Luận văn Thạc sĩ Văn học: Hiện thực trong tác phẩm tiêu biểu của Mark Twain

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM TP.HOÀ CHÍ MINH -------------------------

NGUYEÃN THÒ KIM THOA

HIEÄN THÖÏC TRONG TAÙC PHAÅM

TIEÂU BIEÅU CUÛA MARK TWAIN

LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ VAÊN HOÏC

Thaønh phoá Hoà Chí Minh - 2007

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM TP.HOÀ CHÍ MINH --------------------------------

NGUYEÃN THÒ KIM THOA

HIEÄN THÖÏC TRONG TAÙC PHAÅM

TIEÂU BIEÅU CUÛA MARK TWAIN

Chuyeân ngaønh: Vaên hoïc nöôùc ngoaøi

Maõ soá: 60 22 30

LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ VAÊN HOÏC

NGÖÔØI HÖÔÙNG DAÃN KHOA HOÏC

TS. NGUYEÃN THÒ ANH THAÛO

Thaønh phoá Hoà Chí Minh - 2007

LêI C¶m ¥N!

T«i xin ch©n thμnh c¸m ¬n Ban Gi¸m hiÖu, Phßng §μo

t¹o Sau §¹i häc Tr−êng ®¹i häc S− ph¹m Tp. Hå ChÝ Minh ®·

t¹o ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho t«i trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp vμ

thùc hiÖn luËn v¨n.

§Æc biÖt, t«i xin bμy tá lßng biÕt ¬n s©u s¾c ®Õn c«

NguyÔn ThÞ Anh Th¶o, ng−êi ®· trùc tiÕp h−íng dÉn nhiÖt t×nh,

tËn t©m vμ cho t«i nh÷ng lêi khuyªn quý b¸u, nh÷ng ®Þnh

h−íng gióp t«i hoμn thμnh luËn v¨n nμy.

Cuèi cïng, t«i xin gëi lßng biÕt ¬n ®Õn Cha, MÑ, ng−êi

th©n vμ b¹n bÌ, nh÷ng ng−êi lu«n quan t©m vμ ®éng viªn t«i

trong suèt qu¸ tr×nh häc tËp vμ thùc hiÖn luËn v¨n nμy.

Häc viªn

NguyÔn ThÞ Kim Thoa

1

Môc lôc më ®Çu.....................................................................................................................2 1. Lý do chän ®Ò tμi ................................................................................................2 2. Môc ®Ých nghiªn cøu ..........................................................................................4 3. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu.....................................................................................5 4. LÞch sö vÊn ®Ò.....................................................................................................5 5. Nh÷ng ®ãng gãp cña luËn v¨n ............................................................................9 6. KÕt cÊu cña luËn v¨n.........................................................................................10 Ch−¬ng 1. HiÖn thùc x· héi .............................................................................11 1.1. Bèi c¶nh x· héi Mü thÕ kû XIX.....................................................................11 1.1.1. ThÕ kû cña sù bμnh tr−íng l·nh thæ........................................................11 1.1.2. T×nh h×nh kinh tÕ chÝnh trÞ Mü thÕ kû XIX.............................................13 1.2. Mark Twain vμ Chñ nghÜa hiÖn thùc Mü thÕ kû XIX ....................................18 1.2.1. Lý luËn chung vÒ chñ nghÜa hiÖn thùc. ...................................................18 1.2.2. Mét sè nÐt chÝnh vÒ chñ nghÜa hiÖn thùc Mü thÕ kû XIX.......................23 1.2.3. Chñ nghÜa hiÖn thùc cña Mark Twain.....................................................28 1.3. Bøc tranh x· héi Mü thÕ kû XIX d−íi ngßi bót cña Mark Twain..................32 1.3.1. T«n gi¸o vμ tr−êng häc ...........................................................................32 1.3.2. X· héi v× ®ång tiÒn..................................................................................37 1.3.3. X· héi tån t¹i chÕ ®é m·i n« hμ kh¾c......................................................39 1.3.4. X· héi cña l−u manh vμ b¹o lùc..............................................................40 1.3.5. Mét sè phong tôc, tËp qu¸n vμ nÕp sèng cña con ng−êi miÒn T©y .........45 Ch−¬ng 2. t©m lý x· héi ...................................................................................51 2.1. T©m lý - tÝnh c¸ch ..........................................................................................51 2.1.1. Kh¸i luËn chung vÒ t©m lý - tÝnh c¸ch ....................................................51 2.1.2. VÊn ®Ò t©m lý - tÝnh c¸ch nh©n vËt trong t¸c phÈm cña Mark Twain .....53 2.2. Ph¶n øng t©m lý cña nh©n vËt tr−íc hiÖn thùc cuéc ®êi ................................55 2.2.1. Hμnh tr×nh t×m vÒ víi thiªn nhiªn ...........................................................57 2.2.2. Cuéc phiªu l−u cña méng t−ëng vμ −íc m¬............................................65 2.3. Mét sè nh©n vËt tiªu biÓu trong t¸c phÈm cña Mark Twain ..........................70 2.3.1. Tom Sawyer ............................................................................................71 2.3.2. Huckle Berry Finn...................................................................................78 2.3.3. Nh©n vËt Jim ...........................................................................................84 Ch−¬ng 3. nghÖ thuËt hμi h−íc cña Mark Twain ...............................89 3.1. Mét sè vÊn ®Ò vÒ ®Æc ®iÓm nghÖ thuËt hμi h−íc cña Mark Twain.................89 3.2. BiÖn ph¸p t¹o tiÕng c−êi cña Mark Twain .....................................................93 3.2.1. T−¬ng ph¶n .............................................................................................93 3.2.2. BiÖn ph¸p nh¹i .........................................................................................98 3.3. NghÖ thuËt dÉn truyÖn ®Æc s¾c .....................................................................103 kÕt LuËn .............................................................................................................115 Tμi liÖu tham kh¶o.......................................................................................118 phô lôc

2

Më ®Çu

1. Lý do chän ®Ò tμi

Tr−íc hÕt cã thÓ thÊy vÞ trÝ cña Mark Twain (1835 - 1910) - bót danh cña

Samuel Langhorn Clemens trªn v¨n ®μn thÕ giíi nãi chung vμ n−íc Mü nãi riªng lμ

hÕt søc quan träng. William Dean Howells, mét tiÓu thuyÕt gia cõ kh«i ®· kh«ng

ngÇn ng¹i nhËn xÐt trªn tê nguyÖt san Atlantic nh− thÕ nμy: "Mark Twain lμ mét

thiªn tμi tr¸c tuyÖt, ng−êi hoμn toμn xøng ®¸ng ®øng vμo hμng ngò nh÷ng nhμ v¨n

lçi l¹c nhÊt". Ng−êi ta còng ®¸nh gi¸ Mark Twain lμ nhμ v¨n lín ®Çu tiªn cña miÒn

T©y n−íc Mü vμ thμnh c«ng cña «ng thÓ hiÖn sù th¾ng lîi cña miÒn viÔn T©y d©n

gian ®èi víi c¸c Salon v¨n häc ë Boston. Cã thÓ nãi, Mark Twain lμ mét nhμ c¸ch

t©n lín, «ng ®· “kh¸m ph¸ l¹i ng«n ng÷ Anh - thø cã tÇm quan träng kh«ng chØ víi

n−íc Mü mμ cßn víi n−íc Anh trong mét giai ®o¹n lÞch sö nhÊt ®Þnh” [29, tr.932].

Ernest Hemingway qua cuéc ®èi tho¹i trong Nh÷ng ngän ®åi xanh ch©u Phi ®· nhËn

xÐt: "Nh÷ng nhμ v¨n giái lμ Henry Jame, Stephen Crane vμ Mark Twain. §Êy kh«ng

ph¶i lμ thø tù giái cña hä. Kh«ng cã thø tù cho nh÷ng nhμ v¨n giái. Mark Twain lμ

nhμ v¨n hμi h−íc. Nh÷ng ng−êi kh¸c t«i kh«ng biÕt. NÒn v¨n ch−¬ng hiÖn ®¹i Mü

®Òu tho¸t thai tõ quyÓn Huckle Berry Finn cña Mark Twain (…). §Êy lμ cuèn s¸ch

hay nhÊt mμ chóng t«i cã ®−îc. TÊt c¶ v¨n ch−¬ng Mü ®Òu tõ ®ã mμ ra. Kh«ng cã g×

tr−íc ®ã c¶. Vμ kÓ tõ sau Êy còng thÕ" [14, tr.337]. Qua nh÷ng nhËn xÐt trªn, ta thÊy

vÞ trÝ cña Mark Twain trªn v¨n ®μn thÕ giíi vμ ®èi víi tiÕn tr×nh v¨n häc Mü lμ hÕt

søc quan träng. Thêi kú ®Çu lËp quèc, c¸i gäi lμ v¨n häc bao gåm toμn bé c¸c d¹ng

viÕt l¸ch ®−îc ®Þnh gi¸ trong x· héi nh− triÕt häc, lÞch sö, tiÓu luËn, th¬ triÕt luËn,

t«n gi¸o vμ th− tõ. §iÒu khiÕn mét v¨n b¶n mang tÝnh v¨n häc kh«ng phô thuéc vμo

viÖc nã cã h− cÊu hay kh«ng, cã mang h×nh thøc tiÓu thuyÕt hay kh«ng mμ phô

thuéc vμo tÝnh trang nh·, lÒ lèi. Nãi c¸ch kh¸c, "tiªu chuÈn cña nh÷ng g× ®−îc xÕp

vμo v¨n häc lμ hoμn toμn mang tÝnh ý thøc hÖ, viÖc viÕt l¸ch, thÓ hiÖn gi¸ trÞ vμ "gu"

cña mét tÇng líp ®Æc biÖt th× ®−îc xem lμ v¨n häc. Tr¸i l¹i, nh÷ng bμi th¬ tr÷ t×nh

®−êng phè, nh÷ng ¸ng v¨n l·ng m¹n b×nh d©n vμ cã lÏ ngay c¶ kÞch còng kh«ng

®−îc xem lμ v¨n häc [2, tr.12-13]. Quan niÖm nμy ®−îc chÊp nhËn ë Mü, n¬i mμ

ban ®Çu mçi ng−êi di d©n ®Õn phÝa B¾c ®Òu mang trong lßng m×nh h×nh ¶nh mét

3 mÉu quèc vμ dï døt ¸o ra ®i v× lý do nμy hay lý do kh¸c th× nh÷ng ng−êi tha h−¬ng

vÉn h−íng vÒ cè quèc nh− mét niÒm an ñi tinh thÇn tr−íc c¸i hoang s¬, b¹o liÖt cña

vïng ®Êt míi.

§Çu thÕ kû XIX, nhiÒu nhμ v¨n cã khuynh h−íng qu¸ hoa mü, duy c¶m vμ

khoa tr−¬ng, ®ã lμ kÕt qu¶ cña viÖc hä nç lùc chøng tá m×nh còng cã c¸ch viÕt sang

träng, trang nh· nh− Anh. Phong c¸ch cña Mark Twain, tr¸i l¹i dùa trªn tiÕng Mü

b×nh d©n, sèng ®éng, kháe kho¾n ®· lμm cho c¸c nhμ v¨n Mü cã c¸i nh×n míi - mét

sù tr©n träng ®èi víi tiÕng nãi d©n téc. V× thÕ, ®Õn víi c¸c s¸ng t¸c tiªu biÓu cña

Mark Twain lμ ®Õn víi c¸i hay, c¸i ®éc ®¸o, míi l¹, xuÊt hiÖn lÇn ®Çu tiªn trªn v¨n

®μn Mü thÕ kû XIX. Søc hÊp dÉn cña chóng kh«ng chØ n»m ë líp ng«n ng÷ hμi

h−íc, b×nh dÞ, s©u s¾c, ë tÝnh phiªu l−u l«i cuèn dμnh cho mäi løa tuæi mμ cßn tån

t¹i ngay trong tÝnh hiÖn thùc cña mçi thiªn truyÖn. V¨n häc lμ ph¶n ¸nh hiÖn thùc vμ

®èi víi Mark Twain, ph¶n ¸nh thùc tÕ cuéc sèng ®êi th−êng b»ng ng«n ng÷ ®êi

th−êng ®· nh©n gi¸ trÞ ph¶n ¸nh lªn gÊp béi.

NÕu cã thÓ nhËn xÐt kh¸i qu¸t phong c¸ch nghÖ thuËt tiªu biÓu cña Mark

Twain trong mét côm tõ th× côm tõ Êy chØ cã thÓ lμ "tÝnh hμi h−íc, ch©m biÕm". ThËt

vËy, t¸c phÈm nμo cña Mark Twain còng thÓ hiÖn dï trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp mét

giäng v¨n ch©m biÕm dÝ dám, th«ng minh ®Ó t¹o nªn c¸i thÇn th¸i vμ tÝnh c¸ch rÊt

riªng cho nhμ v¨n. Mét c©u hái ®−îc ®Æt ra lμ: ph¶i ch¨ng víi viÖc chän ®Ò tμi "hiÖn

thùc trong t¸c phÈm cña Mark Twain", luËn v¨n ®· ®i chÖch quü ®¹o phong c¸ch

tiªu biÓu cña nhμ v¨n hμi h−íc lín nhÊt n−íc Mü thÕ kû XIX nμy? Thùc ra kh«ng

ph¶i nh− vËy, mäi t¸c gia tõ La Fontaine, MoliÌre ®Õn Xervantex (Cervantes) ®Òu

dïng tiÕng c−êi ®Ó triÖt tiªu thãi xÊu, ®Ó ch©m biÕm, ®¶ ph¸ thãi xÊu cña x· héi.

ChÝnh v× thÕ, mçi t¸c phÈm cña hä ®Òu thùc sù lμ "ngô ng«n" cho cuéc ®êi thùc t¹i.

§äc s¸ng t¸c cña Mark Twain, ta thÊy ®©u chØ cã tiÕng c−êi th«ng minh hãm hØnh;

mÆt bªn kia cña chÊt tiÕu l©m lμ bén bÒ nh÷ng tr¨n trë, suy t−, day døt kh«n ngu«i

cña lßng ng−êi vÒ hiÖn thùc cuéc sèng. ChÝnh tÝnh chÊt hiÖn thùc Êy ®· lμm cho c©u

chuyÖn hμi h−íc cña Mark Twain thªm s©u s¾c vμ cã duyªn, cã hån h¬n. S¸ng t¸c

ch©n chÝnh råi còng quay vÒ hiÖn thùc, ph¶n ¸nh c¸i hiÖn thùc mμ tr−íc ®©y ®· tõng

lμ t− liÖu trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp cña nã. §ã chÝnh lμ mét hμnh tr×nh mμ bÊt cø nhμ

4 v¨n hiÖn thùc nμo còng ph¶i dÊn th©n vμ tu©n thñ. §èi víi Mark Twain, viÕt kh«ng

chØ ®Ó tr¶i nghiÖm mμ cßn ®Ó t¸i hiÖn cuéc sèng nh− nã vèn cã b»ng ng«n ng÷ cña

nô c−êi, cña tr¸i tim vμ khèi ãc. §iÒu t¹o nªn chÊt men say hÊp dÉn ng−êi ®äc ë tiÓu

thuyÕt Mark Twain ®©u ®¬n thuÇn lμ tÝnh gi¶i trÝ cña nã. Mçi thiªn truyÖn cña «ng

më ra cho ng−êi ®äc mét sù nhËn thøc s©u s¾c vÒ thÕ giíi hiÖn thùc mμ «ng ®ang cè

g¾ng ph¬i bμy. Cã thÓ nhËn thÊy, nÕu nghÖ thuËt hμi h−íc mang ®Õn sù næi tiÕng cho

Mark Twain th× chÊt hiÖn thùc chÝnh lμ ®iÓm s¸ng lμm nªn gi¸ trÞ nh©n v¨n s©u s¾c

cho mçi t¸c phÈm. §ã còng chÝnh lμ lý do v× sao luËn v¨n tËp trung nghiªn cøu hiÖn

thùc trong t¸c phÇm Mark Twain. Nh− vËy, hiÖn thùc qua ngßi bót hμi h−íc vμ cèt

truyÖn phiªu l−u m¹o hiÓm thùc sù lμ mét ®Ò tμi cuèn hót. Nghiªn cøu hiÖn thùc

trong mét sè t¸c phÈm cña nhμ v¨n v× thÕ sÏ kh¸m ph¸ ra ®−îc b¶n chÊt cuéc sèng

mu«n mμu mu«n vÎ cña x· héi Mü thÕ kû XIX, nhÊt lμ ë nh÷ng vïng xa x«i hoang

d· däc dßng s«ng Mississippi, ®ång thêi kh¸m ph¸ ra c¸i míi l¹, ®éc ®¸o trong

phong c¸ch s¸ng t¸c cña nhμ v¨n còng nh− toμn bé tinh thÇn nh©n ®¹o vμ phª ph¸n

cña mçi t¸c phÈm.

