa cña Liªn hîp quèc th× v¨n hãa

bao gåm c¶ ph­¬ng thøc sèng, nh÷ng quyÒn c¬ b¶n vµ truyÒn thèng tÝn ng­ìng t«n gi¸o [31, tr.350].

PhËt gi¸o, §¹o gi¸o, Nho gi¸o, Håi gi¸o, Ki t« gi¸o… ®Òu lµ nh÷ng t«n gi¸o ngo¹i sinh sím

du nhËp vµo ViÖt Nam vµ cã ¶nh h­ëng réng r·i ®Õn ®êi sèng tinh thÇn cña ng­êi ViÖt. Bªn c¹nh tÝn

ng­ìng b¶n ®Þa nh­ tÝn ng­ìng phån thùc, tôc thê MÉu, thê ThÇn, tÝn ng­ìng sïng b¸i tù nhiªn, tôc

thê cóng «ng bµ… khi nghiªn cøu v¨n hãa, v¨n häc d©n téc, chóng ta kh«ng thÓ bá quªn nh÷ng t­

t­ëng vµ ¶nh h­ëng cña c¸c t«n gi¸o ngo¹i sinh. Ngay tõ kho tµng v¨n hãa, v¨n häc d©n gian ®· cã

nh÷ng b»ng chøng cho thÊy nÐt v¨n hãa ®¹o ®øc, øng xö truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt : ®ã lµ lßng

b×nh ®¼ng tr­íc mäi t«n gi¸o vµ kh¶ n¨ng tiÕp thu, chuyÓn hãa c¸c t«n gi¸o ngo¹i sinh cho hßa hîp

víi tÝn ng­ìng b¶n ®Þa. D­íi ®©y, chóng t«i chØ xin tr×nh bµy vÒ dÊu Ên tam gi¸o: PhËt, §¹o, Nho do

nh÷ng ¶nh h­ëng s©u s¾c cña chóng ®Õn ®êi sèng v¨n hãa, ®Æc biÖt lµ v¨n hãa øng xö cña ng­êi

ViÖt.

2.2.2.1. PhËt gi¸o vµ v¨n hãa ViÖt Nam

§¹o PhËt h×nh thµnh ë AÁn §é vµo kho¶ng thÕ kØ thø VI tr­íc c«ng nguyªn víi hai t«ng ph¸i

chÝnh lµ TiÓu thõa vµ §¹i thõa. C¶ hai t«ng ph¸i lín cña PhËt gi¸o ®· du nhËp vµo ViÖt Nam: TiÓu

thõa trùc tiÕp tõ AÁn §é, qua ®­êng biÓn vµo miÒn Trung vµ miÒn B¾c; §¹i thõa qua Trung Quèc vµo

ViÖt Nam. PhËt gi¸o ë ViÖt Nam cã hai dßng: d©n gian vµ cung ®×nh. V¨n hãa vµ v¨n häc nghÖ thuËt

còng thÓ hiÖn ¶nh h­ëng cña PhËt gi¸o theo hai dßng nµy. Dßng PhËt gi¸o cung ®×nh ë ViÖt Nam

g¾n víi thêi LÝ - TrÇn lµm n¶y sinh mét bé phËn v¨n häc b¸c häc. §©y còng lµ thêi k× cùc thÞnh cña

van häc PhËt gi¸o ë ViÖt Nam. §Õn c¸c thêi k× sau nµy, nh÷ng ch÷ nghÜa gèc tõ nhµ PhËt nh­ : khæ,

nghiÖp, nh©n, qu¶, tõ bi, kiÕp, duyªn… còng th­êng gÆp trong s¸ng t¸c cña nhiÒu nhµ v¨n cæ ®iÓn

vèn chñ yÕu lµ ®Ö tö cña Nho häc. Thùc chÊt cña ®¹o PhËt lµ mét häc thuyÕt vÒ nçi khæ vµ sù gi¶i

tho¸t. Cèt lâi cña häc thuyÕt nµy lµ Tø diÖu ®Õ [84, tr.240] (bèn ch©n lÝ k× diÖu) hay Tø th¸nh ®Õ

(bèn ch©n lÝ th¸nh). §ã lµ:

- Khæ ®Õ: lµ ch©n lÝ vÒ b¶n chÊt nçi khæ. Khæ lµ g×? §ã lµ tr¹ng th¸i buån phiÒn phæ biÕn ë

con ng­êi do sinh, l·o, bÖnh, tö do mäi nguyÖn väng kh«ng ®­îc tháa m·n.

- Nh©n ®Õ (hay TËp ®Õ): lµ ch©n lÝ vÒ nguyªn nh©n cña nçi khæ. §ã lµ do ¸i dôc (ham muèn)

vµ v« minh (kÐm s¸ng suèt). Dôc väng thÓ hiÖn thµnh hµnh ®éng gäi lµ nghiÖp. Hµnh ®éng xÊu

khiÕn con ng­êi ph¶i nhËn hËu qu¶ cña nã (nghiÖp b¸o), thµnh ra cø luÈn quÈn trong vßng lu©n håi

kh«ng tho¸t ra ®­îc.

- DiÖt ®Õ: lµ ch©n lÝ vÒ c¶nh giíi diÖt khæ. Nçi khæ sÏ ®­îc tiªu diÖt khi nguyªn nh©n g©y ra

khæ bÞ lo¹i trõ. Sù tiªu diÖt khæ ®au gäi lµ niÕt bµn. §ã lµ thÕ giíi cña sù gi¸c ngé vµ gi¶i tho¸t.

- §¹o ®Õ: lµ ch©n lÝ chØ ra con ®­êng diÖt khæ. Con ®­êng diÖt khæ, gi¶i tho¸t, gi¸c ngé ®ßi

hái ph¶i rÌn luyÖn ®¹o ®øc (giíi), t­ t­ëng (®Þnh), vµ khai s¸ng trÝ tuÖ (tuÖ).

PhËt gi¸o ®­îc truyÒn b¸ ®Õn ViÖt Nam ngay tõ ®Çu c«ng nguyªn. Do th©m nhËp mét c¸ch

hßa b×nh, ngay tõ thêi B¾c thuéc, PhËt gi¸o ®· phæ biÕn réng kh¾p vµ cã ¶nh h­ëng rÊt s©u réng

trong nh©n d©n. Cã thÓ nãi trong t©m hån cña mçi con ng­êi ViÖt Nam ®Òu chøa ®ùng Ýt nhiÒu triÕt

lý nhµ PhËt vµ h×nh ¶nh vÒ ng«i chïa, vÒ PhËt tr¶i qua hµng ngµn n¨m g¾n bã mËt thiÕt víi lµng x·

ViÖt Nam:

- Bao giê c¹n n­íc §ång Nai

N¸t chïa Thiªn Mô míi sai lêi nguyÒn.

- §«ng Ba, Gia Héi hai cÇu

Cã chïa DiÖu §Õ bèn lÇu hai chu«ng.

- Rñ nhau xam c¶nh KiÕm Hå

Xem cÇu Thª Hóc xem chïa Ngäc S¬n.

Còng nh­ nhiÒu d©n téc kh¸c, ng­êi ViÖt cã nhiÒu lÔ héi, mµ lÔ héi chïa chiÕm tØ lÖ cao

h¬n hÕt:

- Nhí ngµy mïng b¶y th¸ng ba

Trë vÒ héi L¸ng, trë ra héi ThÇy.

- Dï ai ®i ®©u vÒ ®©u

HÔ tr«ng thÊy th¸p chïa D©u th× vÒ.

Dï ai bu«n b¸n tr¨m nghÒ

Nhí ngµy mång t¸m th× vÒ héi D©u.

- Dï cho cha mÑ ®¸nh treo

Em kh«ng bá héi chïa Keo h«m r»m…

Tõ khi du nhËp vµo ViÖt Nam, trong qu¸ tr×nh tån t¹i vµ ph¸t triÓn, PhËt gi¸o cã ¶nh h­ëng

s©u réng kh«ng chØ trong lÞch sö t­ t­ëng v¨n häc d©n téc mµ nã cßn ®ãng vai trß quan träng trong

lÞch sö t­ t­ëng v¨n hãa n­íc ta nãi chung vµ v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt nãi riªng. Trong v¨n

ch­¬ng b×nh d©n, ®øc PhËt th­êng ®­îc mÖnh danh lµ Bôt (do phiªn ©m trùc tiÕp tõ tiÕng Ph¹n

Buddha). H×nh ¶nh «ng Bôt g¾n liÒn víi ®êi sèng tinh thÇn cña ng­êi d©n:

- No nªn Bôt, ®ãi nªn ma

- §i víi Bôt mÆc ¸o cµ sa, ®i víi ma mÆc ¸o giÊy

Bôt t­îng tr­ng cho c¸i thiÖn, c¸i ®Ñp. TÊm lßng Bôt rÊt qu¶ng ®¹i vÞ tha mµ ng­êi ®êi g¾ng

noi theo, dï biÕt lµ khã kh¨n bëi b¶n tÝnh con ng­êi lµ tham lam, Ých kØ cña ng­êi Bå T¸t, cña m×nh

l¹t buéc. Ngay trong c¸c truyÖn cæ tÝch l©u ®êi, vai trß cña Bôt hiÖn ra râ rµng, cã ¶nh h­ëng lín ®Õn

quan niÖm sèng vµ øng xö cña ng­êi d©n. §èi víi ng­êi d©n, Bôt lµ mét ®Êng quyÒn n¨ng siªu phµm

nh­ng b×nh dÞ, qu¶ng ®¹i quÇn chóng vµ hiÒn nh­ Bôt. Nh÷ng chuyÖn ngô ng«n nh­ ThÇy bãi xem

voi, MÌo l¹i hoµn mÌo… HoÆc chuyÖn cæ tÝch nh­ Sù tÝch c©y nªu ngµy TÕt (kÕt hîp nhiÒu chuyÖn

kh¸c trong ®ã cã truyÖn Bôt vµ quû trång chung hoa mµu vµ chia hoa lîi - mét PhËt tho¹i cã nguån

gèc d©n gian Ên §é nh­ng l¹i ®­îc g¾n víi phong tôc ngµy TÕt cña nh©n d©n ta). TruyÖn Man

N­¬ng liªn quan tíi sù tÝch chïa D©u ë ThuËn Thµnh (B¾c Ninh). Nh÷ng yÕu tè thÇn tho¹i vÒ thÇn

In®ra mµ PhËt gi¸o sö dông: m©y, m­a, sÊm, chíp, nay l¹i ®­îc truyÖn Man N­¬ng khai th¸c vµ kÕt

hîp víi tÝn ng­ìng d©n gian ViÖt Nam vÒ thÇn M­a, Giã, Chíp, SÐt thÓ hiÖn d­íi h×nh thøc míi :

®­a yÕu tè ngo¹i lai vµo khu«n b¶n lÜnh ViÖt, sö dông nh÷ng yÕu tè Êy ®Ó bæ sung vµo kho tµng v¨n

häc ViÖt. Nh­ vËy, ®Æc tr­ng næi bËt nhÊt cña PhËt gi¸o ViÖt Nam lµ tÝnh tæng hîp. Ngay tõ khi míi

vµo ViÖt Nam, PhËt gi¸o ®· tiÕp xóc ngay víi c¸c tÝn ng­ìng truyÒn thèng cña d©n téc: tôc thê MÉu,

thê thÇn… do vËy, ®· ®­îc tæng hîp ngay víi chóng. HÖ thèng c¸c chïa chiÒn cña PhËt gi¸o vÉn thê

c¸c vÞ thÇn tù nhiªn M©y - M­a - SÊm -Chíp, thê thÇn, th¸nh, thµnh hoµng, thê c¸c vÞ anh hïng d©n

téc… V× vËy, lèi kiÕn tróc phæ biÕn cña c¸c chïa vÉn lµ “tiÒn PhËt hËu thÇn”, vµ hÇu nh­ kh«ng cã

chïa nµo lµ kh«ng ®Ó bia hËu, b¸t nhang cho c¸c linh hån, vong hån ®· khuÊt.

TruyÖn cæ tÝch thÕ sù còng ¶nh h­ëng tõ PhËt gi¸o, mang ®Ëm yÕu tè cña ®¹o PhËt nh­ truyÖn

TÊm C¸m. «ng Bôt trong truyÖn TÊm C¸m ®· h×nh t­îng hãa lßng c­u mang, ®ïm bäc, th­¬ng

ng­êi cña ng­êi ViÖt b»ng mµu s¾c PhËt gi¸o, cø mçi lÇn c« TÊm hiÒn lµnh bÞ ng­êi mÑ ghÎ vµ ®øa

em g¸i kh¸c mÑ cay ®éc hµnh h¹ th× Bôt hiÖn ra gióp ®ì, ®óng vµo lóc c« TÊm tuyÖt väng chØ cßn

biÕt ngåi khãc. Ngay ®o¹n kÕt cña truyÖn còng mang t­ t­ëng PhËt gi¸o cña nh©n d©n: thiÖn th¾ng

¸c, chÝnh nghÜa th¾ng gian tµ… TÊm sèng l¹i vµ trë thµnh ng­êi sau bao lÇn bÞ tiªu diÖt vµ hãa th©n :

chim vµng anh - c©y xoan ®µo - khung cöi - c©y thÞ. ë ®©y, thuyÕt lu©n håi cña ®¹o PhËt ®· trë thµnh

chç dùa vµ ph­¬ng tiÖn nghÖ thuËt gióp cho t¸c gi¶ d©n gian thùc hiÖn ­íc m¬ c«ng b»ng x· héi.

Trong truyÖn C©y tre tr¨m ®èt, nh©n vËt Bôt l¹i gióp ®ì anh Khoai - mét ng­êi thËt thµ, chÊt

ph¸c. Anh Khoai ®ang bÕ t¾c tr­íc lêi th¸ch c­íi cña l·o phó hé th× Bôt hiÖn ra - t×nh tiÕt nhanh

chãng chuyÓn b¹i thµnh th¾ng. ¸nh s¸ng do «ng Bôt mang tíi lµ ¸nh s¸ng trÝ tuÖ: «ng Bôt kh«ng hãa

phÐp ®Ó t¹o ra c©y tre tr¨m ®èt mµ chØ bµy cho anh chÆt tõng ®èt tre rêi ra vµ ghÐp l¹i nhê c©u thÇn

chó “kh¾c nhËp, kh¾c xuÊt”… Trong truyÖn cæ tÝch cña ng­êi ViÖt, «ng Bôt xuÊt hiÖn kh¸ nhiÒu. Cã

thÓ nãi, trong nh÷ng kh¸i niÖm vèn cã cña nhµ PhËt, d©n gian chØ gi÷ l¹i mét ®iÒu ®¬n gi¶n nh­ng cã

ý nghÜa nhÊt: Bôt cã søc m¹nh v« biªn, thÇn th«ng qu¶ng ®¹i, th­êng xuyªn gióp ®ì nh÷ng ng­êi

hiÒn lµnh.

Râ rµng, tõ vÞ trÝ lµ mét t«n gi¸o ngo¹i sinh, tõ khi du nhËp vµo ViÖt Nam, PhËt gi¸o ®· trë

thµnh mét t«n gi¸o ®­îc phæ biÕn réng kh¾p trong ®«ng ®¶o c¸c tÇng líp nh©n d©n, cã sè l­îng tÝn

®å ®«ng ®¶o, cã ¶nh h­ëng trong qu¶ng ®¹i quÇn chóng vµ trë thµnh nÕp sinh ho¹t v¨n hãa tinh thÇn

trong nh÷ng thµnh tè c¬ b¶n cña v¨n hãa ViÖt Nam. Ng­êi ViÖt Nam øng xö theo nh©n sinh quan

nhµ PhËt th­¬ng ng­êi nh­ thÓ th­¬ng th©n. Råi quan niÖm ¸c gi¶ ¸c b¸o, nh©n nµo qu¶ Êy, ë hiÒn

gÆp lµnh, cha mÑ hiÒn lµnh ®Ó phóc cho con… ®· thÊm s©u vµ trë thµnh truyÒn thèng øng xö cña

ng­êi ViÖt, còng tõ PhËt gi¸o mµ ng­êi ViÖt rót ra ®­îc c¸ch trau dåi ®¹o ®øc: hiÕu víi cha mÑ, «ng

bµ, ®Ô víi anh chÞ, trªn kÝnh d­íi nh­êng, thuËn vî thuËn chång t¸t biÓn §«ng còng c¹n, anh em vui

vÎ hßa thuËn, hµng xãm tèi löa t¾t ®Ìn cã nhau… [31, tr.388-389]. Cã thÓ lÊy mét vÝ dô rÊt cô thÓ

cho viÖc ®Æc biÖt nhÊn m¹nh ý nghÜa thiªng liªng cña lßng hiÕu kÝnh cña PhËt gi¸o. §ã chÝnh lµ lÔ

Vu Lan bån hay héi Vu Lan. LÔ Vu Lan b¾t ®Çu tõ c©u chuyÖn t­¬ng truyÒn vÒ chÝnh cuéc ®êi cña

mét trong nh÷ng ®¹i ®Ö tö cña ThÝch Ca M©u Ni lµ Môc KiÒu Liªn. MÑ cña Môc KiÒu Liªn do qu¸

tham lam ®éc ¸c, téi lçi tÝch tô nÆng nÒ nªn ph¶i ®Çu thai lµm loµi quû ®ãi. Môc KiÒu Liªn th­¬ng

mÑ nªn ®· thØnh cÇu ®øc PhËt chØ c¸ch cøu mÑ. §øc PhËt d¹y r»ng ph¶i lÊy ngµy r»m th¸ng b¶y lµm

ngµy lÔ Vu Lan ®Ó b¸o hiÕu cho mÑ cña Môc KiÒu Liªn. Nhê ®ã, mÑ cña Môc KiÒu Liªn ®­îc tho¸t

kiÕp quû ®ãi. Môc KiÒu Liªn bÌn nh©n ®ã hái PhËt r»ng, vÒ sau, nÕu PhËt tö muèn lµm lÔ Vu Lan ®Ó

b¸o hiÕu th× cã ®­îc kh«ng? PhËt ®ång ý. Tõ ®ã, ngµy r»m th¸ng b¶y ®­îc coi lµ ngµy lÔ Vu Lan, lÔ

con c¸i b¸o hiÕu cho cha mÑ: cha mÑ ®· t¹ thÕ hay cßn ®ang sèng vui vÎ cïng con ch¸u ®Òu ®­îc

tiÕn hµnh lÔ Vu Lan mét c¸ch träng thÓ. §èi víi ng­êi ViÖt, lÔ Vu Lan ®· qu¸ quen thuéc, vµ ai

còng hiÓu ®ã lµ ngµy lÔ con c¸i tá lßng hiÕu th¶o ®èi víi cha mÑ. §ã lµ mét lÔ héi nh¾c nhë ng­êi

ViÖt mét c¸ch cô thÓ vµ sinh ®éng vÒ ®¹o lµm con.

PhËt gi¸o ViÖt Nam cã khuynh h­íng thiªn vÒ n÷ tÝnh do chÞu ¶nh h­ëng cña tôc thê MÉu vµ

®Æc tr­ng b¶n chÊt v¨n hãa n«ng nghiÖp. C¸c vÞ PhËt AÁn §é vèn xuÊt th©n tõ ®µn «ng, sang ®Õn ViÖt

Nam biÕn thµnh PhËt «ng - PhËt bµ. Ng­êi ViÖt cã nhiÒu PhËt Bµ cña riªng m×nh: PhËt Bµ Quan ©m,

Quan ©m ThÞ KÝnh (Quan ©m tèng tö), PhËt Bµ chïa H­¬ng (Bµ chóa Ba hay Quan ©m DiÖu

ThiÖn)… ë ViÖt Nam l¹i cã rÊt nhiÒu chïa chiÒn mang tªn c¸c bµ: chïa Bµ D©u, chïa Bµ §Ëu, chïa

Bµ T­íng, chïa Bµ §¸, chïa Bµ §anh… [84, tr.252]

Cha giµ lµ PhËt ThÝch Ca

MÑ giµ nh­ thÓ PhËt Bµ Quan ©m

Nhí ngµy x¸ téi vong nh©n

Lªn chïa lÔ PhËt ®Òn ¬n sinh thµnh.

Ng­êi ViÖt th­êng nh¾n nhñ nhau chí cã v× danh lîi phï hoa lµm ¸c h¹i ng­êi ®Ó råi chuèc

lÊy ®au khæ. H·y ¨n ë cho l­¬ng thiÖn ®Ó ®­îc gÆp ®iÒu tèt lµnh, may m¾n vµ h¹nh phóc :

Ai ¬i h·y ë cho lµnh

KiÕp nµy ch¼ng gÆp ®Ó dµnh kiÕp sau.

C¸c bËc cha mÑ l¹i cµng tu nh©n tÝch ®øc cho con ch¸u vÒ sau ®­îc nhê:

C©y xanh th× l¸ còng xanh

Cha mÑ hiÒn lµnh ®Ó ®øc cho con. (Ca dao)

Nh­ng kh«ng ph¶i tÊt c¶ c¸c triÕt lý cña PhËt gi¸o ®Òu ®­îc ng­êi ViÖt tiÕp thu hoµn toµn nh­

nguyªn thÓ mµ hÇu hÕt ®Òu cã sù biÕn ®æi cho phï hîp víi tÝn ng­ìng b¶n ®Þa. PhËt gi¸o ViÖt Nam

cã tÝnh linh ho¹t khi ®· t¹o ra mét lÞch sö PhËt gi¸o cho riªng m×nh víi c©u chuyÖn nµng Man vµ

ng­êi ViÖt ®· ®ång hãa ®øc PhËt víi nh÷ng vÞ thÇn trong tÝn ng­ìng truyÒn thèng cã kh¶ n¨ng cøu

gióp mäi ng­êi, chø kh«ng riªng g× PhËt tö, tho¸t mäi tai häa:

Nghiªng vai ngöa v¸i PhËt Trêi

§­¬ng c¬n ho¹n n¹n ®é ng­êi trÇm lu©n.

§øc PhËt cßn ban cho ng­êi hiÕm muén cã con:

Tay b­ng qu¶ nÕp v« chïa,

Th¾p nhang l¹y PhËt xin bïa em ®eo.

Ngay tõ ®Çu, ng­êi ViÖt Nam ®· t¹o ra mét lÞch sö PhËt gi¸o riªng cho m×nh: nµng Man, c«

g¸i lµng D©u B¾c Ninh, mét trong nh÷ng ®Ö tö ®Çu tiªn cña PhËt gi¸o, trë thµnh PhËt mÉu, ®øa con

g¸i cña nµng hãa th©n vµo ®¸ mµ trë thµnh PhËt Tæ víi ngµy sinh lµ ngµy PhËt ®¶n 8- 4.

Tuy vËy, ng­êi ViÖt coi träng truyÒn thèng thê cha mÑ, «ng bµ h¬n lµ thê PhËt. MÕn c¶nh

chïa chiÒn, cã t×nh c¶m th©n thuéc víi ®¹o PhËt nh­ng hiÕu h¹nh cña ng­êi ViÖt vÉn ®­îc ®Æt lªn

trªn hÕt v× c«ng ¬n trêi biÓn cña cha mÑ trong suèt qu¸ tr×nh d­ìng dôc sinh thµnh, biÕt bao nhäc

nh»n, gian khæ v× con. Do ®ã:

V« chïa thÊy PhËt muèn tu

VÒ nhµ thÊy mÑ c«ng phu ch­a ®µnh.

Vèn cã ®Çu ãc thiÕt thùc, ng­êi ViÖt Nam coi träng viÖc sèng phóc ®øc, trung thùc h¬n c¶

viÖc ®i chïa lÔ PhËt:

- Thø nhÊt lµ tu t¹i gia

Thø nh× tu chî, thø ba tu chïa.

- Dï x©y chÝn bËc phï ®å

Kh«ng b»ng lµm phóc cøu cho mét ng­êi.

Còng v× th­¬ng kÝnh cha mÑ nªn ng­êi ViÖt lu«n cÇu nguyÖn PhËt trêi phï hé cho hai ®Êng tõ

th©n:

§ªm ®ªm khÊn nguyÖn PhËt trêi

CÇu cho cha mÑ sèng ®êi víi con.

Thùc ra, hiÕu t©m tøc thÞ PhËt t©m, hiÕu h¹nh v« phi PhËt h¹nh, lµm trßn bæn phËn cña ng­êi

con víi cha mÑ chÝnh lµ mét trong nh÷ng ph¸p tu cña nhµ PhËt:

- Tu ®©u cho b»ng tu nhµ

Thê cha kÝnh mÑ míi lµ ch©n tu.

- §i vÒ lËp miÕu thê vua

LËp trang thê mÑ, lËp chïa thê cha.

Trong c¸c lý thuyÕt PhËt häc, cã lÏ ng­êi ViÖt Nam chÞu ¶nh h­ëng nhiÒu nhÊt lµ gi¸o lý tõ

bi. Tinh thÇn hiÕu hßa, hiÕu sinh cña PhËt gi¸o ®· ¶nh h­ëng vµ thÊm nhuÇn s©u s¾c trong t©m hån

vµ lan táa ra thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt. Ca dao tôc ng÷ ViÖt Nam cã rÊt nhiÒu c©u ¶nh h­ëng gi¸o lý

nµy: th­¬ng ng­êi nh­ thÓ th­¬ng th©n, l¸ lµnh ®ïm l¸ r¸ch, nhiÔu ®iÒu phñ lÊy gi¸ g­¬ng, ng­êi

trong mét n­íc ph¶i th­¬ng nhau cïng… §ã lµ nh÷ng c©u nãi mµ bÊt cø ng­êi ViÖt nµo còng thuéc

n»m lßng, nãi lªn tinh thÇn nh©n ¸i vÞ tha cña ng­êi ViÖt Nam.

Kh«ng nh÷ng chÞu ¶nh h­ëng s©u ®Ëm cña t­ t­ëng PhËt gi¸o vµ tiÕp thu ®¹o PhËt theo c¸ch

riªng cña m×nh, ng­êi ViÖt cßn c¶i biÕn linh ho¹t trªn c¬ së tæng hîp ®¹o PhËt víi ®¹o «ng bµ (thê

cóng tæ tiªn) ®Ó t¹o nªn mét t«n gi¸o cña riªng m×nh: PhËt gi¸o Hßa H¶o, cßn gäi lµ ®¹o Hßa H¶o

víi thuyÕt Tø ¬n: ¬n tæ tiªn cha mÑ, ¬n ®Êt n­íc, ¬n tam b¶o, ¬n ®ång bµo vµ nh©n lo¹i [84, tr.255].

TÊt nhiªn, bªn c¹nh PhËt gi¸o, ng­êi ViÖt cßn chÞu ¶nh h­ëng cña c¸c t«n gi¸o kh¸c nh­ Nho

gi¸o, víi sù ®Ò cao gia ®×nh vµ ph¹m trï Nh©n, NghÜa, LÔ, TrÝ, TÝn; §¹o gi¸o víi c«ng phu tu luyÖn

lªn tiªn, k× ph­¬ng dÞ thuËt... Tuy nhiªn, PhËt gi¸o vÉn lµ t«n gi¸o b¾t rÔ s©u réng vµ v÷ng ch·i nhÊt

trong lßng ng­êi ViÖt. Ngay c¶ trong thêi k× hoµng kim cña Nho gi¸o, §¹o gi¸o, ®¹o PhËt vÉn ®­îc

ng­êi ViÖt tin t­ëng, sïng b¸i. PhËt gi¸o kÕt hîp víi §¹o gi¸o, thê t­îng Ngäc hoµng, Nam tµo, B¾c

®Èu trªn ®iÖn thê PhËt, nhiÒu ng«i chïa kÕt hîp gi÷a Tiªn vµ PhËt (chïa Yªn Tö - Qu¶ng Ninh, chïa

Ngò Hµnh S¬n - §µ N½ng, chïa Thiªn Ên- B×nh §Þnh…). PhËt gi¸o còng kÕt hîp víi Nho gi¸o -

ng­êi ®i tu PhËt ph¶i häc ch÷ Nho, qua Nho gi¸o ®Ó tiÕp thu kinh PhËt. V× thÕ mµ kh«ng Ýt nhµ s­

thêi §inh, Lª, Lý ®­îc phong Quèc s­, tham gia bµn viÖc d©n, viÖc n­íc theo tinh thÇn Nho gi¸o…

Ng­êi ViÖt Nam ®Ò cao c¸i t©m h¬n c¸i tµi. §©y chÝnh lµ c¸i hay cña ng­êi ViÖt khi tiÕp nhËn

nh÷ng t­ t­ëng TriÕt häc ph­¬ng §«ng. Ta tiÕp nhËn nh­ng cã s¸ng t¹o, cã ph¸t triÓn. Mµ xu h­íng

s¸ng t¹o Êy l¹i cã tÝnh nh©n b¶n cao, lµm cho con ng­êi sèng tèt h¬n. Bëi hä sÏ nhËn thÊy nh÷ng

®iÒu sÏ x¶y ra ë kiÕp nµy lµ gÇn l¾m, cßn nh÷ng ®iÒu sÏ ®Õn ë kiÕp sau th× d­êng nh­ qu¸ m¬ hå,

ch¼ng biÕt cã thùc hay kh«ng. ChÝnh v× thÕ nh÷ng t­ t­ëng PhËt gi¸o theo tÝn ng­ìng cña d©n téc

ViÖt Nam kh«ng nh÷ng cã gi¸ trÞ gi¸o dôc ®¹o ®øc, mµ cßn cã tÝnh r¨n ®e ng­êi ®êi nªn lµm ®iÒu

lµnh, tr¸nh ®iÒu ¸c, nªn cã tr¸ch nhiÖm víi mçi hµnh ®éng cña m×nh.

2.2.2.2. §¹o gi¸o vµ v¨n hãa ViÖt Nam

§¹o gi¸o ®­îc h×nh thµnh vµo kho¶ng thÕ kØ II sau c«ng nguyªn, c¬ së lÝ luËn cña nã lµ §¹o

gia - triÕt thuyÕt do L·o Tö ®Ò x­íng vµ Trang Tö hoµn thiÖn. Häc thuyÕt cña L·o gi¸o tr×nh bµy

trong cuèn §¹o §øc Kinh hµm chøa nhiÒu triÕt lÝ th©m trÇm ng­êi th­êng khã hiÓu tËn t­êng. Cã

thÓ tãm t¾t t«n chØ cña ®¹o L·o [84] nh­ sau: §¹o L·o lÊy thanh tÜnh tù nhiªn lµm t«n chØ. Ph¶i xÐt

râ viÖc ®êi, t×nh ng­êi ®Ó lÊy sù nh¹t nhÏo h­ kh«ng mµ ®èi víi ®êi, kh«ng ®Ó mét chót g× t¬ tãc,

v­íng vÝu ®Õn m×nh ngâ hÇu tËn h­ëng c¸i thó ung dung, nhµn nh·, sung s­íng, khoan thai. ViÖc

®êi x¶y ra tíi ®©u ®èi phã tíi ®ã, kh«ng cÇn khã nhäc t©m c¬, hao tæn tinh thÇn, cø lÊy tù nhiªn thï

øng c¸c viÖc tù nhiªn råi ®©u sÏ ra ®Êy c¶… VÒ ph­¬ng diÖn triÕt lÝ, L·o Tö cho r»ng §¹o lµ mét

nguyªn lÝ huyÒn diÖu, v« h×nh, v« s¾c, ®· sinh ra ©m d­¬ng trêi ®Êt vµ mu«n vËt. Mu«n vËt sinh ra

kh¾p c¶ thÕ gian råi l¹i quay trë vÒ víi ®¹o, ®Ó l¹i hãa ra mu«n vËt, mu«n loµi theo mét cuéc tuÇn

hoµn biÕn c¶i thiªn nhiªn. Tõ ®©y, L·o Tö suy ra triÕt lÝ sèng tèi ­u lµ muèn lµm viÖc g×, ph¶i ®i tõ

®iÓm ®èi lËp, ph¶i v« vi (kh«ng lµm). V« vi kh«ng cã nghÜa lµ hoµn toµn kh«ng lµm g×, mµ lµ hßa

nhËp víi tù nhiªn, ®õng lµm g× th¸i qu¸. §Õn Trang Tö th× phÐp v« vi ®· bÞ ®Èy tíi møc cùc ®oan

thµnh chñ nghÜa yÕm thÕ tho¸t tôc, trë vÒ víi x· héi nguyªn thñy. T­ t­ëng cña L·o Tö céng víi chÊt

duy t©m cña Trang Tö ®· trë thµnh c¬ së cho viÖc thÇn bÝ hãa §¹o gia thµnh §¹o gi¸o. §¹o gi¸o cã

hai ph¸i: §¹o gi¸o phï thñy dïng c¸c ph¸p thuËt trõ tµ, trÞ bÖnh; vµ §¹o gi¸o thÇn tiªn d¹y tu luyÖn,

luyÖn ®an, cÇu tr­êng sinh bÊt tö.

§¹o gi¸o th©m nhËp vµo ViÖt Nam tõ cuèi thÕ kØ II sau c«ng nguyªn. Trong khi Nho gi¸o

ch­a t×m ®­îc chç ®øng ë ViÖt Nam th× §¹o gi¸o ®· t×m thÊy ngay nh÷ng tÝn ng­ìng t­¬ng ®ång cã

s½n tõ l©u. Tõ xa x­a, ng­êi ViÖt Nam tõ miÒn nói ®Õn miÒn xu«i ®· rÊt sïng b¸i ma thuËt, phï

phÐp. Hä tin r»ng c¸c l¸ bïa, nh÷ng c©u thÇn chó… cã thÓ ch÷a bÖnh, trÞ tµ ma, cã thÓ lµm t¨ng søc

m¹nh, g­¬m chÐm kh«ng ®øt... V× vËy, dÔ hiÓu v× sao §¹o gi¸o, tr­íc hÕt lµ §¹o gi¸o phï thñy, ®·

th©m nhËp nhanh chãng vµ hßa quyÖn dÔ dµng víi tÝn ng­ìng ma thuËt cæ truyÒn ®Õn møc hÇu nh­

kh«ng cßn ranh giíi. ë ViÖt Nam, §¹o gi¸o kh«ng tån t¹i biÖt lËp mµ ®· hßa trén víi tÝn ng­ìng b¶n

®Þa ®Ó cho ra ®êi §¹o gi¸o phï thñy l­u truyÒn rÊt phæ biÕn trong nh©n d©n. Bªn c¹nh viÖc thê Ngäc

Hoµng th­îng ®Õ, Th¸i Th­îng L·o Qu©n, ThÇn TrÊn Vò, Quan Th¸nh ®Õ… lµ nh÷ng ®èi t­îng thê

cóng cña §¹o gi¸o Trung Hoa, §¹o gi¸o phï thñy cña ng­êi ViÖt cßn cã nh÷ng nh÷ng ®èi t­îng thê

cóng riªng cña m×nh: ®øc Th¸nh TrÇn, Bµ Chóa LiÔu…

§¹o gi¸o ®· tån t¹i trong nh÷ng c©u chuyÖn tõ xa x­a cßn l­u truyÒn trong nh©n d©n. Ngay tõ

c¸c truyÒn thuyÕt vÒ thêi c¸c vua Hïng dùng n­íc ®Çu tiªn cho r»ng L¹c Long Qu©n cã nhiÒu phÐp

trÞ ®­îc c¶ Hå Tinh lÉn Méc Tinh; Chö §ång Tö cã thuËt ch÷a bÖnh vµ x©y thµnh trong chíp m¾t;

An D­¬ng V­¬ng ®­îc thÇn Kim Quy cho b¶o ph¸p trõ tinh Gµ Tr¾ng ®Ó x©y thµnh Cæ Loa… cho

®Õn nh÷ng c©u chuyÖn sau nµy nh­ chuyÖn chµng V­¬ng Chèt lªn nói Tiªn Du (B¾c Ninh) m¶i xem

tiªn ®¸nh cê, hÕt v¸n cê quay l¹i c¸n bóa ®· bÞ mèi x«ng môc n¸t, chiÒu quay vÒ nhµ th× con ch¸u

ch¼ng cßn ai n÷a, ý nãi mét ngµy trªn tiªn b»ng tr¨m n¨m d­íi trÇn. Hay c©u chuyÖn chµng Tõ Thøc

ngao du vµo nói gÆp tiªn kÕt duyªn vî chång; hoÆc chuyÖn vua Lª Th¸nh T«ng ®i lÔ chïa Ngäc Hå

gÆp tiªn n÷, vua mêi tiªn lªn xe vÒ cung, ®Õn cöa §¹i H­ng tiªn bay lªn trêi biÕn mÊt, vua cho lËp

Väng tiªn l©u (LÇu ngãng tiªn) nay vÉn cßn di tÝch ë Hµ Néi… ®· thÓ hiÖn sù tiÕp xóc víi nh÷ng

yÕu tè phï hîp víi §¹o gi¸o cña tÝn ng­ìng d©n gian ViÖt Nam.

TruyÖn Phï §æng Thiªn V­¬ng víi sù miªu t¶ søc m¹nh cña Phï §æng ®Çy thÇn th«ng biÕn

hãa theo tinh thÇn §¹o gi¸o: §øa bÐ lªn ba ch­a biÕt nãi bçng cÊt tiÕng b¶o mÑ mêi sø gi¶ vµo, sau

®ã lín rÊt nhanh, c¶ lµng ph¶i gãp g¹o nu«i cËu. Khi giÆc ©n kÐo ®Õn th× cËu bÐ v­¬n vai ®øng dËy

thµnh ng­êi cao h¬n m­êi tr­îng… TruyÖn Hä Hång Bµng kÓ vÒ nguån gèc ng­êi ViÖt Nam b­íc

®Çu tiªn còng ®­îm mµu thÇn th«ng biÕn hãa khi ©u C¬ sinh bäc tr¨m trøng, në thµnh tr¨m con trai,

kh«ng mÊt c«ng nu«i d­ìng còng tù lín lªn, trÝ dòng song toµn. ë c©u chuyÖn nµy, kh¸i niÖm Tiªn

cña §¹o gi¸o lµ bµ ¢u C¬ triÓn khai lËp n­íc V¨n Lang. Hay truyÖn ThÇn nói T¶n Viªn còng ®Çy

phï phÐp: tõ nh÷ng sÝnh lÔ th¸ch c­íi ®Õn nh÷ng trËn ®¸nh gi÷a S¬n Tinh vµ Thñy Tinh…

NÕu xa x­a, §¹o gi¸o ViÖt Nam s¸ng t¹o ®­îc h×nh mÉu «ng Tiªn d©n téc lµ Chö §ång Tö

víi tÊt c¶ nh÷ng tÝnh ng­êi trong ®êi th­êng nh­ hiÕu th¶o víi cha nghÌo, bÏn lÏn e thÑn tr­íc phô

n÷, chung thñy víi vî hiÒn, thµnh kÝnh víi vua cha, lao ®éng ®Ó tù lËp, chan hoµ víi nh©n d©n… th×

råi sau ®ã nh÷ng «ng Tiªn trong c¸c truyÖn cæ lu«n lµ chç dùa cho ng­êi lao ®éng nghÌo khæ. NÕu

trong thêi phong kiÕn tù chñ, §¹o gi¸o ViÖt Nam suy t«n anh hïng d©n téc TrÇn H­ng §¹o thµnh

§øc Th¸nh TrÇn, ®ång thêi suy t«n nh©n vËt LiÔu H¹nh huyÒn tho¹i nh­ng rÊt ng­êi thµnh Th¸nh

MÉu ®Ó råi th¸ng t¸m giç cha, th¸ng ba giç mÑ lµ nh÷ng dÞp sinh ho¹t v¨n hãa nhén nhÞp cña ®«ng

®¶o nh©n d©n… th× ®· cñng cè trong mçi gia ®×nh, mçi c¸ nh©n t×nh nghÜa thê cha kÝnh mÑ, sù t«n

kÝnh c¸c vÞ anh hïng d©n téc, g¾n kÕt mäi ng­êi ®Ó cïng nhau dùng n­íc vµ gi÷ n­íc.

Trong thÕ øng xö x· héi, ng­êi ViÖt tin vµo nh÷ng phÐp thuËt, nh÷ng quyÒn lùc siªu nhiªn.