2. Môc ®Ých nghiªn cøu

Nghiªn cøu hiÖn thùc trong t¸c phÈm cña Mark Twain tr−íc hÕt lμ nghiªn cøu

toμn bé bøc tranh ®êi sèng vμ hiÖn thùc x· héi Mü thÕ kû XIX, t×m hiÓu nh÷ng nÐt

tiªu biÓu cuéc sèng cña con ng−êi trong m«i tr−êng mμ nã hiÖn h÷u, ph¶n ¸nh

nh÷ng vÊn ®Ò cña x· héi, con ng−êi Mü trong bèi c¶nh ®Æc thï cña giai ®o¹n më

réng l·nh thæ vÒ phÝa T©y cña thÕ kû XIX. Th«ng qua nh÷ng t¸c phÈm ®Ønh cao lμm

nªn tªn tuæi s¸ng chãi cña Mark Twain nh− Cuéc sèng trªn dßng Mississippi (Life

on Mississippi, 1883), Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer (The adventures of

Tom Sawyer, 1876) vμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn (The

adventures of Huckle Berry Finn, 1884) chóng t«i tËp trung kh¶o s¸t cuéc sèng cña

x· héi miÒn T©y bªn dßng Mississippi cïng víi bao nÕp sèng, v¨n hãa, phong tôc

tËp qu¸n còng nh− t©m lý, t×nh c¶m cña con ng−êi n¬i ®©y. Nghiªn cøu hiÖn thùc x·

héi Mü thÕ kû XIX kh«ng ®¬n thuÇn lμ xem xÐt, m« t¶ vμ t¸i hiÖn hiÖn thùc nh− lμ

nh÷ng ®èi t−îng mang tÝnh sù kiÖn hay yÕu tè lÞch sö. BÒ s©u cña chñ nghÜa hiÖn

thùc ph¶i n»m ë chç kh¸m ph¸ ra hiÖn thùc t©m lý, tÝnh c¸ch cña con ng−êi sèng

5 trong thêi ®¹i ®ã, ph¶n ¸nh s©u s¾c thÕ giíi néi t©m cña con ng−êi tr−íc hiÖn thùc

bao la cña cuéc sèng. Nãi c¸ch kh¸c, th«ng qua c¸i nh×n néi c¶m, hiÖn thùc ®−îc

khóc x¹ vμ ®−îc ph¶n ¸nh s©u s¾c h¬n, ch©n thËt h¬n vμ sèng ®éng h¬n c¸i hiÖn thùc

bÒ næi cña x· héi. Trong nh÷ng t¸c phÈm trªn cña Mark Twain, c¸c nh©n vËt chÝnh

cña Mark Twain hÇu nh− lμ thiÕu nhi, c¸i nh×n trong s¸ng, ng©y th¬ cña chóng lμ

®iÒu kiÖn gióp cho nhμ v¨n cã thÓ ph¶n ¸nh ch©n thùc cuéc sèng. Nh− vËy, ®êi sèng

x· héi Mü thÕ kû XIX mμ nhÊt lμ x· héi miÒn T©y bªn dßng Mississippi vμ ®êi sèng

t©m lý cña con ng−êi n¬i ®©y chÝnh lμ ®èi t−îng mμ chóng t«i muèn t¸i hiÖn ®Ó cã

c¸i nh×n toμn vÑn vμ s©u s¾c vÒ nã. Tuy nhiªn, nÕu chØ xem xÐt vμ nh×n nhËn t¸c

phÈm cña Mark Twain nh− mét biªn niªn sö ph¶n ¸nh hiÖn thùc x· héi Mü th× ®ã

qu¶ lμ mét thiÕu sãt lín. Bá qua yÕu tè hμi h−íc vμ ch©m biÕm, tÝnh hiÖn thùc trong

t¸c phÈm sÏ mÊt ®i gi¸ trÞ ph¶n ¸nh s©u s¾c, th©m cay cña nã; vμ nh− thÕ, còng sÏ bá

qua phong c¸ch s¸ng t¸c ®Æc s¾c, tiªu biÓu cña nhμ v¨n hμi h−íc lín nhÊt n−íc Mü

nμy. Víi lý do ®ã, chóng t«i sÏ nghiªn cøu chñ ®Ò hiÖn thùc trong mét sè t¸c phÈm

tiªu biÓu cña «ng dùa trªn sù quy chiÕu vμ t−¬ng hç cña c¸c phong c¸ch vμ khuynh

h−íng nghÖ thuËt ®Æc tr−ng cho t¸c gi¶. §ã lμ chÊt miÒn (local color), chÊt trμo

phóng (humor) vïng biªn giíi vμ chÊt phiªu l−u truyÒn thèng cña d©n téc Mü. C¸c

t¸c phÈm tiªu biÓu cña «ng mμ chóng t«i tËp trung nghiªn cøu bao gåm Cuéc sèng

trªn dßng Mississippi, Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer vμ Nh÷ng cuéc phiªu

l−u cña Huckle Berry Finn.

3. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu

Trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu,chóng t«i sö dông tæng hîp nhiÒu ph−¬ng ph¸p cña

ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu v¨n häc: ph−¬ng ph¸p so s¸nh, ph−¬ng ph¸p thèng kª hÖ

thèng, ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch ®èi chiÕu, ph−¬ng ph¸p lÞch sö x· héi… Trong sè c¸c

ph−¬ng ph¸p trªn, ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch - tæng hîp cã tÇm quan träng hμng ®Çu

trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu cña luËn v¨n.

4. LÞch sö vÊn ®Ò

Mark Twain lμ nhμ v¨n quen thuéc ®èi víi ®éc gi¶ ViÖt Nam. NhiÒu t¸c phÈm

cña «ng nh− Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer, Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn, VÞ hoμng tö vμ cËu bÐ nghÌo khæ ®· ®−îc dÞch sang tiÕng ViÖt.

6 C¸c b¶n dÞch hiÖn ®ang ®−îc l−u hμnh réng r·i lμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle

Berry Finn - Xu©n Oanh, L−¬ng ThÞ ThËn dÞch, Nhμ xuÊt b¶n V¨n häc, Nh÷ng cuéc

phiªu l−u cña Tom Sawyer do NguyÔn TuÊn Quang dÞch, Hång S©m giíi thiÖu, Nhμ

xuÊt b¶n V¨n hãa Th«ng tin, ¤ng hoμng vμ cËu bÐ nghÌo khæ do Minh Ch©u dÞch,

Nhμ xuÊt b¶n Kim §ång… C¸c häc gi¶ ViÖt Nam còng ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh

nghiªn cøu vÒ Mark Twain vμ sù nghiÖp s¸ng t¸c cña «ng. Nh×n chung, vÊn ®Ò mμ

ng−êi ta quan t©m nhiÒu nhÊt khi nghiªn cøu Mark Twain chÝnh lμ phong c¸ch hμi

h−íc vμ nghÖ thuËt trμo phóng cña nhμ v¨n. Tiªu biÓu nh− ChÊt hμi ë Mark Twain

®¨ng trªn b¸o V¨n nghÖ n¨m 1981 cña Giang T©n. ë bμi viÕt nμy, t¸c gi¶ tËp trung

khai th¸c tÝnh hμi h−íc, tiÕu l©m, th«ng minh, hãm hØnh nh− lμ mét tÝnh c¸ch bÈm

sinh, ¨n s©u vμo trong m¸u thÞt cña Mark Twain. Tuy nhiªn, bμi viÕt dõng l¹i ë møc

®é ph¶n ¸nh nh÷ng mÉu chuyÖn vμ giai tho¹i vui nhén liªn quan ®Õn cuéc ®êi vμ

nh©n c¸ch cña Mark Twain h¬n lμ t×m hiÓu yÕu tè hμi h−íc trong t¸c phÈm cña «ng.

Trong Hμnh tr×nh v¨n häc Mü cña NguyÔn §øc §μn, t¸c phÈm cña Mark Twain

®−îc xÕp vμo dßng v¨n häc ho¹t kª (humour), dïng tiÕng c−êi ®Ó ®¶ kÝch x· héi. ë

®ã, Humour kh«ng ph¶i lμ chñ nghÜa hiÖn thùc nh−ng nã th−êng ®i theo chñ nghÜa

hiÖn thùc hay t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó chñ nghÜa hiÖn thùc ph¸t triÓn. Sù ®ïa cît hμi h−íc

che giÊu nhiÒu ®iÒu quan s¸t. Theo t¸c gi¶ nμy, tiÕng c−êi trong nh÷ng t¸c phÈm

®Ønh cao cña Mark Twain ®· "v−¬n lªn tr×nh ®é hμi h−íc tÇm th−êng, dÔ d·i vμ thùc

sù ®¹t ®Õn tr×nh ®é humour, bao gåm c¶ t×nh th−¬ng vμ chñ nghÜa hiÖn thùc. Nh©n

vËt do t¸c gi¶ dùng lªn kh«ng bao giê chØ lμ nh÷ng bøc biÕm häa, ta c¶m thÊy ®ã lμ

nh÷ng con ng−êi thËt mμ ta yªu mÕn mÆc dï chóng cã nhiÒu nh−îc ®iÓm". XÕp

Mark Twain vμo nhãm nhμ v¨n hμi h−íc, ho¹t kª lμ ®óng nh−ng ch−a ®ñ. Trªn hÕt,

t¸c phÈm cña «ng vÉn lμ tiÕng vang cña chñ nghÜa hiÖn thùc ®−îc khuyÕch ©m b»ng

nh÷ng trμng c−êi trμo léng. VÊn ®Ò hiÖn thùc trong tiÓu thuyÕt cña Mark Twain ®·

®−îc ®Ò cËp ®Õn trong mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu víi nh÷ng cÊp ®é n«ng s©u

kh¸c nhau. Cô thÓ: bμi viÕt Mark Twain trong truyÒn thèng v¨n häc Mü cña t¸c gi¶

§μo Ngäc Ch−¬ng in trong B×nh luËn v¨n häc (1998), Nxb khoa häc x· héi mét lÇn

n÷a kh¼ng ®Þnh Mark Twain lμ nhμ v¨n cña khuynh h−íng hμi h−íc trong v¨n häc

Mü, lμ "t¸c gi¶ ®Çu tiªn bªn kia dßng Mississippi ®· viÕt vÒ miÒn T©y mét c¸ch x¸c

7 thùc vμ ®Çy th©n ¸i. T¸c gi¶ §μo Ngäc Ch−¬ng còng thõa nhËn t¸c phÈm cña Mark

Twain, ®Æc biÖt lμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn ra ®êi khi "tμi n¨ng

cña Mark Twain ph¸t triÓn lªn ®Õn ®Ønh cao trong thÕ kÕt hîp ba dßng ch¶y: khuynh

h−íng chÊt miÒn (local color), tÝnh chÊt vμ truyÒn thèng humour vïng biªn giíi, vμ

®Æc biÖt lμ truyÒn thèng phiªu l−u cña d©n téc nμy vμ cña tiÓu thuyÕt phiªu l−u Mü".

T¸c gi¶ Lª §×nh Cóc víi bμi viÕt "Ngßi bót hiÖn thùc phª ph¸n vμ nghÖ thuËt hμi

h−íc cña Mark Twain" ®¨ng trªn t¹p chÝ V¨n häc sè 3, n¨m 1986 (sau nμy ®−îc

trÝch in trong t¸c phÈm Nh÷ng t¸c gia v¨n häc Mü) ®· nghiªn cøu kÕt hîp chÊt hμi

vμ hiÖn thùc trong mét sè s¸ng t¸c tiªu biÓu cña Mark Twain lμ ¤ng hoμng vμ chó

bÐ ¨n mμy, Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer vμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn. Trong c«ng tr×nh nghiªn cøu nμy, hiÖn thùc ®−îc kh¶o s¸t trªn

nhiÒu b×nh diÖn, tõ cuéc sèng sinh ho¹t, tr−êng häc, nhμ thê, më réng ra ®Æc ®iÓm

toμn c¶nh x· héi Mü nöa cuèi thÕ kû XIX. Nh×n chung, bμi viÕt cña t¸c gi¶ Lª §×nh

Cóc ®Ò cËp ®Õn ba néi dung chÝnh: hiÖn thùc x· héi, t©m lý nh©n vËt vμ bót ph¸p trμo

léng. Tuy nhiªn, bμi viÕt cña «ng khai th¸c vÊn ®Ò hiÖn thùc d−íi gãc ®é x· héi

nhiÒu h¬n lμ t©m lý, tÝnh c¸ch còng nh− thñ ph¸p nghÖ thuËt g©y tiÕng c−êi. T¸c gi¶

Lª Huy B¾c ®· dμnh gÇn hai tr¨m trang viÕt trong c«ng tr×nh nghiªn cøu V¨n häc

Mü ®Ó giíi thiÖu Mark Twain nh−ng h¬n mét nöa trong sè ®ã l¹i viÕt vÒ nghÖ thuËt

trμo phóng, phÇn cßn l¹i t¸c gi¶ tËp trung nhÊn m¹nh nh÷ng ®iÓm chÝnh trong cuéc

®êi, nh©n c¸ch vμ sù nghiÖp s¸ng t¸c cña Mark Twain. TÝnh hiÖn thùc do ®ã kh«ng

®−îc nghiªn cøu d−íi d¹ng mét luËn ®Ò riªng biÖt mμ chØ ®−îc nh¾c ®Õn nh− nh÷ng

m¶ng néi dung mang tÝnh chÊt t¶n m¸c, bæ sung cho kÕt cÊu chÝnh cña bμi viÕt. T¸c

gi¶ Hång S©m trong lêi giíi thiÖu t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer

®· kh¸i qu¸t mét c¸ch kh¸ ®Çy ®ñ nh÷ng néi dung t− t−ëng chÝnh cña t¸c phÈm còng

nh− phong c¸ch kÓ chuyÖn l«i cuèn vμ ng«n ng÷ sinh ®éng giμu h×nh ¶nh cña nhμ

v¨n. §−îc trÝch ®¨ng trong cuèn Phª b×nh, b×nh luËn v¨n häc (Nhμ xuÊt b¶n v¨n

nghÖ) bμi giíi thiÖu cña t¸c gi¶ Hång S©m chñ yÕu tËp trung vμo néi dung t− t−ëng

vμ nghÖ thuËt cña t¸c phÈm. §Ò cËp ®Õn nhiÒu vÊn ®Ò x· héi song t¸c gi¶ Hång S©m

®Æc biÖt quan t©m giíi thiÖu nh÷ng ®Æc ®iÓm t©m lý, tÝnh c¸ch cña c¸c nh©n vËt

trong truyÖn. VÝ dô khi miªu t¶ hiÖn thùc t«n gi¸o cña n−íc Mü thÕ kû XIX, «ng

8 nhËn xÐt: "chØ b»ng vμi nÐt ph¸c häa ®¬n gi¶n, rÊt gän mμ cùc kú sinh ®éng, Mark

Twain ý nhÞ hÐ ra t©m lý kh«ng nh÷ng cña trÎ con mμ cßn cña ng−êi d©n Mü b×nh

th−êng ®èi víi t«n gi¸o" [3, tr.26]. Trªn ®©y lμ mét sè nhËn xÐt chung nhÊt vÒ t×nh

h×nh nghiªn cøu Mark Twain vμ chñ ®Ò hiÖn thùc trong s¸ng t¸c cña «ng ë ViÖt Nam

trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y.

§èi víi giíi nghiªn cøu ë n−íc ngoμi, ®Æc biÖt lμ ë Mü, ng−êi ta dμnh nhiÒu

trang viÕt b×nh phÈm, ®¸nh gi¸ cuéc ®êi vμ sù nghiÖp s¸ng t¸c cña Mark Twain bëi

lÏ h¬n ai hÕt Mark Twain lμ con ng−êi "mang tÝnh c¸ch Mü ®Æc tr−ng nhÊt trong

mçi hμnh vi, cö chØ, lêi nãi vμ suy nghÜ" (Albert B.Paine). Cuèn Ph¸c th¶o v¨n häc

Mü cña Kathryn Vanspan Ckeren (Outline of American Literature) do Lª §×nh Sinh

vμ Hång Ch−¬ng dÞch ®· xÕp Mark Twain vμo hμng ngò nh÷ng nhμ v¨n ®Çu tiªn cña

chñ nghÜa hiÖn thùc, theo ®ã t¸c phÈm cña «ng lμ tiÕng nãi cña sù thËt "lμm næ tung

nh÷ng quy −íc s¸o mßn". Ph¸c th¶o v¨n häc Mü thõa nhËn "hai trμo l−u v¨n häc

chñ yÕu ë Mü thÕ kû XIX hßa quyÖn trong Mark Twain ®ã lμ trμo l−u trμo phóng

vïng biªn c−¬ng vμ v¨n häc mang mμu s¾c ®Þa ph−¬ng". §iÒu ®ã lý gi¶i t¹i sao

trong c¸c t¸c phÈm cña Mark Twain th−êng xuÊt hiÖn h×nh ¶nh nh÷ng ng«i lμng tåi

tμn ë biªn giíi, nh÷ng con ng−êi mang ®Ëm tÝnh c¸ch miÒn T©y, nh÷ng lÒu tr¹i vïng

má c¸ch biÖt víi kh«ng gian ®« thÞ ®−îc miªu t¶ th«ng qua nghÖ thuËt kÓ chuyÖn

tiÕu l©m vμ c−êng ®iÖu ®Õn khã tin. C«ng tr×nh nghiªn cøu Mark Twain: TËp hîp

c¸c bμi b×nh luËn (Mark Twain: A collection of critical essays) do Henry Nash

Smith biªn tËp ®· giíi thiÖu mét c¸ch kh¸ kh¸i qu¸t vμ ®Çy ®ñ phong c¸ch vμ quan

®iÓm s¸ng t¸c cña nhμ v¨n næi tiÕng nμy. Bμi tiÓu luËn phª b×nh cña Van Wyck

Brooks: ChÊt uy-mua cña Mark Twain (Mark Twain's humour) ®· lý gi¶i tiÕng c−êi

ë chiÒu kÝch th©m s©u cña nã, tõ trong truyÒn thèng uy-mua cña vïng biªn thïy xa

x«i ®Õn cuéc sèng kh¾c nghiÖt ®Çy b¹o liÖt cña vïng ®Êt hoang s¬ nμy. Bμi tiÓu luËn

phª b×nh cña Maurice Le Breton: Mark Twain: Mét sù ®¸nh gi¸ (Mark Twain: An

Appreciation) l¹i tËp trung ph©n tÝch chñ nghÜa hiÖn thùc trong c¸c s¸ng t¸c cña nhμ

v¨n Mark Twain. Theo «ng, chñ nghÜa hiÖn thùc ®ã kh«ng dõng l¹i ë nh÷ng h×nh

thøc bÒ ngoμi cña c¸c sù kiÖn, hiÖn t−îng cuéc sèng mμ nã ®i s©u vμo viÖc gi¶i thÝch

sù t¸c ®éng cña ngo¹i c¶nh víi t©m lý, tÝnh c¸ch cña c¸c nh©n vËt. §ã lμ do Mark

9 Twain lu«n "b¾t m×nh ph¶i theo ®uæi sù thÈm vÊn g¾t gao cña b¶n th©n ®èi víi toμn

bé hiÖn thùc réng lín, d÷ déi vμ m·nh liÖt cña miÒn T©y n−íc Mü". Bμi tiÓu luËn

cña Henry Nash Smith: Mét t©m hån lμnh lÆn vμ mét l−¬ng t©m bÞ mÐo mã (A sound

heart and a deformed conscience) ®· miªu t¶ l¹i sù chuyÓn biÕn t©m lý ý thøc cña

c¸c nh©n vËt chÝnh, ®Æc biÖt lμ Huck trong hμnh tr×nh t×m kiÕm tù do cña m×nh. ë

®ã, Mark Twain d−êng nh− chuyÓn m×nh sang ®Þa h¹t cña sù ch©m biÕm x· héi.

Tãm l¹i, qua mét sè bμi nghiªn cøu trong vμ ngoμi n−íc, chóng t«i nhËn ®Þnh

r»ng vÊn ®Ò hiÖn thùc trong c¸c s¸ng t¸c tiªu biÓu cña Mark Twain lμ vÊn ®Ò kh«ng

míi, Ýt nhiÒu ®· cã ng−êi nghiªn cøu, ®Ò cËp ®Õn. Song ch¾c ch¾n, møc ®é s©u s¾c,

toμn diÖn vμ tÝnh hÖ thèng cña nã lμ ®iÒu mμ ch−a cã c«ng tr×nh nghiªn cøu nμo ®¹t

tíi ®−îc. Nãi c¸ch kh¸c, c¸c c«ng tr×nh ®i tr−íc v× kh«ng ®Æt ra môc ®Ých tù th©n lμ

nghiªn cøu tÝnh hiÖn thùc trong mét hÖ thèng vμ ®Ò tμi hoμn chØnh nªn ®· xem xÐt

tÝnh hiÖn thùc trong c¸c s¸ng t¸c cña Mark Twain lμ yÕu tè kÕt hîp, ®ång vÞ víi c¸c

yÕu tè kh¸c nh− tÝnh trμo phóng, phiªu l−u… LuËn v¨n kh«ng tham väng ®−îc xem

lμ c«ng tr×nh nghiªn cøu toμn diÖn vμ s©u s¾c vÒ hiÖn thùc trong toμn bé c¸c t¸c

phÈm cña Mark Twain, nh−ng Ýt nhÊt sÏ nghiªn cøu ®Ò tμi nμy nh− mét néi dung ®éc

lËp vμ cã hÖ thèng. Chóng t«i xem toμn bé nh÷ng vÊn ®Ò nh− chÊt phiªu l−u m¹o

hiÓm, chÊt uy-mua hμi h−íc, chÊt v¨n häc mang mμu s¾c ®Þa ph−¬ng (local color) lμ

yÕu tè kÕt hîp, bæ sung ®Ó lμm s¸ng tá hiÖn thùc trong c¸c t¸c phÈm næi tiÕng cña

Mark Twain.

5. Nh÷ng ®ãng gãp cña luËn v¨n

KÕ thõa nh÷ng c«ng tr×nh ®i tr−íc, luËn v¨n mong muèn ®−îc gãp tiÕng nãi

cña m×nh vμo viÖc t×m hiÓu phong c¸ch s¸ng t¸c cña mét nhμ v¨n lín vμ næi tiÕng

nh− Mark Twain, ®Æc biÖt lμ hiÖn thùc trong t¸c phÈm cña «ng. Theo ®ã, qu¸ tr×nh

nghiªn cøu sÏ mang ®Õn c¸i nh×n tæng qu¸t vμ cô thÓ vÒ hiÖn thùc thÕ kû XIX trªn

®Êt n−íc Mü mμ nhÊt lμ nh÷ng vïng ®Êt däc bê s«ng Mississippi hïng vÜ. Qua ®ã,

hy väng ®êi sèng con ng−êi vïng s«ng n−íc cïng tËp qu¸n sinh ho¹t cña hä sÏ më

ra tr−íc m¾t chóng ta mét bøc tranh x· héi ®Çy sinh ®éng vμ hÊp dÉn. Èn sau mμu

s¾c ®Þa ph−¬ng, ng−êi ®äc sÏ c¶m nhËn ®−îc mét tÊm lßng yªu th−¬ng ®Çy nh©n ¸i

cña nhμ v¨n ch©m biÕm x· héi vμo bËc nhÊt cña n−íc Mü lóc bÊy giê. D−íi ¸nh

10 s¸ng cña chÊt phiªu l−u m¹o hiÓm, trμo phóng vμ nh©n v¨n, chÊt hiÖn thùc hy väng

sÏ mang ®Õn nhiÒu ph−¬ng diÖn míi mÎ, s©u s¾c cho ng−êi ®äc. Nh− vËy, hiÖn thùc,

phiªu l−u, trμo phóng, méng t−ëng sÏ kh«ng cßn lμ nh÷ng yÕu tè riªng lÎ, ®éc lËp

nh− trong mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu tr−íc ®©y. Chóng sÏ ®−îc nghiªn cøu kÕt

hîp, quy chiÕu vμ lμm râ cho toμn bé hiÖn thùc cña c¸c t¸c phÈm.

6. KÕt cÊu cña luËn v¨n

Ngoμi phÇn dÉn nhËp, phÇn kÕt luËn, th− môc tham kh¶o vμ phô lôc, luËn v¨n

gåm ba ch−¬ng ®−îc ph©n bæ nh− sau:

Ch−¬ng 1: HiÖn thùc x· héi

Ch−¬ng 2: HiÖn thùc t©m lý

Ch−¬ng 3: NghÖ thuËt hμi h−íc cña Mark Twain

11

Ch−¬ng 1. HiÖn thùc x· héi

1.1. Bèi c¶nh x· héi Mü thÕ kû XIX

1.1.1. ThÕ kû cña sù bμnh tr−íng l·nh thæ

Cuèi thÕ kû XVIII, chiÕn tranh gi÷a qu©n ®éi nhμ vua Anh víi nh÷ng ng−êi di

d©n Mü kÕt thóc. N−íc Mü d−íi sù chØ huy tμi t×nh cña t−íng George Washington

®· giμnh ®−îc chiÕn th¾ng vÎ vang. B¶n tuyªn ng«n ®éc lËp cña n−íc Mü n¨m 1776

®· ®¸nh dÊu nÒn ®éc lËp, chñ quyÒn cña mét quèc gia. N−íc mü b−íc vμo thêi kú

d©n chñ hãa vμ vμ bμnh tr−íng l·nh thæ ë thÕ kû XIX.

N¨m 1803, ®¹i sø toμn quyÒn James Monroe ®−îc cö tíi Paris ®Ó th−¬ng l−îng

NapolÐon b¸n Louisiana víi gi¸ 15 triÖu dollar (H¹t Louisiana bao gåm phÇn lín

khu vùc trung t©m cña Mü hiÖn nay. PhÇn ®Êt nμy kÐo dμi tõ New Orleans ë phÝa

Nam cho ®Õn biªn giíi Canada ë phÝa B¾c, tr¶i dμi tõ s«ng Mississippi ë phÝa §«ng

®Õn rÆng nói Rocheuses (Rocky) ë phÝa T©y). Ph¸p ®· ®ång ý. Toμn bé vïng

Louisiana thuéc vÒ Mü vμ lμm t¨ng gÊp ®«i l·nh thæ cña liªn bang trong kh«ng khÝ

hßa b×nh.

Khi James Monroe lªn n¾m quyÒn tæng thèng Mü th× «ng vÊp ph¶i mét th¸ch

thøc míi ®ã lμ vÊn ®Ò vïng Florida, c¸i chèt cña T©y Ban Nha trªn l·nh thæ Mü, n¬i

nh÷ng ng−êi n« lÖ ë bang Georgia th−êng Èn trèn vμ d©n da ®á th−êng lμm c¨n cø

tÊn c«ng ng−êi da tr¾ng. PhÝa T©y Ban Nha lóc bÊy giê ®ang yÕu thÕ nªn ph¶i

nh−îng bé Mü vμ theo hiÖp −íc n¨m 1819, hä ®· b¸n Florida cho Hoa Kú víi gi¸ 5

triÖu dollar.

N¨m 1821, gi÷a Nga vμ Mü x¶y ra sù tranh chÊp vïng ®Êt Oregon (l·nh thæ

cña bang Washington vμ Oregon hiÖn nay vμ c¶ vïng Colombia cña Canada). Nga

cho r»ng l·nh thæ cña hä kÐo dμi ®Õn phÝa Nam Alaska vμ cÊm tμu bÌ Mü x©m nhËp

vμo h¶i phËn cña m×nh. PhÝa Mü l¹i cho r»ng Oregon lμ mét vïng më réng cña bang

Louisiana vμ nã ph¶i thuéc vÒ Hoa Kú. Cuéc tranh chÊp kÐo dμi ®Õn n¨m 1867, Nga

nh−îng bé vμ Mü ®· mua ®øt vïng Alaska. N¨m 1959, Alaska trë thμnh bang thø

49, bang réng nhÊt cña Hoa Kú.

Tõ l©u, Mü vμ Mexico còng ®· bÊt ®ång quan ®iÓm vÒ biªn giíi gi÷a hai n−íc.

Mexico kh«ng thõa nhËn Texas lμ ®Þa ph−¬ng thuéc l·nh thæ Mü, cßn Mü th× muèn

12 Texas thuéc vÒ m×nh. N¨m 1846, Mü tuyªn chiÕn víi Mexico vμ giμnh th¾ng lîi,

buéc Mexico ph¶i giao c¸c vïng California, Nevada, Utah vμ mét phÇn Arizona cho

m×nh.

Nh− vËy, n¨m 1850 Mü ®· cã ®Õn 31 bang, d©n sè 23 triÖu ng−êi, l·nh thæ Mü

kÐo dμi tõ §¹i T©y D−¬ng ®Õn Th¸i B×nh D−¬ng sau khi ®· mua California vμ vïng

T©y Nam cña Mexico.

N¨m 1898, Mü th«n tÝnh ®¶o Hawai cña NhËt vμ biÕn hßn ®¶o xinh ®Ñp nμy

thμnh bang thø 50 cña m×nh vμo n¨m 1959.

Nh− vËy cã thÓ nãi, thÕ kû XIX lμ thÕ kû më réng l·nh thæ kh«ng ngõng cña

n−íc Mü. HÇu hÕt c¸c l·nh thæ chiÕm ®−îc ®Òu b»ng con ®−êng th−¬ng thuyÕt hay

mua b¸n. Dùa vμo t×nh tr¹ng vïng biªn giíi bao la mªnh m«ng, láng lÎo vμ kh«ng râ

rμng, Mü ®· thu vÒ cho m×nh mét nguån tμi nguyªn ®Êt v« cïng phong phó, bÐo bë,

høa hÑn thu hót ngμy cμng ®«ng nguån d©n di c− vμ lao ®éng nhËp c−. Song song víi

lμn sãng di c− tõ ch©u ¢u sang lμ lμn sãng di c− tõ §«ng sang Trung T©y néi ®Þa

Hoa Kú, vμ sau ®ã lμ tõ miÒn Trung T©y sang miÒn viÔn T©y. C¸i ®−îc gäi lμ biªn

giíi, tøc lμ ranh giíi cña vïng ®Êt ®· kh¸m ph¸ víi nh÷ng miÒn ®Êt Ýt ng−êi biÕt ®Õn

trë thμnh c¸i biªn giíi xª dÞch kh«ng ngõng vÒ phÝa T©y. Tinh thÇn d©n chñ chØ ®−îc

b¾t ®Çu khi ng−êi Mü tiÕn vÒ ®©y, n¬i mμ mäi ng−êi ®Òu b×nh ®¼ng nh− nhau, chñ

®éng, dòng c¶m x«ng pha ®Ó t×m nh÷ng vïng ®Êt tèt. MiÒn T©y ®· trë thμnh mét

vïng ®Êt huyÒn tho¹i biÓu tr−ng cho nh÷ng g× lμ giÊc m¬ vμ tÝnh c¸ch cña ng−êi Mü:

tinh thÇn c¸ nh©n, dòng c¶m, tù lËp, thùc tÕ, l¹c quan vμ d©n chñ. Tuy nhiªn, lý

thuyÕt vÒ biªn giíi miÒn T©y ngμy cμng láng lÎo v× lý do sù tiÕn lªn vμ lan to¶ cña

®−êng ranh giíi b¸o hiÖu sù thôt lïi cña vïng ®Êt tù do. Sù më réng biªn giíi ®ång

nghÜa víi viÖc c¸c bé l¹c da ®á bÞ xua ®uæi mét c¸ch tμn nhÉn tõ §«ng sang T©y

ngay trªn chÝnh m¶nh ®Êt cña tæ tiªn, cha «ng hä. N¨m 1842, sau cuéc næi dËy cña

m×nh, nh÷ng ng−êi da ®á cßn l¹i bÞ ®Èy tõ phÝa §«ng Mississippi sang Oklahoma.