ThÕ giíi t©m linh cña ng­êi ViÖt v« cïng bÝ Èn víi nh÷ng niÒm tin t«n gi¸o m·nh liÖt: ng­êi chÕt cã

thÓ giao tiÕp víi ng­êi sèng, linh hån ng­êi ®· chÕt cÇn ph¶i ®­îc cÇu cóng, lËp ®µn trµng ®Ó gi¶i

oan, cã nh÷ng phÐp thuËt linh nghiÖm cã thÓ cøu gióp con ng­êi… TÊt nhiªn, §¹o gi¸o nguyªn thñy

víi t­ c¸ch lµ mét triÕt lý sèng Ýt ®­îc ng­êi ViÖt biÕt ®Õn. Nã ®· ®­îc ng­êi ViÖt trén lÉn víi tÝn

ng­ìng b¶n ®Þa cña m×nh ®Ó h×nh thµnh mét quan niÖm §¹o phï thñy víi nh÷ng bïa chó vµ phÐp

thuËt mµ ®Õn nay, rÊt nhiÒu ng­êi ViÖt vÉn cßn tin t­ëng. Tõ vÞ trÝ lµ mét thµnh tè ngo¹i lai, §¹o

gi¸o ®· héi nhËp mét c¸ch rÊt tù nhiªn víi ®êi sèng v¨n hãa cña ng­êi ViÖt vµ dÇn trë nªn kh¾c h¼n

víi §¹o gi¸o gèc cña Trung Quèc còng chÝnh lµ do nguyªn nh©n lín: §¹o gi¸o thÇn tiªn chØ ®­îc

truyÒn b¸ rÊt h¹n hÑp trong tÇng líp trªn cña x· héi (chñ yÕu lµ quan l¹i Trung Quèc ®« hé); trong

khi §¹o gi¸o d©n gian (§¹o phï thñy) l¹i cã ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn m¹nh mÏ. Nãi tíi §¹o gi¸o lµ nãi

tíi hÖ thèng thÇn th¸nh, ®Òn miÕu vµ nh÷ng nghi thøc tÕ tù kh¸c nhau. §iÒu nµy rÊt gÇn gòi víi

nh÷ng tÝn ng­ìng d©n gian cña ng­êi ViÖt cæ. Ngay tõ thêi tiÒn sö, ng­êi ViÖt ®· cã quan niÖm cho

r»ng ngoµi søc m¹nh vµ ý chÝ cña con ng­êi, cßn cã søc m¹nh cña lùc l­îng siªu nhiªn, th­êng

xuyªn t¸c ®éng vµ t¹o ra nh÷ng ¶nh h­ëng rÊt ®a d¹ng ®èi víi thÕ giíi. Ng­êi ViÖt tin lµ cã th¸nh

thÇn, vµ do vËy, khi §¹o gi¸o qu¶ng b¸ ý thøc thê ThÇn th× lËp tøc, §¹o gi¸o nhËn ®­îc sù ®ång c¶m

cña x· héi ng­êi ViÖt. Nh­ng cµng vÒ sau, qu¸ tr×nh thay thÕ th¸nh thÇn cµng diÔn ra mét c¸ch m¹nh

mÏ. Hµng lo¹t nh÷ng ng­êi cã c«ng ®øc víi d©n víi n­íc lÇn l­ît ®­îc nh©n d©n kh¾p c¸c ®Þa

ph­¬ng t«n lµm thÇn, lµm th¸nh. Lóc ®Çu, míi chØ cã L¹c Long Qu©n, AÂu C¬, Chö §ång Tö, Tiªn

Dung, T¶n Viªn, Phï §æng… vÒ sau lµ hÇu nh­ tÊt c¶ c¸c vÞ anh hïng, nh÷ng ng­êi ®­îc c¸c thÕ hÖ

nh©n d©n ®ång lßng t«n kÝnh. §iÒu ®ã cho thÊy mÆc dï §¹o gi¸o ®­îc ng­êi ViÖt tiÕp thu kh¸

nhanh, nh­ng «ng cha ta còng ®· khÐo lÐo lång vµo ®ã tinh thÇn ®Ò cao vµ gi¸o dôc lßng yªu n­íc

theo c¸ch riªng cña m×nh.

2.2.2.3. Nho gi¸o vµ v¨n hãa ViÖt Nam

Tr¶i qua gÇn mét ngµn n¨m B¾c thuéc, v¨n hãa H¸n x©m nhËp n­íc ta vµ x¶y ra sù tiÕp xóc

v¨n hãa gÇn nh­ lµ c­ìng bøc. Phong kiÕn Trung Quèc lu«n lu«n muèn t×m c¸ch ¸p ®Æt nh÷ng

chuÈn mùc v¨n hãa cho d©n téc ViÖt b»ng c¸ch ®em thi th­ ®Õn biÕm tôc n­íc, lÊy lÔ nh¹c ®Ó söa

lßng d©n nh»m truyÒn b¸ phong tôc tËp qu¸n, ¸p ®Æt chÕ ®é chÝnh trÞ x· héi vµo mäi lÜnh vùc trong

®êi sèng cña ng­êi ViÖt. Cßn v¨n hãa ViÖt, vèn lµ s¶n phÈm cña mét x· héi n«ng nghiÖp lóa n­íc,

lu«n t×m c¸ch chèng l¹i ¶nh h­ëng ®ång hãa cña v¨n hãa H¸n: gi÷ tiÕng nãi, phong tôc vµ nh÷ng nÐt

v¨n hãa riªng tõ ®ã tiÕp thu cã chän läc tinh hoa cña nÒn v¨n hãa H¸n vµ dung hßa sù c¨ng th¼ng

kÐo dµi ®Ó t¨ng søc tù gi¶i phãng cho m×nh. ChÝnh v× thÕ, nÒn v¨n hãa truyÒn thèng cña cha «ng vµ

kÕt cÊu lµng x· ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh. Khi cã sù th©m nhËp theo lèi c­ìng bøc cña v¨n hãa H¸n,

cuéc sèng lµng x· ViÖt Nam vÉn tån t¹i ph­¬ng ch©m øng xö: phÐp vua thua lÖ lµng; trèng lµng nµo

lµng Êy ®¸nh, th¸nh lµng nµo lµng Êy thê… Tinh thÇn thùc tiÔn ®ã ®· béc lé rÊt râ khi ng­êi ViÖt

tiÕp thu v¨n hãa vµ t«n gi¸o n­íc ngoµi: ®ã lµ khuynh h­íng giao tiÕp vµ hçn dung v¨n hãa theo

khuynh h­íng ViÖt hãa chø kh«ng ph¶i lµ H¸n hãa. ë ViÖt Nam, Nho gi¸o cã lÞch sö ph¸t triÓn l©u

dµi. Nho gi¸o vµo ViÖt Nam, tr­íc hÕt lµ v× môc ®Ých x©m l­îc, môc ®Ých thèng trÞ cña phong kiÕn

ph­¬ng B¾c. MÆt kh¸c, Nho gi¸o thÝch hîp víi nhu cÇu cña x· héi phong kiÕn ViÖt Nam trong c«ng

viÖc tæ chøc vµ qu¶n lÝ nhµ n­íc. Do ®ã, truyÒn thèng v¨n hãa Nho gia vÉn cßn l­u gi÷ ®Ëm nÐt

trong v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt.

Nho gi¸o lµ häc thuyÕt næi tiÕng cña Trung Quèc cæ ®¹i, lµ t­ t­ëng thèng trÞ mÊy ngµn n¨m

cña giai cÊp thèng trÞ Trung Hoa. V¨n hãa Nho gia lµ mét lo¹i v¨n hãa cña chñ nghÜa ®¹o ®øc phæ

biÕn. Nãi vÒ b¶n chÊt, häc thuyÕt Nho gia lµ mét triÕt häc ®¹o ®øc lu©n lÝ gèc ë tu d­ìng t©m tÝnh.

§ã lµ mét häc thuyÕt “nhËp thÕ” rÊt m¹nh. Trong cuéc sèng hiÖn thùc, bªn ngoµi nã lµ quy ph¹m lÔ

nghÜa, bªn trong lµ ®øc tÝnh nh©n ¸i vµ trËt tù tiªn nghiÖm “lu©n th­êng”, cïng kÕt cÊu thµnh mét trËt

tù ®¼ng cÊp kh¸c nhau suy tõ m×nh ®Õn ng­êi, cã søc duy tr× quan hÖ tam c­¬ng (vua - t«i, cha - con,

chång - vî), ngò th­êng (nh©n, nghÜa, lÔ, trÝ, tÝn) vµ sù n­¬ng nhê nhau cña con ng­êi trong x· héi

n«ng nghiÖp. Quan hÖ tæ chøc t«ng ph¸p t­¬ng øng víi kÕt cÊu s¶n xuÊt n«ng nghiÖp víi nÒn kinh tÕ

tù cÊp tù tóc cña truyÒn thèng, khiÕn cho ng­êi ViÖt trong thùc tÕ rÊt kh«ng nì b¹c t×nh. Ng­êi ViÖt

yªu thÝch t×nh c¶m tù nhiªn vµ chó träng, sïng kÝnh: träng hiÕu, quý hßa, bæn phËn, phông thê trªn,

thÞnh hµnh nguyªn t¾c danh phËn, chñ nghÜa quyÒn uy… Vµ phÝa sau tÊt c¶ l¹i chøa ®ùng nhiÒu mµu

s¾c thiÕt thùc nghÜa t×nh, n­¬ng tùa nhau… TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu nµy chñ yÕu ¶nh h­ëng tõ c¸c ph¹m

trï lÔ gi¸o cña Nho gia: hiÕu, lÔ, trung dung, nh©n nghÜa… Chu Hy ®· viÕt: c¸i häc cña Nho gi¸o lµ

c¸i häc ngò lu©n. H. MaspÐro, mét nhµ §«ng ph­¬ng häc ng­êi Ph¸p næi tiÕng còng cho r»ng: Nho

gi¸o cã ba phÇn c¨n b¶n: c­¬ng th­êng, trÞ ®¹o vµ quan hÖ thiªn nhiªn…[76, tr.109]. HÖ ý thøc nµy

®­îc c¸c nhµ Nho ViÖt Nam tiÕp thu qua s¸ch vë vµ tr­êng häc, råi sau ®ã, ®­îc truyÒn b¸, l­u

truyÒn réng r·i trong d©n chóng. V× thÕ, ë ViÖt Nam, ng­êi d©n b×nh th­êng còng nãi ®Õn ®¹o ®øc

víi ý nghÜa: hiÕu, lÔ, nh©n nghÜa(cid:0) Vµ nh­ thÕ, ®¹o Nho ®· trë thµnh mét phÇn truyÒn thèng v¨n hãa

ViÖt Nam, cã ¶nh h­ëng ®Ëm nÐt trong thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt.

Nho gi¸o g¾n liÒn víi tªn tuæi cña nh÷ng ng­êi s¸ng lËp lµ Khæng Tö vµ c¸c nh©n vËt kÕ tôc,

ph¸t triÓn häc thuyÕt nµy lµ M¹nh Tö, Tu©n Tö… T­ t­ëng cña Khæng Tö lµ triÕt lý ®Þnh mÖnh.

Khæng Tö ®· tõng nãi : “Ng­êi qu©n tö cã ba ®iÒu sî: sî mÖnh trêi, sî v­¬ng c«ng ®¹i nh©n, sî lêi

nãi cña th¸nh nh©n. C¸i sî ®Çu tiªn cña con ng­êi khi sèng trªn câi ®êi lµ “mÖnh trêi”. Bëi lÏ,

Khæng Tö nãi: Kh«ng hiÓu ®­îc sè mÖnh th× kh«ng ph¶i lµ ng­êi qu©n tö… B¶n th©n Khæng Tö

còng tõng kh¼ng ®Þnh: Häc thuyÕt cña ta cã thùc hiÖn ®­îc hay kh«ng lµ do sè mÖnh, häc thuyÕt cña

ta kh«ng thÓ thùc hiÖn ®­îc còng lµ do sè mÖnh… Mäi c¸i, mäi viÖc ®Òu do ý trêi. Häa hay phóc,

may hay rñi, vui hay buån, giµu hay nghÌo… tÊt c¶ ®Òu do thiªn mÖnh tiÒn ®Þnh.

NguyÔn Du ®øng trªn quan ®iÓm duy t©m cña Nho gi¸o khi «ng tin vµo mÖnh trêi. Trong s¸ch

LuËn ng÷ cã viÕt: “tö sinh h÷u mÖnh, phó quý t¹i thiªn”, thËt hoµn toµn øng víi nh÷ng c©u th¬ cña

NguyÔn Du:

NgÉm hay mu«n sù t¹i trêi

Trêi kia ®· b¾t lµm ng­êi cã th©n

B¾t phong trÇn ph¶i phong trÇn

Cho thanh cao míi ®­îc phÇn thanh cao.

Nho gi¸o cho r»ng ng­êi ta giµu nghÌo, s­íng khæ, cao sang hay hÌn kÐm ®Òu lµ do sè phËn

®· ®Þnh tr­íc bëi mét thÕ lùc siªu nhiªn lµ trêi. C« KiÒu tõ khi cßn ®ang sèng c¶nh h¹nh phóc, ªm

®Òm bªn gia ®×nh th× ngay trong buæi mïa xu©n ®i t¶o mé ®· ®­îc §¹m Tiªn b¸o cho biÕt tr­íc r»ng

cuéc ®êi KiÒu sÏ cã mu«n vµn ®au ®ín khæ së v× tªn c« ®­îc ghi trong sæ “§o¹n tr­êng”. LÇn theo

tõng thêi ®iÓm trong cuéc ®êi KiÒu, ta nhËn thÊy c¸i gäi lµ “sè trêi ®Þnh s½n” Êy lµ hoµn toµn ®óng.

KiÒu khi bÞ Ðp lµm g¸i lÇu xanh ®· tù tö, nh­ng trong c¬n mª man bÊt tØnh, c« còng ®­îc b¸o r»ng

ph¶i ®Õn s«ng TiÒn §­êng míi ®­îc trêi cho chÕt. Vµ qu¶ thËt, c¸c t×nh tiÕt trong truyÖn ®· dÉn ®Õn

c¸i chÕt cho KiÒu ë ®óng s«ng TiÒn §­êng. ThÕ råi khi gieo m×nh xuèng s«ng, trong lóc cßn ®ang

“m¬ mµng ph¸ch quÕ hån mai” th× KiÒu l¹i ®­îc b¸o r»ng “®o¹n tr­êng sæ rót tªn ra”. V× vËy c« ®·

®­îc cøu sèng ®Ó h­ëng phóc léc vÒ sau. Nh­ vËy, cã thÓ thÊy r»ng, t­ t­ëng thiªn mÖnh trong thÕ

giíi quan cña NguyÔn Du ®· ®­îc «ng lµm râ trong khi x©y dùng nh©n vËt KiÒu:

Tr¨m n¨m trong câi ng­êi ta

Ch÷ tµi ch÷ mÖnh khÐo lµ ghÐt nhau

Tr¶i qua mét cuéc bÓ d©u

Nh÷ng ®iÒu tr«ng thÊy mµ ®au ®ín lßng

L¹ g× bØ s¾c t­ phong

Trêi xanh quen thãi mµ hång ®¸nh ghen.

V× vËy, kÕt thóc cuéc ®êi m­êi l¨m n¨m ®o¹n tr­êng cña nh©n vËt Thóy KiÒu, còng lµ kÕt

thóc TruyÖn KiÒu, NguyÔn Du h¹ bót viÕt:

NgÉm hay mu«n sù t¹i trêi,

Trêi kia ®· b¾t lµm ng­êi cã th©n.

B¾t phong trÇn, ph¶i phong trÇn,

Cho thanh cao, míi ®­îc phÇn thanh cao.

Cã ®©u thiªn vÞ ng­êi nµo,

Ch÷ tµi, ch÷ mÖnh, dåi dµo c¶ hai.

Khæng Tö rÊt quan t©m ®Õn ®¹o ®øc, chñ tr­¬ng dïng ®¹o ®øc ®Ó gi÷ g×n kû c­¬ng x· héi.

Khæng Tö ®Ò cËp ®Õn nhiÒu mÆt nh­ lÔ, nghÜa, trÝ, tÝn, dòng nh­ng nhiÒu nhÊt lµ ch÷ Nh©n. H¹t nh©n

cña häc thuyÕt Khæng Tö lµ nh©n ¸i. Cã thÓ nãi Khæng Tö lµ ng­êi ®Çu tiªn trong lÞch sö nh©n lo¹i

®Ò cËp ®Õn con ng­êi (trªn b×nh diÖn nh©n ®¹o chø kh«ng ph¶i trªn b×nh diÖn nh©n quyÒn). Khi ph¸t

hiÖn ra con ng­êi, Khæng Tö còng ®· ph¸t hiÖn nh©n ¸i, ph¸t hiÖn ra søc m¹nh cña ®¹o ®øc. Theo

«ng, cèt lâi cña nh©n ¸i lµ hiÕu ®Ô vµ hiÕu ®Ô lµ c¸i gèc cña nh©n ¸i. M«i tr­êng sèng cña hiÕu ®Ô lµ

gia ®×nh. Gia ®×nh kh«ng cßn th× hiÕu ®Ô ch¼ng lµm g× c¶, tõ ®ã, thuyÕt nh©n ¸i còng ch¼ng cßn lÝ do

®Ó tån t¹i. §¹o Khæng xem gia ®×nh lµ mét trong ba kh©u kh«ng thÓ thiÕu cña ho¹t ®éng con ng­êi:

tu th©n, tÒ gia, trÞ quèc. ChÝnh v× thÕ, khi gia ®×nh gÆp tai biÕn, Thóy KiÒu ®· ®au ®ín, d»n vÆt:

Sao cho cèt nhôc vÑn tuyÒn,

Trong khi ngé biÕn tïng quyÒn, biÕt sao?

Duyªn héi ngé, ®øc cï lao,

Bªn t×nh, bªn hiÕu, bªn nµo nÆng h¬n?

Cuèi cïng, KiÒu quyÕt ®Þnh hy sinh h¹nh phóc c¸ nh©n, hy sinh mèi t×nh ®Çu míi chím në ®Ó

b¶o vÖ h¹nh phóc cña c¶ gia ®×nh, vµ tr­íc hÕt lµ gi÷ g×n ch÷ hiÕu:

§Ó lêi thÖ h¶i minh s¬n,

Lµm con tr­íc ph¶i ®Òn ¬n sinh thµnh.

QuyÕt t×nh nµng míi h¹ t×nh

DÏ cho ®Ó thiÕp b¸n m×nh chuéc cha.

Còng v× ch÷ hiÕu mµ L­¬ng Sinh, dï ®· trãt ®em lßng yªu th­¬ng vµ ­íc hÑn víi Dao Tiªn,

nh­ng vÉn ®µnh v©ng lêi cha mÑ mµ ®Ýnh ­íc víi Ngäc Khanh ®Ó lµm trßn ch÷ hiÕu:

DÉu vµng dÉu ®¸ víi ng­êi

NÆng t×nh ®©u d¸m nhÑ lêi song th©n. (truyÖn Hoa Tiªn)

Ngay c¶ khi L­¬ng Sinh chiÕn th¾ng giÆc Hå trë vÒ, cã tin Ngäc Khanh ®· chÕt, vua cho

chµng kÕt duyªn víi Dao Tiªn, nh­ng chµng ch­a quyÕt v× con b¨n kho¨n vÒ c¸i chÕt thñ tiÕt cña

Ngäc Khanh. ThÊy vËy, Diªu Sinh bÌn thuyÕt phôc:

T×nh phu phô, nghÜa qu©n th©n

Trong tam c­¬ng Êy xem phÇn nµo h¬n.

ThÕ lµ L­¬ng Sinh ®ång ý kÕt h«n víi Dao Tiªn… LÔ gi¸o Nho gia cßn biÓu hiÖn rÊt râ ë viÖc

Ngäc Khanh nhÊt quyÕt thñ tiÕt thê chång dï nµng vµ L­¬ng Sinh chØ míi ®­îc hai gia ®×nh ­íc

hÑn, cßn ch­a biÕt mÆt nhau. Sau ®ã, nµng ®· tù tö ®Ó gi÷ trßn ch÷ tiÕt. Râ rµng, ¶nh h­ëng cña Nho

gi¸o lµ qu¸ ®Ëm nÐt trong tr­êng hîp nµy. Vµ c¶ mét ®o¹n dµi t¶ c¶nh ®oµn viªn ë cuèi truyÖn Hoa

Tiªn lµ b¶n hßa tÊu ca ngîi mèi t×nh ®· ®i ®óng vµo khu«n khæ Nho gi¸o phong kiÕn:

N­íc yªn nhµ vÑn ®· ®µnh

Gi÷ lÒ ®Òu gëi ®an ®×nh vinh quy.

Nho gi¸o rÊt xem th­êng ng­êi phô n÷: nhÊt nam viÕt h÷u, thËp n÷ viÕt v«, ngay c¶ Khæng

Tö còng cïng quan ®iÓm ®ã khi nãi r»ng: chØ cã phô n÷ vµ kÎ tiÓu nh©n lµ khã d¹y, gÇn hä th× hä

nhên, xa hä th× hä hên [63]. Tuy vËy, cã rÊt nhiÒu c©u ca dao tôc ng÷ cña ng­êi ViÖt hoµn toµn b¸c

bá quan niÖm nµy:

- G¸i mµ chi, trai mµ chi

Sinh ra cã nghÜa, cã ngh× th× h¬n.

- Ba ®ång mét mí ®µn «ng

§em bá vµo lång cho kiÕn nã tha

Ba tr¨m mét mô ®µn bµ

§em vÒ mµ tr¶i chiÕu hoa cho ngåi.

Cha cña Ngäc Hoa (truyÖn Ph¹m T¶i - Ngäc Hoa) khi sinh con g¸i ®· mõng rì :

Mai sau h­¬ng háa tõ ®­êng

V« nam dông n÷ thÕ gian còng rÇy.

§iÒu ®ã chøng tá Nho gi¸o tuy cã ¶nh h­ëng lín ®Õn x· héi vµ v¨n hãa trung ®¹i ViÖt Nam nh­ng

kh«ng chi phèi hoµn toµn ®êi sèng x· héi, kh«ng chiÕm lÜnh toµn bé t©m hån nhµ Nho. Nhµ Nho

ViÖt Nam Ýt ai lµ tÝn ®å thuÇn thµnh cña Nho gi¸o V× thÕ, chóng ta kh«ng thÓ kh«ng nhËn thÊy nh÷ng

s¸ng t¹o cña hä trong qu¸ tr×nh tiÕp nhËn v¨n hãa Nho gia. Nh©n d©n ®· biÕn quan niÖm cøng nh¾c,

¸p ®Æt cña Nho gi¸o thµnh c¸c quan niÖm gÇn gòi, gi¶n dÞ trong ®êi sèng hµng ngµy. Cã nhiÒu yÕu tè

cña Nho gi¸o ®· bÞ biÕn ®æi cho phï hîp víi truyÒn thèng v¨n hãa d©n téc ViÖt Nam. V× träng t×nh

nghÜa nªn khi tiÕp nhËn Nho gi¸o, ng­êi ViÖt ®· t©m ®¾c víi ch÷ Nh©n h¬n c¶. Nh©n lµ lßng th­¬ng

ng­êi: Th­¬ng ng­êi nh­ thÓ th­¬ng th©n (tôc ng÷), B¸n m×nh lµ hiÕu, cøu ng­êi lµ nh©n (TruyÖn

KiÒu). Nh©n cßn g¾n liÒn víi nghÜa: NghÌo nh©n nghÌo nghÜa th× lo (ca dao), ViÖc nh©n nghÜa cèt ë

yªn d©n… Nh©n nghÜa duy tr× quèc thÕ an (NguyÔn Tr·i). ChÝnh NguyÔn Tr·i trong nh÷ng th¸ng

ngµy gian khæ kh¸ng chiÕn, ®Ó "t©m c«ng" kÎ thï, «ng còng sö dông c¸c luËn ®Ò cña Nho gi¸o:

Phµm m­u viÖc lín ph¶i lÊy nh©n nghÜa lµm gèc, nªn c«ng to ph¶i lÊy nh©n nghÜa lµm ®Çu (L¹i th­

tr¶ lêi Ph­¬ng ChÝnh, th­ sè 8)… Trêi cã bèn mïa, ph¶i nhê hµnh Thæ míi v­îng; ng­êi cã bèn

®øc, ph¶i nhê ®iÒu tÝn ®Ó lµm. NÕu hµnh Thæ kh«ng thÞnh, ®iÒu tÝn kh«ng cã, th× ®¹o Trêi tÊt háng,

viÖc ng­êi tÊt h­. Cho nªn Hoµng cùc lÊy Thæ ë gi÷a, d©n linh lÊy tÝn lµm thùc… (L¹i th­ cho S¬n

Thä, th­ sè 25).

§èi víi nh©n d©n nãi chung, nh©n cßn ®ång nghÜa víi t×nh, v× thÕ c¸c tõ nh©n t×nh, nh©n ng·i,

nh©n duyªn cña ng­êi ViÖt l¹i nãi vÒ t×nh yªu ®«i løa. Theo GS. TrÇn Ngäc Thªm [71], kh¶ n¨ng

®ång hãa Nho gi¸o thÓ hiÖn m·nh liÖt qua mét bµi ca dao:

M×nh vÒ ta ch¼ng cho vÒ

Ta n¾m v¹t ¸o, ta ®Ò bµi th¬

Bµi th¬ ba ch÷ rµnh rµnh

Ch÷ trung, ch÷ hiÕu, ch÷ t×nh lµ ba

Ch÷ trung th× ®Ó phÇn cha

Ch÷ hiÕu phÇn mÑ, ®«i ta ch÷ t×nh.

Khi Nho gi¸o vµo ViÖt Nam, nã ®· ®­îc lµm mÒm ®i b»ng truyÒn thèng d©n chñ cña nÒn v¨n

hãa n«ng nghiÖp vµ ®¹o thê MÉu cña ng­êi ViÖt. ChÝnh v× thÕ mµ trong t­ t­ëng ng­êi ViÖt vÉn ®Ò

cao vai trß cña ng­êi phô n÷. Ng­êi phô n÷ lµ ng­êi qu¸n xuyÕn mäi viÖc trong gia ®×nh, lµ néi

t­íng, lµ ng­êi gi÷ tay hßm ch×a khãa cho gia ®×nh, lµ ng­êi quan träng duy tr× viÖc sinh s«i n¶y në

dßng gièng… Ng­êi ViÖt rÊt cã ý thøc vÒ vai trß cña ng­êi MÑ: ng­êi MÑ mang nÆng ®Î ®au, nu«i

d­ìng vµ che chë cho con. MÑ trë thµnh biÓu t­îng trong mäi thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt: con d¹i

c¸i mang… T­¬ng tù nh­ thÕ, ch÷ hiÕu cña Nho gi¸o ®­îc ng­êi ViÖt ®Æt trong mèi quan hÖ b×nh

®¼ng víi c¶ cha lÉn mÑ: c«ng cha, nghÜa mÑ, thê mÑ kÝnh cha…

TiÓu kÕt

Nh­ vËy, ®êi sèng v¨n hãa nãi chung vµ v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt nãi riªng chÞu ¶nh

h­ëng râ nÐt cña ba t­ t­ëng lín: PhËt, §¹o, Nho. TÊt nhiªn, trong qu¸ tr×nh bÞ ¶nh h­ëng bëi ba t­

t­ëng nµy, ng­êi ViÖt ®· dung hîp c¸c hiÖn t­îng v¨n hãa ngo¹i sinh víi tÝn ng­ìng b¶n ®Þa, vµ h¬n

thÕ n÷a lµ ®· dung hßa c¸c hiÖn t­îng v¨n hãa ngo¹i sinh víi nhau. Trong ®ã, sù dung hîp gi÷a PhËt

gi¸o vµ §¹o gi¸o lµ mèi quan hÖ bÒn chÆt vµ l©u ®êi nhÊt. Ngay tõ ®Çu c«ng nguyªn, PhËt gi¸o ®·

®­îc tÝn ng­ìng cæ truyÒn tiÕp nhËn, liÒn sau ®ã lµ §¹o gi¸o vµ cuèi cïng lµ Nho gi¸o, tÊt c¶ t¹o

thµnh quan niÖm Tam gi¸o ®ång nguyªn (ba t«n gi¸o cïng ph¸t nguyªn tõ mét gèc) vµ Tam gi¸o

®ång quy (ba t«n gi¸o cïng quy vÒ mét ®Ých). Ta gÆp trong thùc tÕ mét thø Nho gi¸o kh«ng thuÇn

nhÊt, ®· lu«n lu«n dung hîp víi t­ t­ëng ©m D­¬ng, PhËt, §¹o, l¹i kÕt hîp víi tÝn ng­ìng, tËp qu¸n,

t­ t­ëng ®Þa ph­¬ng nªn khi t¸c ®éng ®Õn tõng mÆt cña ®êi sèng ë ViÖt Nam th× s¾c th¸i Nho gi¸o

cña nã kh«ng cßn nguyªn vÑn mµ ®Ëm nh¹t kh¸c nhau [52, tr.28]… Ng­êi ViÖt Nam lóc bÊy giê th×

vÉn chÞu ¶nh h­ëng cña §¹o gi¸o phï thñy v× nã phï hîp víi tÝn ng­ìng d©n gian vµ nã bæ sung

nh÷ng ®iÒu tÝn ®iÒu cÇn thiÕt mµ tÝn ng­ìng d©n gian kh«ng cã, v× ®ã lµ con ®­êng hi väng ®Ó kh¾c

phôc nh÷ng khæ ®au x· héi vµ bÖnh tËt cña con ng­êi ®­¬ng thêi, trong hi väng ®ã chØ cã t¸c dông

an ñi. Tin theo §¹o gi¸o thÇn tiªn v× ng­êi ViÖt vèn cã tinh thÇn l·ng m¹n, muèn cã cuéc ®êi dµi

l©u, muèn cã cuéc sèng tèt ®Ñp [95, tr.75]… Ng­êi ViÖt Nam nhËn thÊy r»ng, Tam gi¸o tho¹t ®Çu

th× cã vÎ kh¸c nhau, nh­ng nh×n kÜ th× chØ lµ c¸ch diÔn ®¹t kh¸c nhau vÒ cïng mét kh¸i niÖm, v× thÕ

mµ ng­êi ViÖt cÇn ®Õn c¶ ba t«n gi¸o vµ sö dông kÕt hîp chóng víi nhau, hßa quyÖn chóng mét c¸ch

s©u s¾c vµ hîp lÝ.

Ng­êi ViÖt ®· biÕt tiÕp nhËn vµ linh ho¹t biÕn ®æi t­ t­ëng v¨n hãa ngo¹i sinh trªn c¬ së

nh÷ng tÝn ng­ìng b¶n ®Þa. PhËt gi¸o, §¹o gi¸o, hay Nho gi¸o khi vµo ViÖt Nam ®Òu kh«ng cßn gi÷

®­îc nguyªn gèc cña nã. Mét ®iÒu hÕt søc thó vÞ lµ trong t©m thøc ng­êi ViÖt, hä kh«ng ph©n biÖt

r¹ch rßi «ng PhËt, «ng Ngäc Hoµng (Tiªn, Th¸nh), «ng Trêi nh­ ®¹o PhËt, §¹o gi¸o, Nho gi¸o cña

Trung Hoa mµ hä chØ biÕt r»ng cã mét «ng ngù ë trªn trêi, hÕt søc tèt bông vµ hay gióp ng­êi. VËy

nªn khi gÆp khã kh¨n, ho¹n n¹n, hay khi cÇu xin mét ®iÒu g×, ng­êi ViÖt vÉn cã thãi quen khÊn Trêi

PhËt:

- §ªm ®ªm khÊn nguyÖn PhËt Trêi

CÇu cho cha mÑ sèng ®êi víi con.

- Nghiªng vai ngöa v¸i PhËt Trêi

§­¬ng c¬n ho¹n n¹n ®é ng­êi trÇm lu©n. (Ca dao)

KhÊn Trêi, l¹y PhËt ®ßi phen

Chøng minh phï hé ­íc nguyÒn chång t«i. (Tèng Tr©n Cóc Hoa)

- PhËt Trêi lßng còng th­¬ng v×

BÌn cho TuÊn mÉu tøc th× hoµn sanh…

- NguyÖn xin Trêi PhËt lÊp an cho nµng

PhËt Trêi ®é kÎ cã ®oan… (Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn)

T­¬ng tù, Thóy KiÒu (TruyÖn KiÒu) cã ng­êi yªu vµ em trai ®Òu lµ nh÷ng Nho sinh, nh­ng

l¹i bÞ §¹m Tiªn mét ®êi ¸m ¶nh, vµ khi gÆp nguy khèn, ho¹n n¹n th× l¹i ®­îc s­ Gi¸c Duyªn cøu

gióp. Lôc V©n Tiªn (truyÖn Lôc V©n Tiªn) xuÊt th©n lµ Nho sinh, khi gÆp n¹n th× n­¬ng nhê cöa

PhËt vµ cuèi cïng ®­îc «ng tiªn cho thuèc cøu cho s¸ng m¾t. Ph¹m C«ng (TruyÖn Ph¹m C«ng Cóc

Hoa) lµ ®øa con cÇu tù do cha mÑ chµng ch¨m chØ ®i chïa cÇu PhËt, nh­ng Ph¹m C«ng l¹i lµ th¸i tö

con Ngäc Hoµng ®Çu thai, vµ khi chµng gÆp nguy hiÓm th× c¶ Ngäc Hoµng lÉn PhËt Bµ ®Òu ®Õn cøu.

Nµng Tho¹i Khanh khi l©m nguy ®­îc c¶ Trêi, PhËt, thÇn linh gióp ®ì. Chµng TrÇn Tó Uyªn nhê ®i

héi chïa, míi gÆp ®­îc Gi¸ng KiÒu ®i lÔ PhËt ngay ë Tam quan, sau ®ã ®­îc nµng gi¶ng §¹o, tu

luyÖn thµnh tiªn v.v… TÊt c¶ nh÷ng chi tiÕt pha trén c¸c yÕu tè cña c¶ ba t«n gi¸o trong c¸c truyÖn

th¬ N«m chøng tá r»ng sù dung hßa Tam gi¸o lµ mét thùc thÓ h×nh thµnh mét c¸ch tù nhiªn trong

t×nh c¶m vµ øng xö cña ng­êi ViÖt.

CÇn nãi thªm mét chót vÒ tinh thÇn hçn dung c¸c t­ t­ëng t«n gi¸o ngo¹i sinh cña ng­êi ViÖt,

thÓ hiÖn râ nÐt nhÊt ë ®¹o Cao §µi. Theo t¸c gi¶ NguyÔn §¨ng Duy [31, tr.376-377], ®¹o Cao §µi ra

®êi ë Nam bé n¨m 1926 . §¹o Cao §µi do mét sè viªn chøc lËp ra vµ sau 5 n¨m ®· cã kho¶ng

500.000 tÝn ®å. Gi¸o lý ®¹o Cao §µi hçn dung t­ t­ëng b×nh ®¼ng b¸c ¸i cña PhËt, nh©n nghÜa lÔ cña

Nho, phï thñy thÇn tiªn cña §¹o vµ sèng thiÖn, th­¬ng ng­êi cña ®¹o Thiªn Chóa. Trªn ®iÖn thê ë

c¸c th¸nh thÊt ®¹o Cao §µi, n¬i cao nhÊt lµ h×nh ¶nh mét con m¾t gäi lµ Thiªn nh·n (m¾t trêi) nh×n

thÊy mäi nhÏ, ë d­íi thê bèn vÞ: ThÝch Ca, L·o Tö, Khæng Tö vµ Chóa Jesu. Nh÷ng ng­êi theo ®¹o

Cao §µi vÉn thê cóng tæ tiªn. VÒ quan niÖm sinh tö, ®¹o Cao §µi nhÊn m¹nh sù tr­êng tån cña linh

hån, linh hån còng lu©n håi chuyÓn tiÕp, ¶nh h­ëng tõ hµnh ®éng cña con ng­êi lóc sinh kiÕp. Nh­

vËy, vÒ gi¸o tÝn lý, ®¹o Cao §µi kh«ng cã g× míi mÎ mµ ®· t¹o niÒm tin t«n gi¸o tõ bèn t«n gi¸o

ngo¹i sinh: PhËt, Nho, §¹o vµ Thiªn Chóa. Cho dï vÒ môc ®Ých hîp ®¹o kh«ng ®¬n thuÇn lµ ho¹t

®éng t«n gi¸o mµ thùc tÕ lµ ®Ó h­íng tíi nh÷ng k× väng chÝnh trÞ, “lÊy ®¹o ®æi ®êi” cña tÇng líp viªn

chøc t­ s¶n Nam Bé; nh­ng kh«ng thÓ kh«ng nhËn thÊy tÝnh chÊt chñ ®éng, s¸ng t¹o, linh ho¹t cña

ng­êi ViÖt ta trong viÖc tiÕp nhËn nh÷ng t­ t­ëng t«n gi¸o ngo¹i sinh.

Chóng t«i nhËn thÊy dï cã chÞu ¶nh h­ëng s©u s¾c cña t­ t­ëng PhËt gi¸o, Nho gi¸o hay §¹o

gi¸o th× ng­êi ViÖt vÉn x©y dùng riªng cho m×nh nh÷ng triÕt lÝ riªng vÒ cuéc ®êi trÇn thÕ. §Ó ph¶n

®èi quan niÖm thiªn mÖnh, ng­êi ViÖt cã c©u "§­îc lµm vua, thua lµm giÆc". NÕu Nho gi¸o kh¨ng

kh¨ng cho r»ng "Con vua th× l¹i lµm vua, con s·i ë chïa th× quÐt l¸ ®a", th× nh©n d©n còng cã c©u

"Bao giê d©n næi can qua, con vua thÊt thÕ l¹i ra quÐt chïa". NÕu PhËt gi¸o nªu ra thuyÕt "qu¶ b¸o":

lµm ®iÒu thiÖn th× ®­îc phóc, lµm ¸c th× ph¶i häa, th× ng­êi ViÖt còng nãi "¡n trém, ¨n c­íp thµnh

PhËt thµnh tiªn, §i chïa ®i chiÒn b¸n th©n bÊt to¹i"… Ng­êi ViÖt kh«ng lÝ luËn nhiÒu, hä chØ nãi

lªn sù thËt trong ®êi sèng hµng ngµy b»ng quan ®iÓm thùc tÕ, b»ng kinh nghiÖm vµ sù quan s¸t cuéc

sèng. ChÝnh v× vËy, ng­êi ViÖt cã sù chän läc kh¸ kÜ l­ìng vµ chØ chÊp nhËn nh÷ng mÆt tÝch cùc vµ

phï hîp cña c¸c t«n gi¸o ngo¹i sinh víi v¨n hãa ViÖt.

Kh«ng nh­ ng­êi Trung Quèc, ng­êi ViÖt Ýt kh¸i qu¸t nh÷ng s¶n phÈm cña t­ duy thµnh

nh÷ng häc thuyÕt t­ t­ëng mµ th­êng giái trong kh¶ n¨ng vËn dông vµ cã tµi l¾p ghÐp. Gi¸o s­ TrÇn

§×nh H­îu ®· nhËn xÐt “ng­êi ViÖt kh«ng cã t©m lÝ cuång tÝn t«n gi¸o mµ còng kh«ng say mª tranh

biÖn triÕt häc. Hä coi träng hiÖn thÕ trÇn tôc h¬n thÕ giíi bªn kia nh­ng vÒ t­¬ng lai, hä chØ lo cho

con ch¸u h¬n linh hån cña m×nh… Tuy lµ coi träng hiÖn thÕ nh­ng kh«ng b¸m lÊy hiÖn thÕ, kh«ng

qu¸ sî h·i c¸i chÕt (sèng göi th¸c vÒ)” [52, tr.240-248]. Cã thÓ minh chøng b»ng mét ph¸t hiÖn kh¸

®Æc biÖt vµ thó vÞ: ng­êi ViÖt kh«ng quan t©m ph©n biÖt PhËt - Ngäc Hoµng (Th¸nh, Tiªn) - Trêi nh­

nguyªn gèc t«n gi¸o Trung Hoa mµ hä chØ t©m niÖm mét ®iÒu: «ng PhËt, «ng Ngäc Hoµng, «ng

Tiªn, hay «ng Trêi…chØ lµ mét “«ng” tèt bông ngù trªn trêi cao, hay gióp ®ì ng­êi hiÒn nh©n trong

c¶nh ho¹n n¹n, gióp ®ì con ng­êi. Cho dï cã chÞu ¶nh h­ëng s©u ®Ëm cña c¸c yÕu tè t«n gi¸o n­íc

ngoµi th× ng­êi ViÖt vÉn ®­a vµo c¸c nÐt riªng cña m×nh vµ h¬n thÕ, hä biÕt biÕn hãa c¸i ngo¹i lai ®Ó

thµnh nÕp v¨n hãa cña riªng m×nh. Hä ®· khÐo lÐo chän läc, kÕt hîp nh÷ng yÕu tè tÝch cùc hµng ®Çu

cña c¸c t«n gi¸o ®ã ®Ó chuyÓn hãa thµnh mét t«n gi¸o riªng cña ng­êi ViÖt.

CHÖÔNG 3

VAÊN HOÙA ÖÙNG XÖÛ NGÖÔØI VIEÄT QUA TRUYEÄN THÔ NOÂM

V¨n hãa øng xö, tr­íc hÕt lµ sù thÓ hiÖn triÕt lÝ sèng cña mét céng ®ång ng­êi, vµ ®· mÆc

nhiªn trë thµnh quan niÖm sèng, quan niÖm lÝ gi¶i cuéc sèng, mÆt kh¸c còng trë thµnh lèi sèng, nÕp

sèng, lèi hµnh ®éng cña c¶ céng ®ång ng­êi. Do vËy, thÕ øng xö quy ®Þnh c¸c mèi quan hÖ gi÷a

ng­êi víi ng­êi, gi÷a con ng­êi víi m«i tr­êng tù nhiªn, x· héi. Nh­ ®· tr×nh bµy ë ch­¬ng 2, chóng

t«i cho r»ng ®· ®Ò cËp ®Õn thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt còng cã nghÜa lµ ®· ch¹m ®Õn mét vÊn ®Ò v¨n

hãa cèt lâi, trong ®ã bao hµm tÝnh kh¸ch quan vÒ mÆt triÕt häc lÞch sö, nªn tù thÊy ph¶i nh×n nhËn

v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt trong ba mèi quan hÖ c¬ b¶n: quan hÖ víi m«i tr­êng tù nhiªn, quan

hÖ víi x· héi vµ quan hÖ trong gia ®×nh.