Mét ®−êng ranh giíi ®−îc v¹ch ra tõ B¾c xuèng Nam, tõ Minesota tíi Texas vμ

ng−êi da ®á ®−îc høa lμ cã quyÒn sö dông m¶nh ®Êt ë phÝa T©y ®−êng ranh giíi cho

®Õn khi nμo "c©y cßn mäc vμ s«ng h·y cßn ch¶y". ThÕ nh−ng, chØ cÇn m−êi n¨m sau

chÝnh quyÒn Mü ®· lÊy l¹i phÇn ®Êt Kansas vμ Nebraska bÊt chÊp ®iÒu kiÖn sèng cña

13 ng−êi da ®á t¹i ®©y còng nh− nh÷ng cam kÕt ®· høa víi hä. N¨m 1867, Quèc héi

Mü l¹i th«ng qua ®¹o luËt c−íp vïng ®Êt vèn lμ n¬i s¨n b¾n cña ng−êi da ®á vμ dån

hä tíi bang Dakota Nam vμ Oklahoma. Khi hä nhÉn nhôc nhËn nh÷ng phÇn ®Êt kh«

c»n mμ ng−êi ta dμnh cho m×nh ë bang Dakota Nam th× ng−êi da tr¾ng l¹i ph¸t hiÖn

ë ®ã cã vμng. ThÕ lμ hμng ®oμn hμng lò ng−êi kÐo nhau ®Õn ®©y. Tõ ®ã ®· næ ra

cuéc chiÕn cña bé l¹c Sioux (d−íi sù chØ huy cña thñ lÜnh Bß rõng ngåi) chèng l¹i

bän x©m l−îc da tr¾ng.

Nh− vËy cã thÓ nãi, thêi kú bμnh tr−íng l·nh thæ b¾t ®Çu tõ viÖc mua

Louisiana cña Ph¸p ë ®Çu thÕ kû XIX (1803) vμ hoμn thμnh b»ng viÖc t−íc ®o¹t ®Êt

cña ng−êi Mexico vμ da ®á; mang l¹i cho Mü mét vïng ®Êt réng lín kÐo dμi h¬n 9

triÖu km2. Nèi tiÕp thêi kú bμnh tr−íng lμ thêi kú th¨m dß "v« trËt tù" nh−ng rÊt cã

kÕt qu¶ nh÷ng nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn v« cïng dåi dμo vμ phong phó trong

lßng ®Êt còng nh− d−íi biÓn s©u, høa hÑn mét n−íc Mü cã tiÒm lùc kinh tÕ ph¸t triÓn

vμ hïng m¹nh.

1.1.2. T×nh h×nh kinh tÕ chÝnh trÞ Mü thÕ kû XIX

Nh− lμ mét b¶n hiÕn ch−¬ng vÒ kinh tÕ, HiÕn ph¸p cña Hoa Kú x¸c ®Þnh r»ng

toμn bé ®Êt n−íc kÐo dμi tõ Maine ®Õn Georgia, tõ §¹i T©y D−¬ng ®Õn thung lòng

Mississippi lμ mét thÓ thèng nhÊt, hay mét "thÞ tr−êng chung". Do ®ã, sÏ kh«ng cã

thuÕ ®¸nh vμo viÖc giao th−¬ng, bu«n b¸n gi÷a c¸c bang. HiÕn ph¸p còng x¸c ®Þnh

quyÒn ®−îc ®iÒu hμnh th−¬ng m¹i víi n−íc ngoμi, quyÒn in Ên vμ ®iÒu chØnh gi¸ trÞ

tiÒn b¹c cña c¸c bang. Tuy nhiªn, trªn thùc tÕ lu«n cã sù m©u thuÉn gi÷a ng©n hμng

chÝnh phñ (ng©n hμng liªn bang) víi ng©n hμng c¸c bang. §iÒu nμy g©y nªn cuéc

khñng ho¶ng tμi chÝnh trong c¶ n−íc vμo n¨m 1819. Ng©n hμng trung −¬ng ph¶i thu

nhËn nh÷ng tê giÊy b¹c mμ ng©n hμng c¸c bang ®· ph¸t hμnh v« téi v¹ vμ yªu cÇu

c¸c ng©n hμng nμy thanh to¸n. §Õn l−ît m×nh, ng©n hμng bang Ðp c¸c nhμ kinh

doanh nhá ph¶i tr¶ nh÷ng mãn nî mμ hä ®· cho vay. ViÖc lμm nμy g©y ra hμng lo¹t

c¸c vô ph¸ s¶n vμ t¹o nªn mèi m©u thuÉn s©u s¾c gi÷a ng−êi miÒn T©y víi nh÷ng

ng−êi miÒn §«ng ®−îc cho lμ cã ®Æc quyÒn ®Æc lîi vÒ kinh tÕ vμ tiÒn tÖ. Trong khi

®ã, chÝnh phñ bang l¹i vay hÕt mãn nî nμy ®Õn mãn nî kh¸c ®Ó trang tr¶i chi phÝ

cho c¸c c«ng tr×nh vμ dÞch vô c«ng céng. Hä ph¶i b¸n ®Êt c«ng ®Ó trang tr¶i nî nÇn.

14 Trong thêi gian nμy (1834 - 1836) viÖc bu«n b¸n ®Êt t¨ng lªn gÊp n¨m lÇn so víi

tr−íc ®· ®Èy nhanh nguy c¬ ®Çu c¬ ®Êt ë c¸c ®Þa ph−¬ng. N¨m 1837, mét cuéc suy

tho¸i kinh tÕ l¹i t¸i diÔn, nhiÒu ng©n hμng ph¸ s¶n v× giÊy b¹c mμ hä ph¸t hμnh mÊt

gi¸ trÞ (do Jackson chñ tr−¬ng l−u hμnh vμng vμ b¹c thay cho tiÒn giÊy), gi¸ n«ng

s¶n sôt gi¶m, nhiÒu nhμ m¸y ph¶i ®ãng cöa vμ ®Êt n−íc ch×m ®¾m trong c¬n suy

tho¸i kÐo dμi.

Cïng víi viÖc khñng ho¶ng vÒ kinh tÕ vμ tiÒn tÖ, n−íc Mü trong nh÷ng n¨m

®Çu thÕ kû XIX cßn ph¶i lao ®ao v× tÝnh thÊt th−êng cña nh÷ng biÓu thuÕ mμ Quèc

héi Hoa Kú ban ra. §Ó b¶o vÖ cã hiÖu qu¶ qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trong n−íc, Mü ph¶i bæ

sung nhiÒu ®¹o luËt míi vμo nh÷ng n¨m 1820 vμ 1821 nh»m t¨ng møc thuÕ nhËp

khÈu lªn. Tuy nhiªn, viÖc lμm nμy kh«ng ®ñ ®Ó ng¨n chÆn hμng hãa nhËp khÈu tõ

ch©u ¢u sang v× gi¸ nh©n c«ng ë ch©u ¢u rÎ m¹t, s¶n phÈm l¹i ®−îc s¶n xuÊt hμng

lo¹t nªn gi¸ thμnh thÊp. KÕt qu¶ lμ hμng hãa ch©u ¢u dï bÞ ®¸nh thuÕ cao vÉn rÎ h¬n

hμng hãa s¶n xuÊt t¹i Mü. §Ó t¨ng c−êng kh¶ n¨ng c¹nh tranh víi n−íc ngoμi, c¸c

bang vïng New England (gåm Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts,

Rhode Island vμ Connecticut) ®ßi chÝnh phñ ph¶i t¨ng thuÕ nhËp khÈu thªm n÷a.

Quèc héi ®· th«ng qua dù luËt míi n©ng thuÕ suÊt ®¸nh vμo hμng nhËp khÈu tõ 20%

lªn 36%. §iÒu nμy g©y nªn mét lμn sãng ph¶n ®èi m¹nh mÏ trong c¸c bang miÒn

Nam mμ ®Æc biÖt lμ Virginia vμ Carolina. Hä giËn d÷ vμ bÊt b×nh v× trong khi thuÕ

suÊt cao, cã lîi cho New England th× hä vμ c¸c bang kh¸c ph¶i khæ së bëi gi¸ c¶

hμng hãa t¨ng vät. M©u thuÉn vÒ biÓu thuÕ, hay nãi ®óng h¬n lμ hÖ qu¶ cña m©u

thuÉn vÒ ph−¬ng thøc s¶n xuÊt gi÷a hai miÒn B¾c – Nam ®· ®Èy n−íc Mü r¬i vμo

t×nh tr¹ng chia rÏ néi bé triÒn miªn. ChÊm døt chia rÏ kh«ng ph¶i lμ ®iÒu ®¬n gi¶n v×

miÒn B¾c chñ tr−¬ng gi¶i phãng n« lÖ vμ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi theo ®μ c«ng

nghiÖp hãa trong khi miÒn Nam c−¬ng quyÕt duy tr× chÕ ®é n« lÖ vμ n«ng nghiÖp

trång b«ng ®· cã tõ l©u ®êi. BiÓu hiÖn cho sù chia rÏ Êy lμ sù ly khai cña c¸c bang

Carolina Nam, Georgia, Alabama, Florida, Mississippi, Louisiana vμ Texas ra khái

liªn bang ®Ó thμnh lËp mét h×nh thøc hîp bang (Confederated States of America) ®èi

lËp víi Hîp chñng quèc Hoa Kú (United States of America). Kh«ng bao l©u sau ®ã,

thªm bèn bang lμ Arkansas, Carolina B¾c, Virginia vμ Tennessie nhËp víi hîp bang

15 ®Ó lμm thμnh m−êi mét bang ly khai. Lo¹i bá mäi kh¶ n¨ng hßa gi¶i, c¸c bang ly

khai miÒn Nam ®· khëi sù g©y hÊn vμ cuéc néi chiÕn kh«ng khoan nh−îng gi÷a hai

miÒn Nam - B¾c kÐo dμi gÇn bèn n¨m. N¨m 1863, b¶n tuyªn bè gi¶i phãng nh÷ng

ng−êi n« lÖ b¾t ®Çu cã hiÖu lùc, n« lÖ ë c¸c bang hoÆc mét phÇn c¸c bang næi lo¹n

®−îc "vÜnh viÔn tù do". Sau sù ®Çu hμng cña miÒn Nam ë chiÕn dÞch quyÕt ®Þnh

Appomatox vμo ngμy 9 th¸ng 4 n¨m 1865, c¸c Tu chÝnh ¸n cña hiÕn ph¸p thõa nhËn

quyÒn c«ng d©n cña ng−êi da ®en liªn tiÕp ®−îc quèc héi Mü th«ng qua vμo nh÷ng

n¨m 1865, 1868, 1870.

Bèn n¨m néi chiÕn ®· mang l¹i nh÷ng kÕt qu¶ tÝch cùc nhÊt ®Þnh. ChÕ ®é n« lÖ

®−îc b·i bá trªn toμn bang miÒn Nam, ®−a n−íc Mü trë thμnh mét Hîp chñng quèc

thèng nhÊt vÒ kinh tÕ vμ chÝnh trÞ. Tuy nhiªn, hËu qu¶ cña cuéc chiÕn th× thËt lμ nÆng

nÒ. Trong sè hai triÖu ng−êi tham chiÕn, miÒn B¾c ®· mÊt ba tr¨m ngμn ng−êi cßn

miÒn Nam mÊt hai tr¨m n¨m m−¬i ngμn ng−êi. Kinh tÕ cña miÒn Nam bÞ tμn ph¸

nghiªm träng mμ c«ng cuéc t¸i thiÕt sau ®ã kh«ng dÔ g× kh«i phôc ®−îc. C¸c bang

miÒn Nam sau chiÕn tranh bÞ kiÖt quÖ vμ bÇn cïng hãa. NghÒ trång lóa bá hoang,

nghÒ lμm ®−êng cña bang Louisiana kh«ng thÓ h−ng thÞnh nh− tr−íc, nghÒ trång

b«ng cμng bÞ tæn thÊt nÆng nÒ, gi¸ b«ng trë nªn rÎ m¹t. N−íc Anh vèn lμ kh¸ch hμng

l©u n¨m cña Mü nay l¹i t×m nguån hμng míi ë c¸c n−íc b¸n nhiÖt ®íi vμ bá r¬i thÞ

tr−êng Mü.

Sau chiÕn tranh, quan hÖ gi÷a ng−êi Mü da tr¾ng vμ ng−êi Mü da ®en cùc kú

c¨ng th¼ng. Ng−êi miÒn Nam c¨m ghÐt d©n da tr¾ng ®Õn tõ miÒn B¾c, mang theo tói

v¶i ®Ó v¬ vÐt. Hä gäi ®ã lμ nh÷ng kÎ theo "chÕ ®é tói v¶i" (carpet-bag Regime).

MiÒn Nam chiÕn b¹i bÞ thiÖt thßi sau c¸i chÕt cña tæng thèng Lincoln. ý ®Þnh båi

th−êng cho c¸c chñ n« miÒn Nam sau chiÕn tranh, ý ®Þnh t¹o ®iÒu kiÖn sinh sèng

cho n« lÖ míi ®−îc gi¶i phãng cña «ng kh«ng thùc hiÖn ®−îc. MiÒn Nam víi nh÷ng

kÎ thua trËn cßn ngoan cè, bÞ ®Æt d−íi vßng c−¬ng táa cña chÝnh ®¶ng vμ lùc l−îng

qu©n sù chiÕm ®ãng miÒn B¾c. §¸p tr¶ l¹i nh÷ng kÎ chiÕn th¾ng vμ c¸c Tu chÝnh ¸n

thõa nhËn quyÒn tù do cña ng−êi da ®en, ng−êi miÒn Nam kiªu kú vμ ngang b−íng

kh«ng bao giê thõa nhËn sù ngang hμng vμ b×nh ®¼ng gi÷a hä víi ng−êi da ®en mμ

hä cho lμ h¹ ®¼ng.

16

Sù thèng nhÊt quèc gia sau néi chiÕn ®ßi hái viÖc giao th−¬ng, liªn l¹c kh«ng

ngõng gi÷a c¸c vïng miÒn víi nhau. §ã chÝnh lμ lý do mμ c¸c tuyÕn ®−êng s¾t

kh«ng ngõng v−¬n xa vμ v−¬n nhanh h¬n n÷a. ChÝnh phñ liªn bang ®· cÊp cho

ngμnh ®−êng s¾t hμng chôc triÖu hecta ®Êt ®Ó x©y dùng c¸c tuyÕn ®−êng nèi tõ §¹i

T©y D−¬ng qua Th¸i B×nh D−¬ng, kÝch thÝch l−u th«ng hμng hãa, thóc ®Èy nÒn kinh

tÕ ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, nhê lîi nhuËn bÐo bë vμ sù −u ¸i cña chÝnh phñ mμ ngμnh

nμy trë thμnh níi cã nhiÒu ho¹t ®éng ®Çu c¬ vμ l¹m dông quyÒn lùc nhiÒu nhÊt.

NhiÒu vïng ®Êt bÞ mua ®i b¸n l¹i, nhiÒu ®Þa ph−¬ng vμ t− nh©n bÞ Ðp buéc ph¶i tr¶

mét mãn tiÒn lín cho c«ng ty ®−êng s¾t nÕu kh«ng muèn bÞ tuyÕn ®−êng cña hä

ch¹y ngang qua ®Êt cña m×nh. §ã lμ ch−a kÓ trong t×nh tr¹ng ®éc quyÒn, c¸c c«ng ty

®−êng s¾t mÆc søc quy ®Þnh c−íc phÝ cao vμ ph©n biÖt ®èi xö gi÷a c¸c vïng, miÒn,

®Þa ph−¬ng kh¸c nhau.

Nh− vËy, nÕu nh− h¬n nöa ®Çu thÕ kû XIX, sù kiÖn chñ yÕu cña lÞch sö Mü lμ

sù bμnh tr−íng kh«ng ngõng ®Ó më réng l·nh thæ tõ §«ng sang T©y, sù thèng nhÊt

B¾c - Nam vÒ b×nh diÖn kinh tÕ vμ chÕ ®é chÝnh trÞ th× gÇn bèn m−¬i n¨m cuèi thÕ kû

lμ sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ vμ nhanh chãng c¸c lÜnh vùc kinh tÕ cña n−íc nμy. Hoa Kú

lμ n¬i tÝch hîp ®−îc rÊt nhiÒu nh©n tè thuËn lîi ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi. §Êt ®ai

mμu mì, tr÷ l−îng tμi nguyªn kho¸ng s¶n v« cïng phong phó, bao gåm: s¾t, ®ång,

ch×, b¹c, vμng, dÇu löa. Lμn sãng nhËp c− å ¹t vμo Mü ®¶m b¶o cho n−íc nμy mét

nguån lao ®éng dåi dμo, trong ®ã cã c¶ c«ng nh©n tr×nh ®é kü thuËt cao tõ ch©u ¢u

sang. Nh÷ng con ®−êng vËn t¶i chi chÝt trªn s«ng, hå vμ kªnh ®μo, nh÷ng m¹ng l−íi

®−êng s¾t dμy ®Æc nèi liÒn §«ng - T©y - Nam - B¾c ®· cung cÊp cho ®Êt n−íc kh¶

n¨ng vËn chuyÓn hμng tØ tÊn hμng hãa trong mét n¨m. Vai trß c¸ nh©n trong x· héi

®−îc ®Èy m¹nh. Ng−êi Mü víi c¸ tÝnh n¨ng ®éng, s¸ng t¹o, thùc dông vμ tù lËp ®·

x©y dùng mét m«i tr−êng lμm viÖc c¹nh tranh kh«ng ngõng. Hä ¸p dông nh÷ng tiÕn

bé khoa häc kü thuËt vμo c«ng, n«ng, th−¬ng nghiÖp ®Ó tÝch lòy t− b¶n vμ thËm thu

lîi nhuËn. Hai m−¬i n¨m cuèi cïng cña thÕ kû XIX ®· ®¸nh dÊu sù ®¨ng quang cña

nÒn ®¹i kinh doanh (Big Bussiness) khèng chÕ thÞ tr−êng vμ n¾m ®éc quyÒn trong

nhiÒu ngμnh s¶n xuÊt, ph©n phèi vμ vËn t¶i quan träng. §©y còng lμ thêi ®¹i g¾n víi

tªn tuæi cña nh÷ng "«ng vua ®éc quyÒn" vÒ s¾t thÐp, dÇu löa vμ tiÒn tÖ nh− Andrew

17 Carnegie, J.U.Rockefeller vμ Pierpont Morgan. Tuy nhiªn, sù tËp trung quyÒn lùc,

kinh tÕ vμ tμi chÝnh trong tay mét nhãm ng−êi cã ®Æc quyÒn ®Æc lîi ®· g©y nªn t×nh

tr¹ng lòng ®o¹n kinh tÕ, x· héi. C¸c c«ng ty võa vμ nhá kh«ng ®ñ søc c¹nh tranh bÞ

ph¸ s¶n hμng lo¹t hoÆc bÞ th«n tÝnh. Kho¶ng c¸ch giμu nghÌo trong x· héi ngμy cμng

nh− nói non vμ vùc th¼m. Ng−êi lao ®éng hoÆc ph¶i b¸n rÎ søc lao ®éng cho chñ

hoÆc ph¶i trém c¾p, chÕt ®ãi. Bªn c¹nh sù ph©n hãa x· héi lμ t×nh tr¹ng kú thÞ chñng

téc ngμy cμng s©u s¾c. QuyÒn lîi cña ng−êi da ®en, da mμu chØ ®−îc thõa nhËn trªn

bÒ mÆt ph¸p lý hay lý thuyÕt cßn trong thùc tÕ hä vÉn bÞ ph©n biÖt ®èi xö vμ chÞu

®ùng sù kú thÞ chñng téc. Ng−êi da tr¾ng dïng mäi thñ ®o¹n ®Èy xa ng−êi da ®en ra

khái thïng phiÕu quèc héi. ¸p ®Æt ®¹o luËt thuÕ th©n cho c¸c cö tri, khiÕn c¸c t¸

®iÒn da ®en cã thu nhËp thÊp kh«ng ®ñ søc ®Çu phiÕu. Ban hμnh ®¹o luËt buéc mäi

cö tri ph¶i biÕt ®äc vμ gi¶i thÝch mét ®o¹n trong HiÕn ph¸p liªn bang - ®iÒu nμy lμ

kh«ng t−ëng vμ qu¸ bÊt c«ng ®èi víi nh÷ng ng−êi da ®en bÞ mï ch÷ hμng thÕ hÖ.

Nh×n chung, thÕ kû XIX cña n−íc Mü lμ thÕ kû bμnh tr−íng kh«ng ngõng ®Ó

më réng l·nh thæ. §iÒu ®ã hoμn toμn phï hîp víi mét quèc gia non trÎ khao kh¸t

lμm giμu vμ kh¼ng ®Þnh vÞ thÕ cña m×nh trªn thÕ giíi. Sù më mang bê câi vÒ phÝa

T©y thÓ hiÖn kh¸t väng tù do t×m kiÕm miÒn ®Êt giμu cã cña ng−êi Mü cam ®¶m,

thÝch tù lËp, x«ng pha vμ phiªu l−u. Sù bμnh tr−íng l·nh thæ ®ång nghÜa víi kh¶

n¨ng bμnh tr−íng vμ ph¸t triÓn kinh tÕ v× nh÷ng lîi nhuËn vÒ tμi nguyªn ®Êt ®ai,

kho¸ng s¶n vμ nguån lao ®éng nhËp c− mμ nã mang l¹i. Trong nh÷ng thËp niªn ®Çu,

mÆc dï t×nh h×nh kinh tÕ gÆp nhiÒu bÊt æn do sù thiÕu sãt vμ yÕu kÐm trong kinh

nghiÖm vμ n¨ng lùc qu¶n lý cña chÝnh quyÒn, n−íc Mü vÉn kh«ng ngõng v−¬n lªn

víi tèc ®é ph¸t triÓn m¹nh nh− vò b·o. B»ng chøng lμ cuèi thÕ kû, Mü tÝch lòy ®−îc

nguån vèn t− b¶n v÷ng ch¾c, thu hót ®Çu t− n−íc ngoμi μo ¹t vμ ngμy cμng tiÕn

nhanh trªn con ®−êng c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa. Tuy nhiªn, ®»ng sau bé mÆt

giμu sang cña x· héi t− b¶n lμ mét n−íc Mü n¶y sinh nhiÒu vÊn ®Ò phøc t¹p: c¹nh

tranh quyÕt liÖt, ®¹o ®øc suy tho¸i vμ ®Æc biÖt lμ m©u thuÉn chñng téc t¨ng cao.

Nh− vËy, n−íc Mü thÕ kû XIX lμ mét x· héi vËn ®éng s«i næi, mét quèc gia

non trÎ Êp ñ trong lßng nã nh÷ng biÕn chuyÓn vμ néi lùc phi th−êng tùa nh− mét

ngän nói löa s¾p phun trμo. Nã hïng vÜ, m¹nh mÏ bao nhiªu th× cμng chÊt chøa

18 nh÷ng hiÓm nguy vμ bi kÞch bÊy nhiªu. Bèi c¶nh ®ã ch¾c ch¾n sÏ lμm nªn nh÷ng

c¶m høng thêi ®¹i cho nh÷ng s¸ng t¸c bÊt hñ cña nÒn v¨n häc Mü thÕ kû XIX.

1.2. Mark Twain vμ Chñ nghÜa hiÖn thùc Mü thÕ kû XIX

1.2.1. Lý luËn chung vÒ chñ nghÜa hiÖn thùc.

XÐt vÒ mÆt c¬ së x· héi, chñ nghÜa hiÖn thùc chØ thùc sù ra ®êi vμo thÕ kû

XIX, thêi kú mμ ph−¬ng thøc s¶n xuÊt t− b¶n chñ nghÜa ph¸t triÓn m¹nh mÏ vμ béc

lé nh÷ng mèi quan hÖ x· héi bÊt c«ng, v« nh©n ®¹o cña nã. LÞch sö n−íc Ph¸p nöa

®Çu thÕ kû lμ qu¸ tr×nh "di chuyÓn" cña giai cÊp t− s¶n tõ mét lùc l−îng tiÕn bé

chèng phong kiÕn thμnh mét thÕ lùc hoμn toμn ph¶n ®éng th¼ng tay ®μn ¸p giai cÊp

c«ng nh©n vμ nh©n d©n lao ®éng. ë n−íc Anh, Giai cÊp t− s¶n tháa hiÖp víi giai cÊp

quý téc ra søc bãc lét vμ ®μn ¸p giai cÊp c«ng nh©n, nh÷ng ng−êi lao ®éng nghÌo

khæ vμ c¸c n−íc thuéc ®Þa. X· héi Anh lóc bÊy giê ®Çy rÉy sù gi¶ dèi, tù phô, bÊt

c«ng, ngu dèt, "s½n sμng quú lôy ®èi víi ng−êi trªn vμ th¼ng tay ®μn ¸p kÎ d−íi".

Cuèi thÕ kû XIX, x· héi t− b¶n Mü b−íc sang giai ®o¹n lòng ®o¹n, mäi bé mÆt xÊu

xa cña nã ®−îc béc lé vμ ph¬i bμy ®Õn tËn ch©n t¬ kÎ tãc, n−íc Céng hßa vÜ ®¹i ®ang

môc ruçng ®Õn tËn gèc rÔ, trong ®ã, ®ång tiÒn lμ gi¸ trÞ cña mäi danh väng, ngù trÞ

kh¾p n¬i n¬i vμ ¸m h¬i ®ång l¹nh lÏo lªn mäi ngãc ng¸ch t©m hån con ng−êi. Sèng

trong m«i tr−ìng ngét ng¹t ®ã, th¸i ®é ch©n chÝnh lμ ph¶i quay l−ng vμ ph¶n kh¸ng

nh÷ng ®iÒu ch−íng tai gai m¾t b»ng c¸ch nãi lªn sù thËt gi¶ dèi vμ bÊt l−¬ng cña x·

héi. §ã còng lμ th¸i ®é chung cña c¸c nhμ v¨n hiÖn thùc thÕ kû XIX. William

Thackeray (1811 - 1863) phª ph¸n vμ ch©m biÕm thãi tham tiÒn vμ quyÒn lùc, thãi

kiªu c¨ng bÊt trÞ vμ hÌn h¹ cña nh÷ng kÎ thêi th−îng trong x· héi. Cßn Mark Twain

cña n−íc Mü th× kh«ng ngÇn ng¹i ®¶ ph¸ vμo giai cÊp thèng trÞ, vμo nh÷ng g× ®−îc

xem lμ t«n nghiªm nhÊt cña gi¸o ®iÒu, kinh viÖn, vμo nh÷ng g× ®−îc xem lμ quyÒn

quý cao sang cña tiÒn b¹c vμ ®Þa vÞ. Balzac cña n−íc Ph¸p s½n sμng chÜa mòi nhän

tÊn c«ng vμ phª ph¸n x· héi t− b¶n v× ®ång tiÒn mμ ®èi xö tÖ b¹c, chμ ®¹p lªn nhau

bÊt kÓ t×nh th©m gi÷a ng−êi víi ng−êi… TÝnh chÊt hiÖn thùc cña c¸c t¸c phÈm v¨n

häc dÜ nhiªn kh«ng ph¶i cã mÆt lÇn ®Çu vμo thÕ kû XIX, trong x· héi t− b¶n chñ

nghÜa. Nã ®· manh nha xuÊt hiÖn vμ lín m¹nh trong nÒn v¨n häc cæ ®¹i vμ Phôc

h−ng ë ch©u ¢u, ë nÒn v¨n häc trung ®¹i ch©u ¸…

19

V× v¨n häc lμ tÊm g−¬ng ph¶n ¸nh cuéc sèng cho nªn chÊt hiÖn thùc trong c¸c

t¸c phÈm tån t¹i mét c¸ch hiÓn nhiªn vμ l©u bÒn. Khi nμo cßn tån t¹i x· héi t− h÷u

vμ ph©n chia giai cÊp, khi ®ã cßn cã v¨n häc hiÖn thùc. Tuy nhiªn, chØ ®Õn thêi ®¹i

ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t− b¶n, toμn bé nh÷ng b¶n chÊt xÊu xa, ®ª hÌn cña chÕ ®é t−

h÷u míi cã dÞp béc lé m¹nh mÏ vμ dμy xÐo r¸o riÕt sè phËn con ng−êi. Cho nªn, h¬n

bao giê hÕt, v¨n häc thÕ kû XIX thÓ hiÖn râ chøc n¨ng ph¶n ¸nh x· héi cña nã. Còng

tõ thêi kú nμy trë ®i chñ nghÜa hiÖn thùc míi trë thμnh mét trμo l−u v¨n häc hay mét

ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c chÝnh thøc. ThÕ nh−ng b¶n th©n bèi c¸nh x· héi t− b¶n thÕ kû

XIX ch−a ®ñ søc lμm nªn nh÷ng trang viÕt vÒ hiÖn thùc mét c¸ch s©u s¾c vμ toμn

diÖn. ChÝnh sù ph¸t triÓn nhËn thøc cña c¸c nhμ v¨n ë thÕ kû nμy míi quyÕt ®Þnh

tÝnh chÊt s©u s¾c vμ toμn diÖn cña v¨n häc hiÖn thùc phª ph¸n. Cã thÓ nãi, ®©y lμ thÕ

kû bïng næ t− duy khoa häc kü thuËt cña lÞch sö nh©n lo¹i, lμ thêi kú mμ con ng−êi

ý thøc ®−îc r»ng ®Êu tranh giai cÊp lμ ®éng lùc ®Ó ph¸t triÓn lÞch sö x· héi vμ thÕ

giíi lu«n ë tr¹ng th¸i vËn ®éng, biÕn ®æi kh«ng ngõng ®Çy biÖn chøng. ChÝnh hoμn

c¶nh x· héi vμ thμnh tùu khoa häc thêi ®¹i ®· mμi s¾c ý thøc, mμi s¾c ngßi bót hiÖn

thùc cña c¸c nhμ v¨n trong viÖc ph¶n ¸nh con ng−êi vμ c¸c mèi quan hÖ x· héi phøc

t¹p. §óng nh− nh÷ng g× mμ nhμ nghiªn cøu ng−êi Nga Boris Kuskov nhËn xÐt: "Chñ

nghÜa hiÖn thùc víi t− c¸ch ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c lμ mét hiÖn t−îng lÞch sö ph¸t sinh

ë mét giai ®o¹n ph¸t triÓn nhÊt ®Þnh cña lý trÝ con ng−êi, vμo thêi mμ con ng−êi n¶y

sinh sù tÊt yÕu kh«ng tr¸nh khái ph¶i ý thøc b¶n chÊt vμ khuynh h−íng vËn ®éng

cña x· héi " [20, tr.30].

B¶n chÊt cña v¨n häc hiÖn thùc lμ t¸i hiÖn bé mÆt cña thùc t¹i nh−ng ®iÒu ®ã

kh«ng cã nghÜa lμ nã t¸i hiÖn gièng y chang thùc tÕ cuéc sèng. Nã chØ ghi l¹i nh÷ng

yÕu tè quan träng nhÊt, béc lé nh÷ng g× mang tÝnh quy luËt vμ b¶n chÊt cña sù vËt,

hiÖn t−îng. Còng cÇn ph¶i nãi thªm r»ng, ë gãc ®é lý thuyÕt, thùc t¹i lμ mét kh¸i

niÖm kh¸ch quan, bao trïm toμn bé thÕ giíi cña con ng−êi, lμ n¬i con ng−êi sèng,

suy nghÜ vμ s¸ng t¹o. §iÒu nμy quy ®Þnh cho chñ nghÜa hiÖn thùc mét chøc n¨ng lμ

khi m« t¶ bÒ mÆt c¸c hiÖn t−îng, sù kiÖn ®êi sèng, nã cßn ph¶i chó ý ®Õn thÕ giíi

néi t©m vμ ®êi sèng t×nh c¶m cña con ng−êi. Nãi c¸ch kh¸c, nghiªn cøu thùc t¹i vμ

t©m lý con ng−êi lu«n t−¬ng øng vμ quy chiÕu lÉn nhau trong v¨n häc hiÖn thùc chñ

20 nghÜa. Trong t¸c phÈm Sè phËn cña chñ nghÜa hiÖn thùc, t¸c gi¶ Boris Kuskov nhËn

xÐt: " §Ó cho chñ nghÜa hiÖn thùc víi t− c¸ch lμ mét khuynh h−íng s¸ng t¸c ®éc lËp

ra ®êi, nghÖ thuËt ph¶i ®i vμo con ®−êng nghiªn cøu vμ miªu t¶ cuéc sèng cña x·

héi, nghiªn cøu tÝnh c¸ch con ng−êi trong nh÷ng mèi liªn hÖ phøc t¹p, chi phèi lÉn

nhau vμ cã tÝnh lÞch sö cña chóng" [20, tr.36]. T¸i hiÖn thùc t¹i lμ thuéc tÝnh b¶n

chÊt cña chñ nghÜa hiÖn thùc nh−ng nÕu thiÕu "tinh thÇn ph©n tÝch x· héi", chñ nghÜa

hiÖn thùc sÏ r¬i vμo t×nh tr¹ng lét trÇn sù thËt mét c¸ch trÇn trôi vμ cøng nh¾c. VËy

th× tinh thÇn ph©n tÝch x· héi lμ g×? Ph¶i ch¨ng ®ã lμ sù ®¸nh gi¸ toμn bé hiÖn thùc,

lμ mét "b−íc lïi" cña nhμ v¨n ®Ó cã c¸i nh×n tæng thÓ vμ toμn diÖn x· héi. Balzac lμ

tiÓu thuyÕt gia cõ kh«i cña chñ nghÜa hiÖn thùc mang tinh thÇn ph©n tÝch s©u s¾c v×

«ng vÝ nhμ v¨n nh− mét con ®¹i bμng víi cÆp m¾t tinh t−êng ngåi trªn ®Ønh nói cao

quan s¸t vμ tiªn tri nh÷ng vÊn ®Ò x· héi. C¸i nh×n toμn diÖn Êy cho phÐp nhμ v¨n

hiÖn thùc thÊy ®−îc nh÷ng hiÖn t−îng b¶n chÊt, nh÷ng quy luËt tÊt yÕu cña cuéc

sèng. T¸c phÈm Don Quixote cña Xervantec lμ mét kiÖt t¸c lμm say mª ng−êi ®äc

kh«ng chØ ë T©y Ban Nha mμ c¶ thÕ giíi bëi tÝnh chÊt hiÒn minh, s©u s¾c cña nã. §ã

lμ do nã ®· nãi lªn ®−îc "tÝnh phæ qu¸t cña xung ®ét, ph¶n ¸nh t×nh tr¹ng kh«ng

t−¬ng xøng ®Çy bi kÞch gi÷a kh¸t väng cao c¶ cña con ng−êi” víi thùc tÕ cuéc sèng.