3.1. V¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt víi m«i tr­êng tù nhiªn

Trong bÊt cø mét m«i tr­êng nµo, con ng­êi ®Òu chÞu ¶nh h­ëng, chi phèi bëi ®iÒu kiÖn tù

nhiªn, m«i tr­êng sèng vµ ®iÒu kiÖn sinh ho¹t. Tuy nhiªn, trong hoµn c¶nh ®ã, con ng­êi kh«ng thÓ

chèng l¹i nã, c¶i t¹o nã mét c¸ch thuÇn thôc mµ ph¶i thÝch nghi víi m«i tr­êng sèng ®Ó ®iÒu hßa

nhÞp sèng cña m×nh. Víi m«i tr­êng tù nhiªn, kh«ng chØ ng­êi ViÖt Nam mµ tÊt c¶ c¸c céng ®ång

d©n téc quèc gia trªn thÕ giíi ®Òu ph¶i t×m hiÓu, lùa chän thÝch nghi ®Ó tån t¹i. Vµ qu¸ tr×nh ®ã ®·

n¶y sinh nh÷ng yÕu tè v¨n hãa mµ ta gäi lµ v¨n hãa øng xö víi m«i tr­êng tù nhiªn. Nh÷ng yÕu tè

v¨n hãa ®ã ®· thÓ hiÖn rÊt râ trong sinh ho¹t cña ng­êi ViÖt.

V× nÒn t¶ng v¨n hãa lµ n«ng nghiÖp nªn ng­êi ViÖt cã hiÓu biÕt lín vÒ thiªn nhiªn, ®Æc biÖt lµ

vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn thÝch hîp cho n«ng nghiÖp. Trong cuéc sèng hµng ngµy, ng­êi ViÖt ®· sö dông

nh÷ng s¶n phÈm cña tù nhiªn ®Ó lµm nhµ cöa, thøc ¨n:

VÇu lµm chÌo, tróc lµm nhµ

§­îc thó vui, ngµy th¸ng qua…

C¬m ¨n dÇu cã d­a muèi

AÙo mÆc nµi chi gÊm thªu…

Hµi cá ®¹p ch©n ®i ®ñng ®Ønh

AÙo b« quen cËt, vËn thªnh thang… (NguyÔn Tr·i)

Trong kiÕn tróc nhµ cöa, ng­êi ViÖt ®· biÕt nh¾m h­íng nhµ, hoÆc th­êng x©y dùng nhµ gÇn

s«ng, suèi ®Ó tiÖn lÊy n­íc trång trät, sinh ho¹t. §Æc biÖt lµ trong kiÕn tróc nhµ cöa, tÊt c¶ ®Òu ph¶i

thuËn theo thuËt phong thñy. §ã lµ sù hµi hßa gi÷a thÕ ®Êt, thÕ nói, nguån n­íc… V¨n hãa øng xö

víi m«i tr­êng tù nhiªn cña ng­êi ViÖt cßn ®­îc thÓ hiÖn trong c¸ch ¨n mÆc cña ng­êi d©n. §ã lµ

c¸ch øng xö mïa nµo thøc nÊy:

- Mïa hÌ c¸ s«ng, mïa ®«ng c¸ bÓ

- Chim ngãi mïa thu, chim cu mïa hÌ… (Tôc ng÷)

- Thu ¨n m¨ng tróc, ®«ng ¨n gi¸

Xu©n t¾m hå sen, h¹ t¾m ao… (NguyÔn BØnh Khiªm)

Hay trong kinh nghiÖm s¶n xuÊt, trÞ thñy, dù b¸o thêi tiÕt mïa nµo th× nªn trång c©y nµo cho

thÝch hîp:

- Tá tr¨ng m­êi bèn ®­îc t»m

Tá tr¨ng h«m r»m th× ®­îc lóa chiªm.

- Khoai ruéng l¹, m¹ ruéng quen.

- Th¸ng giªng trång tróc, th¸ng lôc trång tiªu.

- Bao giê ®om ®ãm bay ra

Hoa g¹o rông xuèng th× tra h¹t võng.

- Trêi nåm tèt m¹, trêi gi¸ tèt rau… (Tôc ng÷)

Thiªn nhiªn trong v¨n häc d©n gian, nhÊt lµ trong ca dao th­êng ®­îc dïng nh­ lµ mét bøc

ph«ng nÒn ®Ó ng­êi b×nh d©n x­a bµy tá t©m t­ t×nh c¶m. Lµ ng­êi phô n÷ lao ®éng b×nh d©n, c¶ ®êi

g¾n víi c«ng viÖc vµ øng xö víi c«ng viÖc nhµ n«ng, nªn tr­íc c¸i khung c¶nh ®ång lóa b¸t ng¸t

mªnh m«ng, ng­êi phô n÷ n¶y sinh t×nh yªu c«ng viÖc, yªu quª h­¬ng nh­ng kh«ng thÓ kh«ng göi

g¾m chót thæ lé th©n phËn m×nh:

§øng bªn ni ®ång, ngã bªn tª ®ång, mªnh m«ng b¸t ng¸t

§øng bªn tª ®ång, ngã bªn ni ®ång, còng b¸t ng¸t mªnh m«ng

Th©n em nh­ chÏn lóa ®ßng ®ßng

PhÊt ph¬ d­íi ngän n¾ng hång buæi mai.

Cßn trong mét kh«ng gian thiªn nhiªn ®Ñp ®Ï kh¸c, l¹i lµm bËt lªn c¸i ­íc muèn gi¶n dÞ cã ®«i, cã

løa:

§øng bªn VÜnh An, ngã sang Thñy B¹n

S«ng dµi c¸t tr¾ng vÒ th¼ng cöa Tïng

Chµng ¬i th­¬ng lÊy thiÕp cïng

G¸i thuyÒn quyªn lì løa, trai anh hïng lì ®«i. (Ca dao)

Cßn ë truyÖn Lôc V©n Tiªn, víi niÒm vui s¾p gÆp vî ch­a c­íi, trong sù hå hëi cña chµng

V©n Tiªn trÎ tuæi trªn ®­êng lªn kinh øng thÝ, phong c¶nh thiªn nhiªn t­¬i ®Ñp hÖt nh­ t­¬ng lai ®Çy

høa hÑn cña chµng:

Mµu trêi gÊm tr¶i biÕt bao

Trªn nhµnh chim hãt d­íi ao c¸ c­êi (Lôc V©n Tiªn)

S¬ kÝnh t©n trang l¹i cã nh÷ng dßng tuyÖt bót vÒ ®ªm tr¨ng t×nh tù, hÑn ­íc cña Ph¹m Kim vµ

Quúnh Th­:

Tr¨ng soi v»ng vÆc, vãc non mê

Lan tho¶ng h­¬ng ®­a

Cóc tho¶ng h­¬ng ®­a

Trêi in mét s¾c n­íc xanh l¬…

C¶nh s¾c thiªn nhiªn ë S¬ kÝnh t©n trang ®­îc miªu t¶ rÊt nång nµn, tha thiÕt. C¶nh s¾c xinh

t­¬i ®· ®­îc chän läc ®Ó vÝ von víi mèi t×nh say ®¾m, ®Ñp ®Ï cña hai con ng­êi trÎ tuæi:

ThÊp tho¸ng thoi oanh dÖt liÔu

Thung th¨ng phÊn b­ím giåi mai

Ca chim, ®µn suèi, ph¸ch rõng

ChiÕu: m©y r¶i ®¸, ®Ìn: tr¨ng treo tïng…

M«i tr­êng tù nhiªn kh«ng chØ lµm nÒn cho nh÷ng than v·n b©ng qu¬: "Trêi cao chi l¾m hìi

trêi. Cho thiÕp ch¼ng ®­îc tíi n¬i gÆp chµng" mµ cßn lµ ®èi t­îng ®Ó ng­êi b×nh d©n chia sÎ t©m t­

t×nh c¶m. Hä nãi chuyÖn víi con tr©u nh­ nãi víi b¹n bÌ: "Tr©u ¬i ta b¶o tr©u nµy"… Hä t©m sù víi

c¸i ao, c©y tróc, c¸i ®×nh…

H«m qua ra ®øng bê ao

Tr«ng c¸, c¸ lÆn, tr«ng sao, sao mê…

Tróc xinh tróc mäc ®Çu ®×nh…

Tróc xinh tróc mäc cÇu ao… (Ca dao)

Ng­êi ®äc nhí l¹i buæi s¸ng mïa xu©n t­¬i vui cña Thóy KiÒu:

Cá non xanh tËn ch©n trêi

Cµnh lª tr¾ng ®iÓm mét vµi b«ng hoa. (TruyÖn KiÒu)

C« g¸i v« t­ ®i dù héi ®¹p thanh vµ khung c¶nh thiªn nhiªn ®Ñp ®Ï, nhén nhÞp “DËp d×u tµi tö

giai nh©n” còng chÝnh lµ tiÕng lßng n¸o nøc, vui t­¬i cña ng­êi thiÕu n÷. Khi Kim Träng xuÊt hiÖn,

c¶nh vËt tr­íc m¾t Thóy KiÒu lËp tøc biÕn ®æi nh­ thÓ mét vïng thÇn tiªn “Mét vïng nh­ thÓ c©y

quúnh cµnh giao”…

§Æc biÖt, trong truyÖn N«m, ta b¾t gÆp rÊt nhiÒu c¸ch øng xö cña ng­êi ViÖt víi m«i tr­êng

tù nhiªn: chñ ®éng kÐo thiªn nhiªn vÒ phÝa m×nh, vÒ “phe” m×nh, kÐo thiªn nhiªn xuèng nh­ lµ mét

ng­êi b¹n ®Ó më réng, chia sÎ t×nh c¶m, hßa víi thiªn nhiªn ®Ó thÓ hiÖn t©m tr¹ng, b¾t ®Çu tõ c¶m

høng thiªn nhiªn ®Ó lét t¶ c¶m høng con ng­êi. Trong TruyÖn KiÒu cã ®Õn h¬n hai tr¨m c©u th¬ t¶

c¶nh thiªn nhiªn. §èi víi NguyÔn Du, thiªn nhiªn nh­ lµ mét ph­¬ng tiÖn ng«n ng÷ ®Ó nãi lªn sù

thay ®æi cña t©m tr¹ng nh©n vËt. Thiªn nhiªn lµ ng­êi tri kØ tri ©m nãi hé con ng­êi, béc lé thÕ giíi

néi t©m cña nh©n vËt. ÔÛ TruyÖn KiÒu, thiªn nhiªn vµ con ng­êi ®· thùc sù giao hßa, thùc sù trë

thµnh nh÷ng ng­êi b¹n th«ng hiÓu nhau.

Trong t×nh yªu trai g¸i, thiªn nhiªn còng xuÊt hiÖn nh­ mét yÕu tè tr÷ t×nh lµm nång ®­îm

thªm c¸c cung bËc cña t×nh yªu. Giã, n­íc, hoa cá, c©y cÇu, chim oanh, cµnh liÔu… d­êng nh­

kh«ng chØ lµ thiªn nhiªn tô l¹i mµ bçng trë nªn cã hån, bçng nh­ cã thÓ c¶m th«ng víi nçi lßng

ng­êi con trai ®ang mong nhí ng­êi yªu:

B©ng khu©ng nhí c¶nh nhí ng­êi

Nhí n¬i k× ngé, véi dêi ch©n ®i

Mét vïng cá mäc xanh r×

N­íc ng©m trong v¾t, thÊy g× n÷a ®©u

… L¬ th¬ t¬ liÔu bu«ng mµnh

Con oanh häc nãi trªn cµnh mØa mai.

Khi con ng­êi ngËp trµn trong t×nh yªu th× c¶nh vËt còng trµn ngËp sung s­íng. NiÒm h¹nh

phóc cña ng­êi ®ang yªu lan táa ®Õn tõng bãng chim, s¾c hoa, mïi h­¬ng:

Hai thu oanh yÕn dËp d×u

H­¬ng ­a lan thÊt, hoa chiÒu h¹nh th«n.

Nh­ng khi cha Ph¹m Kim mÊt th× c¶nh vËt xung quanh chµng trai trÎ tuæi nh­ hÐo h¾t ®i, rêi r· ra

trong nçi tiÕc th­¬ng v« h¹n:

Kim lang ngao ng¸n gia t×nh

Huúnh lße soi o¸n, dÕ quanh g¶y sÇu

Giã ng« tr¾ng h¹nh ®ªm th©u

§Þch ®©u thæi sím, chu«ng ®©u nÖn chiÒu

Giäng buån, ®iÖu th¶m dÆt d×u

Chim n¨n nØ tiÕng ve hiu h¾t h×nh

hay khi Quúnh Th­ chÕt, c¶nh vËt còng sÇu óa ®au ®ín:

Quyªn vÒ viÔn phè, hoa rÇu rÜ

Nh¹n tÕch hµnh d­¬ng nguyÖt n·o nïng. (S¬ kÝnh t©n trang)

Khi gia ®×nh gÆp tai biÕn, KiÒu ph¶i b¸n m×nh cho M· Gi¸m Sinh th× khung c¶nh còng:

Trêi h«m m©y kÐo tèi rÇm

Dµu dµu ngän cá, dÇm dÇm cµnh s­¬ng.

KiÒu tr«i d¹t vµo chèn lÇu xanh, c¶nh thiªn nhiªn còng thÊu hiÓu t©m tr¹ng buån b· ch¸n

ch­êng cña nµng:

C¶nh nµo c¶nh ch¼ng ®eo sÇu

Ng­êi buån c¶nh cã vui ®©u bao giê.

Chót nhá nhoi h¹nh phóc còng chia xa trong c¸i ngµy KiÒu chia tay Thóc Sinh. Thiªn nhiªn

bÊy giê còng:

Rõng phong thu ®· nhuém mµu quan san

DÆm hång bôi cuèn chinh an

Tr«ng ng­êi ®· khuÊt mÊy ngµn d©u xanh…

Mét khung c¶nh mçi lóc mét thªm mªnh m«ng réng lín chøa ®Çy t©m tr¹ng buån hiu h¾t, t¸i

tª lßng vµ thiªn nhiªn qua c¸i nh×n cña KiÒu bçng chèc ®· nhuém ®Çy mµu chia li, xa x«i c¸ch trë.

Vµ ¸nh tr¨ng lóc nµy lµ b¹n tri ©m víi KiÒu:

VÇng tr¨ng ai xÎ lµm ®«i

Nöa in gèi chiÕc, nöa soi dÆm tr­êng. (TruyÖn KiÒu)

Chµng L­¬ng Sinh vµ nµng Dao Tiªn khi ®· ph¶i lßng nhau, th× nçi nhí nhung cña hai tr¸i

tim thæn thøc chØ cßn biÕt göi g¾m víi tr¨ng vµng:

L­u liªn khi l¹i chiªn ®­êng

Non ®«ng ®· g¸c võng g­¬ng gi·i s­ên

… ChËp chên bãng nguyÖt trªu ai

Hoa d©u rông, l¸ d©u r¬i tr­íc rÌm

Kªu s­¬ng tiÕng nh¹n lay thÒm

Nh¹n ch×m kh«n buéc lôa kÌm mét phong.

Cã thÓ nãi, tr¨ng ®· trë thµnh ng­êi b¹n tri kØ tri ©m cho rÊt nhiÒu cuéc t×nh trong truyÖn th¬

N«m cña ng­êi ViÖt. Dao Tiªn xem tr¨ng mµ nhí ®Õn L­¬ng Sinh, cßn L­¬ng Sinh khi ph¶i v©ng lêi

cha mÑ ®Ýnh ­íc víi Ngäc Khanh, còng than thë víi tr¨ng:

BÏ bµng tr¨ng tèi giã mai

V× ai lµm dë dang ai ghª ®­êng

…N¨m canh cung nguyÖt tÝnh dÇn

N¨m lÇn xa t­ëng, n¨m lÇn vîi than.

Vµ nhí ®Õn ®ªm tr¨ng nµo ë v­ên hoa nhµ hä Diªu, mµ nay chµng kh«ng thÓ quay trë l¹i:

ChiÕc ®×nh giã lät s­¬ng pha

X¹ phai trËn r­íc, sen lßa dÊu in

TÊc gang g¸c khãa lÇu then

Bång son r»ng c¸nh mu«n ngh×n ch¼ng sai

ChËp chên bãng nguyÖt trªu ai… (TruyÖn Hoa tiªn)

C¸i c¶m gi¸c vÒ sù phai nh¹t, c¸ch ng¨n vµ c¶ sù r¬i rông mÊt m¸t cña kÎ thÊt t×nh ®Òu thÊm

nhuÇn trong c¶nh vËt.

§Õn lóc kh«ng thÓ chÞu ®ùng ®­îc n÷a cuéc sèng khæ nhôc, Thóy KiÒu chän s«ng TiÒn

§­êng ®Ó göi g¾m th©n x¸c:

TÊm lßng phã mÆc trªn trêi, d­íi s«ng

Tr«ng vêi con n­íc mªnh m«ng

§em m×nh gieo xuèng gi÷a dßng trµng giang… (TruyÖn KiÒu)

Th× nµng L­u Ngäc Khanh (TruyÖn Hoa tiªn), tr­íc khi nh¶y xuèng s«ng tù tö ®Ó gi÷ trän

ch÷ tiÕt, còng göi g¾m nçi lßng m×nh víi s«ng n­íc, giã tr¨ng:

Khãc than vêi vîi cuèi ghÒnh

Xæ lßng víi n­íc, bµy t×nh víi tr¨ng.

Cã thÓ nãi, con ng­êi ViÖt Nam kh«ng chØ nh×n thiªn nhiªn nh­ nã vèn cã, kh«ng chØ dïng

thiªn nhiªn lµm nÒn ®Ó tá bµy nh÷ng t×nh c¶m, t©m tr¹ng cña m×nh, kh«ng chØ c¶m thÊy cho¸ng

ngîp tr­íc thiªn nhiªn nh­ lµ mét lùc l­îng ch­a thùc sù biÕt râ, mµ chñ yÕu lu«n tù hßa m×nh vµo

víi thiªn nhiªn, kÐo thiªn nhiªn hßa nhËp vµo cuéc sèng t×nh c¶m cña m×nh vµ chia sÎ niÒm vui nçi

buån víi thiªn nhiªn nh­ nh÷ng ng­êi b¹n tri ©m tri kØ. §ã chÝnh lµ nÐt øng xö v¨n hãa víi tù nhiªn

cña ng­êi ViÖt. Cho nªn bÊt cø lùc l­îng thiªn nhiªn nµo xuÊt hiÖn trong c¸c truyÖn th¬ N«m, dï lµ

thiªn thÇn, trêi, s«ng nói, tr¨ng sao, m­a giã, hoa l¸, chim mu«ng… còng hµm trong nã kh¶ n¨ng trë

thµnh m«i tr­êng, ®èi t­îng kÕt hîp, yÕu tè ph¶n ¸nh ®êi sèng, h×nh nÐt, s¾c ®é t×nh c¶m cña con

ng­êi. Vµ nh­ vËy, thiªn nhiªn hiÖn ra kh«ng ph¶i nh­ mét ®èi träng víi con ng­êi, kh«ng hoµn

toµn nh­ mét lùc l­îng huyÒn bÝ, siªu phµm ®Ó ®iÒu khiÓn cuéc sèng cña con ng­êi mµ hÇu hÕt ®Ó

héi nhËp, liªn hÖ lµm bËt lªn thÕ øng xö cña con ng­êi. Trong c¸c truyÖn th¬ N«m, kh«ng cã thiªn

nhiªn xuÊt hiÖn chØ thuÇn lµ h×nh ¶nh thiªn nhiªn mµ bao giê còng Ýt nhiÒu mang theo nã t©m tr¹ng,

t×nh c¶m, hay Ýt nhÊt còng lµ nh÷ng nÐt c¶m xóc cña nh©n vËt. Hay nãi c¸ch kh¸c, tù nhiªn trong c¸c

truyÖn th¬ N«m chÝnh lµ lùc l­îng ®ång hµnh, thÊu hiÓu, chia sÎ víi con ng­êi, lµm c¸i cí, m«i

tr­êng ®Ó hä béc b¹ch t©m tr¹ng, th©n phËn vµ thÕ øng xö cña hä. TÊt nhiªn, kh«ng ph¶i chØ cã

ng­êi ViÖt míi yªu thiªn nhiªn. Ng­êi Trung Quèc còng rÊt yªu thiªn nhiªn ®Êt n­íc. Nh­ng c¸i

thiªn nhiªn cña ng­êi Trung Quèc k× vÜ , to lín, hoµnh tr¸ng, theo kiÓu ®Ó cho con ng­êi thÊy m×nh

lµ v« nghÜa tr­íc c¸i mªnh m«ng cña thiªn nhiªn, chø kh«ng gi¶n dÞ, nhá xinh, hiÒn hßa vµ gÇn gòi

víi con ng­êi nh­ thiªn nhiªn trong c¸ch nh×n cña ng­êi ViÖt. Nh÷ng bøc tranh thiªn nhiªn cña

ng­êi ViÖt kh«ng cÇu k× hoµnh tr¸ng kiÓu nói cao, s«ng réng, vò trô bao la, dÔ t¹o cho con ng­êi

c¶m gi¸c nhá bÐ, ®¬n ®éc mµ ®ã ®¬n gi¶n lµ c¶nh thiªn nhiªn b×nh dÞ: c©y ®a, c¸nh ®ång, giÕng

n­íc, ¸nh tr¨ng… víi mµu s¾c hµi hßa, nhÑ nhµng ®i vµo lßng ng­êi ®Ó thÊu hiÓu sù thæn thøc cña

nhÞp ®Ëp tr¸i tim, cña ®êi sèng lao ®éng hµng ngµy vµ chia sÎ nh÷ng cung bËc t×nh c¶m cña ng­êi

ViÖt.

3.2. V¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt trong quan hÖ x· héi

C¬ së b¶n vÞ cña thÕ øng xö ng­êi ViÖt lµ gia ®×nh, råi tõ gia ®×nh truyÒn thèng, ¶nh h­ëng

cña thÕ øng xö nµy sÏ lan truyÒn ra x· héi cæ truyÒn ViÖt Nam, vèn ®­îc x¸c ®Þnh b¶n chÊt v¨n hãa

lµ x· héi n«ng nghiÖp, víi nh÷ng h»ng sè v¨n hãa: Nhµ - lµng -n­íc. ÖÙng víi mét chuçi c¸c quan hÖ

øng xö x· héi nh­ mét phæ hÖ réng lín, bao gåm : nhµ - hä hµng - xãm lµng - vïng - ®Êt n­íc. ÔÛ

ViÖt Nam, ®Ó ®èi phã víi m«i tr­êng tù nhiªn, ®¸p øng nhu cÇu cÇn ®«ng ng­êi cña nghÒ trång lóa

n­íc mang tÝnh thêi vô, ng­êi d©n ViÖt Nam truyÒn thèng liªn kÕt víi nhau chÆt chÏ tíi møc “B¸n

anh em xa mua l¸ng giÒng gÇn”. Nguyªn t¾c nµy bæ sung cho nguyªn t¾c “Mét giät m¸u ®µo h¬n ao

n­íc l·”: ng­êi ViÖt Nam kh«ng thÓ thiÕu quan hÖ x· héi, mµ cô thÓ vµ gÇn gòi nhÊt lµ hµng xãm

l¸ng giÒng trong cïng mét lµng. Lµng lµ sù trµn ra cña nhµ, lµ sù trµn ra cña thÕ øng xö tõ trong gia

®×nh, gi÷a ng­êi lµng víi nhau. Cïng sèng ë lµng cã ý nghÜa nh­ lµ cïng sèng trong mét gia téc.

LÊy nhµ lµm gèc, con c¸i lÊy ch÷ hiÕu lµm gèc víi cha mÑ, th× ®èi víi xãm giÒng, trong c¸ch ®èi

nh©n xö thÕ, ng­êi ViÖt còng lÊy c¸i t×nh c¶m ®Ó ®èi ®·i víi nhau. V× vËy, dÔ dµng nhËn thÊy ng­êi

ViÖt cã c¸ch øng xö x· héi víi h¹t nh©n t×nh c¶m lµ ch÷ hiÕu, ch÷ t×nh, ch÷ nghÜa. Cè Tæng BÝ th­

Lª DuÈn ®· nhËn xÐt r»ng triÕt lý d©n gian ViÖt Nam lµ triÕt lý t×nh th­¬ng: “Th­¬ng ng­êi nh­ thÓ

th­¬ng th©n”. §ã lµ mét kh¸i qu¸t triÕt häc rÊt ®¸ng l­u ý khi nghiªn cøu v¨n hãa øng xö cña ng­êi

ViÖt.

Trong luËn v¨n nµy, chóng t«i t×m hiÓu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt trong quan hÖ x· héi

theo hai h­íng chÝnh: thø nhÊt lµ quan hÖ gi÷a giai cÊp thèng trÞ (vua, quan, phó hé) víi tÇng líp

nh÷ng ng­êi cã ®Þa vÞ thÊp kÐm h¬n; thø hai lµ c¸c mèi quan hÖ x· héi kh¸c cña ng­êi ViÖt, chñ yÕu

lµ c¸c quan hÖ trong cuéc sèng hµng ngµy: quan hÖ b¹n bÌ, quan hÖ chñ tí, quan hÖ gi÷a nh÷ng

ng­êi kh«ng th©n thÝch…nh»m lµm bËt lªn ®­îc thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt ®èi víi giai cÊp quý téc

nãi riªng, ®èi víi con ng­êi lao ®éng nãi chung.

3.2.1. Quan hÖ quý téc - b×nh d©n

Trong c¸c truyÖn th¬ N«m, ®Æc biÖt lµ truyÖn N«m b×nh d©n, chóng t«i nhËn thÊy mèi quan

hÖ gi÷a tÇng líp quý téc mµ tiªu biÓu lµ vua, quan, phó hé víi tÇng líp b×nh d©n, ë ®©y hiÓu lµ nh÷ng

ng­êi ®Þa vÞ thÊp h¬n, cã nh÷ng m©u thuÉn gay g¾t. Qua nh÷ng m©u thuÉn nµy, chóng ta thÊy ®­îc

quan niÖm cña ng­êi ViÖt vÒ c¸ch øng xö ®èi víi nh÷ng ®iÒu ®i ng­îc l¹i víi truyÒn thèng ®¹o ®øc

v¨n hãa cña d©n téc. NÕu nh­ trong c¸c t¸c phÈm v¨n häc kh¸c, vua chóa th­êng ®­îc nh¾c ®Õn víi

mét th¸i ®é t«n kÝnh, hoÆc ®­îc coi nh­ nh÷ng thÇn t­îng thiªng liªng t«n quý th× ë truyÖn N«m,

c¸c bËc vua chóa hiÖn lªn nh­ nh÷ng vÞ h«n qu©n, b¹o chóa ®¸ng lªn ¸n nhÊt. §Æc biÖt lµ viÖc vua

chóa Ðp duyªn tr¾ng trîn, chia uyªn rÏ thóy, lµm nh÷ng ®iÒu x»ng bËy, ®i ng­îc l¹i víi ®¹o lÝ cña

nh©n d©n. Trang v­¬ng trong truyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, vua Hung N« trong truyÖn Lý C«ng ®· Ðp

Ngäc Hoa vµ c«ng chóa - nh÷ng ng­êi phô n÷ nhan s¾c - ph¶i bá chång ®Ó lÊy m×nh.

Ta lµ th¸nh ®Õ n­íc nµy

NhÏ ®©u ta b¾t vî mµy lµ d©n

§ång vµng ®æi lÊy ®ång c©n

Ba tr¨m mÜ n÷ cung tÇn chia ®«i

§Ó lµm hoµng hËu chÝnh ng«i

Chång loan vî ph­îng b»ng ®êi H¸n gia

Ngäc Hoa duyªn bÐn cïng ta

Th«i ng­¬i còng ®­îc vµo ra ®©y liÒn

L¹i cho ng­¬i ®ñ t­íc quyÒn

Tr­íc thuËn nhµ n­íc, sau yªn cöa nhµ. (Ph¹m T¶i Ngäc Hoa)

Lêi nãi cña Trang v­¬ng thËt ®¸ng khinh bØ. Tù x­ng lµ th¸nh ®Õ cña mét n­íc mµ l¹i ngang

nhiªn ®i c­íp vî ng­êi vµ tµn b¹o h¬n n÷a, hµnh ®éng Ðp buéc cña h¾n ®· khiÕn Ngäc Hoa, mét c«

g¸i ®ang sèng h¹nh phóc vµo chç chÕt. C¸i chÕt cña nµng khiÕn nh©n d©n th­¬ng t©m v« h¹n vµ cµng

thªm c¨m ghÐt tªn vua b¹o ng­îc.

Cßn Vua Hung N« (truyÖn Lý C«ng) thÊy c«ng chóa nhan s¾c th× ®éng lßng tµ d©m:

M¾t phµm tr«ng thÊy liÒn say

Hung N« b­íc xuèng s¸nh bµy yªu ®­¬ng.

§­îc c«ng chóa cho biÕt lµ nµng vµ Lý C«ng ®· kÕt nghÜa phu thª, nh­ng dôc väng mê m¾t

khiÕn vua Hung N«:

M­u toan h¹i Lý mét khi

H·m nµng c«ng chóa chùc bµy m­u gian

LÖnh truyÒn v¨n vò b¸ quan

DËy lµm thuèc ®éc trong mµn cho ta.

HÓ h¶ v× t­ëng giÕt ®­îc Lý C«ng, Hung N« v­¬ng lé râ bé mÆt thËt:

Hung N« h·m hiÕp b¾t rµy h«n nh©n

B¶o r»ng: thay ¸o ®æi quÇn

H­¬ng x«ng s¹ ®èt ¸o kh¨n mäi mïi

Hung N« gian ¸c n­íc ®êi

Ph¸n r»ng: c«ng chóa ®øng ngåi cïng ta.

H¾n tr¾ng trîn Ðp ng­êi vî võa mÊt chång ph¶i lÊy m×nh, quyÕt kh«ng chÞu chê nµng m·n

h¹n ®Ó tang chång:

Hung N« r»ng: trÉm ch¼ng nµi

NghÜ chi h­¬ng l­a th¾m phai s¾c nµng

ThÕ gian bèi rèi ch¼ng ®ang

Dï mµ th¾m nöa phai h­¬ng s¸ nµo

… Hung N« r»ng: trÉm kh«ng chê

Ta ®©y ®· quyÕt nµng ®µ ph¶i nghe.

Sù ¸c ®éc cña vua Hung N« khiÕn cho trêi ®Êt còng ph¶i ghª sî:

Ngäc hoµng ngåi ngù tam quan

Tr«ng xuèng h¹ giíi mäi ®µng mäi ghª.

Cã quyÒn lùc trong tay, bän vua chóa tù cho phÐp m×nh lµm nh÷ng viÖc tr¸i víi lu©n

th­êng, ®¹o lÝ nh»m tháa m·n dôc väng ®en tèi cña m×nh, nh­ng mÆt kh¸c, ®èi víi nh©n d©n, chóng

l¹i ra søc k×m h·m nh÷ng t×nh c¶m ch©n chÝnh cña hä. Tªn vua B¶o v­¬ng (truyÖn Lý C«ng) ®·

c­¬ng quyÕt c¾t ®øt t×nh cha con, nhÉn t©m b¾t c«ng chóa - ®øa con g¸i ®éc nhÊt cña m×nh - cho voi

giµy, kh«ng ®­îc th× ®em th¶ bÌ tr«i s«ng chØ v× c«ng chóa ®· yªu ®­¬ng ngoµi sù kiÓm so¸t cña

h¾n. Nh÷ng tªn vua trong truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa, Ph¹m C«ng Cóc Hoa, Tho¹i Khanh Ch©u

TuÊn… ®Òu Ðp buéc nh÷ng vÞ t©n khoa tr¹ng nguyªn ph¶i bá ng­êi vî tµo khang ®Ó lÊy con g¸i

m×nh, vµ khi bÞ tõ chèi th× chóng kh«ng ngÇn ng¹i ®µy Tèng Tr©n, Ph¹m C«ng, Ch©u TuÊn… ®i xa;

thËm chÝ cßn hµnh h¹ tra tÊn nh­ Ph¹m C«ng ®· bÞ chÆt ch©n, chÆt tay, khoÐt m¾t…

Tuy vËy, kh«ng ph¶i «ng vua nµo trong truyÖn N«m còng lµ «ng vua xÊu. Ng­êi b×nh d©n

x­a ®· göi g¾m nh÷ng ­íc m¬ vÒ mét x· héi c«ng b»ng, vua - d©n chan hßa, vua biÕt lo l¾ng, quan

t©m ®Õn nh©n d©n vµo mét sè truyÖn. Nh­ «ng vua nh©n tõ trong truyÖn Hoµng Trõu nghe theo ý

kiÕn con g¸i trong viÖc kÐn phß m·, «ng vua c«ng minh trong truyÖn Ph­¬ng Hoa th¼ng tay trõng trÞ

nh÷ng kÎ gian ¸c, lõa ®¶o, «ng vua ph¹m sai lÇm vµ biÕt hèi lçi trong truyÖn Tho¹i Khanh Ch©u

TuÊn, «ng vua biÕt quý träng ®¹o ®øc vµ tµi n¨ng cña con ng­êi, s½n sµng nh­êng ng«i cho kÎ cã tµi

®øc trong truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa…Quan niÖm vua ph¶i nh©n tõ, c«ng minh, biÕt söa ch÷a lçi

lÇm, chó ý ®Õn quyÒn lîi cña d©n chóng vµ cã thÓ truyÒn ng«i cho ng­êi tµi ®øc mµ kh«ng cÇn xÐt

®Õn bµ con dßng hä, ®ã lµ m¬ ­íc cña nh©n d©n. Ng­îc l¹i, cã lÏ còng chÝnh v× chÞu ¶nh h­ëng nÆng

nÒ cña quan niÖm ch÷ trung “qu©n sö thÇn tö, thÇn bÊt tö bÊt trung” mµ trong truyÖn N«m b¸c häc

rÊt Ýt ®Ò cËp ®Õn h×nh ¶nh «ng vua, hoÆc nÕu cã th× còng rÊt mê nh¹t nh­ trong truyÖn NhÞ ®é mai.

Nh­ng víi nhËn thøc cao h¬n vÒ cuéc sèng, c¸c t¸c gi¶ cña truyÖn N«m b¸c häc rÊt chó ý ph¶n ¸nh

hiÖn thùc th«ng qua viÖc phª ph¸n, v¹ch trÇn bé mÆt tham lam bØ æi, ®éc ¸c cña tÇng líp quan l¹i,

khiÕn cho cuéc sèng cña bao nhiªu con ng­êi v« téi ph¶i lao ®ao, khèn khæ.

Tr¸i víi ng­êi Trung Quèc vèn quan niÖm thÇn th¸nh hãa c¸c vÞ vua, vua lµ ng­êi së h÷u ®Êt

n­íc vµ cã toµn quyÒn hµnh ®éng, trong t©m thøc ng­êi ViÖt, n­íc lµ cña nh©n d©n, kh«ng ph¶i cña

vua, còng kh«ng thuéc dßng hä nµo hÕt. Vua chØ lµ ng­êi thay mÆt nh©n d©n cai qu¶n ®Êt n­íc, vµ

nh­ thÕ vua còng chØ lµ mét trong sè ®«ng ®¶o nh©n d©n mµ th«i. ChÝnh v× vËy mµ vua còng ph¶i

tu©n thñ luËt ph¸p, hµnh ®éng theo lÏ ph¶i vµ phï hîp víi ®¹o lÝ cña d©n téc. Râ rµng, trong c¸c

truyÖn N«m b×nh d©n, t­ t­ëng cña t¸c gi¶ kh«ng hÒ bÞ gß Ðp trong khu«n khæ ch÷ trung cña Nho

gi¸o phong kiÕn, bëi nÕu ®i ng­îc l¹i víi quan niÖm cña nh©n d©n, mét tªn vua xÊu xa, ®éc ¸c, lµm

nh÷ng ®iÒu tr¸i víi lÏ ph¶i vµ ®¹o lý truyÒn thèng cña d©n téc th× sÏ døt kho¸t bÞ trõng ph¹t, nh­

Trang v­¬ng ®· bÞ nÐm vµo v¹c dÇu theo lêi ph¸n cña Diªm v­¬ng:

Th­¬ng anh t«i ®Ó trong lßng

ViÖc quan t«i cø phÐp c«ng t«i lµm. (Ph¹m T¶i Ngäc Hoa)

Trong c¸c truyÖn N«m, bän quan l¹i hiÖn lªn víi h×nh ¶nh lµ nh÷ng kÎ bÊt tµi, bÊt lùc, chØ

giái viÖc xu nÞnh vua, giái øc hiÕp d©n. Trong truyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, c¶ lò triÒu thÇn kh«ng

ng¨n c¶n næi vua lµm ®iÒu x»ng bËy, l¹i cßn xói giôc vua ®i s©u vµo téi lçi. Tªn quan trong truyÖn

Ph­¬ng Hoa chØ v× kh«ng lÊy ®­îc ng­êi con g¸i ®Ñp mµ h¾n thÝch, dï c« g¸i h¾n thÝch ®· høa h«n,

®· ®em tay ch©n ®Õn giÕt h¹i, c­íp cña, ph¸ nhµ cña c« g¸i Êy. T­¬ng tù nh­ vËy lµ tªn §« ®èc trong

truyÖn S¬ kÝnh t©n trang ®· dïng quyÒn lùc cña h¾n däa n¹t, Ðp buéc cha nµng Quúnh Th­ ph¶i g¶

nµng cho h¾n.

Trong TruyÖn KiÒu, NguyÔn Du ®· lét t¶ ch©n thùc bé mÆt v« l­¬ng t©m, tµn ¸c, tham lam

cña bän quan l¹i. TÊt c¶ bän chóng chØ v× tiÒn mµ h¹i ng­êi v« téi, chØ v× tiÒn mµ nhÊn ch×m cuéc ®êi

cña ng­êi con g¸i v« téi V­¬ng Thóy KiÒu xuèng bïn nh¬. Quan l¹i, sai nha ®· nghe lêi vu oan cña

g· b¸n t¬ mµ µo µo kÐo ®Õn nhµ KiÒu b¾t ng­êi, c­íp ph¸ ®å ®¹c, khiÕn c« KiÒu ph¶i b¸n m×nh lÊy

vµng ®ót lãt cho quan l¹i, cøu cha giµ vµ em trai.

Mét ngµy l¹ thãi sai nha

Lµm cho khèc h¹i ch¼ng qua v× tiÒn.

Cho ®Õn khi ®· hai lÇn bÞ vïi dËp chèn lÇu xanh, Tõ H¶i bÞ lõa vµ chÕt ®øng gi÷a trËn tiÒn,

Thóy KiÒu còng kh«ng tho¸t ®­îc cÆp m¾t d©m dôc cña tªn quan Tæng ®èc Hå T«n HiÕn.

Nghe cµng ®¾m, ng¾m cµng say

L¹ cho mÆt s¾t còng ng©y v× t×nh.

Trong truyÖn L©m Sanh - Xu©n N­¬ng, c¸c quan tõ huyÖn ®Õn tØnh ®Òu nhËn vµng cña mÑ

L©m Sanh ®Ó che giÊu téi lçi giÕt con d©u cña ng­êi mÑ chång ®éc ¸c. Quan huyÖn th×: “Vµng rßng

m­êi nÐn tøc th× trao tay”, quan tØnh th×: “Tíi n¬i vµng b¹c liÒn d©ng”. Vµ c¶ hai ®Òu mõng vui tr­íc

mãn tiÒn hêi mµ xem th­êng ph¸p luËt, xem th­êng ®¹o nghÜa: “Con «ng m¹ng yÓu còng v× rñi ro,

Con «ng ®· th¸c kiÖn hßng sèng ®©u”…

Cßn cã tªn H¸ch Nh­îc trong truyÖn Song Tinh, nghe tiÕng nµng Nhôy Ch©u nhan s¾c, ®·

mang lÔ vËt ®Õn hái c­íi:

Nghe nµng kh¸c ®¼ng thiÒn quyªn

NÐm vµng m­êi sø v·i tiÒn cÇu m«i.

Vµ khi bÞ tõ chèi, h¾n ®· bµy m­u tuyÓn nµng vµo cung cho con vua:

Gi¸m quan tuyÓn phñ ThiÖu H­ng

Tªn lµ Diªu Do·n tÝnh lung d¹ nång

H¸ch sinh r­íc ®Õn th­ phßng

Gi¶ t×nh cung kÝnh gi¶ lßng sím tr­a

Dèi lêi bØ thö ®·i ®­a

§u«i ong miÖng r¾n khÐo lõa còng in…

ThÕ lµ tªn quan Diªu Do·n ®Õn th¼ng nhµ hä Giang truyÒn lÖnh cho nµng Nhôy Ch©u tiÕn

cung, bÊt chÊp lêi van xin cña Giang «ng, r»ng Nhôy Ch©u ®· ®Þnh h«n sù. Hay trong truyÖn Lôc

V©n Tiªn, tªn quan Th¸i s­ ®­¬ng triÒu, chØ v× muèn röa mèi hËn t×nh cho con trai mµ ©m m­u b¾t

nµng KiÒu NguyÖt Nga ph¶i ®i cèng giÆc O Qua. HoÆc tªn gian thÇn L­ KØ trong NhÞ ®é mai v× ghen

ghÐt ®è kÞ mµ lËp m­u h¹i gia ®×nh hä Mai, h¹i c¶ nµng H¹nh Nguyªn ph¶i ®i cèng Hå…

Nh÷ng phó «ng, tr­ëng gi¶ - bän nhµ giµu ë n«ng th«n ®­îc miªu t¶ kh¸ s¾c nÐt trong c¸c

truyÖn N«m, mµ nÐt næi bËt nhÊt ë bän ng­êi nµy lµ lßng tham tiÒn v« h¹n. V× tiÒn, bän chóng cã thÓ

lµm tÊt c¶, bÊt chÊp ®¹o lý. Tªn tr­ëng gi¶ trong truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa v× tham tiÒn ®· biÕn con

g¸i thµnh mãn hµng, ®¸nh mâ, rao lµng, g¶ b¸n mÊy lÇn. Ch¼ng cÇn biÕt ®Õn ®¹o lý ë ®êi, h¾n vÉn Ðp

Cóc Hoa ph¶i bá chång ®Ó lÊy mét ng­êi triÖu phó trong lµng khi chång nµng ®ang ®i v¾ng. Khi Cóc

Hoa kh¸ng cù, h¾n ®· hµnh h¹ con g¸i kh«ng tiÕc tay vµ cuèi cïng vÉn g¶ b¸n con cho b»ng ®­îc,

mÆc cho c« g¸i téi nghiÖp kªu than. Tªn BiÖn §iÒn trong truyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, tªn Tµo trung

óy trong truyÖn Ph­¬ng Hoa, tªn H¸ch Nh­îc trong truyÖn Song Tinh, Bïi KiÖm trong truyÖn Lôc

V©n Tiªn… ®Òu con nhµ giµu sang, quyÒn thÕ, nh­ng chØ v× kh«ng lÊy ®­îc ng­êi con g¸i m×nh

thÝch ®· bµy m­u h·m h¹i c¶ c« g¸i ®ã lÉn gia ®×nh c«, thËm chÝ tªn Tµo trung óy cßn ®æ téi h·m h¹i

c¶ gia ®×nh chång s¾p c­íi cña nµng Ph­¬ng Hoa.