B»ng sù ph©n tÝch x· héi, t¸c gi¶ lÊy c¸i ¶o t−ëng ®Ó ph¸t lé vμ lo¹i bá ¶o t−ëng vÒ

kh¶ n¨ng th¾ng thÕ cña c¸i thiÖn víi ¸c trong ®iÒu kiÖn vμ trËt tù x· héi nhiÔu

nh−¬ng, phøc t¹p cña lÞch sö T©y Ban Nha thÕ kû XVI. Còng trªn tinh thÇn ph©n tÝch

x· héi, Balzac ®· läc l¹i cho m×nh nh÷ng c¸i nh×n s¾c nhän, râ rμng vμ kh¸ch quan

vÒ x· héi th−îng l−u, quý téc mμ tr−íc ®©y «ng tõng −u ¸i. §ã lμ mét x· héi gi¶ dèi

vμ t«n thê ®ång tiÒn ®Õn mÊt nh©n tÝnh: "®ång tiÒn cã ma lùc ph©n hãa x· héi, lμ

quyÒn lùc duy nhÊt b¾t ng−êi ta ph¶i luån cói, quú gèi". Tinh thÇn ph©n tÝch tõ chç

cho phÐp nhμ v¨n chän läc nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n cña cuéc sèng ®· dÉn d¾t hä ®i ®Õn

nh÷ng trang viÕt, nh÷ng chi tiÕt miªu t¶ ®êi sèng mang tÝnh néi dung s©u s¾c. C¸c

chi tiÕt ®−îc ®iÓn h×nh hãa, c¸c h×nh ¶nh ®−îc chän läc kü cμng ®Ó t« ®Ëm cho mét

néi dung nhÊt ®Þnh; néi dung Êy kh«ng ®©u kh¸c chÝnh lμ nh÷ng m¶ng ®êi sèng hay

khÝa c¹nh x· héi tiªu biÓu ®−îc nhμ v¨n quan t©m nhiÒu nhÊt. Tinh thÇn ph©n tÝch

th−êng bao hμm th¸i ®é vμ chÝnh kiÕn chñ quan cña nhμ v¨n, song th¸i ®é chñ quan

21 Êy dÇn ®i ®Õn chç kh¸ch quan hãa ®Ó phï hîp víi nguyªn t¾c chñ ®¹o cña chñ nghÜa

hiÖn thùc lμ ph¶n ¸nh ch©n thùc ®êi sèng. TuècghªnhÐp tõng nãi: "t¸i hiÖn sù thËt,

thùc t¹i cuéc sèng mét c¸ch ch©n thùc vμ m¹nh mÏ lμ h¹nh phóc cao quý nhÊt cña

nhμ v¨n ngay c¶ khi sù thËt Êy kh«ng phï hîp víi nh÷ng thiÖn c¶m riªng cña nhμ

v¨n".

X©y dùng tÝnh c¸ch ®iÓn h×nh trong hoμn c¶nh ®iÓn h×nh lμ mét ®Æc ®iÓm quan

träng cña ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c hiÖn thùc chñ nghÜa. TÝnh c¸ch ®iÓn h×nh cña nh©n

vËt chÞu sù t¸c ®éng tõ nh÷ng ®Æc ®iÓm cã ý nghÜa kh¸i qu¸t vμ cèt yÕu cña m«i

tr−êng x· héi. Th«ng qua tÝnh c¸ch, thÕ giíi quan vμ sè phËn nh©n vËt, ®Æc ®iÓm cña

m«i tr−êng x· héi sÏ ®−îc ph¬i bμy vμ lμm s¸ng tá. Hoμn c¶nh ®iÓn h×nh ®−îc x©y

dùng tõ nh÷ng hoμn c¶nh cô thÓ, riªng biÖt nh−ng tiªu biÓu ®Ó th«ng qua ®ã, c¸c vÊn

®Ò x· héi réng lín h¬n ®−îc kh¸i qu¸t vμ c¶m nhËn. ë ®©y, ta thÊy cã mét mèi quan

hÖ biÖn chøng gi÷a tÝnh c¸ch vμ hoμn c¶nh, gi÷a c¸ nh©n vμ m«i tr−êng x· héi.

Lªnin trong t¸c phÈm M¸c, Anghen, Lªnin bμn vÒ v¨n häc vμ nghÖ thuËt ®· nãi:

"trong khi nghiªn cøu nh÷ng mèi quan hÖ thùc tÕ vμ sù ph¸t triÓn thùc tÕ cña nh÷ng

mèi quan hÖ ®ã, t«i ®· nghiªn cøu chÝnh ngay c¸i kÕt qu¶ ho¹t ®éng cña nh÷ng c¸

nh©n ®ang sèng". Anghen trong th− göi Latxan còng ®ång t×nh nh− thÕ: "®éng c¬

hμnh ®éng cña hä kh«ng ph¶i lμ nh÷ng ham thÝch vôn vÆt cña c¸ nh©n mμ lμ c¸i trμo

l−u lÞch sö l«i cuèn hä". Nh− vËy, tÝnh c¸ch chÝnh lμ con ®Î cña hoμn c¶nh vμ hoμn

c¶nh ®iÓn h×nh phong phó ®a d¹ng, phøc t¹p bao nhiªu sÏ quy ®Þnh sù phøc t¹p,

phong phó vμ ®a d¹ng cña tÝnh c¸ch bÊy nhiªu. "Hoμn c¶nh x· héi bao giê còng

phøc t¹p, cho nªn tÝnh c¸ch nh©n vËt mÆc dï bao giê còng cã thÓ næi lªn vμi ba nÐt

chñ ®¹o nh−ng ch©u tuÇn chung quanh ®ã cßn cã nh÷ng biÓu hiÖn ®a d¹ng gÇn nh−

chÝnh con ng−êi thËt ngoμi ®êi" [31, tr.534]. TÝnh phong phó vμ ®a d¹ng cña hoμn

c¶nh tïy thuéc vμo sù phøc t¹p cña c¸c mèi quan hÖ x· héi, vμo sù ®èi kh¸ng giai

cÊp ë tõng thêi kú. §ång thêi biÓu hiÖn trong t¸c phÈm nã tïy thuéc vμo chÝnh kiÕn

hay th¸i ®é chñ quan cña nhμ v¨n trong viÖc chän läc, ph©n t¸ch c¸c hiÖn t−îng x·

héi. Sù phøc t¹p, phong phó kh«ng lμm mÊt ®i tÝnh ®iÓn h×nh mμ cßn t¹o nªn tÝnh

ch©n thùc cho hoμn c¶nh.

22

ViÖc ®Æt nh©n vËt trong c¸i hoμn c¶nh phøc t¹p, biÕn ®æi v« th−êng ®· quy

®Þnh tÝnh c¸ch nh©n vËt lu«n "tiÖm tiÕn vμ ®ét biÕn", lu«n ph¸t triÓn trong vßng quay

cña cuéc sèng vμ nhËn thøc.TÝnh c¸ch ®iÓn h×nh lμ "kÕt qu¶ xuyªn thÊm thËt nhuÇn

nhuyÔn cña c¶ hai mÆt c¸ thÓ hãa vμ kh¸i qu¸t hãa cao ®é" vμ nãi nh− nhμ phª b×nh

Bªlinxki, ®ã lμ con ng−êi "l¹ mμ quen". C¸ thÓ hãa nh©n vËt kh«ng cã nghÜa lμ c«

lËp, lμ x©y dùng cho nh©n vËt nh÷ng nÐt tÝnh c¸ch c¸ biÖt, kú l¹ mμ chÝnh lμ lμm cho

nh©n vËt trë nªn cã c¸ tÝnh, g©y Ên t−îng bëi nh÷ng g× nã suy nghÜ vμ hμnh ®éng;

®óng nh− ¡nghen nhËn xÐt: "®Æc tr−ng cña c¸ nh©n kh«ng nh÷ng thÓ hiÖn ë viÖc c¸

nh©n Êy lμm mμ cßn thÓ hiÖn ë c¸ch c¸ nh©n Êy lμm viÖc ®ã n÷a". Nhê cã c¸ tÝnh

hãa cao ®é, tÝnh c¸ch nh©n vËt sÏ ®−îc x©y dùng sinh ®éng vμ ch©n thùc. ThÕ nh−ng

môc ®Ých cña c¸ tÝnh hãa hay c¸ thÓ hãa nh©n vËt lμ g× nÕu kh«ng nh»m ®iÓn h×nh

hãa tÝnh c¸ch. Thùc vËy, b¶n chÊt cña c¸ tÝnh hãa lμ qu¸ tr×nh kh¸i qu¸t nh÷ng ®Æc

®iÓm tiªu biÓu ®Ó ®iÓn h×nh hãa cho mét lo¹i tÝnh c¸ch nhÊt ®Þnh. §iÒu nμy ®−îc nhμ

phª b×nh v¨n häc ng−êi Nga Tim«phªÐp nhËn xÐt rÊt x¸c ®¸ng: "NÕu t¶ theo lèi sao

chÐp y nguyªn mét con ng−êi nμo ®ã, ta sÏ cã mét c¸i g× ch¼ng ®iÓn h×nh chót nμo.

V× ®ã lμ mét c¸i g× riªng biÖt, h·n h÷u. Mμ chÝnh lμ cÇn ph¶i lÊy ë mét ng−êi nμo ®ã

nh÷ng nÐt chñ yÕu tiªu biÓu vμ thªm vμo ®ã nh÷ng nÐt tiªu biÓu cña nh÷ng ng−êi

kh¸c. Nh− thÕ míi ®iÓn h×nh ®−îc. CÇn ph¶i quan s¸t nhiÒu ng−êi cïng lo¹i víi nhau

®Ó x©y dùng mét kiÓu ng−êi nhÊt ®Þnh".

Ra ®êi trong mét bèi c¶nh x· héi ®Çy rÉy bÊt c«ng cña chñ nghÜa t− b¶n, chñ

nghÜa hiÖn thùc thÕ kû XIX cßn mang mét c¶m høng, mét tinh thÇn phª ph¸n s©u

s¾c vμ cao ®é. ChÝnh Balzac còng ph¶i thõa nhËn: "x· héi ®ßi hái ë chóng ta nh÷ng

bøc tranh ®Ñp, nh−ng lÊy ®©u ra mÉu cho nh÷ng bøc tranh nh− vËy? Nh÷ng trang

phôc nghÌo nμn, nh÷ng g· t− s¶n ba hoa cña c¸c ng−êi, t«n gi¸o chÕt cña c¸c ng−êi,

chÝnh quyÒn tho¸i hãa cña c¸c ng−êi, nh÷ng «ng vua kh«ng cã ngai vμng cña c¸c

ng−êi, nμo thi vÞ cña chóng ®Õn ®©u, cã ®¸ng ®Ó miªu t¶ ch¨ng?... Lóc nμy chóng ta

chØ cã thÓ chÕ nh¹o th«i" [H.Balzac, TuyÓn tËp, tr.439, tËp 15]. Nh− vËy, c¸c nhμ

chñ nghÜa hiÖn thùc thÕ kû XIX trong khi miªu t¶ vμ nhËn thøc cuéc sèng nh»m

v¹ch ra nh÷ng m©u thuÉn kh¸ch quan cña chñ nghÜa t− b¶n ®· kh«ng tr¸nh khái viÖc

gi÷ mét lËp tr−êng phª ph¸n ®èi víi thÕ giíi t− h÷u. Boris Kuskov nhËn xÐt: "Nh÷ng

23 xung ®ét cña x· héi t− s¶n ®· ®−îc dßng v¨n häc nμy bãc trÇn vμ miªu t¶ hÕt søc râ

rμng, kh«ng mét chót g−îng nhÑ víi mét sù hoμn thiÖn nghÖ thuËt tuyÖt vêi" [20,

tr.242].

1.2.2. Mét sè nÐt chÝnh vÒ chñ nghÜa hiÖn thùc Mü thÕ kû XIX.

Nh÷ng biÕn ®æi lín lao trªn hμnh tr×nh kh¼ng ®Þnh diÖn m¹o quèc gia cña d©n

téc Mü ë thÕ kû XIX ®· ¶nh h−ëng s©u s¾c ®Õn t×nh h×nh s¸ng t¸c v¨n häc. ThÕ kû

XIX ghi nhËn sù trçi dËy cña mét nÒn v¨n häc non trÎ nh−ng cã nhiÒu thμnh tùu to

lín, nhiÒu mμu s¾c ®a d¹ng. §Çu thÕ kû XIX, kh«ng khÝ ®éc lËp, tù do, d©n chñ vμ

tinh thÇn hμo s¶ng, phãng kho¸ng cña mét quèc gia võa míi giμnh ®−îc chñ quyÒn

vμ më réng l·nh thæ ®· ph¶ ©m h−ëng cña nã vμo nÒn v¨n häc l·ng m¹n cña Mü.

C¸c t¸c gia nh− Washington Irving (1783 - 1859), James Fenimore Cooper (1789 -

1851) ®· tr×nh lμng nh÷ng t¸c phÈm thÓ hiÖn c¶m høng say mª, rîn ngîp cña con

ng−êi tr−íc vÎ ®Ñp cña thiªn nhiªn hoang s¬, v¾ng lÆng, thÓ hiÖn t×nh c¶m tù hμo vμ

lßng ngîi ca nh÷ng con ng−êi "tiªn phong" dòng c¶m lu«n tiÕn lªn phÝa tr−íc ®Ó t×m

cho m×nh mét vïng ®Êt høa. Tuy nhiªn, x· héi t− b¶n Mü ngμy cμng béc lé b¶n chÊt

bãc lét vμ suy ®åi cña nã. Nhμ v¨n kh«ng thÓ chØ ngîi ca, tù hμo m·i ®−îc, c¶m gi¸c

®ã dÇn dÇn nh−êng chç cho c¶m høng phª b×nh vμ ®¶ kÝch nh÷ng thãi h− tËt xÊu cña

x· héi. Lßng tù hμo thiªn nhiªn t−¬i ®Ñp, lßng ngîi ca nh÷ng con ng−êi cam ®¶m,

trong s¸ng, gÇn gòi víi thiªn nhiªn dÇn dÇn ®i vμo c¸c t¸c phÈm v¨n häc giai ®o¹n

sau nh− lμ mét c¶m thøc hoμi niÖm, nh− lμ sù luyÕn tiÕc mét c¸i g× ®· mÊt. ë giai

®o¹n ®Çu thÕ kû, nhÊt lμ giai ®o¹n tr−íc néi chiÕn, c¸c nhμ v¨n næi tiÕng cña Mü nh−

Washington Irving, James Fenimore Cooper, Ralph Waldo Emerson (1803 - 1882),

Edgar Allan Poe (1808 - 1894), Herman Melville (1819 - 1891) ®· trén lÉn hai dßng

v¨n häc hiÖn thùc vμ l·ng m¹n trong s¸ng t¸c cña m×nh. C¶m høng ngîi ca con

ng−êi vμ c¶nh vËt song hμnh cïng víi c¶m høng phª ph¸n x· héi. Anh chμng Natty

cña nhμ v¨n Fenimore Cooper trong t¸c phÈm Ng−êi s¨n h−¬u lμ mét kiÓu nh©n vËt

®−îc x©y dùng tõ hai lo¹i c¶m thøc ®ã. Natty ®iÓn h×nh cho ng−êi Mü yªu thiªn

nhiªn, sèng gÇn gòi víi s«ng n−íc, nói rõng. Anh mang nh÷ng b¶n chÊt tù nhiªn,

trong s¸ng, tèt ®Ñp, yªu tù do, hßa b×nh - thø tù do cña mét ng−êi biÕt t«n träng cuéc

sèng, t«n träng thiªn nhiªn vμ luËt lÖ cña ng−êi kh¸c. Tuy nhiªn, Natty cßn lμ hiÖn