L¾m kÎ nho sÜ v« h¹nh, khinh b¹c, coi rÎ ng­êi nghÌo khã, b¾t n¹t c¶ b¹n häc nh­ trong

truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa: “KÎ si, ng­êi m¾ng ch¼ng hoµi xãt th­¬ng”. Chóng cßn nhá nhen, Ých

kØ ®Õn nçi ®ªm ®ªm kh«ng cho Ph¹m C«ng nhê chót ¸nh s¸ng bªn ®Ìn ®Ó häc:

LÊy mµn che kÝn ®Ìn ®i

Ch¼ng cho nã häc, nã th× ngåi kh«ng.

Mét sè s­ s·i h¸m tiÒn, h¸m lîi léc mµ kh«ng gióp ®ì ng­êi nghÌo khã. Cha Ph¹m C«ng chÕt

®· ba ngµy mµ kh«ng ai chÞu ®Õn lµm lÔ gióp cho:

Linh d­ ®Ó ®· ba ngµy

Ra ®ãn mêi thÇy, thÇy còng ch¼ng ®i

L¹i ®i mêi s·i ®»ng nµy

S·i còng chª khã, ch¼ng hay ®Õn cïng…

Ngay ®Õn c¶ thÇn th¸nh còng ®éc ¸c, v« lu©n. Tªn D©m thÇn trong truyÖn Tho¹i Khanh Ch©u

TuÊn lµ mét vÝ dô. Kh«ng nh÷ng kh«ng gióp ®ì mÑ con nµng Tho¹i Khanh qua c¬n ho¹n n¹n, h¾n

cßn tr¾ng trîn Ðp liÔu nµi hoa:

ThÊy nµng ®Ñp ®Ï dêi ch©n chèn nµy

Th× ®µ ph¸t ®éng lßng t©y

EÙp nµng tr¨ng giã m­a m©y cïng thÇn.

Khi nµng Tho¹i Khanh quyÕt lßng kh«ng thuËn theo ý muèn d©m « cña h¾n, h¾n liÒn gië

phÐp b¾t hån mÑ chång nµng ®Ó Ðp buéc Tho¹i Khanh ph¶i khoÐt m¾t ®Ó cøu mÑ giµ.

Hay B¹c Bµ, B¹c H¹nh trong TruyÖn KiÒu, dï lµ nh÷ng ng­êi tr­êng xuyªn tíi lui cöa chïa:

"Am m©y quen lèi ®i vÒ dÇu h­¬ng", nh­ng l¹i lµ nh÷ng con ng­êi d· t©m ®éc ¸c, bu«n thÞt b¸n

ng­êi kh«ng ghª tay, kh«ng chót ®éng t©m:

ThÊy nµng mÆn phÊn, t­¬i son

Mõng thÇm ®­îc buæi b¸n bu«n cã lêi.

L¹i cã bän thÇy bãi, lang b¨m ®· lõa ®¶o lÊy hÕt tiÒn b¹c cña V©n Tiªn mµ kh«ng ch÷a ®­îc

bÖnh cho chµng. Khi thÊy thÇy trß V©n Tiªn ®· hÕt tiÒn, chóng nhÉn t©m xua ®uæi. TruyÖn Lôc V©n

Tiªn cßn v¹ch trÇn bé mÆt ®è kÞ hÑp hßi, ®éc ¸c cña mét lo¹t nh÷ng ng­êi ®­îc coi lµ th­ sinh, cã ¨n

häc tö tÕ vµ ®Òu lµ con nhµ danh gi¸. TrÞnh H©m v× ghen ghÐt tµi n¨ng cña V©n Tiªn mµ h¹i TiÓu

®ång cña chµng:

Tr­íc cho hïm cäp ¨n mµy

H¹i Tiªn ph¶i dông m­u nµy míi xong.

Råi sau ®ã r¾p t©m h·m h¹i V©n Tiªn b»ng c¸ch ®Èy chµng xuèng s«ng:

§ªm khuya lÆng lÏ nh­ tê

Nghªnh ngang sao mäc, mÞt mê s­¬ng bay

TrÞnh H©m khi Êy ra tay

V©n Tiªn bÞ g· x« ngay xuèng vêi

TrÞnh H©m gi¶ tiÕng kªu trêi

Cho ng­êi thøc dËy lÊy lêi ph«i pha…

Cßn Bïi KiÖm, ®· biÕt KiÒu NguyÖt Nga muèn trän tiÕt thê chång, h¾n còng biÕt ng­êi Êy

“T­îng nµy sao gièng V©n Tiªn” - b¹n cña h¾n, vËy mµ vÉn nµi Ðp NguyÖt Nga kÕt t×nh víi m×nh. Lµ

ng­êi ®äc s¸ch, ®­îc häc hµnh vµ tõng øng thÝ, chØ v× mª ®¾m nhan s¾c cña NguyÖt Nga, Bïi KiÖm

®· thèt ra nh÷ng lêi tr¸i víi ®¹o lý lu©n th­êng:

Ai ai còng ë trong trêi

ChÝnh chuyªn, tr¾c nÕt chÕt thêi còng ma…

TÊt c¶ nh÷ng bän ng­êi nµy ®Òu kh«ng tõ mét ©m m­u, mét thñ ®o¹n ®en tèi, hiÓm ®éc nµo

®Ó ®¹t ®­îc môc tiªu Ých kØ, ®ª hÌn cña m×nh. Chóng ®· giµy xÐo lªn nh÷ng gi¸ trÞ ®¹o ®øc, lu©n lý

c¬ b¶n nhÊt, giµy xÐo lªn chÝnh nh÷ng ph¸p luËt mµ chóng ®Æt ra, giµy xÐo lªn tÝnh m¹ng ng­êi d©n

vµ ph¸ ho¹i h¹nh phóc cña biÕt bao nhiªu ng­êi v« téi. §èi víi nh÷ng h¹ng ng­êi xÊu xa Êy, ng­êi

ViÖt cã th¸i ®é rÊt râ rµng. Hä xem th­êng nh÷ng tªn vua b¹c nh­îc, v« dông “PhÐp vua thua lÖ

lµng”, hä c¨m ghÐt bän quan l¹i tham lam, gian x¶o h¹i d©n “Quan thÊy kiÖn nh­ kiÕn thÊy mì,

Muèn nãi gian lµm quan mµ nãi”, hä thÊy râ b¶n chÊt cña bän vua quan vµ tay ch©n cña chóng lµ

bän c­êng hµo ë n«ng th«n “TuÇn hµ lµ cha kÎ c­íp”. ChÝnh v× thÕ, hä ®· tá râ th¸i ®é khinh bØ cña

m×nh ®èi víi nh÷ng kÎ ®­îc hä xem lµ “giÆc” cña d©n:

Con ¬i nhí lÊy c©u nµy

C­íp ®ªm lµ giÆc, c­íp ngµy lµ quan…

Ng­êi ViÖt ®· øng xö theo ®óng quan niÖm “gieo nh©n nµo, gÆt qu¶ Êy” khi lu«n lu«n ®­a ra

nh÷ng kÕt truyÖn mµ ë ®ã nh÷ng kÎ ®éc ¸c, xÊu xa bao giê còng ph¶i nhËn l·nh nh÷ng hËu qu¶,

nh÷ng h×nh ph¹t thÝch ®¸ng cho téi lçi g©y ra.

Bªn c¹nh mét lo¹t nh÷ng nh©n vËt giµu sang mµ ®éc ¸c, truyÖn N«m còng x©y dùng ®­îc

hµng lo¹t nh÷ng con ng­êi thuéc tÇng líp quý téc mµ hÕt søc nh©n hËu, gi¶n dÞ. Cã thÓ kÓ ®Õn c¸c

thõa t­íng, phó hé ®· ®ång lßng g¶ con g¸i c­ng cho nh÷ng hµn sÜ ¨n mµy (truyÖn Ph¹m C«ng Cóc

Hoa, Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, Tèng Tr©n Cóc Hoa). Lµ quan §« ®èc cao sang M· ¤ chÊp thuËn c­íi

nµng Xu©n H­¬ng ¨n mµy nghÌo khæ cho con trai m×nh lµ Th¸m hoa M· Phông… §iÒu nµy cµng

chøng tá th¸i ®é cña nh©n d©n ta: c¨m ghÐt c¸i tµ, c¸i ¸c, lßng lu«n h­íng vÒ thùc hµnh c¸i chÝnh,

c¸i thiÖn, vèn lµ ngän nguån cña søc m¹nh, cña v¨n hãa truyÒn thèng d©n téc. ChÝnh v× thÕ mµ trong

c­ xö hµng ngµy, ng­êi ViÖt lu«n øng xö h­íng vÒ c¸i thiÖn: lµm ®iÒu tèt, gióp ®ì ng­êi kh¸c, sèng

nh©n hËu vµ thñy chung.

3.2.2. C¸c mèi quan hÖ x· héi kh¸c

Trong quan hÖ hµng xãm l¸ng giÒng, b¹n bÌ trong x· héi, ng­êi ViÖt lu«n gi÷ c¸ch øng xö tèt

®Ñp, nh­ t×nh ruét, bëi hä quan niÖm: “Ng­êi d­ng cã ng·i (nghÜa) th× ®·i ng­êi d­ng, anh em v«

ng·i th× ®õng anh em”. Trong c¸c truyÖn N«m mµ chóng t«i kh¶o s¸t, cã mét mèi quan hÖ hÕt søc tèt

®Ñp, mang ®Ëm dÊu Ên triÕt lý nghÜa t×nh cña ng­êi ViÖt, ®Êy lµ mèi quan hÖ gi÷a nh÷ng ng­êi kÕt

t×nh bÌ b¹n víi nhau, gi÷a nh÷ng tiÓu ®ång, t× n÷ víi chñ cña m×nh, vµ c¶ gi÷a nh÷ng ng­êi kh«ng

th©n thÝch. §Æc biÖt, truyÖn N«m hÕt lêi ca ngîi c¸ch øng xö träng t×nh träng nghÜa cña nh÷ng ng­êi

thuéc tÇng líp b×nh d©n nh­ «ng qu¸n, «ng tiÒu, nh­ tiÓu ®ång, t× n÷… ÔÛ ®©y, chóng t«i xem xÐt

mèi quan hÖ thuÇn tóy gi÷a ng­êi víi ng­êi, kh«ng ®Æt nÆng nguån gèc xuÊt th©n, ®Ó cã thÓ t×m ra

nÐt øng xö chung cña ng­êi ViÖt trong mèi quan hÖ víi nh÷ng con ng­êi kh¸c trong cuéc sèng hµng

ngµy.

C¸c nh©n vËt trong truyÖn Lôc V©n Tiªn sèng rÊt hån nhiªn, cëi më. Hä sèng cã t×nh, cã

nghÜa, gi¶n dÞ, ch©n chÊt. T×nh thÇy trß gi÷a T«n S­ vµ V©n Tiªn, t×nh c¶m b¹n bÌ gi÷a V©n Tiªn,

Hín Minh, Tö Trùc. T×nh nghÜa chñ tí gi÷a V©n Tiªn víi TiÓu ®ång, gi÷a NguyÖt Nga vµ Kim Liªn

®­îc miªu t¶ gièng víi cuéc sèng vµ quan niÖm hµng ngµy cña nh©n d©n.

V©n Tiªn ®· bµy tiÖc tÕ TiÓu ®ång v× tin lêi TrÞnh H©m nãi TiÓu ®ång bÞ cäp ¨n thÞt, nh­ng

may m¾n TiÓu ®ång cßn sèng. Khi gÆp l¹i nhau, chñ tí vui mõng kh«n xiÕt:

Tr¹ng nguyªn khi Êy mõng vui

Tí thÇy sum hiÖp t¹i n¬i §¹i ®Ò

§o¹n th«i xe trë ra vÒ.

§· lµ Tr¹ng nguyªn, nh­ng V©n Tiªn cïng c¸c b¹n lµ Hín Minh, Tö Trùc vÉn th©n thiÕt nh­

ngµy tr­íc:

Hai ng­êi gÆp l¹i hai ng­êi

§Òu vµo mét qu¸n vui c­êi ng¶ nghiªng.

Tö Trùc vµ Hín Minh lµ nh÷ng ng­êi nghÜa khÝ, kh«ng mµng danh lîi, sèng cã t×nh cã nghÜa.

Tö Trùc rÊt mùc yªu quý b¹n, nghe tin V©n Tiªn mÊt, chµng than khãc b¹n:

Nghe qua Tö Trùc ch¹nh lßng

Hai hµng n­íc m¾t rßng rßng nh­ m­a.

… Trêi sao nì phô tµi lµnh

B¶ng vµng ch­a thÊy ngµy xanh ®· mßn.

Tr­íc ®Ò nghÞ tr¬ trÏn cña gia ®×nh hä Vâ: kÕt duyªn cïng Vâ ThÓ Loan, V­¬ng Tö Trùc ®·

tøc giËn m¾ng Vâ Th¸i c«ng:

Vî Tiªn lµ Trùc chÞ d©u

ChÞ d©u em b¹n d¸m d©u lçi ngh×

Ch¼ng hay ng­êi ®äc s¸ch chi

Nãi sao nh÷ng tiÕng dÞ k× khã nghe.

Vµ ra mÆt khinh bØ ng­êi chÞ d©u tr¸o trë, l¼ng l¬:

Må chång ngän cá cßn t­¬i

Lßng sao mµ nì bu«ng lêi nguyÖt hoa

Hæ hang vËy còng ng­êi ta

So loµi cÇm thó vËy mµ kh¸c chi.

Råi chµng ®au ®ín ra vÒ s¾m söa hµnh trang vÒ quª V©n Tiªn. Cßn Hín Minh, dï cho cã vÎ

th« lç tõ diÖn m¹o ®Õn lêi ¨n tiÕng nãi, nh­ng l¹i lµ ng­êi chÝ nghÜa, chÝ t×nh, hÕt søc chÝnh trùc.

Chµng ®· “bÎ giß” tªn con quan huyÖn §Æng Sinh khi h¾n û thÕ giµu sang lµm h¹i con g¸i nhµ l­¬ng

thiÖn. Hín Minh lµ ng­êi b¹n thñy chung trän vÑn: khi gÆp l¹i V©n Tiªn trong c¶nh mï lßa ®­îc «ng

TiÒu cøu gióp, chµng ®· l¹y t¹ ©n nh©n råi ®­a V©n Tiªn vÒ ch¨m lo thang thuèc…

T×nh nghÜa b¹n bÌ: TrÇn §«ng S¬ th¨m v­ên mai mµ ch¹nh lßng xãt xãt xa nhí b¹n:

¤ng r»ng: ch¼ng ®¸nh mµ ®au

Ngµy mai søc nhí giç ®Çu Mai huynh

NghÜa b»ng h÷u bËc trung trinh

ThÊy hoa mai bçng ®éng t×nh xãt ai. (NhÞ ®é mai)

T×nh nghÜa cña Ch©u B¸ Phï, Ng­ bµ, c¸c cèng sÜ, nh©n d©n…®· ®øng vÒ phÝa lÏ ph¶i, kh«ng

ng¹i nguy hiÓm cøu gióp gia ®×nh hä Mai.

§Æc biÖt, trong c¸c truyÖn N«m cña ng­êi ViÖt, cã rÊt nhiÒu nh©n vËt lµ con hÇu, tiÓu ®ång…

nghÜa lµ thuéc tÇng líp d­íi trong x· héi nh­ng l¹i øng xö rÊt nh©n nghÜa. Trong truyÖn NhÞ ®é mai,

TiÓu ®ång HØ §ång lu«n theo c¹nh Mai L­¬ng Ngäc, ch¨m sãc cho chµng vµ t×nh nguyÖn chÕt v×

chñ:

T«i xin thay mÆt tr­íc vµo

Nghe binh t×nh ë thÕ nµo thö xem

B»ng ra lßng c¸ d¹ chim

T«i ®­¬ng n¹n Êy, ng­êi t×m nÎo xa.

Khi bÞ TrÞnh H©m lõa trãi gi÷a rõng, TiÓu ®ång (truyÖn Lôc V©n Tiªn) kh«ng nghÜ ®Õn sù

sèng chÕt cña m×nh mµ chØ lo l¾ng cho V©n Tiªn ®ang ®au bÖnh, l¹i bÞ mï lßa kh«ng ng­êi ch¨m

sãc:

PhËn m×nh cßn mÊt chi mµng

C¸m th­¬ng hä Lôc suèi vµng b¬ v¬

…V©n Tiªn hån cã linh rµy

§em t«i theo víi ®ì tay ch©n cïng.

T­ëng r»ng V©n Tiªn ®· chÕt vµ lÇm t­ëng ng«i m¶ bªn ®­êng lµ n¬i ch«n chñ m×nh, TiÓu

®ång ®· ®au ®ín khãc than vµ quyÕt ®Þnh ë l¹i tr«ng coi ng«i mé cña chñ m×nh:

TiÓu ®ång ch¼ng kÞp hái han

N»m l¨n bªn m¶ khãc than mét håi

…TiÓu ®ång n»m gi÷a rõng hoang

Che chßi gi÷ m¶ lßng toan trän bÒ

Mét m×nh ë ®Êt §¹i §Ò

Sím ®i khuyªn gi¸o, tèi vÒ qu¶y ®¬m

Dèc lßng tr¶ nî ¸o c¬m

Sèng mµ trän nghÜa, th¸c th¬m danh hiÒn.

ThÞ H­¬ng, t× n÷ cña c«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng th× ch¼ng qu¶n khã kh¨n gian khæ,

lu«n ë bªn c¹nh c«ng chóa, thËm chÝ ®i xin ¨n ®Ó lo cho chñ, ch¼ng sî nguy hiÓm ®Õn tÝnh m¹ng,

®èi ®Çu víi vua Hung N«, ngay c¶ khi bÞ hµnh h¹, bÞ ®em bá vµo rõng s©u:

ThÞ H­¬ng ®em bá rõng kh«ng

Mét m×nh v¨ng v¼ng cùc lßng cµng th­¬ng.

Sau ®ã, c«ng chóa ph¶i ®i ¨n xin ®Ó sèng nh­ng kh«ng b÷a c¬m nµo nµng quªn khÊn chång

vµ ThÞ H­¬ng:

KhÊn råi l¹i khÊn ThÞ H­¬ng

Em ¬i phiªu b¹t ®Þa ph­¬ng chèn nµo

§»m ®»m n­íc m¾t tu«n trµo

Cã th­¬ng ®Õn chÞ th× vµo ¨n c¬m…

Cßn c¸c t× n÷ V©n H­¬ng, BÝch NguyÖt trong truyÖn Hoa tiªn, Mþ Oanh trong S¬ kÝnh t©n

trang ®Òu ®­îc c« chñ th­¬ng mÕn vµ coi nh­ b¹n t©m t×nh. Hä kh«ng nh÷ng ®ãng vai trß quan

träng trong c¸c mèi t×nh duyªn cña Dao Tiªn, Thôy Ch©u; mµ cßn lµ nh÷ng ng­êi b¹n n©ng ®ì tinh

thÇn cho chñ m×nh nh÷ng lóc ho¹n n¹n. V©n H­¬ng, BÝch NguyÖt hÕt lßng vun ®¾p cho mèi t×nh Dao

Tiªn - L­¬ng Sinh. Mþ Oanh th× hÕt lßng khuyªn nhñ Thôy Ch©u:

NguyÖt võa tá, tuyÕt võa ®«ng

§µo ªm l¸ th¾m, mai phong nhÞ vµng

Lång vÎ gÊm, ®­îm mïi h­¬ng

K×a hoa míi në, nä g­¬ng ch­a lßa

Mµ sao lÖ ®· xu©n giµ?

Ng¹i ngïng ch÷ phËn, nÉu nµ ch÷ duyªn?

Th«i th«i xin chí lo phiÒn… (S¬ kÝnh t©n trang)

D­íi ngßi bót Ph¹m Th¸i, quan hÖ chñ tí ®· cã nh÷ng tiÕn bé ®¸ng kÓ. Ph¹m Kim gäi n÷ t× lµ

"kh¸ch hång nhan" vµ khi biÕt kh¸ch v× bÎ lÇm mÉu ®¬n mµ bÞ YÕn §ång gi÷ l¹i th× chµng véi:

"TruyÒn cho tha kh¸ch tøc th×"… Hay cã c« chñ nµo mµ l¹i tr×u mÕn gäi ng­êi hÇu cña m×nh lµ m×nh

nh­ Thôy Ch©u gäi Mþ Oanh: "TiÕng ®µn v¨ng v¼ng l¹ thay, hìi m×nh!"... Còng ®©u cã c« hÇu nµo

d¸m nãi víi c« chñ nh÷ng c©u m¹nh d¹n nh­ Mþ Oanh ®· nãi:

B©y giê ®· gÆp tri ©m

Nì lßng nµo ®Ó bøc trÇm cho ®ang

Còng toan tá gi¸ ngäc vµng

KÎo mµ kh¸ch lÊy tÇm th­êng chª ta.

Nh­ vËy, hä ®· bá qua nh÷ng t«n ti lÔ gi¸o phong kiÕn ®Ó lÊy c¸i t×nh, c¸i nghÜa ra ®èi ®·i víi

nhau. NhÊt lµ khi Nhôy Ch©u bÞ H¸ch Nh­îc lËp m­u h·m h¹i, ph¶i tiÕn cung, c« hÇu ThÓ V©n ®·

®ång ý thay Nhôy Ch©u ch¾p mèi l­¬ng duyªn, gi÷ trän lêi hÑn ­íc víi Song Tinh ®ång thêi phông

d­ìng cha mÑ nµng:

Mai sau chµng cã vÒ ®©y

Duyªn kia t¸c hîp cËy mµy thÕ tao

Em cïng chµng hîp loan giao

Thñy chung ngâ vÑn t¬ hµo mùa sai

Mét lµ phØ thöa duyªn hµi

Hai lµ phông d­ìng song ®µi vËy vay

Ba lµ ­ng thöa d¹ nµy

Tr­íc an kÎ khuÊt, sau khu©y ng­êi cßn…

…V©n nghe lêi nãi thiÕt thay

R»ng xin nh­ vËy d¸m t©y phô lêi

Ai ai mÆt c¸ch lßng sai

D·y duång lõng lÉy tñi ng­êi thÑn ®oan. (truyÖn Song Tinh)

Kh«ng nh­ Thóy V©n, c« em g¸i thay chÞ m×nh tr¶ nghÜa cho Kim Träng (trong TruyÖn

KiÒu), ThÓ V©n chØ lµ mét c« g¸i nhá, lµm n÷ t× vµ còng lµm b¹n t©m t×nh víi c« chñ Nhôy Ch©u,

hoµn toµn kh«ng cã mèi d©y rµng buéc nµo vÒ gia ®×nh, t×nh th©n quyÕn thuéc…VËy th× lÝ do g× ®·

khiÕn cho nµng ThÓ V©n ®ång ý nhËn lÊy g¸nh nÆng gia ®×nh thay cho Nhôy Ch©u, vµ quan träng

h¬n c¶ lµ nhËn lÊy tr¸ch nhiÖm “ch¾p mèi t¬ thõa” ? ChØ cã thÓ cã mét lÝ do th«i: ®ã lµ t×nh nghÜa

gi÷a hai ng­êi chñ - tí, hay chÝnh x¸c h¬n: t×nh nghÜa gi÷a hai ng­êi con g¸i vèn ®· th©n thiÕt vµ coi

nhau nh­ chÞ em ruét thÞt.

C¸c truyÖn N«m cña ng­êi ViÖt ca ngîi rÊt nhiÒu nh÷ng con ng­êi b×nh dÞ, lam lò trong cuéc

sèng. Hä kh«ng giµu cã, kh«ng ®­îc häc hµnh nh­ng sèng rÊt mùc nh©n nghÜa, tèt bông, ngay c¶

víi nh÷ng ng­êi hä kh«ng cã quan hÖ hä hµng, ch­a tõng th©n thiÕt. Khi V©n Tiªn ®au ®ín bá

tr­êng thi vÒ chÞu tang mÑ, «ng Qu¸n vÉn cè ch¹y theo “Ñ­a ba h­ên thuèc ®Ó phßng hé th©n”. Khi

V©n Tiªn bÞ TrÞnh H©m x« xuèng s«ng, ®­îc «ng Ng­ vít lªn vµ c¶ nhµ «ng lo l¾ng ch¨m sãc cho

V©n Tiªn:

Hèi con vÇy löa mét giê

OÂng h¬ bông d¹, mô h¬ mÆt mµy.

VÒ sau, khi V©n Tiªn bÞ cha con Vâ ThÓ Loan ®em bá vµo hang, nhÞn ®ãi mÊy ngµy, tay ch©n

rêi r·, th× may m¾n l¹i gÆp «ng TiÒu. OÂng TiÒu lÊy c¬m n¾m cho chµng ¨n, råi mÆc dï giµ c¶, «ng

còng ra søc “câng Tiªn vÒ nhµ”…

§Æc biÖt, trong truyÖn Lý C«ng, con quan TÓ t­íng hä Cao lµ Cao V©n t×nh nguyÖn thÕ

m¹ng cho Lý C«ng dï ch­a mét lÇn gÆp mÆt:

Cao V©n nghe nãi xãt lßng

T«i xin thÕ m¹ng Lý C«ng thay cïng.

ChØ bëi mét lÝ lÏ:

…Cha kh«ng cho phÐp giÕt chµng Lý C«ng

M×nh ng­êi da s¾t x­¬ng ®ång

Vî lµ c«ng chóa m¸ hång nh­ hoa

Hung N« lßng chóa gian tµ

H·m h¹i c«ng chóa lßng ®µ mÊt tr«ng

Ba phen ®· giÕt ch¼ng xong

GiÕt chµng ch¼ng ®­îc cè lßng h¹i cha…

Trong TruyÖn KiÒu, KiÒu coi träng vµ ®Æc biÖt tri ©n v·i Gi¸c Duyªn vµ s­ Tam Hîp, nh÷ng

ng­êi ®· quan t©m gióp ®ì vµ c­u mang KiÒu:

Häa bao giê cã gÆp ng­êi

V× t«i cËy hái mét lêi chung th©n.

Khi ®­îc Gi¸c Duyªn vít khái sãng TiÒn §­êng vµ cho n­¬ng nhê cöa PhËt, KiÒu ®· c¶m

kÝch biÕt bao. §Õn lóc gÆp l¹i gia ®×nh, KiÒu kh«ng nì døt nghÜa ra ®i:

Trïng sinh ¬n nÆng bÓ trêi

Lßng nµo nì døt nghÜa ng­êi ra ®i.

Cho ®Õn cuèi truyÖn, khi KiÒu ®· ®­îc sèng ªm ®Òm víi ng­êi th©n, c«ng ¬n cña nhµ s­ vÉn

ghi t¹c trong lßng KiÒu:

Nhí lêi lËp mét am m©y

KiÕm ng­êi th©n tÝn r­íc thÇy Gi¸c Duyªn.

Gia ®×nh KiÒu còng kh«ng quªn ¬n nghÜa cña l·o Chung ®· ®øng ra dµn xÕp cho vô hèi lé

n¨m x­a, ®Ó cha vµ em nµng tho¸t khái c¶nh giam cÇm:

Chµng V­¬ng nhí ®Õn xa gÇn

Sang nhµ Chung l·o t¹ ©n chu tuyÒn

T×nh x­a ©n tr¶ nghÜa ®Òn

Gia th©n bÌn míi kÕt duyªn ch©u trÇn.

TÊt c¶ nh÷ng con ng­êi Êy ®Òu lµ nh÷ng con ng­êi nhá bÐ trong x· héi, cã ng­êi cßn kh«ng

cã tªn riªng, nh­ng ®Òu lµ nh÷ng con ng­êi tèt bông, giµu lßng th­¬ng ng­êi, s½n sµng lµm viÖc

quªn m×nh v× nghÜa. §Æc biÖt lµ hä lµm viÖc nghÜa mµ kh«ng bao giê nghÜ ®Õn chuyÖn ®­îc nhí ¬n

hay ®­îc ®Òn ¬n. §©y lµ c¸ch øng xö rÊt tèt ®Ñp cña ng­êi ViÖt trong quan hÖ x· héi: nÕu ®· chÞu ¬n

ai, hä lu«n kh¾c cèt ghi t©m ®îi khi cã dÞp sÏ b¸o ®¸p nh­ng hä l¹i lµm ®iÒu nh©n nghÜa mét c¸ch

vui vÎ vµ tù nguyÖn. Hä lµm lµ v× viÖc nghÜa kh«ng thÓ kh«ng lµm, hä lµm nh­ truyÒn thèng cña cha

«ng tõ x­a ®Ó l¹i mµ kh«ng hÒ nghÜ ®Õn chuyÖn ®­îc ®Òn ¬n:

NghÌo nh©n nghÌo nghÜa th× lo

NghÌo tiÒn nghÌo b¹c ch¼ng cho lµ nghÌo…

Bªn c¹nh ®ã, kh«ng thÓ kh«ng nh¾c ®Õn th¸i ®é khoan dung khoan thø cña ng­êi ViÖt trong

quan hÖ x· héi. C¸c nh©n vËt chÝnh diÖn trong c¸c truyÖn N«m cã thÓ bÞ ph¶n béi, bÞ h·m h¹i ®Õn

chÕt, nh­ng sau ®ã vÉn s½n lßng tha thø cho nh÷ng kÎ ®· bµy m­u h¹i m×nh. §©y lµ nÐt v¨n hãa øng

xö ®¸ng quý cña ng­êi ViÖt: “®¸nh kÎ ch¹y ®i chø kh«ng ai ®¸nh ng­êi ch¹y l¹i”. C¸c c« c«ng chóa

trong c¸c truyÖn N«m b×nh d©n kh«ng v× bÞ kh­íc tõ kÕt h«n mµ tr¶ thï Ph¹m C«ng, Ph¹m T¶i,

Tèng Tr©n… Ng­îc l¹i, c«ng chóa Xu©n Dung cßn t×nh nguyÖn cÇm kÝnh soi cho Ph¹m C«ng xuèng

©m phñ t×m vî; c«ng chóa trong truyÖn Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn, truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa cßn

®øng ra xin vua cha tha chÕt cho Ch©u TuÊn, Tèng Tr©n… Nµng Xu©n N­¬ng (truyÖn L©m Sanh

Xu©n N­¬ng) kh«ng v× bÞ mÑ chång hµnh h¹, ®¸nh ®Ëp mµ kiÕm c¸ch tr¶ thï, ng­îc l¹i khi bÞ mÑ

chång ®¸nh oan, ®au ®ín nh­ng nµng vÉn khuyªn chång ®õng c·i lêi mÑ:

Khuyªn r»ng anh chí gi¸n can lµm g×

Nh­ vËy mang tiÕng nghÞch nhi

Th­¬ng vî, tr¸i mÑ thÕ th× c­êi chª

Thµ em chÞu th¸c mét bÒ

Khuyªn chµng ë l¹i chuyªn nghÒ sö kinh.

TruyÖn KiÒu cña NguyÔn Du còng kh«ng ®i ra ngoµi thÕ øng xö truyÒn thèng ®ã cña d©n

téc. Khi Tõ H¶i cho Thuý KiÒu toµn quyÒn “b¸o ©n, b¸o o¸n”, NguyÔn Du ®· ®Ó cho nµng KiÒu hµnh

xö theo ®óng tÝnh c¸ch ng­êi ViÖt: khoan dung, khoan thø.

Víi Thóc Sinh, ng­êi ®· bá mÆc lµm ng¬ cho KiÒu khæ së trong nanh vuèt Ho¹n Th­, KiÒu

®· bao dung v× chót nghÜa ngµy x­a:

Nµng r»ng nghÜa träng ngh×n non

L©m Truy ng­êi cò, chµng cßn nhí kh«ng?

S©m Th­¬ng ch¼ng vÑn ch÷ tßng

T¹i ai, h¸ d¸m phô lßng cè nh©n

GÊm tr¨m cuèn, b¹c ngh×n c©n

T¹ lßng ®Ó xøng b¸o ©n gäi lµ.

Ngay c¶ víi Ho¹n Th­, ng­êi ®· nghÜ ra tr¨m ph­¬ng ngµn kÕ h·m h¹i nµng, nh­ng còng lµ

ng­êi ®· cho KiÒu “gi÷ chïa tông kinh”, vµ khi KiÒu trèn ®i ®· “døt t×nh ch¼ng theo”, Thuý KiÒu ®·

tá râ sù ®é l­îng:

§· lßng tri qu¸ thêi nªn

TruyÒn qu©n lÖnh xuèng tr­íng tiÒn tha ngay.

Trong truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa, dï Tµo ThÞ ®· g©y ra bao téi lçi: ph¶n béi Ph¹m C«ng,

®uæi hai con cña chµng lµ Nghi Xu©n - TÊn Lùc ra khái nhµ ®Ó ®Õn nçi hai trÎ ph¶i lang thang ¨n

mµy kiÕm sèng… nh­ng cuèi cïng, Ph¹m C«ng vÉn tha thø cho ¶. Chµng kh«ng hÒ tr¸ch m¾ng hay

¸p dông mét h×nh ph¹t nµo mµ ng­êi trõng trÞ Tµo ThÞ chÝnh lµ Ngäc Hoµng:

Trêi sai ®¸nh ®øa gian ngoa

Lµ con Tµo ThÞ gian tµ bÊt nh©n.

T­¬ng tù nh­ thÕ, c¸c t¸c gi¶ truyÖn N«m b×nh d©n kh«ng x©y dùng cho nh©n vËt chÝnh

trõng ph¹t nh÷ng kÎ gian ¸c mµ hÇu hÕt bän chóng bÞ trõng trÞ bëi mét thÕ lùc siªu nhiªn lµ Trêi.

Tªn Trang v­¬ng bÞ nÐm vµo v¹c dÇu, mô Tµo thÞ bÞ trêi ®¸nh chÕt, L­ KØ - Hoµng Tung bÞ bªu ®Çu,

H¸ch Nh­îc ph¶i chÕt ®Ó ®Òn téi ¸c, BiÖn §iÒn, T­¬ng Tö ®Òu bÞ hái téi vµ trõng trÞ… TrÞnh H©m

(truyÖn Lôc V©n Tiªn) ®­îc V©n Tiªn sai quan më trãi, tha m¹ng cho vµ ®uæi ®i nh­ng h¾n vÒ tíi

Hµn Giang th× gÆp sãng to, lËt thuyÒn chÕt ch×m d­íi ®¸y s«ng. MÑ con Vâ ThÓ Loan nhôc nh· vµ

xÊu hæ khi gÆp l¹i V©n Tiªn, dï kh«ng bÞ chµng trõng ph¹t nh­ng trªn ®­êng vÒ, hä bÞ cäp chÆn

®­êng vµ b¾t mang ®i… TÊt c¶ nh÷ng ®iÒu trªn thÓ hiÖn minh triÕt cña nh©n d©n, mét quan niÖm

®óng ®¾n cña ng­êi d©n ViÖt: “AÙc gi¶ ¸c b¸o vÇn xoay. H¹i nh©n nh©n h¹i x­a nay lÏ th­êng” (Ca

dao). Nh÷ng kÎ bÊt nh©n, bÊt nghÜa dÉu ®­îc ng­êi tha, nh­ng trêi ®Êt kh«ng dung tha. Nh÷ng tªn

v« l¹i, ®éc ¸c, tµn b¹o th× kh«ng thÓ nµo ®­îc sèng mµ ph¶i ®Òn téi. §ã còng lµ bµi häc mµ t¸c gi¶

c¸c truyÖn N«m ®· kÕ thõa tõ truyÒn thèng v¨n hãa l©u ®êi cña d©n téc: biÕt träng nh©n nghÜa ®Ó

sèng cã nghÜa cã nh©n.

Cã thÓ thÊy trong quan hÖ x· héi, c¬ së nÒn t¶ng cña c¸ch øng xö cña ng­êi ViÖt chÝnh lµ

triÕt lý t×nh nghÜa. Mäi ng­êi ®Òu hµnh ®éng vµ ®èi xö víi nhau trªn c¬ së träng nghÜa träng t×nh.

Trong cuéc sèng, ng­êi ViÖt Nam sèng cã lÝ cã t×nh nh­ng vÉn thiªn vÒ t×nh h¬n: “Hîp t×nh hîp lÝ,

mét bå c¸i lÝ kh«ng b»ng mét tÝ c¸i t×nh, §­a nhau ®Õn tr­íc cöa quan - Bªn ngoµi lµ lÝ, bªn trong lµ

t×nh”… ChÝnh v× träng t×nh nghÜa mµ ng­êi ViÖt kh«ng hÒ cã t­ t­ëng “qu©n tö tr¶ thï m­êi n¨m

ch­a muén” nh­ quan niÖm Trung Hoa mµ hä vÉn khoan dung, khoan thø cho nhau ®Ó gi÷ ®­îc c¸i

t×nh, c¸i nghÜa, ®Ó tÝch phóc, tÝch ®øc cho con c¸i sau nµy. Hä kh«ng hÒ cã ý nghÜ tr¶ thï nh÷ng kÎ

®· g©y nªn bao ®iÒu ¸c ®éc víi m×nh. TÊt c¶ bän ng­êi ¸c ®ã ®Òu bÞ mét thÕ lùc siªu nhiªn lµ Trêi

trõng trÞ. §©y còng chÝnh lµ nÐt nh©n hËu, khoan dung trong øng xö x· héi cña ng­êi ViÖt.

Trªn c¬ së triÕt lý t×nh nghÜa ®ã, c¸c kÕt thóc cña truyÖn th¬ N«m ®Òu cã hËu nh­ kÕt thóc

cña c¸c c©u chuyÖn cæ tÝch, thÓ hiÖn ­íc m¬ vÒ mét x· héi c«ng b»ng vµ lý t­ëng cña ng­êi ViÖt

x­a: ng­êi tèt sÏ ®­îc ®Òn ®¸p xøng ®¸ng b»ng cuéc sèng h¹nh phóc, giµu sang cßn kÎ ¸c sÏ bÞ

trõng trÞ thÝch ®¸ng. Ph¹m C«ng, Ph¹m T¶i, Cóc Hoa, Mai L­¬ng Ngäc, Dao Tiªn, Ch©u TuÊn,

Tho¹i Khanh… ®Òu ®­îc sum häp ®oµn viªn vµ sèng cuéc sèng h¹nh phóc, sung s­íng. §©y còng lµ

mét quan niÖm øng xö cña ng­êi ViÖt: biÕt quý träng t×nh nghÜa vµ sèng cã nghÜa cã t×nh víi mäi

ng­êi th× nhÊt ®Þnh sÏ cã ®­îc h¹nh phóc.

3.3. V¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt trong quan hÖ gia ®×nh

Gia ®×nh lµ nh÷ng ng­êi cã cïng quan hÖ huyÕt thèng g¾n bã mËt thiÕt víi nhau. Gia ®×nh

chÝnh lµ h¹t nh©n cña x· héi ViÖt Nam. Gia ®×nh cña ng­êi ViÖt cã mèi quan hÖ chÆt chÏ víi nhau

trong tæ chøc céng ®ång huyÕt thèng vµ ®êi sèng tinh thÇn cho nªn gia ®×nh rÊt g¾n kÕt víi gia téc.

Lo¹i h×nh gia ®×nh phæ biÕn cña céng ®ång d©n téc ViÖt Nam th­êng gåm hai thÕ hÖ lµ cha mÑ - con

c¸i. Tuy nhiªn, phÇn lín ng­êi ViÖt Nam cho ®Õn giê vÉn thÝch sèng theo lèi ®¹i gia ®×nh: c¸c cô giµ

rÊt lÊy lµm h·nh diÖn nÕu hä ®øng ®Çu mét gia ®×nh quÇn tô ®­îc ba, bèn thÕ hÖ (tam ®¹i ®ång

®­êng, tø ®¹i ®ång ®­êng). Trong ®¬n vÞ c¬ së lµ gia ®×nh vµ cao h¬n, ®¬n vÞ cÊu thµnh lµ gia téc,

ng­êi ViÖt Nam thÓ hiÖn søc m¹nh ë tinh thÇn ®ïm bäc, th­¬ng yªu nhau. Kh«ng nh÷ng ng­êi trong

gia ®×nh, mµ nh÷ng ng­êi trong cïng mét hä ®Òu cã tr¸ch nhiÖm c­u mang nhau vÒ mÆt vËt chÊt:

“SÈy cha cßn chó, sÈy mÑ bó d×”, hç trî nhau vÒ trÝ tuÖ: “Nã ló nh­ng chó nã kh«n”, vµ d×u d¾t nhau,

lµm chç dùa cho nhau c¶ vÒ mÆt chÝnh trÞ: “Mét ng­êi lµm quan, c¶ hä ®­îc nhê”… §èi víi ng­êi

ViÖt Nam, gia téc trë thµnh mét céng ®ång g¾n bã cã vai trß quan träng, thËm chÝ cßn h¬n c¶ gia

®×nh. Chóng ta rÊt coi träng c¸c kh¸i niÖm liªn quan ®Õn gia téc nh­: tr­ëng hä, téc tr­ëng, nhµ thê

hä, tõ ®­êng, gia ph¶, giç kÞ, giç tæ, mõng thä… ÔÛ ®©y, chóng t«i xin chØ xem xÐt c¸ch thøc øng xö

cña ng­êi ViÖt trong gia ®×nh nhá, qua quan hÖ gi÷a cha mÑ, con c¸i; quan hÖ gi÷a c¸c anh, chÞ, em

vµ quan hÖ vî chång, ®«i løa.