24 th©n cña t×nh tr¹ng c¨ng th¼ng gi÷a tù do vμ luËt ph¸p cña n−íc Mü, gi÷a b¶n chÊt tù

nhiªn vμ nÒn v¨n minh, gi÷a c¸ nh©n vμ x· héi… Nhμ v¨n hiÖn thùc Ph¸p næi tiÕng

Balzac ®· gäi Natty lμ: "mét ®iÓn h×nh cña t×nh tr¹ng l−ìng tÝnh vÒ ®¹o ®øc ®−îc t¹o

ra bëi b¶n chÊt hoang d· vμ t×nh tr¹ng ®ang ®−îc v¨n minh hãa cña con ng−êi". T¸c

phÈm C¸ voi tr¾ng (Moby Dick) cña Herman Melville l¹i mang ®Õn cho ng−êi ®äc

c¶m gi¸c rîn ngîp tr−íc kh«ng gian bao la cña biÓn c¶ cïng vÎ ®Ñp hoang s¬ bÝ Èn

cña nã. Èn sau nh÷ng chuyÕn phiªu l−u dËp dÒnh trªn sãng b¹c, nh÷ng cuéc ®i s¨n

c¸ voi bÊt tËn lμ nh÷ng kh¸t khao kh¸m ph¸ bÝ Èn cña tù nhiªn, lμ nçi c« ®¬n vμ sù

bÊt lùc cña con ng−êi bÞ giam h·m vμ cÇm tï tr−íc thÕ lùc huyÒn bÝ Êy. Con ®−êng

®i vμo lßng bÝ Èn cña biÓn c¶ mμ thuyÒn tr−ëng Ahab khao kh¸t dÊn th©n, con ®−êng

ghËp ghÒnh sãng giã, ®ßi hái lßng qu¶ c¶m, thËm chÝ c¶ hy sinh nh− mét ®Þnh mÖnh

®· më ra mét thÕ giíi tinh thÇn, mét hiÖn thùc t©m c¶m s©u s¾c cho thiªn truyÖn. §ã

lμ kh¸t väng muèn "nh×n ng¾m", thÊu hiÓu vμ v−ît lªn søc m¹nh thiªn nhiªn ®Õn

"cuång chÊp" cña nh÷ng con ng−êi lu«n lu«n cã tinh thÇn ®ãn nhËn biÕn cè vμ “t×m

kiÕm ý nghÜa ë mäi ®iÒu, mäi vËt mμ anh ta b¾t gÆp”.

Tuy nhiªn, dï cã ph¶ng phÊt c¸i hiÖn thùc tinh thÇn ®Çy tr¾c Èn cña lßng ng−êi

th× chñ nghÜa l·ng m¹n ®Çu thÕ kû XIX vÉn mang l¹i cho nÒn v¨n häc Mü mét thêi

kú l¹c quan, t−¬i ®Ñp nhÊt. Nöa cuèi thÕ kû XIX, sau cuéc néi chiÕn Nam - B¾c

(1861 - 1865), thêi kú ®ét biÕn cña cuéc c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp vμ chñ nghÜa t−

b¶n, m©u thuÉn chñng téc lªn cao, ®¹o ®øc x· héi suy tho¸i, chñ nghÜa hiÖn thùc ®·

trót bá líp ¸o t×nh c¶m l·ng m¹n vμ c¶m høng phª ph¸n nhÑ nhμng ®Ó ®i ®Õn sù

bõng tØnh vÒ ý thøc x· héi, sù xo¸y s©u vμo nh÷ng sè phËn vμ bi kÞch con ng−êi víi

th¸i ®é tè c¸o x· héi m¹nh mÏ. Tiªu biÓu cã Stephen Crane (1871 - 1900), William

Dean Howells (1837 - 1920), Mark Twain (1836 - 1910), Harriet Beecher Stowe

(1811 - 1896), Walt Whitman (1819 - 1892)… C¸c nhμ v¨n nμy ®· ph¶n ¸nh nh÷ng

vÊn ®Ò tiªu biÓu vμ næi cém trong ®êi sèng x· héi vμ t×nh c¶m con ng−êi, ®· lét trÇn

®−îc nh÷ng sè phËn bi kÞch, nh÷ng c¶nh ®êi Ðo le, nh÷ng th©n phËn ®¸ng th−¬ng vμ

nh÷ng t©m hån cao quý bÞ bμo mßn bëi thø axit ®¸ng sî cña x· héi t− b¶n cïng bao

c¸i hÖ lôy xÊu xa, v« sØ cña nã. Theo nhμ nghiªn cøu X.M.Pªt¬rèp, nh÷ng cuèn tiÓu

thuyÕt x· héi xuÊt hiÖn trong thêi kú nμy ®· kh¾c häa h×nh ¶nh "con b¹ch tuéc ®Õ

25 quèc chñ nghÜa" bung nh÷ng c¸i vßi tham tμn vμ d¬ bÈn b¸m quanh n−íc Mü, ®·

ph¬i bμy "rõng rËm" cña nÒn s¶n xuÊt t− b¶n vμ sù t¸c ®éng sa ®äa cña "con quû

vμng" ®èi víi sè phËn cña con ng−êi b×nh th−êng. ViÖc bãc trÇn c¸i huyÒn tho¹i vÒ

n−íc Mü "tù do, d©n chñ", c¸i t−ëng chõng ®em l¹i cho con ng−êi sù phån vinh vμ

nh÷ng kh¶ n¨ng c«ng b»ng ngang nhau, lμ c«ng lao lín vμ ®Çu tiªn cña chñ nghÜa

hiÖn thùc Mü.

ChÕ ®é n« lÖ tån t¹i ë miÒn Nam suèt h»ng mÊy thÕ kû lμ nh÷ng g× ®¸ng mØa

mai, kinh tëm nhÊt cho c¸i gäi lμ “tù do, d©n chñ, b×nh ®¼ng, b¸c ¸i” cña Mü. N¨m

1853, ngay khi phong trμo ph¶n ®èi chÕ ®é n« lÖ ®ang d©ng cao ë miÒn B¾c vμ lμn

sãng khuyÕn khÝch chÕ ®é m·i n« lan réng kh¾p c¸c bang miÒn Nam th× Tóp lÒu b¸c

T«m cña Harriet Beecher Stowe ra ®êi. T¸c phÈm v¹ch trÇn téi ¸c d· man cña chÕ ®é

n« lÖ, c¸i chÕ ®é ®· dÉm ®¹p lªn t×nh c¶m gia ®×nh thiªng liªng mét c¸ch kh«ng

th−¬ng xãt. §èi víi Harriet Beecher Stowe, t×nh c¶m vî chång, cha con, mÑ con…

cña ng−êi da ®en còng ®¸ng tr©n träng nh− cña ng−êi da tr¾ng v× hä còng biÕt yªu,

ghÐt, giËn hên víi c¶m xóc cña mét con ng−êi. Th«ng qua nh©n vËt b¸c T«m,

Beecher Stowe ®· dùng lªn t−îng ®μi mét ng−êi n« lÖ da ®en cao quý, ®Ñp ®Ï, d¸m

hy sinh th©n m×nh v× chñ, v× nh÷ng kiÕp n« lÖ lÇm than kh¸c. T¸c phÈm Tóp lÒu b¸c

T«m v× thÕ ®−îc ngîi ca lμ Kinh th¸nh cña ng−êi nghÌo, lμ sù n©ng ®ì tinh thÇn cho

phong trμo b·i n« ë Mü gi÷a thÕ kû XIX bëi t«n gi¸o t×nh th−¬ng cña nã. Nhμ v¨n

ch¼ng nh÷ng phª ph¸n chÕ ®é n« lÖ hμ kh¾c mμ cßn th¼ng thõng lªn ¸n bé m¸y

chÝnh quyÒn miÒn Nam ®ång lâa, tiÕp tay cho téi ¸c ®μn ¸p n« lÖ da ®en. X©y dùng

h×nh ¶nh b¸c n« lÖ da ®en ®Çy lßng mé ®¹o vμ cuèi cïng tö v× ®¹o, Beecher Stowe

muèn kh¾c häa ch©n dung lý t−ëng cña mét con ng−êi lÊy d¹o ®êi lμm lÏ sèng vμ

lÊy t×nh th−¬ng lμm t«n gi¸o cña m×nh. Tóp lÒu b¸c T«m tuy thÊm ®Ém t×nh c¶m

l·ng m¹n nh−ng néi dung hiÖn thùc cña nã l¹i hÕt søc phong phó vμ s©u s¾c, xøng

®¸ng lμ t¸c phÈm tiªu biÓu cña chñ nghÜa b·i n« vμ chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n thÕ

kû XIX.

Cïng víi ®Ò tμi chèng chÕ ®é m·i n«, ®Ò tμi chiÕn tranh còng lμ mét m¶ng

quan träng cña v¨n häc hiÖn thùc Mü. Nhμ v¨n trÎ Stephen Crane tuy sinh ra sau

cuéc néi chiÕn Hoa Kú h¬n ba m−¬i n¨m nh−ng ®· ®Ó l¹i nhiÒu trang viÕt m« t¶

26 ch©n thùc vμ sinh ®éng cuéc néi chiÕn ®Ém m¸u Êy. T¸c phÈm Huy hiÖu ®á cña lßng

dòng c¶m (1895) lμ mét vÝ dô tiªu biÓu. Chñ ®Ò chÝnh cña t¸c phÈm lμ lßng can ®¶m

nh−ng thùc hμnh lßng can ®¶m ®©u ph¶i lμ chuyÖn dÔ dμng. Nh©n vËt Henry trong

t¸c phÈm chØ cã thÓ chiÕn ®Êu dòng c¶m khi anh ngõng nghÜ vÒ b¶n th©n m×nh vμ

chÕ ngù ®−îc nçi sî h·i. Gièng nh− mét ®øa trÎ thu m×nh trong bãng tèi, Henry ph¶i

tËp lμm quen vμ thÝch nghi víi nh÷ng mïi l¹, mμu s¾c, ©m thanh l¹ vμ c¶ nh÷ng c¶m

xóc l¹, ph¶i tËp tiÕp xóc vμ chøng kiÕn nh÷ng mèi hiÓm nguy ®Ó rÌn luyÖn kinh

nghiÖm vμ b¶n n¨ng chiÕn ®Êu sèng cßn cña m×nh. Chñ ®Ò chiÕn tranh ®−îc Crane

khai th¸c vμ thÓ hiÖn theo ®−êng lèi hiÖn thùc. Nhμ v¨n tr×nh bμy sù buån tÎ trong

®êi sèng doanh tr¹i, sù kiªu c¨ng hèng h¸ch cña c¸c sü quan, sù chÕt chãc, mÊt m¸t

v× sóng ®¹n v« t×nh. Crane ®· thμnh c«ng khi kh«ng chØ khai th¸c m«i tr−êng chiÕn

tranh "nh− lμ mét ®èi t−îng miªu t¶ mμ cßn lμ ®èi t−îng ®Ó s¸ng t¹o" v× ë mét khÝa

c¹nh nμo ®ã nã lμ m«i tr−êng h− cÊu, lμ c¸i nÒn vμ hoμn c¶nh ®Ó t¸c gi¶ ph©n tÝch

t©m lý vμ sù tr−ëng thμnh t− t−ëng cña nh©n vËt chÝnh. ChiÕn tranh lμ mét h×nh ¶nh

®en tèi, h¬n lμ mét viÔn c¶nh t−¬i s¸ng ®Ó x©y nªn giÊc méng anh hïng. T¸c gi¶

kh«ng chó t©m m« t¶ nguyªn nh©n hay ®éng lùc cña chiÕn tranh mμ tËp trung giíi

h¹n t¸c phÈm vμo t¸c ®éng cña chiÕn tranh ®èi víi ng−êi lÝnh, qua ®ã lét t¶ tr¹ng

th¸i t©m hån vμ t×nh c¶m, ý thøc tr¸ch nhiÖm vμ lý t−ëng cña hä.

Ngoμi ®Ò tμi chiÕn tranh, Stephen Crane cßn s¸ng t¸c mét lo¹i ®Ò tμi hÕt søc

míi mÎ. §ã lμ cuéc sèng thμnh thÞ víi nh÷ng suy tho¸i ®¹o ®øc vμ bi kÞch x· héi

ngμy cμng gia t¨ng. T¸c phÈm Maggie, c« g¸i ®øng ®−êng cña Stephen Crane ra ®êi

®· g©y nªn sù bì ngì, ng¹c nhiªn ®èi víi ®éc gi¶ Mü v× tÝnh nh¹y c¶m vμ sù t¸o b¹o

cña nã. T¸c phÈm kÓ vÒ sè phËn bi kÞch cña c« g¸i ®øng ®−êng Maggie, mét c« g¸i

®¸ng th−¬ng xuÊt th©n d−íi ®¸y x· héi, bÞ ch×m ®¾m trong cuéc ®êi xÊu xa, ®en tèi

ë khu Bowery cña thμnh phè New York. §Ò tμi cuéc sèng thμnh thÞ cßn ®−îc mét

nhμ v¨n cã tªn tuæi kh¸c khai th¸c rÊt thμnh c«ng. §ã lμ William Dean Howells. T¸c

phÈm Sù phÊt lªn cña Silas Lapham (The rise of Silas Lapham) (1885) lμ bøc tranh

ch©n thùc nhÊt vÒ cuéc sèng chèn ®« héi vμ nh÷ng thñ ®o¹n lμm giμu cña giíi t−

s¶n. Howells ®· lét t¶ sù suy tho¸i ®¹o ®øc, sù bμo mßn ®¹o lý cña nh÷ng con ng−êi

tham phó phô bÇn, v× lîi nhuËn mμ s½n sμng ký kÕt nh÷ng hîp ®ång lμm ¨n v« nh©n

27 ®¹o. Còng gièng nh− t¸c phÈm Mét g· Yankee ë Connecticut d−íi triÒu vua Arthur

cña Mark Twain, t¸c phÈm khai th¸c ®Ò tμi tiÒn b¹c, vÊn ®Ò lîi nhuËn vμ s¶n xuÊt,

khoa häc vμ kü nghÖ trong viÖc lμm giμu cña bän t− b¶n. ë ®©y, chÝnh tham väng

tiÒn tμi, ®Þa vÞ ®· ®Èy hä vμo thÊt b¹i vμ ®au khæ. ThÕ nh−ng, nçi ®au khæ vμ thÊt

väng Êy kh«ng ph¶i lμ nh÷ng tÊn bi kÞch x· héi v× bi kÞch ch©n chÝnh kh«ng dung

n¹p nh÷ng ®au khæ b¾t nguån tõ thãi h·nh tiÕn, tõ bÖnh h¸m lîi nan y, tõ sù thÊt b¹i

cña nh÷ng tham väng ti tiÖn n¬i ph−êng tr−ëng gi¶ lÉn bän ®Çu c¬. Víi nh÷ng ®ãng

gãp cña m×nh trªn ®Þa h¹t phª b×nh vμ s¸ng t¸c v¨n häc hiÖn thùc phª ph¸n, William

Dean Howells xøng ®¸ng víi lêi nhËn xÐt sau cña nhμ v¨n Hari Pie "Howells ®· tù

cho m×nh cã nhiÖm vô ghi chÐp tÊt c¶ mäi sinh ho¹t, ph©n tÝch c¸c khuynh h−íng

v¨n häc cña thêi ®¹i m×nh. ¤ng lμ tÊm g−¬ng ph¶n chiÕu râ rμng x· héi Mü ®Ó

ng−êi Mü cã thÓ hiÓu x· héi cña hä. ¤ng lμ ng−êi ®· gÇy dùng mét tinh thÇn v¨n

nghÖ ®éc lËp cho n−íc Mü theo kÞp c¸c trμo l−u v¨n häc trªn thÕ giíi" [26, tr.448].

SÏ lμ thiÕu sãt nÕu kh«ng nh¾c ®Õn Walt Whitman trong ®éi ngò c¸c nhμ v¨n

hiÖn thùc tiªu biÓu cña Mü thÕ kû XIX. Víi mét tËp th¬ duy nhÊt L¸ cá, Whitman

®· thæi vμo nÒn v¨n häc thÕ kû mét luång sinh khÝ míi mÎ, t¸o b¹o. Bμi ca Tù ng·

®· th¸ch thøc tÊt c¶ nh÷ng thÕ lùc chμ ®¹p lªn quyÒn sèng tù do, d©n chñ cña con

ng−êi, ®Æc biÖt lμ nh÷ng ng−êi nghÌo khæ, cÇn lao.