3.3.1. Quan hÖ cha mÑ - con c¸i

ThÕ øng xö cña ng­êi ViÖt Nam g¾n liÒn tr­íc hÕt víi v¨n hãa øng xö truyÒn thèng trong gia

®×nh ViÖt Nam cæ truyÒn, mµ bao giê vµ h¬n hÕt vÉn lµ sù coi träng t×nh c¶m, t×nh nghÜa trong giao

tiÕp. Trong kho tµng ca dao tôc ng÷ ViÖt Nam, t×nh nghÜa ®­îc ®Æt lªn hµng ®Çu trong øng xö v¨n

hãa gia ®×nh vµ tõ gia ®×nh lan táa ra x· héi:

- Mét giät m¸u ®µo h¬n ao n­íc l·

- M¸u ch¶y ruét mÒm

- ChÞ ng· em n©ng

- Tay ®øt ruét xãt

- Lät sµng xuèng nia

- Con h¬n cha lµ nhµ cã phóc. (Tôc ng÷)

V¨n hãa n«ng nghiÖp víi ®Æc ®iÓm träng t×nh ®· dÉn ng­êi ViÖt Nam ®Õn chç lÊy t×nh c¶m

lµm nguyªn t¾c øng xö:

- Yªu nhau yªu c¶ ®­êng ®i

GhÐt nhau ghÐt c¶ t«ng ti hä hµng.

- Yªu nhau cau s¸u bæ ba

GhÐt nhau cau s¸u bæ ra lµm m­êi.

- Yªu nhau chÝn bá lµm m­êi

- Yªu nhau cñ Êu còng trßn.

GhÐt nhau cñ bå hßn còng mÐo.

- Yªu nhau mäi sù ch¼ng nÒ

Mét tr¨m chç lÖch còng kª cho b»ng. (Ca dao)

Nh¾c ®Õn c¸ch øng xö t×nh nghÜa trong gia ®×nh, cã lÏ ph¶i nh¾c ®Õn hÇu hÕt c¸c t¸c phÈm

cña v¨n häc ViÖt Nam, th¬ ca còng nh­ v¨n xu«i, chø kh«ng riªng g× TruyÖn KiÒu. Nh­ng t×nh

nghÜa trong TruyÖn KiÒu cã lÏ vÉn lµm b¹n ®äc thÊm thÝa vµ day døt nhÊt bëi chñ nghÜa nh©n ®¹o

trong TruyÖn KiÒu rÊt ®Ëm ®µ, rÊt ViÖt Nam, thÊm ®Ém tÝnh c¸ch vµ t©m hån ViÖt. V¨n hãa øng xö

truyÒn thèng trong TruyÖn KiÒu, phï hîp víi truyÒn thèng ng­êi ViÖt, vÉn coi träng t×nh nghÜa h¬n

hÕt.

Trong TruyÖn KiÒu, t×nh vµ nghÜa d­êng nh­ g¾n víi nhau lµm mét. T×nh nghÜa gi÷a cha mÑ, con

c¸i, anh chÞ em; t×nh nghÜa chung thñy son s¾t gi÷a trai g¸i. Ngay tõ khi gia ®×nh gÆp tai biÕn bÊt

ngê, Thuý KiÒu ®· ®au ®ín nghÜ suy:

HiÕu t×nh kh«n lÏ hai bÒ vÑn hai

Khi KiÒu quyÕt ®Þnh b¸n m×nh, V­¬ng «ng ®· ®au ®ín, th­¬ng xãt cho con:

Th­¬ng t×nh con trÎ cha giµ

Nh×n nµng «ng nh÷ng m¸u sa ruét dµu.

C« g¸i hiÕu th¶o Êy ®· quyÕt ®Þnh hi sinh ch÷ t×nh cho ch÷ hiÕu, dï trong lßng ®au ®ín v«

cïng. Cha mÑ c« còng ®· thÓ hiÖn t×nh c¶m th­¬ng yªu ®èi víi con m×nh:

Lêi con dÆn mét dÆn hai

DÉu mßn bia ®¸ d¸m sai tÊc vµng.

Cha mÑ KiÒu ®· tr¶ lêi con “d¸m sai tÊc vµng”. §èi víi V­¬ng «ng, mèi t×nh vông trém cña

con vµ lêi dÆn cña con lµ thiªng liªng. OÂng d¸m chÕt v× con “LiÒu m×nh «ng r¾p gieo m×nh t­êng

v«i”. §Õn lóc nµy th× t«n ti trËt tù, lÔ gi¸o ®Þnh kiÕn ®· biÕn mÊt, chØ con l¹i t×nh th­¬ng yªu v« vµn

gi÷a c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh. VÒ tÊm lßng hiÕu th¶o cña Thóy KiÒu, ngoµi hµnh ®éng b¸n

m×nh chuéc cha, NguyÔn Du ®· nªu cao tÊm g­¬ng hiÕu nghÜa cña nµng b»ng nh÷ng t©m tr¹ng cô

thÓ: suèt m­êi l¨m n¨m l­u l¹c ®o¹n tr­êng, Thóy KiÒu lóc nµo còng ®au ®¸u nhí vÒ cha mÑ, gia

®×nh, nçi nhí th¾t c¶ ruét gan. Khi ë lÇu Ng­ng BÝch, KiÒu lo cho cha mÑ giµ kh«ng ai ch¨m sãc:

Xãt ng­êi tùa cöa h«m mai

Qu¹t nång Êp l¹nh nh÷ng ai ®ã giê

S©n lai c¸ch mÊy n¾ng m­a

Cã khi gèc tö ®· võa ng­êi «m.

Khi ph¶i chÞu c¶nh tñi nhôc trong lÇu xanh cña Tó Bµ, KiÒu th­¬ng th©n m×nh th× Ýt mµ xãt xa

th­¬ng cha mÑ th× nhiÒu:

Nhí ¬n chÝn ch÷ cao s©u

Mét ngµy mét ng¶ bãng d©u tµ tµ

DÆm ngh×n n­íc th¼m non xa

NghÜ ®©u th©n phËn con ra thÕ nµy

S©n hße ®«i chót th¬ ng©y

Tr©n cam ai kÓ ®ì thay viÖc m×nh.

Khi ®· ®­îc sèng h¹nh phóc víi Tõ H¶i, Thóy KiÒu còng kh«ng ngu«i nhí th­¬ng cha mÑ:

Xãt thay huyªn cçi xu©n giµ

TÊm lßng th­¬ng nhí biÕt lµ cã ngu«i.

Ngay c¶ khi khuyªn Tõ H¶i ra hµng, KiÒu còng nghÜ ®Õn mÑ cha:

Còng ng«i mÖnh phô ®­êng ®­êng

Në nang mµy mÆt, rì rµng mÑ cha

Trªn v× n­íc, d­íi v× nhµ

Mét lµ ®¾c hiÕu, hai lµ ®¾c trung.

Mét ng­êi con g¸i hiÕu th¶o ®Õn chõng Êy thËt ®¸ng quý, ®¸ng kh©m phôc biÕt nh­êng nµo,

qu¶ lµ "ng­êi sao hiÕu nghÜa ®ñ ®­êng".

V­¬ng «ng còng v× t×nh nghÜa mµ chÊp nhËn lêi yªu cÇu tr¶ nghÜa cña KiÒu “Nhê cha tr¶

nghÜa cho chµng cho xu«i”. V× vËy, dï cuéc hÑn ­íc tr¨m n¨m cña Thuý KiÒu vµ Kim Träng lµ

ngoµi vßng lÔ gi¸o, ch­a ®­îc sù cho phÐp vµ chÊp thuËn cña cha mÑ hai bªn, V­¬ng «ng còng v­ît

lªn mäi thµnh kiÕn ®Ó thùc hiÖn ý nguyÖn cña KiÒu:

Nµy cha lµm lçi duyªn nµy

Th«i th× lçi Êy sau nµy ®·i em

V× ai rông c¶i r¬i kim

§Ó con bÌo næi m©y ch×m v× ai

…Trãt lêi nÆng víi lang qu©n

M­în con em nã Thóy V©n thay lêi

Gäi lµ tr¶ chót nghÜa ng­êi

SÇu nµy d»ng dÆc mu«n ®êi ch­a quªn.

Ngay c¶ khi mét m×nh l­u l¹c n¬i ®Êt kh¸ch quª ng­êi, ®au ®ín khæ së trong c¶nh "Thanh

l©u hai l­ît, thanh y hai lÇn” th× ý nghÜ vÒ gia ®×nh, vÒ Kim Träng kh«ng th«i tr¨n trë, day døt trong

lßng KiÒu. Nçi niÒm th­¬ng nhí cha mÑ, hai em, ng­êi x­a Kim Träng ®· ®­a ®Õn nh÷ng c©u th¬

tha thiÕt, xóc ®éng, v­¬ng vÊn:

Nhí ¬n chÝn ch÷ cao s©u

Mét ngµy mét ng¶ bãng d©u tµ tµ

DÆm ngh×n n­íc th¼m non xa

NghÜ ®©u th©n phËn con ra thÕ nµy

S©n hoÌ ®«i chót th¬ ng©y

Tr©n cam ai kÎ ®ì thay viÖc m×nh…

…T×nh s©u mong tr¶ nghÜa dµy

Hoa kia ®· ch¾p cµnh nµy cho ch­a?

Hay:

§o¸i tr«ng mu«n dÆm tö phÇn

Hån quª theo ngän m©y TÇn xa xa

Xãt thay huyªn cçi xu©n giµ

TÊm lßng th­¬ng nhí biÕt lµ cã ngu«i

Chèc ®µ m­êi mÊy n¨m trêi

Cßn ra khi ®· da måi tãc s­¬ng.

Cã thÓ thÊy r»ng c¸i cèt lâi cña mèi quan hÖ trong gia ®×nh, víi hä hµng, hµng xãm l¸ng

giÒng… cña ng­êi ViÖt ®Òu x©y dùng trªn nÒn t¶ng lÊy t×nh yªu th­¬ng lµm c¬ së cho c¸ch xö thÕ.

Chóng ta vÉn nãi : t×nh cha con, t×nh mÑ con, t×nh chång vî, t×nh anh em, t×nh bµ con th©n thuéc,

t×nh hµng xãm l¸ng giÒng,… TÊt c¶ ®Òu ®­îc b¾t ®Çu b»ng ch÷ t×nh, cho dï th©n s¬ cã kh¸c nhau.

Tõ t×nh ®­a ®Õn nghÜa. T×nh tr­íc nghÜa sau, t×nh th× s©u mµ nghÜa th× nÆng. T×nh lu«n lu«n g¾n víi

nghÜa cho nªn gép l¹i mµ gäi lµ t×nh nghÜa. Trong mèi quan hÖ cha mÑ - con c¸i cña ng­êi ViÖt th×

th­¬ng yªu lµ mét t×nh c¶m tù nhiªn. §ã lµ mét thø t×nh c¶m yªu th­¬ng ®Çm Êm. Ng­êi cha, ng­êi

mÑ trong ®a sè c¸c truyÖn N«m th­êng ®­îc x©y dùng víi h×nh ¶nh hiÒn tõ, ®é l­îng, rÊt mùc

th­¬ng con.

Trong quü ®¹o giao l­u v¨n hãa Trung Hoa, con c¸i trong mèi quan hÖ víi cha mÑ d­íi chÕ

®é phô quyÒn kh«ng tho¸t khái ¶nh h­ëng v¨n hãa Nho gi¸o, nhÊt lµ ë tÇng líp nho sÜ, quan l¹i quý

téc… Trªn c¬ së ý thøc hÖ tam c­¬ng vµ tam tßng, con c¸i ph¶i phôc tïng cha mÑ, phông d­ìng cha

mÑ lóc giµ yÕu, kh«ng cã quyÒn quyÕt ®Þnh viÖc h«n nh©n cña m×nh: “AÙo mÆc sao qua khái ®Çu, Cha

mÑ ®Æt ®©u con ngåi ®ã”… Tuy nhiªn, ®a sè nh©n d©n thuéc tÇng líp d­íi trong x· héi ViÖt Nam

kh«ng nh÷ng Ýt chÞu ¶nh h­ëng cña v¨n hãa Nho gi¸o mµ cßn b¶o tån vµ ph¸t triÓn v¨n hãa cña

ng­êi ViÖt cæ. Trong ®ã lßng hiÕu th¶o lµ c¬ së trong mèi quan hÖ gi÷a con c¸i víi cha mÑ:

- C«ng cha nh­ nói Th¸i S¬n

NghÜa mÑ nh­ n­íc trong nguån ch¶y ra

Mét lßng thê mÑ kÝnh cha

Cho trßn ch÷ hiÕu míi lµ ®¹o con.

- C«ng cha nh­ nói ngÊt trêi

NghÜa mÑ nh­ n­íc ngêi ngêi biÓn §«ng.

- ¥n cha nÆng l¾m ai ¬i,

NghÜa mÑ b»ng trêi chÝn th¸ng c­u mang. (Ca dao)

NguyÔn Tr·i, trong t¸c phÈm Gia huÊn ca cña m×nh còng ®· khuyªn r»ng:

Lµm t«i con chØ trung chØ hiÕu

Lµm d©u th× chØ kÝnh míi nªn

Chí khoe khoang m×nh b¹c m×nh tiÒn

§õng ®áng ®¶nh cËy kh«n cËy khÐo

BÒ thiÕp phô thuËn tßng lµ ®iÖu.

... ÔÛ trªn ®êi g¸i ë nÕt na

Con hiÒn ®Ñp mÆt mÑ cha

Chång hßa yªu chuéng, hä hßa kÝnh chung…

Cho nªn Thóy KiÒu (TruyÖn KiÒu) ®· kh«ng ng¹i ngÇn b¸n m×nh ®Ó chuéc cha:

§Ó lêi thÖ h¶i minh s¬n

Lµm con tr­íc ph¶i ®Òn ¬n sinh thµnh

QuyÕt t×nh, nµng míi h¹ t×nh

…DÏ cho ®Ó thiÕp b¸n m×nh chuéc cha.

Hay L­¬ng Sinh trong truyÖn Hoa Tiªn, dï ®· trãt hÑn thÒ, trao göi t×nh c¶m cho nµng D­¬ng

Dao Tiªn, nh­ng còng v× ch÷ hiÕu mµ v©ng theo sù s¾p ®Æt h«n sù cña cha mÑ, kÕt duyªn víi tiÓu th­

L­u Ngäc Khanh:

Phu nh©n l¹i d¹y chuyÖn nhµ

§¹i khoa nh©n thÓ tiÓu khoa còng giê

Duyªn L­u míi kÓ sau x­a

LÔ trao cho nhËn thiÕp ®­a mäi lêi

Chît nghe chît m­ít må h«i

V¼ng tai nh­êng gi÷a l­ng trêi sÊm vang

LÏ ®µnh dÔ d¸m trë c­êng

NhÞn ngõng göi ®· véi vµng vÒ song.

Nµng TrÇn KiÒu Liªn (truyÖn Phan TrÇn) trªn ®­êng ch¹y lo¹n ®· l¹c mÊt mÑ m×nh. Khi ®·

®em th©n n­¬ng n¸u chèn cöa thiÒn, nçi niÒm lo l¾ng cho mÑ giµ vÉn canh c¸nh trong lßng nµng:

MÑ giµ bãng ng¶ cµnh d©u

Phßng khi sèt mÆt, v¸ng ®Çu cËy ai?...

Ph¹m C«ng (truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa) lµ ng­êi con hiÕu th¶o khi nhµ nghÌo, cha mÊt

sím, chµng ph¶i d¾t mÑ ®i xin ¨n, vËy mµ Ngäc Hoµng cho hai tiªn n÷ xuèng kÕt duyªn víi chµng,

Ph¹m C«ng kh«ng lÊy, cø sèng nh­ vËy mµ nu«i mÑ… Mai L­¬ng Ngäc (truyÖn NhÞ ®é mai) lµ

ng­êi con hiÕu th¶o, còng nh­ tÊt c¶ nh÷ng ng­êi con, nh÷ng thanh niªn trÎ tuæi trong truyÖn ®Òu lµ

nh÷ng ng­êi con hiÕu. NghÜa lµ hä biÕt nghe lêi d¹y b¶o cña cha mÑ, cña nh÷ng ng­êi lín tuæi ®¸ng

bËc cha anh, vµ quan träng h¬n lµ hä ®· hÕt lßng phôc vô nh÷ng ng­êi cao niªn tr­ëng l·o ®ã.

Bªn c¹nh ch÷ hiÕu th¶o, mèi quan hÖ cña con c¸i ®èi víi cha mÑ trong v¨n hãa øng xö cña

ng­êi ViÖt cæ còng cã tÝnh d©n chñ h¬n so víi v¨n hãa Nho gi¸o. Theo ®ã, cha mÑ t«n träng viÖc

h«n nh©n cña con: "EÙp dÇu Ðp mì ai nì Ðp duyªn”. VËy nªn Ngäc Hoa (TruyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa)

l¹i ®em lßng yªu th­¬ng mét häc trß nghÌo ®i xin ¨n, mét ng­êi thuéc tÇng líp “thÊp hÌn” trong x·

héi. Kh«ng nh÷ng thÕ, nµng cßn chñ ®éng thuyÕt phôc TrÇn c«ng- cha m×nh - b»ng c¸ch béc lé t×nh

yªu kh«ng ph©n biÖt giai cÊp vµ kiªn quyÕt b¶o vÖ viÖc h«n nh©n cña m×nh. Ng­êi cha th­¬ng con

còng chiÒu lßng v× con:

Lßng con nhÊt quyÕt t¬ hång

Thêi cha còng ph¶i chiÒu lßng biÕt sao?

Còng tõ quan niÖm d©n gian :

Yªu nhau mäi viÖc ch¼ng nÒ

DÉu tr¨m chç lÖch còng kª cho b»ng. (Ca dao)

Nªn nµng Cóc Hoa dï lµ mét tiÓu th­ con nhµ quyÒn quý:

Cã nµng ThÞ Cóc thuyÒn quyªn

Con quan tri phñ gi¸ nªn ngäc ngµ

Xu©n xanh tuæi míi m­êi ba

Tãc m©y chÊm ®Êt da ngµ g­¬ng trong.

XuÊt th©n lµ con g¸i quan tri phñ, Cóc Hoa ®· lµm ng­êi ®äc kinh ng¹c khi ®em lßng yªu

th­¬ng ng­êi ¨n mµy nghÌo khæ Ph¹m C«ng:

ThÊy chµng hiÕu nghÜa thªm th­¬ng

Cóc Hoa n­íc m¾t hai hµng tr¹nh ®au

T×nh riªng muèn kÕt TrÇn Ch©u.

Cho ®Õn khi nµng èm t­¬ng t­, míi d¸m ngá lêi th­a thËt cïng cha mÑ. Vµ ng¹c nhiªn thay,

viªn quan tri phñ quyÒn thÕ vµ phu nh©n ®· kh«ng tr¸ch m¾ng, còng ch¼ng ®Æt nÆng viÖc “m«n ®¨ng

hé ®èi” mµ chiÒu lßng con trÎ:

¤ng bµ nghe nãi thë dµi

¤m con mµ khãc kªu giêi xiÕt bao

Sao con ch¼ng nãi lµm sao

§Ó cha bãi to¸n lao ®ao bÊy chÇy.

ÔÛ ®©y khoan nãi ®Õn viÖc «ng bµ tri phñ v× th­¬ng con bÖnh nÆng mµ bá c«ng t×m thÇy thuèc, thÇy

bãi kh¾p n¬i. §iÒu ®¸ng kinh ng¹c vµ khiÕn ng­êi ta c¶m phôc lµ t×nh yªu th­¬ng bao la v« bê bÕn

mµ cha mÑ Cóc Hoa dµnh cho con g¸i. §Õn nçi khi biÕt râ nguån c¬n c¨n bÖnh cña con, cha mÑ Cóc

Hoa ch¼ng ng¹i ngÇn quyÕt ®Þnh ngay:

§· ra duyªn sù lµm vÇy

Còng b»ng nh­ ph­îng ®ç c©y ng« ®ång

Lßng con nhÊt quyÕt t¬ hång

Thêi cha còng ph¶i chiÒu lßng, biÕt sao

Ch¼ng tham g¸c tÝa lÇu cao

Còng ®µnh gäi nã mµ trao xÝch th»ng. (Ph¹m C«ng Cóc Hoa)

T­¬ng tù nh­ vËy, nµng Ngäc Hoa lµ cho g¸i mét ®¹i phó gia, míi lín lªn ®· “nhiÒu n¬i ®Æt

mèi t¬ v­¬ng”, mµ nh÷ng n¬i Êy toµn lµ nh÷ng kÎ chøc träng quyÒn cao, nh­ng Ngäc Hoa l¹i kh«ng

­ng ý mét ai. ThÕ mµ mét ng­êi häc trß nghÌo ®i ¨n xin - lµ Ph¹m T¶i - l¹i chinh phôc nµng ngay tõ

lÇn ®Çu gÆp gì:

T«i lµ hµn sÜ nhì thêi

Kªu ng­êi më réng lßng t«i ¬n ng­êi

Ngäc Hoa nghe chöa døt lêi

Tù nhiªn chuyÓn ®éng bêi bêi lßng hoa. (Ph¹m T¶i Ngäc Hoa)

Ngäc Hoa ®· g¹t ph¾t quan niÖm h«n nh©n “m«n ®¨ng hé ®èi” cña giai cÊp phong kiÕn ®Ó yªu

mét ng­êi thuéc giai cÊp thÊp hÌn trong x· héi. Trong khi thuyÕt phôc cha, Ngäc Hoa ®· tr×nh bµy

quan ®iÓm lùa chän chång cña m×nh:

Chång kh«n th× næi c¬ ®å

Nh­îc b»ng chång d¹i vò phu nÆng m×nh.

Nµng ®· bÊt chÊp c¸i lu©n lý nam n÷ thô thô bÊt th©n ®Ó chñ ®éng ®Æt vÊn ®Ò víi Ph¹m T¶i

trong lóc chµng nho sÜ nghÌo nµy ch­a hÒ d¸m nghÜ ®Õn mét t×nh yªu kh«ng ph©n biÖt giµu - nghÌo,

kh«ng ph©n biÖt giai cÊp nh­ vËy. Khi cha hái, nµng ®· m¹nh d¹n béc lé t×nh yªu cña m×nh víi

Ph¹m T¶i, tuy còng biÕt ®ã lµ viÖc “lçi ®¹o phÐp nhµ”. H¬n n÷a, tr­íc mÆt cha vµ ng­êi yªu, nµng ®·

tá ra døt kho¸t b¶o vÖ quan ®iÓm h«n nh©n cña m×nh. Nµng ®· thuyÕt phôc ®­îc cha, ®¸nh tan

nh÷ng lo l¾ng cuèi cïng cña mét ng­êi cha hÕt mùc th­¬ng con. Ng­êi cha Êy kh«ng nÒ hµ m×nh lµ

gia ®×nh cù phó, thÊy con g¸i yªu chµng hµn sÜ ¨n mµy, «ng kh«ng nh÷ng kh«ng ng¨n c¶n mµ cßn tá

ra ®ång t×nh víi con:

MÑ cha ch¼ng Ðp duyªn con

Ph¶i duyªn ®Ñp ý mÆc d©y xÝch th»ng.

Vµ TrÇn c«ng, nhµ ®¹i phó ®· vui lßng thuËn theo ý muèn cña con g¸i, g¶ con cho ng­êi con

yªu vµ chän lùa:

TrÇn c«ng nghe nãi tá t­êng

Nhñ con cïng víi Ph¹m chµng ra ®©y

…S¾t cÇm duyªn hîp tõ nay mÆn nång.

… Tr­îng phu gÆp ®Êng n÷ tµi

¤ng bµ mõng rì gÆp n¬i rÓ hiÒn.

Nµng Cóc Hoa trong truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa kh«ng cã c¸i may m¾n cã ®­îc «ng bè tèt

nh­ nµng Cóc Hoa (TruyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa), hay nµng Ngäc Hoa (TruyÖn Ph¹m T¶i Ngäc

Hoa). Do mét sù t×nh cê, Cóc Hoa gÆp gì chµng Tèng Tr©n vµ ®em lßng yªu mÕn:

ThÊy ng­êi nÐt mÆt hiÒn lµnh

§éng lßng míi trë gãt sen vµo nhµ

LÊy mét ®Êu g¹o ®em ra

Gäi lµ cøu gióp con nhµ bå c«i

…H·y xin kÓ hÕt t×nh ®Çu

ThÊy chµng t«i còng xãt ®au v× chµng.

Nh­ng l·o tr­ëng gi¶, cha nµng Cóc Hoa, thÊy con g¸i lÊy g¹o cho chµng ¨n mµy Tèng Tr©n

vµ hái han gia c¶nh chµng th× ®ïng ®ïng næi giËn, quyÕt ®Þnh g¶ ngay Cóc Hoa cho Tèng Tr©n. L·o

t­ëng r»ng lµm nh­ thÕ nµng sÏ hèi hËn, van xin. Nµo ngê, Cóc Hoa l¹i rÊt b»ng lßng víi mèi t×nh

Êy:

Tõ nay con vÒ nhµ chång

Duyªn ­a phËn ®Ñp tháa lßng bÊy nay.

Cã thÓ thÊy nµng Ngäc Hoa, con g¸i mét “t­íng c«ng quan ®¹i phó gia”, yªu Ph¹m T¶i - mét

hµn sÜ nhì thêi ph¶i ®i ¨n xin ®Ó ®i häc. Nµng Ph­¬ng Hoa, con g¸i quan Th­îng th­ bé Hé yªu

chµng C¶nh Yªn, tuy còng lµ con quan ngù sö, nh­ng thùc tÕ ®ang ph¶i ®i ¨n xin ®Ó nu«i mÑ. C« g¸i

trong truyÖn Lý C«ng lµ mét c«ng chóa l¹i ®em lßng yªu say ®¾m mét chµng trai:

¡n mµy ®Ìn s¸ch gian tru©n

Kh¾p chèn xa gÇn ai thÊy còng th­¬ng.

C« Cóc Hoa yªu chµng Ph¹m C«ng hay c« Cóc Hoa yªu Tèng Tr©n th× tuy kh«ng ph¶i con

quan, nh­ng còng lµ nh÷ng tiÓu th­ con nhµ phó hé. Vµ Ph¹m C«ng, hay Tèng Tr©n th× còng gièng

nh­ Ph¹m T¶i, Lý C«ng, nghÜa lµ còng ¨n xin ®Ó häc. NÕu Ngäc Hoa (truyÖn Ph¹m T¶i Ngäc Hoa),

Cóc Hoa (truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa) lµ hai ng­êi con k× l¹, hai ng­êi phô n÷ k× l¹ th× cha cña hai

nµng l¹i lµ nh÷ng ng­êi cha k× l¹ h¬n n÷a. Khi biÕt con g¸i ®· tù do yªu ®­¬ng mét ng­êi l­u l¹c,

nghÌo khæ, ¨n mµy; v­ît qua sù kiÓm so¸t cña cha mÑ, hai «ng ®· kh«ng quë m¾ng mµ cßn cho gäi

ng­êi con yªu ®Õn thö tµi, dß hái nguån c¬n. Råi hai ng­êi cha vui vÎ tæ chøc ®¸m c­íi linh ®×nh

cho ®«i trÎ lÊy nhau. §iÒu g× ®· lµm c¬ së cho nh÷ng t×nh c¶m, mèi t×nh rÊt ®Ñp Êy? §ã chÝnh lµ

nh÷ng t×nh c¶m tèt ®Ñp vµ lßng nh©n ¸i cao quý mµ ng­êi ViÖt h­íng ®Õn. ThËt ra, t×nh yªu ®Õn víi

c¸c nh©n vËt n÷ mét c¸ch ®ét ngét vµ kh«ng tr¶i qua sù suy tÝnh nµo hÕt. Së dÜ nh­ vËy lµ v× nã cã

mét c¬ së s©u s¾c: ®ã lµ lßng th­¬ng ng­êi tù nhiªn, réng r·i s½n cã cña d©n téc ®· ¨n s©u vµo m¸u

thÞt. §ã lµ lßng th­¬ng ng­êi, mét t×nh th­¬ng hÕt søc méc m¹c, ch©n thµnh mµ c¶m ®éng vµ bÒn

v÷ng.

§èi víi V­¬ng «ng (TruyÖn KiÒu), mèi t×nh vông trém cña con vµ lêi dÆn cña con lµ thiªng

liªng, t«n ti trËt tù, lÔ gi¸o ®Þnh kiÕn ®· biÕn mÊt, chØ cßn l¹i t×nh th­¬ng yªu v« vµn gi÷a c¸c thµnh

viªn trong gia ®×nh. Tr­¬ng C«ng, cha cña tiÓu th­ Quúnh Th­ (truyÖn S¬ kÝnh t©n trang) kh«ng

nh÷ng kh«ng ng¨n trë mèi t×nh tù do cña con g¸i víi chµng Ph¹m Kim mµ ngay c¶ khi bÞ tªn §« ®èc

däa n¹t, b¾t ph¶i g¶ con g¸i cho h¾n, «ng còng kh«ng nì Ðp con mµ chØ b¶o:

B©y giê con nghÜ thÕ nµo?

Nªn ch¨ng liÖu ®Êy, lµm sao, mÆc lßng.

KiÒu C«ng, cha cña KiÒu NguyÖt Nga (TruyÖn Lôc V©n Tiªn), còng kh«ng nì Ðp duyªn con

nªn ®· tõ chèi lÔ vËt cÇu h«n cña Th¸i s­, dï biÕt r»ng lµm nh­ thÕ ch¼ng kh¸c nµo r­íc häa vµo

m×nh.

Trong truyÖn Phan TrÇn, Phan Sinh vµ KiÒu Liªn kÕt h«n mµ kh«ng cã sù chøng kiÕn cña gia

®×nh hai bªn; sau nµy gÆp l¹i, Phan c«ng vµ TrÇn phu nh©n vÉn vui lßng, ®Ñp d¹, kh«ng hÒ tr¸ch cø:

R»ng : tõ con gi¸n ®×nh vi

Ng¸n lßng n­¬ng cöa, mäi bÒ nhí tr«ng

Nhê hång phóc, ®éi ©m c«ng

GÆp khi kim b¶ng, ®éng phßng c¶ hai.

Bªn c¹nh ®ã, còng cã mèi t×nh ®· ®­îc vun ®¾p tõ ©n nghÜa nh­ mèi t×nh cña KiÒu NguyÖt

Nga vµ Lôc V©n Tiªn (truyÖn Lôc V©n Tiªn). Lµ con quan tri phñ, tiÓu th­ KiÒu NguyÖt Nga kh«ng

thiÕu nh÷ng n¬i m«n ®¨ng hé ®èi xin ®­îc cÇu th©n. Nh­ng thËt bÊt ngê, viÖc Lôc v©n Tiªn ra tay

cøu gióp nµng tho¸t khái ®¶ng c­íp Phong Lai lµ ®iÓm b¾t ®Çu cña mét mèi t×nh tuyÖt ®Ñp:

V©n Tiªn tõ gi· ph¶n håi

NguyÖt Nga than thë : - T×nh «i lµ t×nh

NghÜ m×nh mµ ng¸n cho m×nh

Nçi ¬n ch­a tr¶, nçi t×nh l¹i v­¬ng.

H÷u t×nh hai ch÷ uyªn ­¬ng

Chuçi sÇu ai khÐo vÊn v­¬ng vµo lßng

NguyÖn cïng NguyÖt l·o hìi «ng

Tr¨m n¨m cho vÑn ch÷ tßng míi an.

Mèi t×nh Êy sau nµy còng ®­îc quan tri phñ, cha cña NguyÖt Nga ­ng lßng. Kh«ng nh÷ng thÕ,

«ng cßn hÕt søc chÝ t×nh, chÝ nghÜa ®èi víi V©n Tiªn. Ra nhËm chøc ë §«ng thµnh, «ng cho mêi Lôc

«ng - cha cña V©n Tiªn ®Õn th¨m hái. Khi bÞ biÕm chøc v× bän quyÒn gian xóc xiÓm, V©n Tiªn ®Õn

th¨m, «ng kÓ cho V©n Tiªn nghe viÖc NguyÖt Nga ®i cèng ¤ Qua, råi nøc në khuyªn chµng:

Th«i con ë l¹i bªn nµy

H«m mai thÊy mÆt cho khu©y lßng giµ.

Vµ V©n Tiªn ®· ë l¹i, ¨n häc thµnh tµi, trë thµnh quèc tr¹ng sau nµy vµ sum häp víi NguyÖt

Nga.

Nh­ng còng cã ng­êi cha hÕt søc ®éc ¸c nh­ B¶o V­¬ng (TruyÖn Lý C«ng) b¾t con lµ c«ng

chóa B¹ch Hoa ph¶i chÞu voi giµy, råi th¶ bÌ tr«i s«ng v× nµng g¾n bã víi Lý C«ng - mét kÎ ¨n

mµy… C«ng chóa con vua B¶o V­¬ng l¹i ®em lßng yªu th­¬ng ng­êi ¨n mµy Lý C«ng, tù tay may

¸o cho chµng vµ cßn b¹o d¹n ®Ó chµng ë trong cung cña m×nh. B¶o V­¬ng b¾t gÆp liÒn chÐm Lý

C«ng, h¹i c¶ con g¸i m×nh. H¾n b¾t dì nhµ cña c«ng chóa:

LÖnh truyÒn tiÓu sø tøc th×

Dì nhµ c«ng chóa ngay ®i b©y giê

TruyÒn ra ch­a kÞp lÖnh th­a

ChÝn lÇu c«ng chóa mét giê ph¸ tan.

B¾t c«ng chóa vµ truyÒn lÖnh chÐm ngay:

B¶o v­¬ng xem thÊy giËn lßng

CÇm g­¬m b­íc xuèng ®iÖn rång ra tay.

MÆc cho c«ng chóa than khãc van xin, hoµng hËu vµ c¸c quan xin tha cho c«ng chóa, B¶o

v­¬ng vÉn l¹nh lïng :

C«ng chóa than khãc kªu ca

B¶o v­¬ng ch¼ng chuyÓn ch¼ng tha chót nµo

…§«ng triÒu v¨n vò c¸c quan

Ai cßn can n÷a mæ gan chÐm ®Çu…

…§ßi m­êi voi l¹i ®ãng n¬i giang hµ

D¹y m­êi lùc sÜ ®em ra

M­êi g­¬m v¸c xuèng ®øng chê dßng s«ng

M­êi voi thêi xö Hoµng t«ng

M­êi g­¬m th× chÐm Lý C«ng tåi tµn.

Ngay c¶ khi hoµng hËu vËt m×nh than khãc, xin chÕt thay cho con, nhµ vua còng ch¼ng chót

®éng lßng. ChØ ®Õn khi c¸c quan còng ®ßi chÕt theo c«ng chóa khiÕn gia ®×nh nµo còng ®ång lo¹t

d©ng tÊu xin tha, nhµ vua míi ®æi ý:

Nghe lêi v¨n vâ triÒu trung

§· tha ch¼ng giÕt th× «ng b¾t ®µy.

Vµ nhÉn t©m ®µy ®øa con g¸i duy nhÊt cña m×nh ®Õn b·i c¸t Trµng Sa, cïng víi Lý C«ng…

Ngoµi ra cßn cã l·o tr­ëng gi¶, cha nµng Cóc Hoa (truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa) còng ®èi xö ®éc ¸c

víi con g¸i m×nh, thËm chÝ cßn Ðp g¶ b¸n con cho nhµ giµu kh¸c khi con rÓ v¾ng nhµ…

TÊt nhiªn, ®ã chØ lµ tr­êng hîp hiÕm hoi trong c¸c truyÖn th¬ N«m chóng t«i kh¶o s¸t. HÇu

hÕt c¸c thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt trong mèi quan hÖ cha mÑ - con c¸i ®Òu ®Æt trªn nÒn t¶ng hiÕu

th¶o vµ trªn c¬ së ch÷ nghÜa, ch÷ t×nh. Con c¸i ®Òu hÕt lßng hiÕu th¶o víi cha mÑ, cßn cha mÑ th×

yªu th­¬ng con víi tÊm lßng bao la biÓn trêi. Hä bá qua tÊt c¶ c¸c lÔ gi¸o phong kiÕn rµng buéc ®Ó

yªu th­¬ng nhau, lµm mäi ®iÒu khiÕn cho nhau h¹nh phóc.

Ngay c¶ trong mèi quan hÖ mÑ chång - nµng d©u, ng­êi ViÖt còng cã c¸ch øng xö riªng cña

m×nh. Gi÷a mÑ chång vµ nµng d©u th­êng cã nh÷ng m©u thuÉn s©u s¾c mµ nguyªn nh©n s©u xa còng

chØ v× chÕ ®é phong kiÕn ®· thiÕt lËp mét trËt tù ngay tõ gia ®×nh ®Ó chóng dÔ bÒ cai trÞ. Do ¶nh

h­ëng cña t­ t­ëng tam tßng "T¹i gia tßng phô, xuÊt gi¸ tßng phu, phu tö tßng tö" nªn ngay tõ khi

b­íc vÒ nhµ chång, ng­êi con g¸i ®· ph¶i tõ bá tÊt c¶ thãi quen, c¸ch sèng, c¸ch nghÜ cña m×nh ®Ó

häc theo khu«n phÐp nhµ chång. Ng­êi phô n÷ bÞ ®Æt vµo ®Þa vÞ thÊp kÐm, “m×nh trÇn th©n trôi” tõ trÎ

cho ®Õn giµ, dï cã lµm ra cña c¶i th× còng lµ cña cha, cña chång, hay cña con trai vµ lu«n lÖ thuéc

vµo cha, anh hay chång con. Trong mét chÕ ®é mµ viÖc h«n nh©n th­êng ®­îc trao quyÒn g¶ b¸n vµo

tay ng­êi gia tr­ëng vµ ®Æt ng­êi phô n÷ vµo c­¬ng vÞ mét mãn hµng ®em b¸n vµo tay ai còng ®­îc,

ng­êi con d©u bÞ mÑ chång ®èi xö tµn tÖ, råi ®Õn l­ît m×nh trë thµnh mÑ chång, l¹i ®em nh÷ng kØ

c­¬ng cña lÔ gi¸o phong kiÕn ®¸p tr¶ l¹i con d©u. ChÝnh v× vËy, trong nh÷ng c©u ca dao cña ng­êi

ViÖt, mèi quan hÖ mÑ chång - nµng d©u ®· ®­îc ®Ò cËp ®Õn rÊt nhiÒu v× ®©y lµ mèi quan hÖ tÕ nhÞ

nh­ng rÊt nhiÒu m©u thuÉn gay g¾t gi÷a hai ng­êi phô n÷ cïng g¸nh v¸c c«ng viÖc lµm néi t­íng

trong gia ®×nh:

- D©u v« nhµ, mô gia ra ngâ

- §ãi th× ¨n khÕ ¨n sung

Tr«ng thÊy mÑ chång th× nuèt ch¼ng tr«i.

- ThËt thµ còng thÓ l¸i tr©u

Yªu nhau còng thÓ nµng d©u, mÑ chång.

- Bè chång lµ l«ng chim ph­îng

MÑ chång lµ t­îng míi t«

Nµng d©u míi vÒ lµ bå chÞu chöi… (Ca dao)

Cã lÏ nh÷ng c©u ca o¸n tr¸ch ®ã, xÐt cho cïng chÝnh lµ lêi o¸n tr¸ch c¨m hên c¸i kØ c­¬ng

cña chÕ ®é phong kiÕn, bëi thËt ra ®· cã biÕt bao c©u ca dao nãi lªn quan hÖ tèt ®Ñp gi÷a mÑ chång -

nµng d©u, mét mèi quan hÖ hÕt søc tÕ nhÞ vµ rÊt ®­îc chó ý trong ®êi sèng ng­êi ViÖt:

- D©u d©u rÓ rÓ còng kÓ lµ con

- Ch¼ng tham nhµ ngãi ba tßa

Tham v× mét nçi mÑ cha anh hiÒn.

- Con th¬ tay ½m tay bång

Tay d¾t mÑ chång ®Çu b¹c nh­ b«ng. (Ca dao)

Trong hÇu hÕt c¸c truyÖn N«m cã yÕu tè mÑ chång - nµng d©u mµ chóng t«i kh¶o s¸t, ®Òu

xuÊt hiÖn mèi quan hÖ tèt ®Ñp. MÑ chång - nµng d©u hÕt søc hßa thuËn, yªu th­¬ng lÉn nhau. §Æc

biÖt, mèi quan hÖ mÑ chång - nµng d©u ®­îc x©y dùng trªn c¬ së hiÕu th¶o vµ träng t×nh nghÜa. Vµ

hä øng xö víi nhau còng trªn c¬ së nµy. Trong truyÖn Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn, ta thÊy hiÖn lªn

b×nh ¶nh mét nµng d©u hiÕu th¶o hÕt mùc víi mÑ chång:

Tho¹i Khanh t¸nh nÕt ®oan trang

Lµm d©u trän ®¹o xãm lµng ®Òu khen

C«ng dung ng«n h¹nh ®Òu nªn

Tam tïng tø ®øc lßng bÒn gi÷ lo

Vî chång nÆng nghÜa tãc t¬

Tho¹i Khanh trän d¹ kÝnh thê mô gia.

Ngay khi Ch©u TuÊn v©ng mÖnh ®øc vua lªn tr­êng øng thÝ, nµng d©u Tho¹i Khanh ®· thay

chång nhËn tr¸ch nhiÖm phông d­ìng mÑ giµ:

MÑ giµ ë t¹i gia ®µng

Em lo b¶o d­ìng xin chµng yªn t©m.

Vµ trong b¶y n¨m trêi chång v¾ng nhµ, nµng d©u hiÕu th¶o Êy ®· chÞu ®ùng vÊt v¶ sím khuya

®Ó nu«i mÑ chång:

Sím tr­a nu«i mÑ phËn nµng qu¶n bao

MÑ chång ®Çu b¹c tuæi cao

Nay ®au mai m¹nh, m¹nh ®au liÒn liÒn

…¤m mÑ cho Êm ch¨n mïng vÉn kh«ng

Tãc dµi phñ ®¾p mÑ chång

Gi¶ nh­ mÒn chiÕu mïa ®«ng l¹nh lïng.

Nµng s½n sµng ®i ¨n xin ®Ó nu«i mÑ chång. §Õn khi Tho¹i Khanh bÞ tªn Th¸i thó T­¬ng Tö

Ðp duyªn kh«ng ®­îc,h¾n bÌn cÊm mäi ng­êi kh«ng ®­îc ®em g¹o, tiÒn cho mÑ con nµng, th× Tho¹i

Khanh ®· :

Bao nµi b¾t èc h¸i rau

LÇn håi nu«i mÑ tr­íc sau trän niÒm

§Æng c¬m nh­êng mÑ ¨n riªng

Nµng ¨n rau èc ch¼ng hiÒm ®¾ng h«i.

ThËt hiÕm cã tÊm g­¬ng hiÕu th¶o nµo nh­ nµng d©u Tho¹i Khanh, ®Æc biÖt lµ trªn ®­êng

câng mÑ ®i t×m chång, nµng chÞu ®ãi r¸ch nh­êng c¬m, thËm chÝ lãc thÞt m×nh nu«i mÑ:

ThÊy mÑ than ®ãi xãt xa

§µnh nµo ®Ó mÑ thiÕt tha nh­ vÇy?

QuyÕt lßng c¾t thÞt c¸nh tay

§Æng nì lßng mÑ buæi nµy cho an.

Tho¹i Khanh thËt ®óng lµ nµng d©u th¶o nh­ lêi NguyÔn Tr·i (Gia huÊn ca):

X­a nay mÊy kÎ d©u hiÒn

Dung, c«ng, ng«n, h¹nh lµ tiªn phµm trÇn.

H¬n thÕ n÷a, Tho¹i Khanh chÞu cho d©m thÇn khoÐt ®i ®«i m¾t ®Ó b¶o vÖ tÝnh m¹ng mÑ

chång vµ phÈm h¹nh cña m×nh:

Th­¬ng mÑ chi xiÕt xãt xa

NÕu kh«ng khoÐt m¾t mÑ ta nguy nµn

Lßng thµnh chøng cã Thiªn hoµng

CÇm dao liÒn khoÐt m¾t nµng d©ng lªn.

Cã lÏ hiÕm cã bµ mÑ chång nµo nh­ mÑ Ph¹m C«ng (truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa), biÕt r»ng

“nµng d©u kh¾c mÑ”, mµ vÉn mét lßng vun ®¾p cho t×nh yªu vµ h¹nh phóc cña con:

B©y giê mÑ ch¼ng qu¶n bao tiÕc g×

Con «i, h·y lÊy nhau ®i

MÑ t¸m m­¬i tuæi lo g× th¸c oan.

ThÕ nªn nµng Cóc Hoa ®· vËt m×nh ®au xãt, khãc th­¬ng khi mÑ chång qua ®êi:

Cóc Hoa l¨n khãc mÑ giµ

§«i bªn phè x¸ ®Òu lµ th­¬ng thay

Nµng ra quú tr­íc l¹y thÇy

Sau cïng l¹y v·i tá bµy ai bi

Cói ®Çu l¹y c¶ ®« tïy

Xin ng­êi thong th¶ mµ ®i dÞu dµng.

Nµng Cóc Hoa, trong truyÖn Tèng Tr©n Cóc Hoa còng lµ ng­êi con d©u cã hiÕu nh­ thÕ.

Trong khi chång ®ang ®i sø, Cóc Hoa bÞ cha Ðp lÊy ng­êi kh¸c, nµng nhÊt ®Þnh kh«ng chÞu. Cóc Hoa

®· bÞ l·o tr­ëng gi¶ - cha nµng - nhèt l¹i, ®¸nh ®ßn. Nµng ®· toan tù tö nh­ng nghÜ ®Õn mÑ chång:

"Th¸c ®i sî ®Ó mÑ chång ai nu«i", nµng l¹i g¾ng g­îng sèng vµ chÞu ®ùng…

Tuy nhiªn, còng cã tr­êng hîp mèi quan hÖ mÑ chång- nµng d©u ®Çy nh÷ng m©u thuÉn do

ng­êi mÑ chång cay nghiÖt, ¸c ®éc víi nµng d©u. Ng­êi mÑ cña L©m Sanh (truyÖn L©m Sanh Xu©n

N­¬ng) c­íi d©u vÒ víi môc ®Ých bãc lét c«ng kh«ng, cÊm kh«ng cho vî chång ¨n ë víi nhau, ®¸nh

dËp vµ vïi dËp nµng d©u ®Õn chÕt chØ v× tr«ng thÊy con trai m×nh ®Õn th¨m vî:

Phu nh©n thøc dËy th×nh l×nh b­íc ra

N¾m ®Çu Xu©n thÞ kÐo ra

qu¬ gËy mµ ®¸nh hÐ la vang dÇy

Må cha t¸m kiÕp nhµ b©y

TiÕng to tiÕng nhá dù rµy con ta

§ªm ngµy trß chuyÖn l©n la

Sö kinh kh«ng ®äc bá qua th¸ng ngµy

Nµo vßng nµo chuçi ®em ®©y

AÙo quÇn lét hÕt tr¶ rµy cho ta.

Nh­ng mÆc cho mÑ chång hµnh h¹, kiÕm cí ®¸nh ®Ëp, Xu©n N­¬ng vÉn gi÷ trän ®¹o lµm

con:

MÑ dÇu ®éc d÷ tr¨m bÒ

Em cam bông chÞu ch¼ng hÒ thë than.

Chøng kiÕn cuéc sèng khæ cùc, ®Çy ®au khæ cña vî, L©m Sanh nhiÒu lÇn nghÜ quÈn, muèn tù

m×nh chÕt ®i ®Ó Xu©n N­¬ng cã thÓ quay trë vÒ nhµ cha mÑ ruét sèng cho vui vÎ, nh­ng Xu©n

N­¬ng vÉn mét lßng chÞu ®ùng sù ¸c ®éc, gi¶o ho¹t cña mÑ chång:

MÑ cha vèn cã mét trai

NÕu anh th¸c xuèng lÊy ai phông thê

Mét lµ lçi ®¹o tãc t¬

Hai lµ bá mÑ b¬ v¬ mét m×nh.

§©y lµ tr­êng hîp duy nhÊt trong sè c¸c truyÖn N«m chóng t«i kh¶o s¸t mµ quan hÖ mÑ

chång - nµng d©u lµ quan hÖ m©u thuÉn, xung kh¾c nhau. TÊt c¶ c¸c truyÖn cßn l¹i ®Òu x©y dùng

h×nh ¶nh hÕt søc c¶m ®éng vÒ tÊm lßng hiÕu th¶o mµ ng­êi con d©u dµnh cho mÑ chång. Bªn c¹nh

®ã, chóng t«i còng b¾t gÆp nh÷ng c¸ch øng xö rÊt ®¸ng tr©n träng cña mèi quan hÖ cha mÑ vî -

chµng rÓ. Tr¸i ng­îc hoµn toµn víi mÑ cña L©m Sanh, cha mÑ Xu©n N­¬ng l¹i hÕt mùc yªu th­¬ng

con g¸i, con rÓ. Con g¸i lÊy chång l©u kh«ng vÒ th¨m nhµ, hai «ng bµ tù s¾m söa kh¨n gãi, v­ît

®­êng xa ®Õn th¨m con, l¹i mang theo lµm quµ cho con: “§em vµng m­êi nÐn cho con nã mõng”.

Khi hay tin con g¸i th¸c oan, «ng bµ TiÒu phu còng kh«ng mét lêi o¸n tr¸ch con rÓ, chØ ®au ®ín vµ

kiÖn ®Õn kh¾p c¸c cöa quan ®ßi c«ng lÝ cho con: tõ huyÖn Ch©u Thai cho ®Õn tËn Kinh thµnh:

Hai hµng n­íc m¾t nhá sa

BiÕt lµm sao ®¨ng cho ra lÏ nµo

Ngöa than ®Êt réng trêi dµy

Cã hay oan khóc nh­ vÇy cho ch¨ng

Giê l©u th«i míi nghÜ r»ng

Ph¶i lµm ®Õn lÏ míi b»ng lßng ta.

§Õn khi ®ßi ®­îc c«ng b»ng cho con, vµ Xu©n N­¬ng ®­îc thÇn linh cho sèng l¹i, hai «ng bµ

l¹i b¸n hÕt gia s¶n vÒ ë cïng con rÓ vµ t¸c hîp l¹i mèi l­¬ng duyªn. Hay trong truyÖn M· Phông

Xu©n H­¬ng, M· ¤ må c«i cha mÑ tõ nhá. Lín lªn lÊy vî, ®­îc mÑ vî th­¬ng quý nh­ con trai, «ng

v« cïng c¶m kÝch, suèt ®êi kh«ng lóc nµo quªn l·ng viÖc phông d­ìng, ®Òn ®¸p l¹i c«ng ¬n mÑ vî.

Lóc ®Çu, do “binh c¸ch xa x«i”, M· ¤ ®· nãi víi vî “C«ng lao nh¹c mÉu anh ch­a cã ®Òn”. ¤ng

còng ®· tõng tù tr¸ch m×nh tr­íc c¸c b¹n ®ång ngò “T«i lµm mét chøc Phã c¬. Bµ gia víi vî kh«ng

nhê ®Æng chi”. Vµ «ng lu«n lo ®Õn viÖc ®Òn ¬n mÑ vî, v× “Tuy lµ nh¹c mÉu còng tµy song th©n”. Sau

b¶y t¸m n¨m binh c¸ch, ®­îc vÒ sum häp gia ®×nh, «ng lu«n tù nhñ:

§Òn ¬n cóc dôc sinh thµnh

Tháa thuª da mÑ míi ®µnh d¹ con

… §i xa vâng ®á ®ßn cong

Ôn mÑ ch­a tr¶ trong lßng cßn lo.

§Õn khi mÑ vî mÊt, M· OÂ ®· t©u víi vua xin vÒ chÞu tang bëi lu«n ghi nhí ¬n s©u cña mÑ vî:

T«i nhí ©m ®øc tæ t«n

Lµm quan l·nh ®Æng ©n son bÖ rång

Tr­íc thêi nhê l­îng cöu trïng

Sau thêi t«i còng nhê c«ng nh¹c ®­êng.

Trong x· héi phong kiÕn, c¶nh kh«ng cã con trai phông d­ìng bÞ coi lµ ®iÒu bÊt h¹nh th× viÖc

truyÖn M· Phông Xu©n H­¬ng ®Ò cao chµng rÓ hÕt mùc hiÕu th¶o lµ ®iÒu cã ý nghÜa tÝch cùc, thÓ

hiÖn c¸ch nghÜ vµ c¸ch øng xö riªng cña ng­êi ViÖt: “D©u d©u rÓ rÓ còng kÓ lµ con”, hoµn toµn

kh«ng cã sù ph©n biÖt nh­ lÔ gi¸o phong kiÕn.

Trong c¸c truyÖn N«m, lßng hiÕu th¶o cña con c¸i th­êng ®­îc thÓ hiÖn b»ng lßng th­¬ng

nhí vÒ cha mÑ (TruyÖn KiÒu), b»ng hµnh ®éng b¸n m×nh chuéc cha (TruyÖn KiÒu), ®Æc biÖt lµ qua

m« tÝp con c¸i d¾t cha (mÑ) ®i ¨n xin (truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa, Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, Tèng Tr©n

Cóc Hoa, Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn, Ph­¬ng Hoa, M· Phông Xu©n H­¬ng…). TÊt c¶ nh»m nhÊn

m¹nh nh÷ng hoµn c¶nh khã kh¨n mµ con ng­êi ph¶i chÞu ®ùng vµ qua ®ã, cµng t« ®Ëm vµ nhiÖt liÖt

biÓu d­¬ng lßng hiÕu th¶o cña c¸c nh©n vËt. Ch÷ hiÕu cña ng­êi ViÖt lµ ch÷ hiÕu xuÊt ph¸t tõ tÊm

lßng yªu kÝnh cha mÑ cña ng­êi con “B¸n m×nh ®· ®éng hiÕu t©m ®Õn trêi” (TruyÖn KiÒu) chø kh«ng

ph¶i lµ ch÷ hiÕu theo kiÓu “phô sö tö vong, tö bÊt vong bÊt hiÕu” cña t­ t­ëng Nho gi¸o Trung Quèc.

Kh«ng chØ ca ngîi lßng hiÕu th¶o cña con c¸i víi cha mÑ ruét, vµ coi ®ã lµ nÐt øng xö quan träng

nhÊt cña con c¸i ®èi víi c¸c bËc sinh thµnh, ng­êi ViÖt cßn ca ngîi lßng hiÕu th¶o cña nµng d©u ®èi

víi mÑ chång, cña chµng rÓ ®èi víi mÑ vî. §ã chÝnh lµ nÐt ®Ñp trong v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt.

§ã lµ bµi häc vÒ c¸ch sèng, vÒ ®¹o lý lµm ng­êi theo quan niÖm cña nh©n d©n ta vµ còng lµ mét lý

do chÝnh khiÕn cho truyÖn N«m m·i m·i ®­îc nh©n d©n yªu thÝch.

3.3.2. Quan hÖ anh - chÞ - em

Tõ xa x­a, trong c¸c c©u ca dao, tôc ng÷ cña ng­êi b×nh d©n, mèi quan hÖ anh - chÞ - em

trong gia ®×nh ®· ®­îc ®Ò cËp ®Õn: “ChÞ ng· em n©ng, Anh em nh­ ch©n víi tay, r¸ch lµnh ®ïm bäc

dë hay ®ì ®Çn, Kh«n ngoan ®¸ ®¸p ng­êi ngoµi, gµ cïng mét mÑ chí hoµi ®¸ nhau”… Mèi quan hÖ

gi÷a anh em, chÞ em trong gia ®×nh ng­êi ViÖt vÉn kh«ng ®i ra ngoµi quü ®¹o cña c¸ch øng xö theo

triÕt lÝ nghÜa t×nh. §ã lµ sù hi sinh cña ng­êi chÞ ®Ó gi÷ cho gia ®×nh yªn Êm, ®ã lµ t×nh c¶m yªu

th­¬ng th¾m thiÕt gi÷a anh em…

Trong TruyÖn KiÒu, khi gia ®×nh gÆp tai biÕn, ng­êi chÞ Thóy KiÒu ®· ®øng ra nhËn hÕt phÇn

lo l¾ng vÒ m×nh. Nµng kh«ng hÒ nghÜ ®Õn b¶n th©n, hi sinh c¶ mèi t×nh ®Ñp ®Ï cña m×nh ®Ó cøu cha,

cøu em trai V­¬ng Quan, ®Ó em g¸i Thóy V©n kh«ng ph¶i chÞu c¶nh dÆm tr­êng giã bôi. Nµng hi

sinh b¶n th©n m×nh, chÊp nhËn c¶nh mê mÞt cña t­¬ng lai ®Ó gia ®×nh vµ hai em v­ît qua c¬n khèn

khã “Sao cho cèt nhôc vÑn tuyÒn”. VËy nªn míi cã chuyÖn “CËy em, em cã chÞu lêi. Ngåi lªn cho chÞ

l¹y råi sÏ th­a”. Thóy V©n còng v× th­¬ng chÞ mµ nhËn lêi thay chÞ ch¾p nèi mèi duyªn, tr¶ nghÜa

cho chµng Kim.

C¬ trêi d©u bÓ ®a ®oan

Mét nhµ ®Ó chÞ riªng oan mét m×nh.

T­¬ng tù nh­ thÕ, ng­êi em nu«i cña Nhôy Ch©u (truyÖn Song Tinh) lµ ThÓ V©n còng hÕt

lßng th­¬ng chÞ. Khi Nhôy Ch©u bÞ H¸ch Nh­îc lËp m­u b¾t ph¶i tiÕn cung, ThÓ V©n ®· thay chÞ

ch¨m sãc cha mÑ giµ, l¹i thay chÞ tr¶ nghÜa cho chµng Song Tinh. Khi nhËn ®­îc tin Nhôy Ch©u ®·

chÕt, ThÓ V©n th­¬ng khãc kh«ng th«i:

ThÓ V©n ¸o b¶ giµy r¬m

L¹t phai m¸ phÊn hæ thÇm ai mong

¦u sÇu c­u ®Ó mét lßng

Nöa th­¬ng nçi chÞ, nöa tr«ng tin chµng.

Cßn trong truyÖn M· Phông Xu©n H­¬ng, khi nhµ vua chän tr¹ng nguyªn lµ M· Phông th×

chµng ®· hÕt lßng nh­êng anh M· Long ng«i Tr¹ng nguyªn, cßn m×nh chØ nhËn Th¸m hoa:

Tr¹ng nguyªn nh­êng l¹i anh Long

Tr¨m l¹y cöu trïng lÜnh chøc Th¸m hoa

… Cói ®Çu t©u tr­íc mµn lª

Tr¹ng nguyªn chøc Êy nh­êng vÒ anh t«i.

§Õn khi M· Phông bÞ cha ®¸nh ®ßn v× d¸m tõ chèi lµm phß m·, l¹i ®ßi kÕt h«n víi nµng Xu©n

H­¬ng, vèn lµ con mét kÎ ¨n mµy nghÌo hÌn, th× chÝnh ng­êi anh M· Long ®· ®øng ra xin cho em:

M· Long n­íc m¾t l©m ly

Cói ®Çu l¹y mÑ, vËy th× l¹y cha

Nã ®µ duyªn ®Ñp t×nh ­a

Vui vÇy c¸ n­íc say s­a nhiÒu ngµy

Cha giËn cha ®¸nh qu¸ tay

Né bÊt cËp l­îng sau rµy em t«i.

Cßn ph¶i kÓ ®Õn t×nh anh em hßa thuËn gi÷a M· Long, M· Phông víi nh÷ng ng­êi em cïng

cha kh¸c mÑ víi m×nh lµ M· L©n, M· Quy.

MÆc dï cã kh¸ Ýt truyÖn N«m ®Ò cËp ®Õn mèi quan hÖ anh - em, chÞ - em nh­ng truyÖn nµo cã

nãi ®Õn vÊn ®Ò nµy, th× mÉu sè chung cho c¸ch øng xö cña c¸c nh©n vËt lµ anh em, chÞ em víi nhau

®Òu x©y dùng trªn nguyªn t¾c kÝnh trªn nh­êng d­íi. Lµ em, ph¶i biÕt kÝnh yªu vµ v©ng lêi anh, chÞ.

Vµ nh÷ng bËc lµm anh, lµm chÞ ®Òu hÕt lßng yªu th­¬ng, lo l¾ng cho em. §©y còng lµ bµi häc ®¹o

®øc, øng xö mµ t¸c gi¶ muèn göi g¾m ®Õn ng­êi ®äc.

3.3.3. Quan hÖ vî chång, ng­êi yªu - ng­êi yªu

Tõ x­a ®Õn nay, ®èi víi ng­êi ViÖt Nam, ch÷ chung thñy lµ yÕu tè hµng ®Çu trong t×nh yªu

®«i løa, t×nh chång vî. Ca dao tôc ng÷ d©n gian cã rÊt nhiÒu c©u ca ngîi t×nh nghÜa vî chång thñy

chung son s¾t:

- Giµu v× b¹n, sang v× vî.

- ThuËn vî thuËn chång t¸t bÓ §«ng còng c¹n.

- Th­¬ng nhau bÊt luËn giµu nghÌo

Dï cho lªn ¶i, xuèng ®Ìo còng cam

- Chång ta ¸o r¸ch ta th­¬ng,

Chång ng­êi ¸o gÊm x«ng h­¬ng mÆc ng­êi.

- ÔÛ cho chung thñy vÑn toµn

Lªn non lªn dâi, xuèng thuyÒn xuèng theo… (Ca dao)

Næi bËt nhÊt trong c¸c truyÖn th¬ N«m lµ t×nh yªu chung thñy cña nh÷ng cÆp vî chång, t×nh

c¶m gi÷a c¸c ®«i trai g¸i. Hä yªu th­¬ng nhau th¾m thiÕt vµ hÕt mùc chung thñy s¾t son. ChÝnh v×

thÕ, cã thÓ nãi trong tÊt c¶ c¸c truyÖn th¬ N«m mµ chóng t«i kh¶o s¸t, mèi quan hÖ vî chång, ®«i løa

lµ mèi quan hÖ ®Æc biÖt næi bËt, minh chøng rÊt râ rµng cho v¨n ho¸ øng xö t×nh nghÜa cña ng­êi

ViÖt. Tõ vai trß lµm nÒn t¶ng gèc rÔ cho thÕ øng xö nãi chung cña ng­êi ViÖt, t×nh nghÜa ®· ®¬m

b«ng t­¬i th¾m, to¶ ng¸t h­¬ng th¬m vµ vÎ ®Ñp gi¶n dÞ nh­ng hÕt søc tinh khiÕt cña m×nh trong t×nh

c¶m vî chång, trong nh÷ng mèi t×nh løa ®«i say ®¾m, thuû chung. §iÓn h×nh cho tÊm lßng chung

thñy son s¾t lµ mèi t×nh cña Ph¹m T¶i - Ngäc Hoa trong truyÖn N«m cïng tªn. §ã thËt lµ mèi t×nh

th¾m thiÕt vµ bÒn chÆt. Nã ®· tr¶i qua nhiÒu sù thö th¸ch gay go mµ kh«ng hÒ bÞ lung lay, søt mÎ

chót nµo. Tr¸i l¹i, chÝnh qua nh÷ng thö th¸ch ®ã mµ nã cµng thªm g¾n bã, ®Ñp ®Ï. MiÕng måi giµu

sang phó quý kh«ng hÒ lµm cho ®«i vî chång thay lßng ®æi d¹. Ph¹m T¶i ®· tõ chèi nh÷ng quan

t­íc cïng mét nöa sè ba tr¨m cung tÇn mü n÷ mµ Trang V­¬ng ®­a ra ®Ó ®¸nh ®æi lÊy mét Ngäc

Hoa. Riªng Ngäc Hoa, nµng ®· hai lÇn bÞ Ðp vµo t×nh thÕ nan gi¶i. LÇn thø nhÊt, khi tªn quan Kh©m

sai ®Õn b¾t nµng vÒ triÒu ®×nh: nÕu nµng chÞu ®i th× sÏ thÊt tiÕt víi chång, nÕu kh¸ng mÖnh th× cha

mÑ hä hµng nµng sÏ bÞ b¾t téi. LÇn thø hai, sau ba n¨m m·n tang chång, nµng muèn tù tö ®Ó theo

chång vµ tho¸t khái tay tªn vua d©m ¸c, nh­ng cßn cha mÑ giµ yÕu, lÊy ai sím h«m ch¨m sãc? Hai

lÇn t×nh vµ hiÕu va ch¹m nhau gay g¾t. §©y lµ t×nh huèng ®iÓn h×nh trong c¸c truyÖn th¬ N«m còng

nh­ trong c¸c tÝch truyÖn d©n gian. Trong c¸c truyÖn th¬ N«m thuéc dßng v¨n b¸c häc, tÊt c¶ c¸c

nh©n vËt ®Òu chän c¸ch hi sinh ch÷ t×nh ®Ó lµm trän ch÷ hiÕu. Nh­ Thóy KiÒu ®· b¸n m×nh chuéc

cha, nh­ KiÒu NguyÖt Nga, H¹nh Nguyªn ph¶i ®i cèng Hå… Nh­ng Ngäc Hoa th× kh«ng thÕ. Nµng

hÕt søc yªu th­¬ng cha mÑ, nh­ng ®· kh«ng mï qu¸ng ®Ó b¶o vÖ ch÷ hiÕu. LÇn ®Çu, nµng ®· ra ®i

theo tªn quan Kh©m sai ®Ó tr¸nh téi v¹ cho cha mÑ nh­ng ®ång thêi cã quyÕt t©m ®Êu tranh b¶o vÖ

t×nh yªu cña m×nh. Khi tªn kh©m sai ®Õn nhµ, trong lóc mäi ng­êi ®ang hèt ho¶ng, bèi rèi th× Ngäc

Hoa ®· tá ra døt kho¸t vµ kiªn quyÕt chèng l¹i mÖnh vua, b¶o vÖ t×nh nghÜa vî chång:

Tr¸ch vua sao l¹i Ðp duyªn ch©u trÇn

ThiÕu g× mÜ n÷ cung tÇn

Mµ vua l¹i Ðp n÷ nh©n cã chång.

Nµng t×m c¸ch lµm xÊu m×nh ®i tr­íc khi ra cho tªn quan xem mÆt:

Tãc m©y rò rèi, mùc b«i m¸ ®µo

Trót hµi ®i ®Êt xem sao

AÙo thêi xéc xÖch v¹t cao v¹t dµi

Trót vßng tay, bá hoa tai.

V× sî cha mÑ liªn lôy, Ngäc Hoa ph¶i ®ång ý ra ®i, nh­ng l¹i giôc chång cïng ®i víi m×nh:

“Chµng ®i, ®i kÝp cïng t«i b©y giê”. Bëi sù cã mÆt cña Ph¹m T¶i sÏ lµ b»ng chøng sèng cho viÖc nµng

®· cã chång, tè c¸o ©m m­u c­ìng ®o¹t vî ng­êi cña tªn vua tµn b¹o. Tr­íc mÆt Trang v­¬ng cïng

b¸ quan v¨n vâ, ng­êi phô n÷ nhá bÐ Êy ®· kh«ng chót run sî b¶o vÖ lÏ ph¶i, b¶o vÖ ®¹o lý vµ quan

träng nhÊt lµ b¶o vÖ sù chung thñy tr­íc sau nh­ mét cña m×nh víi ng­êi chång yªu quý:

VÝ dï t«i chöa vu quy

Vua th­¬ng n¹p dông thÕ th× ai ®­¬ng

Nay t«i duyªn kiÕp cïng chµng

Nì nµo phô nghÜa tao khang cho ®µnh

Vua nay ph¸p luËt c«ng b×nh

Thiªn h¹ thuËn t×nh, thÇn quû v©ng uy

Cung tÇn mÜ n÷ thiÕu chi

Mµ vua ph¶i Ðp n÷ nhi cã chång

Dï vua xö øc m¸ hång

Thêi t«i tù vÉn khái lßng béi phu.

Khi hay tin chång m×nh ®· bÞ ®Çu ®éc chÕt, Ngäc Hoa ®au ®ín “Khãc than kÓ lÓ, than khãc

vËt m×nh”. Nµng kh«ng lo l¾ng g× ®Õn sè phËn cña m×nh: chØ cßn l¹i mét m×nh b¬ v¬ n¬i ®Êt l¹, tr­íc

m¾t lµ c¶ mét t­¬ng lai ®en tèi, mµ chØ th­¬ng khãc ng­êi chång trÎ chÕt oan. Nµng cã nh÷ng cö chØ

thËt c¶m ®éng: tù m×nh t¾m géi cho chång, thay quÇn ¸o cho chång, råi tù m×nh ®Æt chång vµo trong

quan tµi. Tõ ®ã vÒ sau, dï kÎ sèng ng­êi chÕt, Ngäc Hoa kh«ng bao giê chÞu rêi xa ng­êi chång yªu

quý:

Ngµy ngµy ngåi ë bªn ngoµi

§ªm thêi më n¾p quan tµi vµo trong

§¸ vµng kh¨ng kh¾ng mét lßng

Cæ tay l¹i gèi ®Çu chång nh­ x­a

Ch¼ng tanh, ch¼ng thèi, ch¼ng nh¬

H·y cßn vÎn vÑn nh­ x­a lä tµy.

Sau khi giÕt Ph¹m T¶i, Trang V­¬ng l¹i gäi Ngäc Hoa l¹i dç dµnh. Ngäc Hoa ®· tøc giËn :

Ngäc Hoa nghe nãi giËn lßng

CÇm dao r¹ch mÆt m¸u rßng ch¶y ngay

Khãc r»ng chµng hìi cã hay

V× t«i nhan s¾c chµng rÇy th¸c oan

Ch¼ng tham g¸c ph­îng lÇu vµng

V¸i trêi kh¨n tãc ®Ó tang cho chång.

§øng tr­íc tªn vua tr©ng tr¸o, t¸ng tËn l­¬ng t©m, nµng ®· dïng kÕ ho·n binh hÑn sau ba

n¨m, khi m·n tang chång sÏ lÊy Trang v­¬ng. Thùc ra ®Êy lµ c¸i kÕ sau cïng cña mét Ngäc Hoa

quyÕt t©m ph¶i ®­îc ®Ó tang chång cho trän nghÜa. HÕt h¹n ba n¨m, Ngäc Hoa ®· tù s¸t theo chång

®Ó kh«ng thÊt tiÕt, ®Ó khái lät vµo tay tªn vua d©m ¸c. Sù chung thñy cña vî chång Ph¹m T¶i - Ngäc

Hoa ®· gióp hä v­ît qua mäi thö th¸ch, v­ît lªn trªn sù c¸m dç cña giµu sang, phó quý, ®øng v÷ng

tr­íc sù ®e däa cña c­êng quyÒn, b¹o lùc ®Ó råi cuèi cïng ®­îc sum häp h­ëng h¹nh phóc.

Tr­êng hîp nµng c«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng, hay nµng Tho¹i Khanh trong truyÖn Tho¹i Khanh

Ch©u TuÊn còng tr¶i qua nh÷ng thö th¸ch quyÕt liÖt kh«ng kÐm. Khi B¶o v­¬ng (truyÖn Lý C«ng)

døt kho¸t kh«ng cho con g¸i lÊy Lý C«ng, kh«ng nh÷ng thÕ, cßn b¾t chµng ®ãng bÌ th¶ tr«i s«ng th×

nµng bá nhµ, trèn ®i t×m chång. Khi ®· gÆp nhau ë ®Êt Hung N«, nµng kh«ng kÓ m×nh lµ c«ng chóa,

ngåi bµn hµng nu«i chång ¨n häc. Nh­ng nhan s¾c cña nµng kh«ng tho¸t khái cÆp m¾t có vä cña vua

Hung N«. MÆc cho c«ng chóa t©u bµy r»ng m×nh lµ g¸i ®· cã chång, vua Hung N« vÉn r¾p t©m h·m

h¹i Lý C«ng, råi Ðp buéc nµng lµm vî h¾n. C«ng chóa xin ®­îc ho·n l¹i ®Ó tang cho chång, h¾n

còng kh«ng ®ång ý. Nµng ®· th¼ng thõng cù tuyÖt tªn vua ®éc ¸c, quyÕt gi÷ trän ®¹o tµo khang cho

cã bÞ tra tÊn, hµnh h¹.

Tho¹i Khanh (truyÖn Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn) th× trong lóc chång bÞ ®µy sang n­íc TÒ, nµng

ë nhµ ®i lµm thuª nu«i mÑ chång. T­¬ng Tö Ðp nµng ph¶i lÊy h¾n, Tho¹i Khanh kiªn quyÕt tõ chèi.

D©m thÇn ®ßi nµng lµm chuyÖn tr¸i ®¹o lý kh«ng ®­îc, ®· mãc m¾t nµng. Tho¹i Khanh chÞu ®ùng

tÊt c¶, tr­íc sau vÉn mét mùc chung thñy víi chång.

Mét tr­êng hîp kh¸c, kh«ng quyÕt liÖt nh­ thÕ nh­ng nµng Ph­¬ng Hoa (truyÖn Ph­¬ng Hoa)

còng nªu mét tÊm g­¬ng s¸ng vÒ lßng chung thñy. Tªn trung óy hä Tµo thÊy Ph­¬ng Hoa cã nhan

s¾c kh«ng lÊy ®­îc lµm vî, h¾n ®· t×m c¸ch vu c¸o gia ®×nh ng­êi chång s¾p c­íi cña nµng téi b¸n

n­íc. Bè chång bÞ giÕt, gia s¶n bÞ c­íp s¹ch. C¶nh Yªn, chång ch­a c­íi cña Ph­¬ng Hoa ph¶i d¾t

dÝu mÑ vµ ch¸u ®i ¨n xin l¸nh n¹n. §ã qu¶ lµ mét thö th¸ch lín ®èi víi t×nh yªu cña Ph­¬ng Hoa

nh­ng nµng kh«ng nh÷ng kh«ng ®o¹n tuyÖt víi C¶nh Yªn, mµ cßn t×m mäi c¸ch ®Ó gióp ®ì chµng

vµ gia ®×nh chµng. Sau ®ã, nµng cßn ®éi tªn C¶nh Yªn ®i thi vµ ®ç Tr¹ng nguyªn, minh oan cho

C¶nh Yªn vµ tè c¸o téi ¸c cña tªn Tµo trung óy.

§¸p l¹i mèi t×nh cña nh÷ng ng­êi vî rÊt mùc chung t×nh Êy, truyÖn th¬ N«m còng x©y dùng

®­îc h×nh ¶nh cña nh÷ng ng­êi chång rÊt mùc chung t×nh. Ph¹m T¶i tõ chèi mäi t­íc quyÒn vµ ®Ò

nghÞ “Ba tr¨m mÜ n÷ cung tÇn chia ®«i” cña Trang v­¬ng, døt kho¸t chung thñy víi Ngäc Hoa. Ph¹m

C«ng ba lÇn ®i thi ®Ëu Trang nguyªn, ba lÇn vua Ðp g¶ c«ng chóa, chµng vÉn mét mùc kh­íc tõ. KÓ

c¶ khi bÞ vua trõng trÞ b»ng c¸ch chÆt ch©n, chÆt tay, khoÐt m¾t, ®ôc c¶ hµm r¨ng, chµng vÉn quyÕt

t©m gi÷ trän t×nh vî chång víi Cóc Hoa. Ngay c¶ khi Cóc Hoa ®· chÕt, chµng cßn ®¸nh ®ång thiÕp

xuèng ©m cung, ®i hÕt cöa nµy ®Õn cöa kh¸c quyÕt t©m t×m vî. Tèng Tr©n vµ Ch©u TuÊn còng cã

nh÷ng hµnh xö t­¬ng tù. Xu©n Sinh (NhÞ ®é mai) bÞ L­ KØ Ðp ph¶i lÊy con g¸i m×nh, hÇu ®Ó h¾n

h­ëng lîi léc tr¾ng trîn, tr¬ trÏn, nh­ng chµng mét mùc tõ chèi nhÑ nhµng, quyÕt t©m gi÷ trän ch÷

thñy chung:

Kh©u sinh c­êi nãi th­a r»ng:

T×nh ng­êi quyÕn cè xem b»ng bÓ non

Duyªn nµy ®· ®Þnh tao khang

Cã ®©u phô nghÜa tham sang lÏ nµo…

Chñ ®Ò t×nh yªu lµ mét chñ ®Ò lín cña c¸c truyÖn N«m. Trong c¸c t¸c phÈm nµy, nh÷ng nam

thanh n÷ tó ®Õn víi t×nh yªu mét c¸ch s«i næi, nång nhiÖt vµ say ®¾m, v­ît ra ngoµi khu«n khæ cña

lÔ gi¸o phong kiÕn. ChØ mét ®ªm tr¨ng d¹o ch¬i t×nh cê tr«ng thÊy Dao Tiªn, L­¬ng Sinh ®· ngÈn

ng¬ bá c¶ häc hµnh, ch¹y theo mét t×nh yªu ®¾m ®uèi. T×nh yªu tha thiÕt vµ s«i næi cña chµng ®·

thuyÕt phôc ®­îc Dao Tiªn ®Ó råi trong mét ®ªm tr¨ng vµng thÇn tiªn:

Hoa lay tróc ®éng m¬ chõng

LÇu tr«ng cöa tÝa, véi ngõng g¸c son.

Tiªu ®©u rñ ph­îng vÐo von

Mét xoan nh­ n­íc gîi non mÊy niÒm.

PhÊt ph¬ t¬ liÔu bu«ng rÌm

Nöa s©n lª lùu, bãng thiÒm xÕ ngang… (TruyÖn Hoa tiªn)

Hai ng­êi ®· lµm lÔ thÒ nguyÒn kÕt tãc xe t¬ trän ®êi. Thóy KiÒu sau khi ®· “x¨m x¨m b¨ng lèi v­ên

khuya mét m×nh” t×nh tù cïng Kim Träng, còng ®·:

Tiªn thÒ cïng th¶o mét ch­¬ng

Tãc m©y mét mãn dao vµng chia ®«i

Võng tr¨ng v»ng vÆc gi÷a trêi

§inh ninh hai miÖng mét lêi song song

Tãc t¬ c¨n vÆn tÊc lßng

Tr¨m n¨m t¹c mét ch÷ ®ång ®Õn x­¬ng… (TruyÖn KiÒu)

Mèi t×nh Ph¹m Kim - Quúnh Th­ ®­îc miªu t¶ víi nh÷ng nÐt m¹nh d¹n nhÊt. Ngay tõ bøc

th­ ®Çu viÕt cho Quúnh Th­, Ph¹m Kim ®· ®Æt ra cho nµng mét c©u hái, biÓu lé mét quan niÖm rÊt

tù do vÒ yªu ®­¬ng: "Trong t×nh thó, hång nhan mÊy kÎ?". Cßn Quúnh Th­, chØ míi ®äc th­ cña

Ph¹m Kim th«i, ®· tù nhñ:

…Thùc kh¸ch hµo hïng

Ch¼ng hµo mµ kh¸c trÇn hång thÕ ru?

X­a nay ®· mÊy tr­îng phu

Ng­êi phong l­u ph¶i phong l­u ®·i ng­êi!

Råi trong bøc th­ tr¶ lêi, nµng ®· bµy tá nçi rung ®éng cña lßng m×nh:

Giai nh©n, tµi tö mÊy l¨m ng­êi?

Tr¹nh t­ëng t©m t×nh thªm rèi.

Vµ nh¾n l¹i víi Ph¹m Kim:

Lêi nµy nh¾n víi §«ng qu©n

Ch¬i xu©n tr¶i vÎ thanh t©n míi hµo…

Lêi nµy dÆn víi tri ©m nhÏ

Chí phô cÇm treo ®îi d­íi tr¨ng… (S¬ kÝnh t©n trang)

TÊt c¶ nh÷ng con ng­êi trÎ tuæi Êy ®· ®i vµo t×nh yªu kh«ng mét chót ng¹i ngÇn, do dù vµ

hoµn toµn m¹nh d¹n nh­ ®i theo tiÕng gäi cña nh÷ng ®ßi hái tù nhiªn vµ chÝnh ®¸ng nhÊt. T×nh yªu

cña hä ®· chøng minh ®­îc r»ng t×nh yªu trai g¸i nh­ mét quy luËt tÊt nhiªn cña ®êi sèng mµ con

ng­êi kh«ng thÓ c­ìng l¹i. §iÒu nµy phï hîp víi quan niÖm t¸o b¹o vÒ t×nh yªu ®«i løa cña ng­êi

ViÖt trong ca dao:

- ¦íc sao ¨n ë mét nhµ

Ra vµo ®ông ch¹m kÎo mµ nhí th­¬ng.

- §«i ta nh­ thÓ con bµi

§· quyÕt th× ®¸nh ®õng nµi thÊp cao.

- DÇu mµ cha mÑ kh«ng ­ng

§Ìn chai nhá nhùa, em cïng l¨n v«…

T×nh yªu ®«i løa cña ng­êi ViÖt lµ thø t×nh yªu t¸o b¹o chñ ®éng "Vai mang kh¨n gãi qua

s«ng, MÑ kªu mÆc mÑ th­¬ng chång cø theo" nh­ng còng hÕt søc tÕ nhÞ, duyªn d¸ng:

§­êng xa th× thËt lµ xa

M­în m×nh lµm mèi cho ta mét ng­êi

Mét ng­êi m­êi t¸m ®«i m­¬i

Mét ng­êi võa ®Ñp võa t­¬i nh­ m×nh. (Ca dao)

Nã kh¸c h¼n víi nh÷ng mèi t×nh rÊt “l¹” trong v¨n häc Trung Quèc. V¨n häc Trung Quèc cã

kh¸ nhiÒu c¸c bé tiÓu thuyÕt “k× th­” ®Ò cËp ®Õn t×nh yªu nam n÷. Kim B×nh Mai (TiÕu tiÕu sinh)

®­îc xem lµ “®Ö nhÊt d©m th­” víi c¸c mèi quan hÖ ®­îc x©y dùng hÕt søc "l¹": T©y M«n Kh¸nh

vèn ®· cã mét vî hai thiÕp, l¹i t×m c¸ch th«ng gian víi Phan Kim Liªn nªn ®· t×m c¸ch giÕt chÕt

chång nµng lµ Vâ §¹i. Vâ Tßng b¸o thï, nh­ng l¹i giÕt nhÇm LÝ Ngo¹i TruyÖn, bÞ ®µy ®i M¹nh

Ch©u. T©y M«n Kh¸nh lÊy Phan Kim Liªn lµm thiÕp, c­íi lu«n qu¶ phô M¹nh Ngäc LÇu, l¹i lÊy

lu«n ng­êi hÇu cña Phan Kim Liªn lµ Bµng Xu©n Mai, chiÕm c¶ LÝ B×nh Nhi, vî cña Hoa Tö H­,

vèn lµ b¹n th©n víi m×nh. Sau khi T©y M«n Kh¸nh chÕt v× hoang d©m v« ®é, Phan Kim Liªn vµ

Bµng Xu©n Mai l¹i cïng th«ng d©m víi TrÇn KÝnh TÕ, lµ con rÓ cña T©y M«n Kh¸nh… Mét t¸c

phÈm kh¸c còng rÊt l¹ lïng lµ Hång l©u méng (Tµo TuyÕt CÇn, Cao Ng¹c). Tr­íc hÕt lµ mèi t×nh tay

ba cña Gi¶ B¶o Ngäc, L©m §¹i Ngäc vµ TiÕt B¶o Thoa víi nhiÒu t×nh tiÕt li k× vµ mét kÕt thóc bi

th¶m: L©m §¹i Ngäc thæ huyÕt chÕt vµo ®óng ngµy c­íi, B¶o Ngäc gië kh¨n ®iÒu che mÆt c« d©u th×

hãa ra lµ TiÕt B¶o Thoa, chµng khãc nh­ ®iªn d¹i, l©m bÖnh, råi bá nhµ ®i mÊt tÝch. Nh÷ng t×nh tiÕt

cña Hång l©u méng còng "kinh dÞ" kh«ng kÐm Kim B×nh Mai víi nh÷ng chuyÖn lo¹n lu©n trong bèn

bøc t­êng cña hai phñ nhµ hä Gi¶, khiÕn ng­êi ®äc sën gai èc: bè chång t»ng tÞu víi con d©u (Gi¶

Tr©n, TÇn ThÞ) , thÝm vµ ch¸u ¨n n»m víi nhau (V­¬ng Hy Ph­îng víi Gi¶ Thôy, Gi¶ Dung) …

Kim B×nh Mai hay Hång l©u méng cã nhiÒu t×nh tiÕt miªu t¶ t×nh dôc, s¾c dôc qu¸ møc cÇn

thiÕt, nhÊt lµ ë c¸c nh©n vËt n÷, lµ mét sù l¹ víi truyÒn thèng v¨n ho¸ Trung Quèc vèn ®Ò cao tø ®øc

"c«ng, dung, ng«n, h¹nh". Ngay trong Kim V©n KiÒu truyÖn cña Thanh T©m Tµi Nh©n, dï ë møc ®é

nhÑ nhµng h¬n rÊt nhiÒu, còng ®· miªu t¶ hµnh ®éng cña Kim Träng nh­ sau: "Kim Träng tho¹t thÊy

Thóy KiÒu liÒn dÉm ch©n nãi: con ng­êi sao mµ nhÉn t©m thÕ! Kh«ng ®o¸i t­ëng g× ®Õn nhau c¶,

khiÕn tiÓu sinh tr«ng chÕt ®i ®­îc". Råi th× "nghe Thóy KiÒu ®ßi vÒ th× buån rÇu øa lÖ nãi ch¼ng ra

lêi", råi lóc th× "«m chÇm", lóc th× "«m gh×" lÊy Thóy KiÒu…Trong v¨n häc ViÖt Nam, ch¼ng thÓ t×m

thÊy nh÷ng mèi t×nh kiÓu Kim B×nh Mai hoÆc Hång l©u méng, mµ còng kh«ng cã chµng trai ViÖt nµo

hµnh xö nh­ Kim Träng cña Thanh T©m Tµi Nh©n. T×nh yªu nam n÷ cña ng­êi ViÖt còng cã sù t¸o

b¹o, say ®¾m nh­ng ®ã lµ c¸i say ®¾m, t¸o b¹o rÊt ViÖt Nam: tÕ nhÞ, kÝn ®¸o vµ s©u l¾ng.

Xin cho thÊy mÆt nhau liÒn

Mét nh×n nh÷ng mÊy thuèc tiªn kh«ng b»ng. (Ca dao)

§©y lµ lêi tá t×nh cña mét chµng trai ViÖt:

ChiÕc thuyÒn gi¨ng c©u

§Ëu ngang cån c¸t

§Ëu s¸t m¸i nhµ

Anh biÕt em cã mét mÑ giµ

Muèn v« phông d­ìng biÕt lµ ®Æng kh«ng? (Ca dao)

Chµng Kim cña NguyÔn Du kh«ng cã nh÷ng hµnh ®éng "dÉm ch©m, øa lÖ", còng ch¼ng d¸m "«m

chÇm, «m gh×". Chµng sèng trong tr¹ng th¸i say ®¾m, ngät ngµo cña t×nh yªu "Lßng xu©n ph¬i phíi,

chÐn xu©n tµng tµng", "§Çu mµy cuèi m¾t cµng nång tÊm yªu" (TruyÖn KiÒu). Cßn suy nghÜ vµ hµnh

®éng cña Thóy KiÒu th× ®óng lµ cña mét c« g¸i ViÖt truyÒn thèng. §Õn víi t×nh yªu, dï cã chót t¸o

b¹o, chñ ®éng: "X¨m x¨m b¨ng lèi v­ên khuya mét m×nh", "V× hoa nªn ph¶i ®¸nh ®­êng t×m hoa"

nh­ng Thóy KiÒu kh«ng hÒ bu«ng th¶, dÔ d·i. Nµng cã chñ ®éng nh­ng lu«n gi÷ møc ®é kÝn ®¸o, tÕ

nhÞ, nh­ Kim Träng nhËn xÐt "ThÊy lêi ®oan chÝnh dÔ nghe"…

"Ng­êi Trung Quèc thÝch lµm nh÷ng ®iÒu loµi ng­êi kh«ng lµm næi", [69, tr.125], v¨n hãa

Trung Quèc lµ "nÒn v¨n hãa kh«ng biÕt ®Õn møc ®é" [69, tr.126] cßn ng­êi ViÖt ­a thÝch sù tÕ nhÞ,

võa ph¶i, kh«ng ­a nh÷ng g× cùc ®oan, còng kh«ng cæ vò cho nh÷ng t×nh c¶m dÔ d·i, bu«ng th¶ vµ

l¹i cµng kh«ng ­a nh÷ng hµnh ®éng th¸i qu¸.

Trong t×nh yªu ®«i løa, cã nhiÒu mèi t×nh dï ch­a ®­îc sù ®ång ý cña cha mÑ hai bªn, dï

ch­a ®­îc t¸c thµnh chång vî, nh­ng ng­êi con g¸i vÉn gi÷ vÑn t×nh, trän nghÜa thñy chung. §ã lµ

sù chung thñy, g¾n bã ®»m th¾m cña Mai L­¬ng Ngäc - H¹nh Nguyªn (truyÖn NhÞ ®é mai):

Nãi cµng nh­ gîi c¬n sÇu

Tr¸ch v× phóc b¹c xøng ®©u m¸ ®µo

TÊc lßng thÒ víi trêi cao

Qu¶n chi tr¾ng tãc nì nµo nèi d©y.

Nµng r»ng: lêi d¹y d­êng sai

TÊm th©n ®· phã cöa Mai nh÷ng ngµy

S«ng dï c¹n, giã dï lay

§· liÒn s­¬ng tr¾ng d¸m thay lßng vµng

§em th©n ®èi víi c­¬ng th­êng

T¹ lßng ng­êi cò treo g­¬ng d­íi ®êi.

… Duyªn nµy h¼n ®· ba sinh

GÆp nhau ®µnh ®Ó chung t×nh kiÕp sau.

Lµ nµng Dao Tiªn, dï biÕt L­¬ng Sinh ®· v©ng mÖnh mÑ cha kÕt h«n víi Ngäc Khanh, nh­ng

lßng quyÕt chung thñy víi lêi hÑn ­íc:

Qu¶n bao mét tiÕt gi¸ trong

§µnh th©n kia vËy sao lßng Êy ®ang

Dï bo bo chót phËn th­êng

Gi÷ bÒn mét nghÜa ngh×n vµng chöa sai. (TruyÖn Hoa Tiªn)

Cßn nµng Ngäc Khanh, dÉu chØ theo lêi cha mÑ, míi ®Ýnh ­íc víi L­¬ng Sinh, nh­ng khi

nghe tin chång ch­a c­íi ®i ®¸nh giÆc Phiªn ch¼ng may tö trËn, còng quyÕt gi÷ tiÕt víi chång. Sau

®ã, mÆc cho cha mÑ béi ­íc, bøc nµng ph¶i lÊy Lam c«ng tö giµu sang, Ngäc Khanh vÉn c­¬ng

quyÕt:

Chót th©n tõng nÊy cöa L­¬ng

Xãt thay ®èng cá chiÕn tr­êng cßn t­¬i

YÕn kia bay chiÕc lä ng­êi

Dung cho quÊn chiÕu trän ®êi lµ cam.

Vµ cuèi cïng, Ngäc Khanh kh«ng cßn c¸ch nµo kh¸c lµ chän c¸i chÕt ®Ó gi÷ trßn ®¹o lý:

Sãng tu«n cuån cuén ngh×n trïng

QuyÕt liÒu gieo h¼n, ghª ch¨ng tiÕt nµng.

Trong truyÖn NhÞ ®é mai, khi bÞ L­ KØ t©u vua b¾t H¹nh Nguyªn ®i cèng Hå, nµng ®· chän

c¸i chÕt ®Ó gi÷ trßn ch÷ thñy chung :

§­êng cïng gi÷ lÊy th¬m danh

Th«i th× g¸c hiÕu víi t×nh mét bªn

ChÊp kinh nÕu ch¼ng tßng quyÒn

N÷a khi n­íc ®Õn e nªn c¸t lÇm

TÊc lßng c¶ quyÕt kh«n cÇm

TÊm th©n phã mÆc d­íi ®Çm s©u s©u.

Mèi t×nh Lôc V©n Tiªn - KiÒu NguyÖt Nga ®­îc vun ®¾p tõ tÊm lßng biÕt ¬n cña KiÒu

NguyÖt Nga. Nµng ®· tù m×nh ­íc hÑn víi V©n Tiªn, häa h×nh chµng vµ quyÕt t©m chê ®îi. Khi

nghe tin V©n Tiªn mÊt, NguyÖt Nga ®au ®ín kh«n ngu«i ®Õn nçi l©m bÖnh nÆng nh­ng tù lßng thñ

tiÕt thê chång:

ThÒ x­a t¹c d¹ ghi lêi

Th­¬ng ng­êi qu©n tö biÕt ®êi nµo phai.

Cha nµng thÊy con ®au ®ín ®· t×m lêi khuyªn gi¶i, KiÒu NguyÖt Nga tr­íc sau mét mùc tr¶

lêi:

Th©n con cßn ®øng gi÷a trêi

Xin thê bøc t­îng trän ®êi thêi th«i.

Khi bÞ quan Th¸i s­ m­u h¹i khiÕn vua truyÒn lÖnh b¾t nµng ®i cèng giÆc ¤ Qua, KiÒu

NguyÖt Nga ®· ®au buån “Trong d¹ nh­ bµo, canh chµy ch¼ng ngñ, nh÷ng thao thøc hoµi”… Cuèi

cïng, nµng quyÕt lÊy c¸i chÕt ®Ó gi÷ trän t×nh phu phô.

Tr«ng chång mµ ch¼ng thÊy chång

§· ®µnh mét ch÷ m¸ hång v« duyªn

Rµy vua g¶ thiÕp vÒ Phiªn

QuyÕt lßng xuèng chèn cöu tuyÒn thÊy nhau.

Cïng ë hoµn c¶nh nh­ NguyÖt Nga, Ngäc Khanh (TruyÖn Hoa tiªn), Nhôy Ch©u (truyÖn Song

Tinh), Quúnh Th­ (S¬ kÝnh t©n trang)… ®Òu ®· chän c¸i chÕt ®Ó gi÷ trän lßng chung thñy.

Riªng Kim Träng, ®Ó tr¶ nghÜa cho ng­êi yªu, chµng ®· theo ý nguyÖn cña KiÒu mµ g¸ nghÜa

víi Thóy V©n, mµ phông d­ìng cha mÑ nµng chu ®¸o:

ThÇn h«n ch¨m chót lÔ th­êng

D­ìng th©n thay tÊm lßng nµng ngµy x­a. (TruyÖn KiÒu)

Vµ dï ®· cã ®ñ c«ng danh, cã mét cuéc sèng Êm ªm, h¹nh phóc nh­ng chµng vÉn kh«ng th«i

t×m kiÕm KiÒu. Ngoµi c¸i t×nh kh«ng trän vÑn th× c¸i nghÜa s©u ®Ëm ®· khiÕn chµng ®i cïng trêi cuèi

®Êt t×m KiÒu “vµo sinh ra tö häa lµ cã nhau”. Khi ®­îc t¸i hîp ®oµn viªn, Kim Träng ®· kh¨ng

kh¨ng nèi l¹i t×nh x­a, KiÒu th× mét mùc tõ chèi, chØ mong “®em duyªn cÇm s¾t ®æi ra cÇm k×”, ®Ó

cßn gi÷ ®­îc m·i c¸i nghÜa keo s¬n, s©u ®Ëm. §o¹n cuèi nµy cña TruyÖn KiÒu còng minh chøng mét

c¸ch hiÓu kh¸c vÒ lßng chung thñy. Sù tõ chèi cña KiÒu chÝnh lµ ®Ó chung thñy víi mèi t×nh trong

s¸ng, ®Ñp ®Ï trong qua khø cña Kim - KiÒu, ®Ó gi÷ trän vÑn nh÷ng kØ niÖm cña buæi ®Çu th¬ ng©y

say ®¾m; cßn h¬n lµ ®ång ý nèi l¹i mèi duyªn x­a th× hãa ra l¹i ®em t©m hån ®Çy giã bôi ®o¹n

tr­êng cña h«m nay mµ ph¶n béi lêi thÒ nguyÒn trong tr¾ng ngµy x­a sao?!

§iÓm ®Æc biÖt trong c¸c truyÖn th¬ N«m mµ chóng t«i kh¶o s¸t lµ nh©n vËt phô n÷ rÊt ®­îc

chó ý ®Ò cao. Hä xuÊt hiÖn kh«ng nh÷ng víi t­ c¸ch lµ nh÷ng ng­êi nhan s¾c tuyÖt trÇn, th«ng minh,

cã häc… mµ cßn cã nhiÒu nÐt ®æi míi: t­ thÕ cña nh÷ng ng­êi v­¬n lªn lµm chñ vËn mÖnh, lµm chñ

t×nh yªu cña m×nh. C«ng chóa trong truyÖn Lý C«ng, c¸c nµng Ph­¬ng Hoa, Cóc Hoa, Ngäc Hoa…

®· c­¬ng quyÕt lÊy ng­êi con trai mµ m×nh th­¬ng yªu dï nh÷ng chµng trai ®ã lµ nh÷ng ng­êi ¨n

mµy nghÌo nµn. Quan niÖm vÒ t×nh yªu vµ h«n nh©n cña hä lµ mét quan niÖm hÕt søc tiÕn bé, nã

v­ît xa quan niÖm m«n ®¨ng hé ®èi cña c¸c c« g¸i quý téc x­a. Hä ®· nh×n th¼ng vµo gi¸ trÞ ch©n

chÝnh cña nh÷ng con ng­êi nghÌo hÌn nhÊt, ®Õn víi hä b»ng c¶ mét tÊm lßng yªu th­¬ng vµ th«ng

c¶m. T×nh yªu nam n÷, t×nh vî chång cña ng­êi ViÖt cã sù g¾n bã chÆt chÏ gi÷a t×nh yªu víi t×nh

th­¬ng ng­êi, sù th«ng c¶m gi÷a ng­êi víi ng­êi. Ngäc Hoa míi gÆp Ph¹m T¶i ®· th­¬ng cho hoµn

c¶nh cña chµng vµ yªu ngay, Cóc Hoa dï biÕt râ gia c¶nh Ph¹m C«ng vÉn th­¬ng yªu chµng vµ

quyÕt t©m kÕt t×nh chång vî dï tr­êng thÇy Quû Cèc cã ®Õn bèn tr¨m nho sÜ §«ng T©y anh tµi… Vµ

khi gÆp khã kh¨n tr¾c trë, hä ®Êu tranh ®Õn cïng ®Ó b¶o vÖ t×nh yªu, b¶o vÖ h¹nh phóc cña m×nh.

§iÒu nµy kh¸c h¼n quan niÖm t×nh yªu cña ng­êi Trung Quèc, vèn lu«n ®Æt trong vßng lÔ nghÜa, t¹i

gia tßng phô, m«n ®¨ng hé ®èi…

Cã thÓ nhËn thÊy c¸c nh©n vËt n÷ trong truyÖn N«m b×nh d©n ®· ®Õn víi t×nh yªu b»ng sù

rung ®éng cña ®¹o ®øc - lßng yªu th­¬ng ng­êi nghÌo; ®iÒu nµy hoµn toµn kh¸c víi c¸c c« g¸i trong

truyÖn N«m b¸c häc ®Õn víi t×nh yªu b»ng sù rung ®éng giíi tÝnh. Nh­ng dï thÕ nµo ®i n÷a th× t×nh

yªu cña hä ®Òu cã ®iÓm chung lµ yªu say ®¾m, ®Êu tranh ®Õn cïng ®Ó b¶o vÖ t×nh yªu cña m×nh.

C«ng chóa (truyÖn Lý C«ng) lµ con cña “®Êng chÝ t«n v« th­îng” nh­ng võa nghe tin chµng trai

m×nh thÇm th­¬ng nhí ®· ®­îc ®­a vµo cung, nµng liÒn “chÝn lÇn cöa ®ãng më ®i xem chµng”. C«ng

chóa trong truyÖn Hoµng Trõu døt kho¸t tr¶ lêi vua cha: “sù Êy mÆc t«i” khi nhµ vua bµn ®Õn viÖc

kÐn phß m·. Ngäc Hoa, Cóc Hoa, Ph­¬ng Hoa bÊt chÊp tÊt c¶ ®Ó lÊy nh÷ng anh hµn sÜ ¨n mµy… AÁy

vËy mµ nh÷ng chµng nho sÜ Êy vÉn v¸c nÆng trªn vai t­ t­ëng Nho gi¸o: Lý C«ng xanh x¸m mÆt mµy

khi nghe c«ng chóa bµy tá t×nh c¶m:

Lý C«ng nghe nãi rông rêi

Nam nhi ®©u d¸m gÇn thêi n÷ nhi. (TruyÖn Lý C«ng)

Ph¹m C«ng th× v« cïng “khiÕp ®¶m” khi biÕt t©m t×nh cña Cóc Hoa:

AÁu ®©u d¸m s¸nh liªn hoa

Có ®©u d¸m ®ä tiªn nga mÜ miÒu. (Ph¹m C«ng Cóc Hoa)

Khi gÆp khã kh¨n ho¹n n¹n, trong khi chµng nho sÜ Ph¹m T¶i chØ biÕt than thë:

Ng­êi tiªn l¹i gÆp ng­êi tiªn

T«i lµ hµn sÜ ®¹o hiÒn qu¶n bao

Lßng vua dï quyÕt thÕ nµo

Thêi t«i chÞu vËy biÕt sao b©y giê. (Ph¹m T¶i Ngäc Hoa)

Th× Ngäc Hoa quyÕt liÖt ®Êu tranh ®Õn cïng ®Ó b¶o vÖ gia ®×nh vµ phÈm gi¸ cña m×nh. T­¬ng tù nh­

vËy, khi ph¶i ®i cèng Hå, H¹nh Nguyªn (truyÖn NhÞ ®é mai) c¨m phÉn kiªn c­êng:

Nµng cßn dÆn víi mÊy lêi

Thï kia chí ®Ó ®éi trêi ë chung

Sao cho t©m lùc hiÖp ®ång

Mæ gan nghÞch tÆc tháa lßng n÷ nhi.

Th× Mai Sinh l¹i sôt sïi:

Mai Sinh ®«i giät dÇm dÒ

Thoa th× chÞu lÊy, th¬ th× häa theo.

Râ rµng, h×nh ¶nh ng­êi phô n÷ trong truyÖn th¬ N«m ®­îc x©y dùng víi th¸i ®é tr©n träng,

yªu th­¬ng, lµ nh÷ng con ng­êi ®¸ng kh©m phôc vµ lu«n ®Êu tranh ®Õn cïng ®Ó gi÷ g×n h¹nh phóc

vµ nh©n phÈm cña m×nh. §iÒu ®ã thÓ hiÖn ®­îc quan niÖm cña nh©n d©n ®èi lËp hoµn toµn víi lÔ

gi¸o phong kiÕn hñ lËu. Nh÷ng mèi t×nh say ®¾m, m·nh liÖt vµ ®Õn víi nhau hÕt søc tù do cña c¸c

®«i trai g¸i ®· minh chøng mét ®iÒu: t×nh yªu ch©n chÝnh vµ tù do cña ng­êi ViÖt ®· tho¸t khái vßng

k×m táa kh¾c nghiÖt cña lÔ gi¸o phong kiÕn. Sù chñ ®éng trong t×nh yªu cña c¸c nh©n vËt n÷ chÝnh lµ

c©u tr¶ lêi râ rµng nhÊt cña ng­êi ViÖt víi häc thuyÕt Nho gia. Cho dï chóng ta cã bÞ c­ìng Ðp ph¶i

tiÕp nhËn c¸c häc thuyÕt Nho gi¸o th× t­ t­ëng t«n träng phô n÷ - nÐt phong hãa ®Ñp ®Ï cña riªng

d©n téc ViÖt vÉn ®øng v÷ng. Ngay c¶ quan niÖm vÒ ch÷ trinh, vèn ®­îc Nho gi¸o phong kiÕn ®Ò cao,

còng ®­îc ng­êi ViÖt hiÓu theo c¸ch riªng cña m×nh. Ca dao ViÖt Nam ®· kh¼ng ®Þnh ®iÒu nµy:

- M×nh nãi dèi ta m×nh h·y cßn son

Ta ®i qua ngâ thÊy con m×nh bß

Con m×nh nh÷ng trÊu cïng tro

Ta ®i x¸ch n­íc röa cho con m×nh.

- Em thÊy anh em còng muèn chµo

Sî anh chång cò ®øng bê rµo h¾n tr«ng

H¾n tr«ng th× mÆc h¾n tr«ng

§· quyÕt mét lßng, ta quyÕt lÊy nhau.

- C« kia kh¨n tr¾ng tang ai

NhÊt tang cha mÑ, thø hai tang chång

Tang chång th× vøt kh¨n ®i

Tang cha, tang mÑ, ta th× tang chung. (Ca dao)

ChÝnh NguyÔn Du, mét nhµ Nho, ®· ®Ó cho Kim Träng ph¸t biÓu:

X­a nay trong ®¹o ®µn bµ,

Ch÷ trinh kia còng cã ba b¶y ®­êng

Cã khi biÕn, cã khi th­êng,

Cã quyÒn, nµo ph¶i mét ®­êng chÊp kinh?

Nh­ nµng lÊy hiÕu lµm trinh,

Bôi nµo cho ®ôc, ®­îc m×nh Êy vay?

Vµ mét quan niÖm t¸o b¹o:

Hoa tµn mµ l¹i thªm t­¬i

Tr¨ng tµn mµ l¹i h¬n m­êi r»m x­a. (TruyÖn KiÒu)

VËy lµ quan niÖm vÒ ch÷ trinh cña ng­êi ViÖt kh¸c h¼n víi quan niÖm vÒ ch÷ trinh cña Nho

gi¸o phong kiÕn. Ch÷ trinh cña ng­êi ViÖt lµ ch÷ trinh ®­îc x©y dùng trªn c¬ së t×nh c¶m, nghÜa

t×nh, trªn c¬ së cña lßng tr©n träng vµ c¶m th«ng gi÷a ng­êi víi ng­êi. LÔ gi¸o Nho gia ®· kh«ng

nhåi nhÐt ®­îc nh÷ng triÕt lý cøng nh¾c vµo t©m hån thªnh thang, kho¸ng ®¹t cña ng­êi ViÖt.

CÇn ph¶i nãi thªm mét chót vÒ hiÖn t­îng nh©n vËt nam kÕt h«n cïng lóc víi nhiÒu nh©n

vËt n÷ trong kÕt thóc cña hÇu hÕt c¸c truyÖn N«m. Tõ truyÖn Ph¹m C«ng Cóc Hoa, Tèng Tr©n Cóc

Hoa, Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn, truyÖn Lý C«ng… cho ®Õn TruyÖn KiÒu, truyÖn Song Tinh, truyÖn

Hoa Tiªn… ®Òu cã kÕt thóc gièng nhau. Ph¹m C«ng ®oµn tô víi Cóc Hoa vµ c­íi c«ng chóa Xu©n

Dung, Tèng Tr©n gÆp l¹i Cóc Hoa nh­ng vÉn lÊy thªm nµng c«ng chóa B¹ch Hoa n­íc TÇn, Ch©u

TuÊn ngoµi vî chÝnh lµ Tho¹i Khanh cßn c­íi c«ng chóa con TÒ v­¬ng vµ c¶ c«ng chóa con Tèng

v­¬ng lµm vî thø, Lý C«ng ngoµi c«ng chóa con B¶o v­¬ng lµ chÝnh ng«i hoµng hËu cßn c­íi ThÞ

H­¬ng vµ Tµo thÞ lµm thø phi, Song Tinh còng cã hai vî lµ Nhôy Ch©u vµ ThÓ V©n; L­¬ng Sinh

trong truyÖn Hoa Tiªn còng h¹nh phóc ®oµn viªn víi Dao Tiªn vµ Ngäc Khanh… Míi nh×n qua, cã

lÏ chóng ta sÏ cho r»ng viÖc c¸c nh©n vËt nam cña truyÖn N«m c­íi nhiÒu vî lµ do ¶nh h­ëng cña

quan niÖm Nho gi¸o “trai n¨m thª b¶y thiÕp”. Nh­ng thËt ra kh«ng ph¶i nh­ vËy. Ng­êi ®äc sÏ nhËn

ra r»ng c¸c nh©n vËt nam cña truyÖn th¬ N«m kh«ng thÝch vµ còng kh«ng muèn lÊy nhiÒu vî. Trong

nh÷ng ngµy th¸ng xa nhµ chÞu ®i ®µy, hä th­êng gÆp ph¶i nh÷ng hoµn c¶nh hÕt søc khã kh¨n, gian

khæ nh­ng vÉn v­ît qua tÊt c¶ vµ mét lßng th­¬ng nhí, chung thñy víi ng­êi vî tµo khang. Ph¹m

C«ng bÞ chÆt tay ch©n, ®ôc r¨ng, khoÐt m¾t… chØ v× kh¨ng kh¨ng kh«ng chÞu c­íi c«ng chóa. Cho

®Õn khi ®­îc c«ng chóa Xu©n Dung gióp cÇm kÝnh ®Ó chµng ®¸nh ®ång thiÕp xuèng ©m phñ t×m vî,

chµng míi b»ng lßng lÊy Xu©n Dung. Tèng Tr©n ®i sø sang n­íc TÇn ®­îc phong l­ìng quèc tr¹ng

nguyªn, ®­îc vua TÇn g¶ c«ng chóa B¹ch Hoa cho nh­ng kh«ng lóc nµo kh«ng nhí vÒ mÑ giµ vµ

Cóc Hoa. §Õn khi ®oµn tô gia ®×nh, chµng phong cho Cóc Hoa lµm chÝnh thª, cßn c«ng chóa lµ thø

thiÕp. Lý C«ng mét lßng yªu quý c«ng chóa vî m×nh vµ phong ThÞ H­¬ng, Tµo ThÞ lµm thø phi v×

c¶m c¸i ¬n hai nµng cøu gióp trong lóc hai vî chång ho¹n n¹n. Song Tinh còng c­íi ThÓ V©n v× lêi

dÆn dß kÝ th¸c cña Nhôy Ch©u nh­ng lßng kh«ng ngu«i nhí ®Õn ng­êi yªu x­a. ThËm chÝ chµng

kh«ng chÞu ngñ chung phßng víi ThÓ V©n v× kh«ng muèn phô b¹c mèi t×nh s©u ®Ëm. L­¬ng Ph­¬ng

Sinh còng v× c¶m ¬n tÊm lßng chung thñy víi lêi hÑn ­íc cña cha mÑ hai bªn mµ c­íi Ngäc

Khanh… Ngay c¶ Kim Träng còng trong tr­êng hîp t­¬ng tù:

Tuy r»ng vui ch÷ vu quy

Vui nµy, ®· cÊt sÇu kia ®­îc nµo. (TruyÖn KiÒu)

TÊt c¶ cµng kh¼ng ®Þnh mét ®iÒu r»ng nh©n vËt nam tr­íc sau chØ gi÷ trän t×nh yªu vµ

chung t×nh víi ng­êi con g¸i mµ hä ®· chän tõ thña hµn vi, tõ buæi ®Çu gÆp gì, cßn nh÷ng lÇn kÕt

duyªn víi nh÷ng c«ng chóa, tiÓu th­ sau nµy, khi hä ®· thµnh danh, ®Òu lµ kÕt h«n v× nghÜa. Vµ nh­

thÕ, chóng ta l¹i kh¼ng ®Þnh ®­îc c¸ch øng xö nÆng t×nh träng nghÜa cña ng­êi ViÖt lµ nÐt v¨n hãa

riªng biÖt chø kh«ng ph¶i do ¶nh h­ëng cña häc thuyÕt Nho gi¸o. §èi víi ng­êi ViÖt, vÒ c¬ b¶n ch÷

“nghÜa” ®ång nghÜa víi ch÷ “t×nh”. Trong c¸ch xö thÕ cña ng­êi ViÖt, ch÷ nghÜa næi lªn nh­ mét b×nh

diÖn ®éc ®¸o bëi cã khi hÕt t×nh nh­ng nghÜa vÉn cßn, nh­ Thóy KiÒu víi Kim Träng: “§em t×nh

cÇm s¾t ®æi ra cÇm cê”. ThËm chÝ khi cã thï o¸n, ®· døt t×nh vµ cã khi kh«ng nh×n mÆt nhau th× ®èi

diÖn víi c¸i chÕt, ng­êi ViÖt vÉn t×m c¸ch lµm trßn ch÷ nghÜa "NghÜa tö lµ nghÜa tËn"…

TiÓu kÕt:

Trong t©m thøc ng­êi ViÖt, t©m thøc cña nh÷ng c­ d©n n«ng nghiÖp trång lóa n­íc th× hai

kh¸i niÖm ®Êt - n­íc ®· ¨n s©u, trë thµnh m¸u thÞt. B»ng nh·n quan thùc tÕ, ng­êi ViÖt hiÓu ®Êt n­íc

thiªn nhiªn chÝnh lµ kh«ng gian tån t¹i, lµ c¸i n«i nu«i d­ìng, n©ng ®ì con ng­êi tõ lóc míi lät lßng

mÑ "ch«n nhau, c¾t rèn", sèng nhê ®Êt mÑ vµ khi ®i trän kiÕp nh©n sinh l¹i trë vÒ trong lßng MÑ §Êt.

Còng Ýt cã ng«n ng÷ nµo l¹i cã tõ §Êt MÑ méc m¹c mµ s©u s¾c nh­ ë ViÖt Nam. §Êt vµ mÑ, mÑ còng

lµ ®Êt ®· hiÒn lµnh che chë, nu«i d­ìng, «m Êp b»ng mét t×nh yªu nh­ "n­íc trong nguån". Còng

thËt ®éc ®¸o lµ kh«ng cã n¬i nµo trªn thÕ giíi cã tÝn ng­ìng thê MÉu nh­ ë ViÖt Nam (MÉu LiÔu

H¹nh lµ mét trong tø bÊt tö). Cã ®Êt vµ n­íc lµ cã tÊt c¶ thiªn nhiªn, cã cá c©y hoa l¸, s«ng nói

mu«n loµi. Còng Ýt cã quèc gia nµo trªn thÕ giíi l¹i cã kh¸i niÖm quèc gia lµ hai tõ ®Êt - n­íc nh­

ng­êi ViÖt. Do ®ã, ®· cã ®Êt n­íc th× lÏ hiÓn nhiªn, khi ta sinh ra lµ ®· cã t×nh yªu ®Êt n­íc, yªu

thiªn nhiªn tõ trong m¸u thÞt, tõ truyÒn thèng «ng cha ngµn ®êi truyÒn l¹i. Tõ trong s©u th¼m t©m

hån ng­êi ViÖt lu«n cã mét vÞ trÝ xøng ®¸ng cho t×nh yªu thiªn nhiªn. Cã thÓ cã ng­êi cho r»ng ®ã

lµ ¶nh h­ëng cña t­ t­ëng L·o Trang, nh­ng ng­êi ViÖt kh«ng hiÓu nhiÒu vÒ thø triÕt lÝ cao xa Êy.

Hä ®· biÕt yªu ®Êt n­íc cá c©y tõ khi míi chµo ®êi. Bëi tr­íc hÕt, thiªn nhiªn lµ sù sèng "L¹y trêi

m­a xuèng, lÊy n­íc t«i uèng, lÊy ruéng t«i cµy, lÊy ®Çy b¸t c¬m", lµ sù thi vÞ tinh tÕ trong t×nh yªu

løa ®«i "Tre non ®ñ l¸ ®an sµng nªn ch¨ng", "N­íc th× muèn ch¶y nh­ng m­¬ng ch¼ng ®µo", "Ai ®i

®©u ®Êy hìi ai, Hay lµ tróc ®· nhí mai ®i t×m"… (Ca dao). Con ng­êi ViÖt Nam lµ con ng­êi cña

®ång ruéng cho nªn thiªn nhiªn ViÖt Nam còng g¾n víi cuéc sèng cña nh÷ng c­ d©n n«ng nghiÖp:

c¸nh ®ång, con tr©u, c©y ®a, giÕng n­íc, ¸nh tr¨ng… TÊt c¶ ®Òu biÓu hiÖn ë møc ®é võa ph¶i,

th­êng lµ nh÷ng g× nhá bÐ, quen thuéc, gÇn gòi víi cuéc sèng hµng ngµy, víi ho¹t ®éng lao ®éng ®Ó

chia sÎ nh÷ng t©m tr¹ng buån vui cña ng­êi d©n ViÖt.

Ng­êi ViÖt Nam cã truyÒn thèng øng xö t×nh nghÜa. TruyÒn thèng nµy ®· kÕt tinh thµnh mét

gi¸ trÞ ®éc ®¸o cña v¨n hãa d©n téc - v¨n hãa nghÜa t×nh. NÕu nh­ ng­êi Trung Quèc lÊy lÔ nghÜa thø

bËc t«n ti mµ ®èi ®·i víi nhau th× ng­êi ViÖt l¹i øng xö víi nhau trªn c¬ së tÊm lßng: c¸i nghÜa c¸i

t×nh còng tõ tÊm lßng mµ ra “cã lßng víi nhau”, “ph¶i lßng nhau”… Trong v¨n hãa øng xö cña d©n

téc ta, t×nh s©u nghÜa nÆng, trän t×nh vÑn nghÜa ®· trë thµnh mét trong nh÷ng phÈm gi¸ nh©n v¨n cao

quý nhÊt. T×nh vµ nghÜa lµm thµnh mét hÖ thèng hai ®Çu nèi, th­êng xuyªn ®i víi nhau, cã quan hÖ

mËt thiÕt víi nhau. §ã lµ sù kÕt hîp hµi hßa t×nh c¶m th­¬ng yªu víi tinh thÇn tr¸ch nhiÖm. Sù bÒn

v÷ng cña gia ®×nh truyÒn thèng ng­êi ViÖt ®­îc duy tr× b»ng sù hµi hßa t×nh nghÜa. Trong x· héi,

quan hÖ gi÷a ng­êi víi ng­êi còng ®Òu x©y dùng vµ tån t¹i trªn nÒn t¶ng t×nh nghÜa. Th¸i ®é, t×nh

c¶m, c¶m xóc chñ quan ®ãng vai trß quan träng trong quan hÖ ng­êi - ng­êi. TÊt nhiªn, ng­êi ViÖt

vÉn coi träng c¸i lý, nh­ng c¸i lý cao nhÊt cña ng­êi ViÖt vÉn lµ "th­¬ng ng­êi nh­ thÓ th­¬ng

th©n", lµ t×nh lµng nghÜa xãm, lµ "ng­êi trong mét n­íc ph¶i th­¬ng nhau cïng"… C¸i lý còng thÓ

hiÖn trong c¸i t×nh vµ th«ng qua c¸i t×nh. C¸i t×nh ph¶i thÊu ®Õn tËn t©m can, thÊu ®Õn tËn trêi xanh

cßn c¸i lý chØ cÇn võa ®ñ. Vµ v« luËn thÕ nµo, nÕu thÊu ®­îc t×nh th× mÆc nhiªn còng ®¹t ®­îc lý.

V¨n hãa øng xö t×nh nghÜa vµ ®Æc tr­ng thÊu t×nh ®¹t lý trong øng xö cña ng­êi ViÖt ®­îc

h×nh thµnh ngay tõ trong b¶n chÊt v¨n hãa xãm lµng, c¶ khi tiÕp xóc, giao l­u vµ tÝch hîp c¸c nÒn

v¨n hãa ngo¹i sinh kh¸c th× trËt tù logic cña nguyªn t¾c t×nh nghÜa, thÊu t×nh ®¹t lý hÇu nh­ kh«ng

thay ®æi. Trong quan hÖ x· héi, quan hÖ gi÷a ng­êi víi ng­êi, dï ®ã lµ tam c­¬ng hay ngò th­êng

th× ®iÓm xuÊt ph¸t vµ ®Ých ®Õn ®Òu lµ t×nh th­¬ng. Trong quan hÖ gia ®×nh, c¸i t×nh ®· lµm cho nh÷ng

lÔ gi¸o phong kiÕn ph¶i mÒm ®i: gia ®×nh ViÖt Nam h­íng vµo sù yªu th­¬ng, ®ïm bäc lÉn nhau cña

c¸c thµnh viªn. §Æc biÖt, trong øng xö gia ®×nh, ng­êi ViÖt ®Ò cao vai trß cña ng­êi mÑ vµ coi träng

vÞ trÝ cña tÊt c¶ nh÷ng ng­êi con, kh«ng ph©n biÖt con trai, con g¸i, con d©u, con rÓ… chø kh«ng

nh­ ng­êi Trung Quèc xem th­êng vai trß cña ng­êi phô n÷ "NhÊt nam viÕt h÷u, thËp n÷ viÕt v«",

"N÷ nhi ngo¹i téc". T­¬ng tù nh­ thÕ, ng­êi Trung Quèc coi viÖc sèng chÕt lµ chuyÖn nhá, thÊt tiÕt

míi lµ chuyÖn lín th× ng­êi ViÖt cã vÎ mÒm dÎo vµ cã t×nh ng­êi h¬n h¼n: “Gi÷a ®­êng gÆp c¸nh

hoa r¬i, Hai tay n©ng lÊy cò ng­êi míi ta” (Ca dao)…

§Æc biÖt, viÖc c¸c truyÖn N«m b¸c häc cña ng­êi ViÖt ®Ò cao nh÷ng mèi t×nh ch©n chÝnh, tù

do, v­ît ra khái lÔ gi¸o phong kiÕn ®· chøng tá sù gÆp gì tuyÖt vêi cña tiÕng nãi v¨n häc d©n gian

bao ®êi víi v¨n ch­¬ng b¸c häc. Quan ®iÓm t­ëng chõng míi mÎ cña v¨n häc viÕt nµy ®· xuÊt hiÖn

tõ rÊt l©u trong v¨n häc d©n gian, tõ c©u chuyÖn xa x­a cña c«ng chóa Tiªn Dung vµ chµng trai

nghÌo Chö §ång Tö …

NÐt ®Ñp cña v¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt tõ quan hÖ x· héi cho ®Õn quan hÖ gia ®×nh chÝnh lµ

triÕt lý duy t×nh träng nghÜa. Trong quan hÖ x· héi, t×nh nghÜa chÝnh lµ c¸ch sèng trong s¹ch, lµm

®iÒu ph¶i, ®iÒu nh©n, gióp ®ì lÉn nhau. §¹o lÝ ViÖt Nam hÕt søc coi träng con ng­êi, tÊt c¶ ®Òu ®­îc

nh×n nhËn tõ gi¸ trÞ cña con ng­êi, ®Ò cao con ng­êi vµ cuéc sèng trÇn thÕ nªn kh¶ n¨ng ®ång c¶m

tr­íc nçi ®au nh©n t×nh cña ng­êi ViÖt rÊt nh¹y bÐn. ChÝnh v× vËy, trong quan hÖ x· héi, ng­êi ViÖt

lu«n lÊy tÊm lßng ra ®èi ®·i víi nhau, thiªn vÒ t×nh nghÜa h¬n lµ lÝ trÝ cøng nh¾c. Trong quan hÖ gia

®×nh, t×nh nghÜa l¹i cµng ®­îc tr©n träng qua sù hiÕu th¶o hÕt mùc cña con c¸i víi cha mÑ, qua tÊm

lßng th­¬ng yªu cña cha mÑ dµnh cho con, qua sù yªu th­¬ng, ®ïm bäc, kÝnh nh­êng cña anh - chÞ -

em, qua t×nh yªu ch©n thµnh, m·nh liÖt vµ sù thñy chung son s¾t, biÕt tr©n träng vµ c¶m th«ng cña

quan hÖ vî chång, ®«i løa… Ng­êi ViÖt sèng vµ c­ xö ®Òu thèng nhÊt theo triÕt lý nghÜa t×nh. Tuy

nhiªn, dï ®Òu thèng nhÊt quan ®iÓm c¨m ghÐt vµ quyÕt kh«ng dung hßa víi c¸i xÊu, nh­ng ng­êi

ViÖt l¹i hÕt søc khoan dung, khoan thø víi nh÷ng kÎ m¾c sai lÇm bëi nh­ thÕ còng chÝnh lµ thùc

hµnh triÕt lÝ nghÜa t×nh trong cuéc sèng.

Tõ trong s©u kÝn t©m hån ng­êi ViÖt, ý thøc lµm Ng­êi lµ v« cïng quan träng. §èi víi ng­êi

ViÖt, nçi lo lín nhÊt lµ kh«ng thµnh ng­êi, kh«ng nªn ng­êi chø hä kh«ng lo ph¶i chÞu téi lçi khi

chÕt xuèng ©m phñ hay ®Þa ngôc. ChÝnh v× thÕ, trong cuéc sèng trÇn thÕ, ng­êi ViÖt lu«n t×m mäi

c¸ch ®Ó sèng cho trän vÑn, cho trßn t­ c¸ch lµm ng­êi. §ã lµ ph¶i sèng cã ®¹o ®øc, cã nh©n c¸ch, cã

nghÜa, cã hiÕu, cã t×nh, ph¶i biÕt tha thø khoan dung… §Êy lµ triÕt lý sèng cña ng­êi ViÖt mµ còng

lµ triÕt lÝ øng xö cña hä trong cuéc sèng, mét thø triÕt lÝ thuÇn ViÖt, kh«ng ån µo mµ méc m¹c ch©n

chÊt nh­ chÝnh t©m hån ng­êi ViÖt vËy.

KEÁT LUAÄN

1. Ngµy nay, khi vÊn ®Ò héi nhËp víi thÕ giíi ®ang ngµy cµng trë nªn cÊp b¸ch th× viÖc b¶o tån,

ph¸t huy b¶n s¾c tèt ®Ñp cña v¨n hãa mçi d©n téc ®ang trë thµnh vÊn ®Ò lín, ngµy cµng thu hót sù

quan t©m cña c¸c quèc gia trªn thÕ giíi. Bëi v× nãi tíi v¨n hãa lµ nãi tíi con ng­êi. V¨n hãa lµ do

con ng­êi t¹o ra vµ trë thµnh s¶n phÈm thóc ®Èy c¸c ho¹t ®éng cña con ng­êi. NÕu kinh tÕ lµ nÒn

t¶ng vËt chÊt cña ®êi sèng x· héi th× v¨n hãa lµ nÒn t¶ng tinh thÇn cña ®êi sèng Êy. V¨n hãa lµ mét

h×nh th¸i ý thøc x· héi, biÓu hiÖn c¸c n¨ng lùc b¶n chÊt cña con ng­êi trong x· héi Êy. Tõ x­a ®Õn

nay, cã rÊt nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ v¨n hãa vµ chóng ta cã thÓ ®­a ra mét kh¸i niÖm v¨n hãa nh­ sau:

"V¨n hãa lµ hÖ thèng gi¸ trÞ vËt chÊt vµ tinh thÇn do con ng­êi s¸ng t¹o, tÝch lòy, l­u truyÒn tõ thÕ

hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c trong ho¹t ®éng s¶n xuÊt, nÕp suy nghÜ, c¸ch sèng… vµ sù t­¬ng t¸c gi÷a

con ng­êi víi m«i tr­êng tù nhiªn, x· héi vµ gia ®×nh". V¨n hãa cã bèn ®Æc tr­ng chñ yÕu sau: tÝnh

hÖ thèng, tÝnh gi¸ trÞ, tÝnh nh©n sinh, tÝnh lÞch sö.

2. V¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt lµ sù pha trén gi÷a v¨n hãa b¶n ®Þa vµ v¨n hãa ngo¹i sinh, trong

®ã, quan träng nhÊt lµ nh÷ng ¶nh h­ëng cña v¨n hãa Trung Hoa ®Õn ®êi sèng v¨n hãa ng­êi ViÖt.

Trªn nÒn t¶ng nh÷ng tÝn ng­ìng d©n gian truyÒn thèng nh­ tÝn ng­ìng phån thùc, thê MÉu, thê thÇn,

thê «ng bµ…, do xuÊt ph¸t tõ n«ng nghiÖp trång lóa n­íc theo thêi vô, víi ®ñ c¸c thao t¸c phøc t¹p

nªn øng xö cña ng­êi ViÖt mang tÝnh céng ®ång cao ®i ®«i víi tÝnh tù qu¶n trong c«ng viÖc, sinh

ho¹t vµ tæ chøc x· héi. Cuéc sèng n«ng nghiÖp phô thuéc vµo nhiÒu yÕu tè kh¸c ®· khiÕn con ng­êi

ph¶i chó träng tíi c¸c mèi quan hÖ gi÷a chóng, do ®ã ng­êi ViÖt cã lèi sèng qu©n b×nh, h­íng tíi sù

hµi hßa. C¸ch øng xö qu©n b×nh, chõng mùc hµi hßa bÞ quy chiÕu bëi ph­¬ng thøc lao ®éng ®· ®µnh,

nã cßn b¾t nguån vµ bÞ quy ®inh bëi hµng lo¹t c¸c yÕu tè kh¸c nh­ : quan ®iÓm x· héi, ®êi sèng t©m

linh, t©m lÝ x· héi vµ c¸ nh©n, triÕt lÝ duy t×nh, phong c¸ch øng xö… Nãi tãm l¹i, chõng mùc, hµi

hßa, kh«ng h¹n chÕ sù th©u nhËn vµ läc bá, linh ho¹t… lµ ®Æc tr­ng, s¾c th¸i cña v¨n hãa øng xö

ng­êi ViÖt. Bªn c¹nh ®ã, kh«ng thÓ kh«ng chó ý tíi mét ®Æc tÝnh xuyªn suèt: sù hµi hßa, chõng mùc

trong sù uyÓn chuyÓn mang dÊu Ên mét nÒn v¨n hãa MÑ, hay nguyªn lÝ MÑ cña nÒn v¨n hãa ViÖt

Nam vµ còng lµ c¶ cña v¨n hãa øng xö kh«ng chØ riªng cña ng­êi ViÖt.

§êi sèng v¨n hãa cña ng­êi ViÖt nãi chung vµ v¨n hãa øng xö nãi riªng l¹i chÞu ¶nh h­ëng râ

nÐt cña ba t­ t­ëng ngo¹i sinh lín: PhËt, §¹o, Nho. TÊt nhiªn, trong qu¸ tr×nh bÞ ¶nh h­ëng bëi ba t­

t­ëng nµy, ng­êi ViÖt ®· dung hîp c¸c hiÖn t­îng v¨n hãa ngo¹i sinh víi tÝn ng­ìng b¶n ®Þa, vµ h¬n

thÕ n÷a lµ ®· dung hßa c¸c hiÖn t­îng v¨n hãa ngo¹i sinh víi nhau. Trong ®ã, sù dung hîp gi÷a PhËt

gi¸o vµ §¹o gi¸o lµ mèi quan hÖ bÒn chÆt vµ l©u ®êi nhÊt. Ngay tõ ®Çu c«ng nguyªn, PhËt gi¸o ®·

®­îc tÝn ng­ìng cæ truyÒn tiÕp nhËn, liÒn sau ®ã lµ §¹o gi¸o vµ cuèi cïng lµ Nho gi¸o, tÊt c¶ t¹o

thµnh quan niÖm Tam gi¸o ®ång nguyªn (ba t«n gi¸o cïng ph¸t nguyªn tõ mét gèc) vµ Tam gi¸o

®ång quy (ba t«n gi¸o cïng quy vÒ mét ®Ých). Ng­êi ViÖt Nam nhËn thÊy r»ng, Tam gi¸o tho¹t ®Çu

th× cã vÎ kh¸c nhau, nh­ng nh×n kÜ th× chØ lµ c¸ch diÔn ®¹t kh¸c nhau vÒ cïng mét kh¸i niÖm, v× thÕ

mµ ng­êi ViÖt cÇn ®Õn c¶ ba t«n gi¸o vµ sö dông kÕt hîp chóng víi nhau, hßa quyÖn chóng mét c¸ch

s©u s¾c vµ hîp lÝ. ChÝnh v× vËy, chóng ta nhËn thÊy ng­êi ViÖt häc Nho ®Ó thµnh ng­êi tµi gióp

n­íc, khi gÆp khæ ¶i trÇm lu©n th× khÊn cÇu Trêi, PhËt phï hé, khi bÕ t¾c, èm ®au th× mêi thÇy bãi,

®¹o sÜ t×m bÖnh trÞ tµ…§ã chÝnh lµ sù tiÕp nhËn cã chän läc vµ linh ho¹t kÕt hîp c¸c yÕu tè t«n gi¸o

ngo¹i sinh cña ng­êi ViÖt. Hä ®· khÐo lÐo tiÕp nhËn nh÷ng t­ t­ëng chÝnh cña mçi t«n gi¸o vµ hçn

dung chóng víi nhau, ®ång thêi tÝch hîp víi c¸c tÝn ng­ìng b¶n ®Þa ®Ó t¹o ra nÐt ®Æc tr­ng t«n gi¸o

riªng cña m×nh.

3. Qua nghiªn cøu c¸c truyÖn th¬ N«m, chóng t«i nhËn thÊy v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt thÓ hiÖn

theo ba mèi quan hÖ chÝnh: quan hÖ víi tù nhiªn, quan hÖ víi x· héi vµ quan hÖ trong gia ®×nh.

Chóng t«i xin ®­a ra mÊy kÕt luËn sau:

- V¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt víi m«i tr­êng tù nhiªn: Qua c¸c truyÖn th¬ N«m, c¸ch

øng xö cña ng­êi ViÖt ®· béc lé râ ®Æc tÝnh hßa hîp, chñ ®éng kÐo thiªn nhiªn vÒ phÝa m×nh, vÒ

“phe” m×nh, kÐo thiªn nhiªn xuèng nh­ lµ mét ng­êi b¹n ®Ó më réng t×nh c¶m, hßa víi thiªn nhiªn

®Ó thÓ hiÖn t©m tr¹ng, b¾t ®Çu tõ c¶m høng thiªn nhiªn ®Ó lét t¶ c¶m høng con ng­êi. BÊt cø lùc

l­îng thiªn nhiªn nµo xuÊt hiÖn trong c¸c truyÖn th¬ N«m, dï lµ thiªn thÇn, trêi, s«ng nói, tr¨ng sao,

m­a giã, hoa l¸, chim mu«ng… còng hµm trong nã kh¶ n¨ng trë thµnh m«i tr­êng, ®èi t­îng kÕt

hîp, yÕu tè ph¶n ¸nh ®êi sèng, h×nh nÐt, s¾c ®é t×nh c¶m cña con ng­êi. Vµ nh­ vËy, thiªn nhiªn

hiÖn ra kh«ng ph¶i nh­ mét ®èi träng víi con ng­êi, kh«ng hoµn toµn nh­ mét lùc l­îng huyÒn bÝ,

siªu phµm ®Ó ®iÒu khiÓn cuéc sèng cña con ng­êi mµ hÇu hÕt ®Ó héi nhËp, liªn hÖ lµm bËt lªn thÕ

øng xö cña con ng­êi.

- V¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt trong quan hÖ x· héi: Do lèi sèng träng t×nh nghÜa vµ

tÝnh céng ®ång, ng­êi ViÖt lu«n s½n sµng ®oµn kÕt gióp ®ì lÉn nhau, coi mäi ng­êi trong céng ®ång

nh­ anh chÞ em trong nhµ: tay ®øt ruét xãt, chÞ ng· em n©ng, l¸ lµnh ®ïm l¸ r¸ch… ChÝnh tÝnh céng

®ång vµ triÕt lý träng t×nh nghÜa ®· khiÕn ng­êi ViÖt, ë gãc ®é lµ chñ thÓ giao tiÕp, rÊt träng t×nh

c¶m. Trong quan hÖ giao tiÕp, øng xö trong x· héi, ng­êi ViÖt lu«n tu©n theo nguyªn t¾c t×nh nghÜa.

Ng­êi ViÖt coi träng t×nh c¶m h¬n mäi thø ë ®êi. Trong quan hÖ hµng xãm l¸ng giÒng, b¹n bÌ trong

x· héi, ng­êi ViÖt lu«n gi÷ c¸ch øng xö tèt ®Ñp, nh­ t×nh ruét thÞt. Hä chuéng ®iÒu nh©n, lµm viÖc

nghÜa kh«ng mµng danh lîi vµ nh÷ng ng­êi sèng nh©n nghÜa ®Òu ®­îc thÇn linh hoÆc ng­êi tèt gióp

®ì v­ît qua mäi khã kh¨n ho¹n n¹n, h­ëng h¹nh phóc l©u dµi.

Vèn coi träng t×nh nghÜa, ng­êi ViÖt cã th¸i ®é rÊt râ rµng ®èi víi c¸i xÊu xa, ®éc ¸c. Hä c¨m

ghÐt nh÷ng ng­êi lµm ®iÒu h¹i nh©n, lu«n phñ nhËn c¸i xÊu, h­íng vÒ ®iÒu thiÖn ®iÒu nh©n. Nh­ng

bªn c¹nh ®ã, trªn nÒn t¶ng lÊy t×nh nghÜa ®Ó ®èi ®·i víi nhau trong øng xö, ng­êi ViÖt l¹i kh«ng

thiÕu lßng khoan dung, khoan thø cho nh÷ng kÎ lµm ®iÒu ¸c bëi hä quan niÖm cÇn tu nh©n tÝch ®øc.

Khoan dung còng lµ mét biÓu hiÖn cña viÖc thùc hµnh triÕt lý nghÜa t×nh.

- V¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt trong quan hÖ gia ®×nh: Cã thÓ thÊy r»ng c¸i cèt lâi cña

mèi quan hÖ trong gia ®×nh, víi hä hµng, hµng xãm l¸ng giÒng… cña ng­êi ViÖt ®Òu x©y dùng trªn

c¬ së lÊy t×nh yªu th­¬ng lµm c¬ së cho c¸ch xö thÕ. Chóng ta vÉn nãi : t×nh cha con, t×nh mÑ con,

t×nh chång vî, t×nh anh em, t×nh bµ con th©n thuéc, t×nh hµng xãm l¸ng giÒng… TÊt c¶ ®Òu ®­îc b¾t

®Çu b»ng ch÷ t×nh, cho dï th©n s¬ cã kh¸c nhau. Tõ t×nh ®­a ®Õn nghÜa. T×nh tr­íc nghÜa sau, t×nh

th× s©u mµ nghÜa th× nÆng. T×nh lu«n lu«n g¾n víi nghÜa cho nªn gép l¹i mµ gäi lµ t×nh nghÜa. Trong

quan hÖ cha mÑ - con c¸i, ng­êi ViÖt ®Æc biÖt ®Ò cao tÝnh hiÕu th¶o. Riªng trong bæn phËn vµ t×nh

c¶m cña mét ng­êi con, ng­êi ViÖt rÊt coi träng ch÷ hiÕu. Do chÞu ¶nh h­ëng s©u s¾c cña Nho gi¸o,

ng­êi ViÖt ®Æt nÆng vÊn ®Ò hiÕu kÝnh tøc lµ kh«ng lµm tr¸i lêi, tr¸i víi mong muèn cña cha mÑ,

nh­ng ng­êi ViÖt l¹i mÒm hãa ch÷ hiÕu, ®­a nã ra khái khu«n khæ cøng nh¾c cña Nho gi¸o b»ng

t×nh c¶m ch©n thËt vµ méc m¹c cña ng­êi lµm con: tõ con ruét ®Õn con d©u, tÊt th¶y ®Òu hÕt lßng

yªu th­¬ng, hiÕu th¶o víi cha mÑ. §· lµ ng­êi trong gia ®×nh th× ®Òu hÕt lßng yªu th­¬ng vµ lµm mäi

®iÒu cho nhau h¹nh phóc. Bªn c¹nh ®ã, t×nh c¶m vî chång vµ t×nh yªu ®«i løa còng ®Æc biÖt ®­îc

quan t©m. Ng­êi ViÖt nhÊn m¹nh ®Õn sù thñy chung son s¾t cña t×nh c¶m Êy, coi ®ã lµ th­íc ®o gi¸

trÞ kh«ng nh÷ng ®o t×nh c¶m mµ cßn ®o c¶ nh©n c¸ch cña ng­êi trong cuéc. Nh÷ng con ng­êi chung

thñy tr­íc sau nh­ nhÊt th× dï cã ph¶i chÞu ®ùng mu«n vµn gian khæ, cuèi cïng ®Òu ®­îc h­ëng

h¹nh phóc trong sù sum vÇy, ®oµn tô. Trong quan hÖ vî chång, hay trong t×nh yªu ®«i løa, ng­êi

ViÖt lu«n ca ngîi sù chung thñy s¾t son, lªn ¸n sù tr¸o trë, béi b¹c.

4. §Þnh h­íng cña luËn v¨n lµ tiÕp cËn truyÖn th¬ N«m cña ng­êi ViÖt qua ng¶ ®­êng v¨n hãa, l¹i

h¹n chÕ trong ph¹m vi v¨n hãa øng xö, thÕ nªn chóng t«i ®· lÊy t­ liÖu h¹n hÑp trong mét sè truyÖn

th¬ N«m, vµ cè g¾ng chØ ra thÕ øng xö cña ng­êi ViÖt trong c¸c mèi quan hÖ víi tù nhiªn, x· héi vµ

gia ®×nh. TÊt nhiªn, do vèn kiÕn thøc vÒ v¨n hãa cßn h¹n chÕ, l¹i bã buéc trong ph¹m vi tµi liÖu lµ

h¬n vµi m­¬i truyÖn th¬ N«m, do thêi gian nghiªn cøu cã h¹n, nªn chóng t«i ch­a thÓ ®Ò cËp ®Õn

c¸c thÕ øng xö kh¸c cña ng­êi ViÖt nh­: c¸ch thøc giao tiÕp tÕ nhÞ, phong phó trong hÖ thèng x­ng

h«, thãi quen ­a quan s¸t, ®¸nh gi¸…

DÉu cßn nhiÒu h¹n chÕ nh­ thÕ nh­ng chóng t«i còng ®· cè g¾ng hÕt søc ®Ó lµm râ ®­îc nÐt

næi bËt cña v¨n hãa øng xö ng­êi ViÖt qua mét sè truyÖn th¬ N«m lµ nguyªn t¾c øng xö träng t×nh

nghÜa trong quan hÖ x· héi vµ c¶ trong quan hÖ gia ®×nh, lu«n sèng thñy chung son s¾t, khoan dung

khoan thø víi nhau vµ rÊt yªu thiªn nhiªn, hßa hîp víi thiªn nhiªn… Chóng t«i mong muèn r»ng,

luËn v¨n nµy còng gãp Ých phÇn nµo trong viÖc nh¾c nhí ®Õn nh÷ng truyÒn thèng øng xö tèt ®Ñp cña

v¨n hãa d©n téc cho thÕ hÖ sau; ®ång thêi còng muèn gãp phÇn giãng lªn håi chu«ng c¶nh b¸o vÒ sù

®i xuèng trong v¨n hãa øng xö ngµy nay, khi mµ lèi sèng thùc dông, tÝnh Ých kØ vµ c¸ nh©n chñ

nghÜa ®ang dÇn dÇn x©m nhËp vµo tõng c¸ nh©n, tõng gia ®×nh. Chóng ta ®ang ë trong giai ®o¹n héi

nhËp víi thÕ giíi trªn tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc, nhÞp ®iÖu cña cuéc sèng v× thÕ còng nhanh h¬n, gÊp g¸p

h¬n vµ c¨ng th¼ng h¬n, do ®ã lèi sèng ch¹y theo ®ång tiÒn còng ph¸t triÓn, quan hÖ gia ®×nh trë nªn

láng lÎo, c¸c thµnh viªn Ýt quan t©m ®Õn nhau h¬n… Nghiªn cøu v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt qua

c¸c truyÖn th¬ N«m còng lµ c¸ch nh×n l¹i vµ tr©n träng víi nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa tèt ®Ñp trong qu¸

khø ®Ó chóng ta, nhÊt lµ thÕ hÖ trÎ ngµy nay, cã ®­îc mét ®iÓm tùa v¨n hãa truyÒn thèng v÷ng ch¾c

b­íc vµo t­¬ng lai mét c¸ch tù tin, v÷ng vµng.

Chóng t«i mong r»ng luËn v¨n nµy sÏ gãp Ých phÇn nµo trong viÖc nghiªn cøu v¨n häc tõ gãc

nh×n v¨n hãa, tõ ®ã kh¼ng ®Þnh ®­îc mét ®iÒu: chóng ta hßa nhËp nh­ng kh«ng hßa tan vµ hoµn toµn

cã thÓ gi÷ g×n, ph¸t huy nh÷ng truyÒn thèng v¨n hãa tèt ®Ñp vµ ®¸ng tù hµo cña d©n téc ViÖt Nam.

TAØI LIEÄU THAM KHAÛO

1. §µo Duy Anh (1998, t¸i b¶n), ViÖt Nam v¨n hãa sö c­¬ng, NXB Tæng hîp §ång Th¸p. 2. TrÇn Thóy Anh (2004), ThÕ øng xö x· héi cæ truyÒn cña ng­êi ViÖt ch©u thæ B¾c bé qua mét

sè ca dao - tôc ng÷, NXB §¹i häc Quèc gia, Hµ Néi.

3. §inh ViÔn TrÝ, §«ng Ph­¬ng Tri, Ngäc Anh dÞch (2003), V¨n hãa giao

tiÕp øng xö (biÕt co biÕt duçi), NXB V¨n hãa th«ng tin.

4. Toan AÙnh (1998), Con ng­êi ViÖt Nam, NXB TP.HCM.

5. Toan AÙnh (1991), Con ng­êi ViÖt Nam: phong tôc cæ truyÒn, NXB TP.HCM.

6. Toan AÙnh (2000), T×m hiÓu phong tôc cæ truyÒn ViÖt Nam qua nÕp cò gia ®×nh, NXB V¨n

nghÖ.

7. Toan AÙnh (2002), V¨n hãa ViÖt Nam - Nh÷ng nÐt ®¹i c­¬ng, NXB V¨n häc.

8. Toan AÙnh (1997), Vai trß cña v¨n häc d©n gian trong v¨n xu«i hiÖn ®¹i ViÖt Nam, NXB

KHXH.

9. Ban t­ t­ëng v¨n hãa Trung ­¬ng (1998), Tµi liÖu nghiªn cøu nghÞ quyÕt TW khãa VIII, NXB

ChÝnh trÞ Quèc gia.

10. NguyÔn TrÇn B¹t (2005), V¨n hãa vµ con ng­êi, NXB Héi Nhµ V¨n, Hµ Néi. 11. Hoa B»ng (1970), Quan ©m t©n truyÖn (tøc Quan ©m ThÞ KÝnh) xuÊt hiÖn tõ bao giê vµ t¸c gi¶

lµ ai, T¹p chÝ v¨n hãa sè 6.

12. Vò V¨n B»ng (2004), Con ng­êi vµ m«i tr­êng sèng (theo quan niÖm cæ truyÒn vµ hiÖn ®¹i),

NXB V¨n hãa th«ng tin.

13. Vò V¨n B»ng (2000), V¨n hãa, ph¸t triÓn vµ con ng­êi ViÖt Nam, NXB TP.HCM 2000. 14. NguyÔn Träng B¸u s­u tÇm vµ biªn so¹n (2005), TruyÖn kÓ vµ phong tôc, NXB Gi¸o dôc. 15. Lª ThÞ Bõng (1998), T©m lÝ häc øng xö, NXB Gi¸o dôc, Hµ Néi. 16. L¹i Ngäc Cang kh¶o thÝch vµ giíi thiÖu (1960), S¬ kÝnh t©n trang, NXB V¨n hãa. 17. L¹i Ngäc Cang kh¶o thÝch vµ giíi thiÖu (1978), M· Phông - Xu©n H­¬ng, NXB V¨n hãa 18. L¹i Ngäc Cang kh¶o thÝch vµ giíi thiÖu (2000), V¨n hãa vµ ng«n ng÷ giao tiÕp cña ng­êi ViÖt,

NXB V¨n hãa th«ng tin.

19. NguyÔn ThÞ ChiÕn (1993), H×nh t­îng nh©n vËt phô n÷ trong truyÖn N«m tµi tö giai nh©n,

LuËn ¸n PTS.KH Ng÷ v¨n, Tr­êng §HTH, Hµ Néi.

20. §oµn V¨n Chóc (1997), X· héi häc v¨n hãa, NXB V¨n hãa Th«ng tin vµ ViÖn V¨n häc, Hµ Néi. 21. NguyÔn ViÕt Chøc chñ biªn (2002), V¨n hãa øng xö cña ng­êi Hµ Néi víi m«i tr­êng thiªn

nhiªn, NXB V¨n hãa th«ng tin.

22. Lª V¨n Ch­ëng (1999), C¬ së v¨n hãa ViÖt Nam, NXB TrÎ, Tp. HCM. 23. Chu Xu©n Diªn (2004), MÊy vÊn ®Ò v¨n hãa vµ v¨n hãa d©n téc ViÖt Nam, NXB V¨n nghÖ. 24. Ng« ThÞ Kim Doan biªn so¹n (2004), V¨n hãa lµng x· ViÖt Nam, NXB V¨n hãa th«ng tin. 25. Phan §¹i Do·n (2004), MÊy vÊn ®Ò vÒ v¨n hãa lµng x· ViÖt Nam trong lÞch sö, NXB ChÝnh trÞ

Quèc gia, Hµ Néi.

26. NguyÔn Du (1999), TruyÖn Thóy KiÒu, NXB VHTT, Hµ Néi.

27. NguyÔn TiÕn Dòng chñ biªn (2005), V¨n hãa ViÖt Nam th­êng thøc, NXB V¨n hãa d©n téc. 28. Ph¹m Vò Dòng (1996), V¨n hãa giao tiÕp, NXB VHTT, Hµ Néi. 29. §inh Xu©n Dòng (2004), MÊy c¶m nhËn vÒ v¨n hãa, NXB ChÝnh trÞ quèc gia. 30. §inh Xu©n Dòng (2004), Mèi quan hÖ gi÷a v¨n hãa vµ v¨n häc, NXB ChÝnh trÞ Quèc gia. 31. NguyÔn §¨ng Duy (2004), V¨n hãa ViÖt Nam- ®Ønh cao §¹i ViÖt, NXB Hµ Néi. 32. H÷u §¹t (2000), V¨n hãa vµ ng«n ng÷ giao tiÕp cña ng­êi ViÖt, NXB V¨n hãa Th«ng tin, Hµ

Néi.

33. NguyÔn Kim §Ýnh (1967), L©m Sanh - Xu©n N­¬ng, NXB Chî Lín. 34. NguyÔn Kim §Ýnh (1967), L©m tuyÒn k× ngé (B¹ch Viªn T«n C¸c), NXB Chî Lín. 35. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), S¬ kÝnh t©n trang (Ph¹m Th¸i), NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 36. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), Ph¹m C«ng - Cóc Hoa, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 37. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), Ph¹m C«ng t©n truyÖn, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 38. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), Ph¹m T¶i - Ngäc Hoa, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 39. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), Tèng Ch©n - Cóc Hoa, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 40. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), Tho¹i Khanh - Ch©u TuÊn, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 41. NguyÔn Kim §Ýnh(1960), TruyÖn Ph¹m T¶i - Ngäc Hoa, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 42. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), TruyÖn Phan TrÇn, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 43. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), V¨n ch­¬ng ch÷ N«m, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa. 44. NguyÔn Kim §Ýnh (1960), V¨n ch­¬ng NguyÔn Tr·i, NXB V¨n hãa ViÖn V¨n hãa 1960. 45. T¹ §øc (1989), T×nh yªu trai g¸i ViÖt x­a: truyÒn thuyÕt, lÞch sö, v¨n hãa, NXB Tù nhiªn. 46. T¹ §øc (1973), Nguån gèc v¨n hãa ViÖt Nam, NXB Nguån s¸ng. 47. NguyÔn Ph¹m Hïng (2001), Trªn hµnh tr×nh v¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam, NXB §¹i häc Quèc

gia, Hµ Néi.

48. Lª Nh­ Hoa chñ biªn (2002), V¨n hãa øng xö c¸c d©n téc ViÖt Nam, NXB V¨n hãa Th«ng tin,

Hµ Néi.

49. KiÒu Thu Ho¹ch (1991), Thi ph¸p truyÖn N«m, T¹p chÝ v¨n hãa d©n gian sè 3. 50. KiÒu Thu Ho¹ch (1996), TruyÖn N«m b×nh d©n cña ng­êi ViÖt, lÞch sö h×nh thµnh vµ b¶n chÊt thÓ lo¹i, LuËn ¸n PTS Khoa häc Ng÷ v¨n, Tr­êng §HKHXH vµ Nh©n v¨n, Hµ Néi. 51. TrÇn Quang Huy (2002), ThÓ tµi tµi tö giai nh©n" trong truyÖn th¬ N«m ViÖt Nam, T¹p chÝ v¨n

hãa sè 12.

52. TrÇn §×nh H­îu (1995), §Õn hiÖn ®¹i tõ truyÒn thèng, NXB V¨n hãa, Hµ Néi. 53. TrÇn §×nh H­îu (1998), Nho gi¸o vµ v¨n häc ViÖt Nam trung cËn ®¹i, NXB Gi¸o dôc. 54. §inh ThÞ Khang (1998), ¶nh h­ëng PhËt gi¸o trong truyÖn N«m Quan ©m ThÞ KÝnh, T¹p chÝ

v¨n hãa sè 8.

55. NguyÔn Xu©n KÝnh (2003), Con ng­êi, m«i tr­êng vµ v¨n hãa, NXB KHXH, Hµ Néi. 56. Lª §×nh Kþ (1998), TruyÖn KiÒu vµ v¨n hãa nghÜa t×nh ViÖt Nam, T¹p chÝ V¨n hãa sè 12. 57. V.I.Lenin toµn tËp (1970), tËp 29, tr119-120, NXB Sù thËt. 58. §Æng Thanh Lª (1968), Nh©n vËt phô n÷ qua mét sè truyÖn N«m, T¹p chÝ V¨n hãa sè 213. 59. §Æng Thanh Lª (1979), TruyÖn KiÒu vµ thÓ lo¹i truyÖn N«m, NXB KHXH. 60. Thanh Lª (2005), Hµnh trang v¨n hãa, NXB Khoa häc X· héi, Hµ Néi.

61. NguyÔn Léc (1978), V¨n häc ViÖt Nam nöa cuèi thÕ kØ XVIII - nöa ®Çu thÕ kØ XIX, NXB §H

vµ THCN, Hµ Néi

62. §Æng V¨n Lung (2004), V¨n hãa th¸nh mÉu, NXB V¨n hãa th«ng tin. 63. K.Mark, F.Engels toµn tËp (1986), tËp 3, tr49-50, NXB Sù thËt. 64. Mayor. F (1994), Ban ®Çu vµ cuèi cïng lµ v¨n hãa, T¹p chÝ Ng­êi ®­a tin Unesco, sè 10. 65. Lª ThÞ Hång Minh (2002), Ng«n ng÷ nh©n vËt trong truyÖn th¬ N«m b¸c häc, LuËn ¸n TiÕn sÜ

Ng÷ v¨n, Tr­êng §HSP Tp. HCM.

66. Lª Hoµi Nam (1960), Ph¹m T¶i Ngäc Hoa - mét truyÖn N«m khuyÕt danh cã gi¸ trÞ, T¹p chÝ

v¨n hãa sè 8.

67. Hoµng Nam (2002), §Æc tr­ng v¨n hãa c¸c d©n téc ViÖt Nam, NXH V¨n hãa d©n téc. 68. Phan Ngäc (2005), viÖn v¨n hãa, Mét thøc nh©n vÒ v¨n hãa ViÖt Nam, NXB V¨n hãa th«ng tin

2005.

69. Phan Ngäc (1998), B¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam, NXB V¨n hãa th«ng tin. 70. TrÇn NghÜa (1962), Vµi ý kiÕn vÒ truyÖn Phan TrÇn, T¹p chÝ v¨n hãa sè 10. 71. TrÇn NghÜa (1970), Gãp phÇn t×m hiÓu quan niÖm v¨n dÜ t¶i ®¹o trong v¨n häc cæ ViÖt Nam,

T¹p chÝ v¨n hãa sè 2.

72. TrÇn ViÖt Ng÷ s­u tÇm (1972), TruyÖn N«m khuyÕt danh Tho¹i Khanh Ch©u TuÊn, NXB Phæ

th«ng, Hµ Néi.

73. Bïi V¨n Nguyªn (1960), TruyÖn N«m khuyÕt danh, mét hiÖn t­îng ®Æc biÖt cña v¨n häc ViÖt

Nam, T¹p chÝ v¨n hãa sè 7.

74. M.O.Kosien, L¹i Cao Nguyªn dÞch (2005), S¬ yÕu lÞch sö v¨n hãa nguyªn thñy, NXB KHXH. 75. Vò Ngäc Phan (1998), Tôc ng÷ ca dao d©n ca ViÖt Nam, NXB Khoa häc X· héi, Hµ Néi. 76. Lª V¨n Qu¸n (2007), V¨n hãa øng xö truyÒn thèng cña ng­êi ViÖt, NXB V¨n hãa th«ng tin,

Hµ Néi.

77. §Æng §øc Siªu (2004), V¨n hãa cæ truyÒn ph­¬ng §«ng (Trung Quèc), NXB Gi¸o dôc. 78. Phan C«n S¬n (2002), V¨n hãa phong tôc ViÖt Nam, NXB V¨n hãa d©n téc. 79. NguyÔn H÷u S¬n (1995), TruyÖn N«m - nguån gèc vµ b¶n chÊt thÓ lo¹i, T¹p chÝ v¨n hãa d©n

gian sè 2.

80. TrÇn §×nh Sö (2005), Thi ph¸p v¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam, NXB §HQG Hµ Néi. 81. Phan Minh Th¶o (2003), NghÖ thuËt øng xö cña ng­êi ViÖt, NXB V¨n hãa Th«ng tin. 82. Bïi Duy T©n (1998), V¨n häc ch÷ N«m - tinh hoa s¸ng t¹o cña v¨n hãa cæ ®iÓn ViÖt Nam thêi

trung ®¹i, Sè 8.

83. Hå B¸ Th©m (2003), V¨n hãa Nam bé vÊn ®Ò vµ ph¸t triÓn, NXB V¨n hãa Th«ng tin. 84. TrÇn Ngäc Thªm (1999), C¬ së v¨n hãa ViÖt Nam, NXB Gi¸o dôc, HCM. 85. TrÇn Ngäc Thªm chñ biªn (2004), V¨n hãa häc vµ v¨n hãa ViÖt Nam, NXB §¹i häc S­ Ph¹m,

Tp. HCM.

86. TrÇn Nho Th×n (2003), V¨n häc trung ®¹i ViÖt Nam d­íi gãc nh×n v¨n hãa, NXB Gi¸o Dôc, Hµ

Néi.

87. Ng« §øc ThÞnh (2004), V¨n hãa vïng vµ ph©n vïng v¨n hãa ë ViÖt Nam, NXB V¨n hãa th«ng

tin.

88. NguyÔn TÊt ThÞnh (2006), Bµn vÒ v¨n hãa øng xö cña ng­êi ViÖt Nam, NXB Phô n÷. 89. NguyÔn §øc Tån (2002, T×m hiÓu ®Æc tr­ng v¨n hãa d©n téc cña ng«n ng÷ vµ t­ duy ë ng­êi

ViÖt trong sù so s¸nh víi nh÷ng d©n téc kh¸c, NXB §HQG Hµ Néi.

90. §Æng H÷u Toµn vµ nh÷ng ng­êi kh¸c (2005), C¸c nÒn v¨n hãa thÕ giíi (tËp 1: Ph­¬ng §«ng),

Tõ ®iÓn b¸ch khoa.

91. Bïi ThiÕt (2000), C¶m nhËn vÒ v¨n hãa, ViÖn V¨n Hãa vµ NXB V¨n hãa Th«ng tin, Hµ Néi. 92. D­¬ng Ái Thô, NguyÔn Kim H¹nh s­u tÇm vµ giíi thiÖu (2004), Gi¸o dôc truyÒn thèng v¨n hãa

gia ®×nh cæ x­a, NXB V¨n hãa Th«ng tin, Hµ Néi.

93. §ç ThÞ Minh Thuý (1996), Mèi quan hÖ gi÷a v¨n hãa vµ v¨n häc, LuËn ¸n PTS Khoa häc Ng÷

v¨n, Tr­êng §HKHXH vµ Nh©n v¨n, Hµ Néi.

94. §inh Gia ThuyÕt (®Ýnh chÝnh vµ chó thÝch) (1956), BÝch C©u k× ngé, NXB T©n ViÖt, Sµi Gßn. 95. NguyÔn Tµi Th­ (1993), LÞch sö t­ t­ëng ViÖt Nam tËp 1, NXB KHXH, Hµ Néi. 96. NguyÔn Huy Tù, NguyÔn ThiÖn (1978), TruyÖn Hoa Tiªn, NXB V¨n häc. 97. ViÕt Thùc s­u tÇm vµ biªn so¹n (2003), NÕp sèng t×nh c¶m ng­êi ViÖt, NXB Lao §éng, Hµ Néi. 98. Lª Ngäc Trµ (2001), V¨n hãa ViÖt Nam, ®Æc tr­ng vµ c¸ch tiÕp nhËn, NXB Gi¸o dôc. 99. Mai Tr©n (1960), NhÞ ®é mai, T¹p chÝ v¨n hãa sè 8. 100. Méng TuyÕt (1978), Nhí l¹i qu¸ tr×nh ph¸t hiÖn vµ c«ng bè truyÖn N«m Song Tinh BÊt D¹,

T¹p chÝ v¨n hãa sè 1.

101. NguyÔn Quang Vinh (1972), TruyÖn th¬ Lôc V©n Tiªn víi v¨n hãa d©n téc, T¹p chÝ v¨n hãa sè

4.

102. Ph¹m Khoa V¨n, NÕp sèng t×nh c¶m ng­êi ViÖt, NXB Lao §éng, Hµ Néi. 103. Lª TrÝ ViÔn (2001), §Æc tr­ng v¨n häc trung ®¹i, NXB V¨n nghÖ Tp. HCM. 104. Ph¹m Th¸i ViÖt chñ biªn (2004), §¹i c­¬ng vÒ v¨n hãa ViÖt Nam, NXB V¨n hãa - Th«ng tin,

Hµ Néi.

105. Lª Xu©n Vò (2003), Lêi nãi trong v¨n hãa giao tiÕp, NXB Thanh niªn. 106. TrÇn Quèc V­îng chñ biªn (2000), C¬ së v¨n hãa ViÖt Nam, NXB Gi¸o Dôc, Hµ Néi. 107. TrÇn Quèc V­îng (2000), V¨n hãa ViÖt Nam - T×m tßi vµ suy ngÉm, NXB VHDT vµ T¹p chÝ

V¨n hãa NghÖ thuËt, Hµ Néi.

108. TrÇn Quèc V­îng (2005), M«i tr­êng, con ng­êi vµ v¨n hãa, NXB V¨n hãa Th«ng tin. 109. TrÇn Quèc V­îng chñ biªn (1996), V¨n hãa häc ®¹i c­¬ng vµ c¬ së v¨n hãa ViÖt Nam, NXB

KHXH Hµ Néi.

110. TrÇn Quèc V­îng chñ biªn (1996), V¨n hãa - Kh¸i niÖm vµ thùc tiÔn, NXB KHXH Hµ Néi. 111. TrÇn Quèc V­îng chñ biªn (1996), V¨n hãa - Lèi sèng víi m«i tr­êng, NXB

KHXH Hµ Néi.

®a 112. TrÇn Quèc V­îng chñ biªn (1996), V¨n hãa míi ViÖt Nam - Sù thèng nhÊt vµ

d¹ng, NXB KHXH Hµ Néi 1996.

113. NguyÔn ThÞ Thanh Xu©n kh¶o ®Ýnh, phiªn ©m vµ chó thÝch (1984), TruyÖn Song Tinh, NXB

V¨n nghÖ Tp. HCM.

114. TruyÖn N«m khuyÕt danh Lý C«ng, NXB V¨n häc, 1994. 115. TruyÖn NhÞ §é Mai, NXB §H vµ THCN, 1988.

116. TruyÖn N«m khuyÕt danh Phan TrÇn, NXB V¨n nghÖ Tp. HCM vµ Héi nghiªn cøu vµ gi¶ng

d¹y V¨n häc Tp. HCM, 1998.

117. TruyÖn N«m khuyÕt danh Ph¹m T¶i Ngäc Hoa, NXB V¨n nghÖ Tp. HCM vµ Héi nghiªn cøu vµ

gi¶ng d¹y V¨n häc Tp. HCM, 1998.

118. TruyÖn N«m khuyÕt danh Ph¹m C«ng Cóc Hoa, NXB ThÕ giíi, 2001. 119. TruyÖn N«m khuyÕt danh Tèng Tr©n Cóc Hoa, NXB V¨n nghÖ Tp. HCM vµ Héi nghiªn cøu

vµ gi¶ng d¹y V¨n häc Tp. HCM, 1998.