"T«i lμ nhμ th¬ cña thÓ x¸c vμ nhμ th¬ cña linh hån.

Nh÷ng thó vui trªn ®êi ®Òu thuéc vÒ t«i còng nh− nh÷ng khæ h×nh ®Þa

ngôc

Nh÷ng thó vui tõ cÊy ghÐp vμo t«i cho n¶y në sinh s«i, nh÷ng khæ h×nh

t«i diÔn dÞch sang mét ng«n ng÷ míi.

(Vò CËn vμ §μo Xu©n Quý dÞch)

L¸ cá víi tø th¬ míi l¹, t¸o b¹o, ®−îc diÔn ®¹t b»ng mét thø ng«n ng÷ b×nh

d©n, gi¶n dÞ ®· kh«ng ®−îc giíi giμu sang danh gi¸, kh«ng ®−îc nh÷ng ng−êi ®¹o

cao ®øc träng, chØn chu mùc th−íc thõa nhËn. Nãi ®óng h¬n, nh÷ng ai cã ®Çu ãc

chËt hÑp ®Òu kh«ng dung chøa næi th¬ «ng. Whitman ®−a c¶ vμo th¬ m×nh h×nh ¶nh

nh÷ng ng−êi n« lÖ da ®en ngêi s¸ng khi miÖt mμi lao ®éng:

28

"Anh da ®en n¾m ch¾c tay c−¬ng giong bèn ngùa, qu¶ ®¸ ®eo lñng l¼ng

kÐo d©y xÝch

Anh ®¸nh cç xe dμi cña c«ng tr−êng ®¸, th©n h×nh ch¾c nÞch, cao to, ®øng

mét ch©n trªn cμng xe gi÷ th¨ng b»ng.

Ngùc c¨ng cæ b¹nh ra, s¬ mi xanh hë cóc bïng xïng th¾t l−ng

T«i ng¾m nh×n con ng−êi ®Ñp nh− pho t−îng".

(Bμi ca tù ng·)

Walt Whitman nh×n thÊy vμ tr©n träng nh÷ng phÈm chÊt cao ®Ñp cña ng−êi n«

lÖ cÇn lao, cùc nhäc. Th¸i ®é tÝch cùc ®ã cña Whitman thùc sù lμ mét có tÇm sÐt

gi¸ng xuèng mét x· héi ®Çy rÉy nh÷ng thμnh kiÕn vμ sù ph©n biÖt giμu nghÌo, ®¼ng

cÊp vμ s¾c téc nh− x· héi Mü lóc bÊy giê.

Tãm l¹i, th«ng qua mét sè nhμ v¨n tiªu biÓu cña chñ nghÜa hiÖn thùc Mü thÕ

kû XIX, ta cã thÓ nhËn biÕt phÇn nμo diÖn m¹o cña v¨n häc hiÖn thùc thÕ kû nμy.

Nh×n chung, c¸c t¸c phÈm cña hä lμ sù ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ vμ toμn diÖn bøc tranh ®êi

sèng sinh ho¹t, c¸c mèi quan hÖ phøc t¹p trong x· héi, ®êi sèng néi t©m cña con

ng−êi. C¸c m¶ng ®Ò tμi vÒ chiÕn tranh, t«n gi¸o, sù ph©n biÖt s¾c téc, mμu da, vÊn ®Ò

tù do d©n chñ… ®· ®−îc c¸c nhμ v¨n hiÖn thùc quan t©m, cμy xíi vμ ®¹t nhiÒu thμnh

tùu to lín c¶ vÒ néi dung lÉn nghÖ thuËt. V¨n häc hiÖn thùc thÕ kû XIX lμ sù ph¸t

triÓn "nhanh dÇn ®Òu" ®Ó ®¹t ®Õn tr×nh ®é phª ph¸n x· héi ngμy cμng s©u s¾c vμ

quyÕt liÖt. Nã kh«ng ngÇn ng¹i c«ng kÝch vμo nh÷ng thÕ lùc ®en tèi bμo mßn gi¸ trÞ

nh©n c¸ch cña con ng−êi. §ã lμ x· héi kim tiÒn b¸n rÎ l−¬ng t©m cho vËt chÊt, béc

lé tÝnh h¸m lîi, tham lam vμ suy ®åi ®¹o ®øc trªn mäi ph−¬ng diÖn ®êi sèng. Trong

x· héi ®ã, hÇu nh− mçi nhμ v¨n lμ mét ®iÓn h×nh s¸ng t¸c vÒ mét m¶ng ®Ò tμi, mét

kiÓu nh©n vËt vμ hoμn c¶nh nhÊt ®Þnh mμ nhμ v¨n quan t©m khai th¸c.

Trong dßng ch¶y ®ã cña v¨n häc hiÖn thùc, Mark Twain ®· t×m cho m×nh mét

vÞ trÝ xøng ®¸ng trong nÒn v¨n häc Mü vμ thÕ giíi, võa xu«i theo dßng ch¶y, võa béc

lé nh÷ng tÝnh c¸ch riªng biÖt mμ kh«ng nhμ v¨n nμo cã thÓ lÉn vμo ®−îc.

1.2.3. Chñ nghÜa hiÖn thùc cña Mark Twain.

29

Soi bãng vμo nh÷ng ®Æc ®iÓm cña ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c hiÖn thùc chñ nghÜa

vμ chñ nghÜa hiÖn thùc Mü thÕ kû XIX, ta thÊy hiÖn thùc trong s¸ng t¸c cña Mark

Twain cã c¸c ®Æc ®iÓm chÝnh sau ®©y.

C¸c t¸c phÈm næi tiÕng cña «ng ®· ph¶n ¸nh ®−îc nh÷ng vÊn ®Ò cèt yÕu cña

cuéc sèng x· héi Mü lóc bÊy giê. Mark Twain t¸i hiÖn mét c¸ch ch©n thËt cuéc sèng

Êy víi tinh thÇn ph©n tÝch cao ®é, lμm béc lé nh÷ng b¶n chÊt quan träng cña nã còng

nh− c¸c mèi quan hÖ x· héi xoay quanh. Tõ ®ã, c¸c hoμn c¶nh ®iÓn h×nh vμ tÝnh

c¸ch ®iÓn h×nh lÇn l−ît xuÊt hiÖn vμ lμm sèng l¹i nh÷ng con ng−êi, nh÷ng c¶nh ®êi

kh¸c nhau vÒ mét thêi ®· qua trªn ®Êt Mü.

Chñ nghÜa hiÖn thùc cña Mark Twain ®· ®¹t ®Õn tr×nh ®é ph¸t triÓn s©u s¾c nhê

vμo tÝnh phª ph¸n, ch©m biÕm vμ ®¶ kÝch nh÷ng thãi h− tËt xÊu cña x· héi mét c¸ch

s©u cay. ¤ng nh×n thÊy sù môc ruçng vμ thèi n¸t cña x· héi t− b¶n kÝnh träng ®ång

tiÒn, xem th−êng nh©n c¸ch; nh×n thÊy tÝnh v« nh©n ®¹o cña chÕ ®é x· héi bãp nghÑt

quyÒn tù do vμ d©n chñ cña con ng−êi. Mark Twain th¼ng thõng tè c¸o x· héi Êy vμ

bªnh vùc nh÷ng con ng−êi thÊp cæ bÐ häng víi tinh thÇn nh©n ®¹o cao c¶. MÆc cho

bät mÐp cña bän tham lam ti tiÖn, bän cËy quyÒn cËy thÕ cã v¨ng d−íi ch©n «ng,

Mark Twain vÉn ®øng v÷ng vμ hiªn ngang nh− bøc t−îng N÷ thÇn tù do cña Mü.

Nh×n chung, hiÖn thùc trong c¸c s¸ng t¸c cña Mark Twain vÉn mang ®Æc ®iÓm

chung cña chñ nghÜa hiÖn thùc thÕ kû XIX nh−ng ®iÒu ®ã kh«ng lμm cho Mark

Twain gièng víi Balzac cña Ph¸p, Thackeray cña Anh hay William Dean Howells

cña Mü; «ng vÉn lμ «ng víi nh÷ng tÝnh c¸ch vμ ®Æc ®iÓm s¸ng t¸c riªng kh«ng lÉn

vμo ®©u ®−îc. VËy ®iÒu g× ®· lμm nªn sù ®éc ®¸o Êy trong phong c¸ch hiÖn thùc cña

Mark Twain? Tr¶ lêi cho c©u hái nμy chóng ta t×m vÒ n¬i ch«n nhau c¾t rèn cña nhμ

v¨n Mü vÜ ®¹i nμy. ¤ng sinh ra ë thÞ trÊn Florida, bang Missouri vμ lín lªn ë thÞ trÊn

biªn giíi Hannibal, Missouri, phÝa trªn St. Louis kho¶ng mét tr¨m dÆm, bªn dßng

s«ng Mississippi. §©y lμ n¬i «ng chøng kiÕn nh÷ng chuyÕn tμu ®Õn råi ®i, nh÷ng

"kh¸ch th−¬ng hå lªn xuèng cÇu tμu råi xu«i vÒ miÒn T©y", lμ n¬i ghi dÊu bao nhiªu

kû niÖm thêi Êu th¬ vui t−¬i ngé nghÜnh mμ sau nμy «ng t¸i hiÖn sinh ®éng vμo c¸c

t¸c phÈm cña m×nh, ®Æc biÖt lμ ba t¸c phÈm næi tiÕng Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Tom Sawyer, Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn vμ Cuéc sèng trªn s«ng

30 Mississippi. Kh«ng gian s«ng n−íc, kh«ng gian nói ®åi, kh«ng gian hoang d· cña

miÒn T©y ®· ¨n s©u vμo tiÒm thøc, vμo m¸u thÞt vμ kinh nghiÖm s¸ng t¸c cña Mark

Twain, gãp phÇn lμm nªn chÊt v¨n häc ®Þa ph−¬ng rÊt ®Æc s¾c trong mçi thiªn

truyÖn. §Æc ®iÓm nμy rÊt quan träng ®èi víi viÖc kh¶o cøu c¸c t¸c phÈm còng nh−

®èi víi viÖc ®¸nh gi¸ hiÖn thùc trong s¸ng t¸c cña Mark Twain. Ph¶n ¸nh x· héi Mü,

con ng−êi Mü nh−ng kh«ng ph¶i lμ toμn bé con ng−êi vμ x· héi nãi chung trªn bèi

c¶nh réng lín cña n−íc Mü, Mark Twain quay vÒ víi cuéc sèng th©n quen vμ m¶nh

®êi nhá hÑp cña vïng quª s«ng n−íc hÎo l¸nh. DÜ nhiªn, trong mét vμi t¸c phÈm

kh¸c nh− Mét g· Yankee ë Connecticut d−íi triÒu vua Arthur, Hoμng tö vμ kÎ khèn

cïng c¶nh ®êi më réng h¬n, lan ra chèn ®« thμnh, hßa vμo c¶ x· héi kinh doanh t−

b¶n Mü. ThÕ nh−ng, nh÷ng t¸c phÈm nμy ch−a thËt sù tiªu biÓu vμ ®Æc tr−ng cho

phong c¸ch s¸ng t¸c cña nhμ v¨n. Tr−íc hÕt, «ng vÉn lμ mét nhμ v¨n s¸ng t¸c nh÷ng

t¸c phÈm mang mμu s¾c ®Þa ph−¬ng, v−ît qua khái tÇm vãc cña mét nhμ v¨n ®Þa

ph−¬ng ®Ó hßa vμo biÓn lín cña c¸c t¸c phÈm vμ nhμ v¨n næi tiÕng thÕ giíi.

Mμu s¾c v¨n häc ®Þa ph−¬ng ®· quy ®Þnh vμ ¶nh h−ëng rÊt nhiÒu ®Õn c¸ch thøc

x©y dùng nh©n vËt vμ hoμn c¶nh trong c¸c s¸ng t¸c cña Mark Twain. Ba t¸c phÈm

tiªu biÓu cña «ng mμ chóng t«i tËp trung kh¶o s¸t lμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom

Sawyer, Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, Cuéc sèng trªn s«ng

Missisippi thÓ hiÖn rÊt râ ®iÒu ®ã. Mçi nh©n vËt vμ hoμn c¶nh ë ®©y ®Òu ®iÓn h×nh

cho kiÓu con ng−êi vμ cuéc sèng cña vïng th«n quª, cña nh÷ng thÞ trÊn xa x«i, nhá

bÐ. Thμnh c«ng cña Mark Twain lμ ®· giíi thiÖu cho ng−êi ®äc nh÷ng h×nh ¶nh ®Çy

míi l¹, sinh ®éng vÒ c¸c phong tôc tËp qu¸n, lèi sèng, c¸c quan hÖ vμ c¸ch øng xö

x· héi cña con ng−êi viÔn T©y. §iÒu mμ tr−íc nay Ýt nhμ v¨n nμo khai th¸c hoÆc

khai th¸c thμnh c«ng. Nh− vËy, nÕu ®èi chiÕu víi ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c chñ nghÜa

hiÖn thùc (cæ ®iÓn) th× chñ nghÜa hiÖn thùc cña Mark Twain lμ mét kiÓu ph−¬ng

ph¸p s¸ng t¸c cã kÕt cÊu ®ång d¹ng theo chiÒu h−íng thu hÑp l¹i. NghÜa lμ, thay v×

ph¶n ¸nh toμn bé hiÖn thùc n−íc Mü thÕ kû XIX, Mark Twain l¹i tËp trung khai th¸c

mét sè vÊn ®Ò mμ «ng quan t©m nhÊt, kh¸m ph¸ cuéc sèng cña mét sè vïng miÒn

mμ «ng quen thuéc nhÊt ®Ó tõ ®ã thÓ hiÖn mét thiªn kiÕn vμ mét c¸ch biÓu ®¹t ®Æc

s¾c. TÝnh chÊt vïng miÒn trong chñ nghÜa hiÖn thùc cña Mark Twain do ®ã kh«ng

31 lμm gi¶m hÑp ®èi t−îng ph¶n ¸nh cña t¸c phÈm mμ tr¸i l¹i cμng lμm t¨ng thªm tÝnh

chÊt s©u s¾c cho chñ nghÜa hiÖn thùc trong viÖc x©y dùng nh÷ng ch©n dung ®iÓn

h×nh cña con ng−êi vμ cuéc sèng vïng biªn giíi. §iÒu ®¸ng nãi lμ chÊt vïng miÒn Êy

tuy mang mμu s¾c ®Þa ph−¬ng nh−ng nã tiªu biÓu vμ ®Æc tr−ng cho t©m hån, tÝnh

c¸ch vμ b¶n s¾c d©n téc Mü, mét d©n téc mμ qu¸ khø më mang bê câi vÒ phÝa T©y

vÉn cßn ®ã ch−a phai mê. SÏ kh¸ch quan h¬n nÕu nãi chñ ®Ò v¨n häc ®−îc quy ®Þnh

bëi kh«ng gian sèng vμ kh«ng gian céng ®ång téc ng−êi. §èi víi n−íc Mü, hai yÕu

tè trªn lμ nh÷ng tiÒn ®Ò mang theo b¶n s¾c d©n téc. Nã quy ®Þnh tËp qu¸n, kinh

nghiÖm, ng«n ng÷ vμ c¶m xóc cña con ng−êi vμ x· héi. §èi víi Mark Twain, kh«ng

gian s«ng n−íc vïng Mississippi kh«ng chØ ®· quy ®Þnh tËp qu¸n, tÝnh c¸ch cña con

ng−êi n¬i ®©y mμ cßn lμ mét trôc kh«ng gian tinh thÇn ¨n s©u vμo tiÒm thøc, quy

®Þnh c¸ch nghÜ, c¸ch viÕt vμ c¸ch diÔn ®¹t cña nhμ v¨n. Theo ®ã, nh÷ng kû niÖm Êu

th¬, nh÷ng kinh nghiÖm s«ng n−íc, nh÷ng lèi diÔn ®¹t ®Æc chÊt vïng miÒn kh«ng

ngõng héi tô vμ "xoay" quanh trôc kh«ng gian Êy.

ThÕ nh−ng, s¸ng t¸c v¨n häc mang mμu s¾c ®Þa ph−¬ng ch−a ®ñ gióp ph©n biÖt

Mark Twain víi c¸c nhμ v¨n ®Þa ph−¬ng kh¸c nh− Sarah Orne Jewett (1849 - 1909),

Bret Harte (1836 - 1902) hay Harriet Beecher Stowe (1811 - 1896)… §iÒu lμm nªn

phong c¸ch ®éc ®¸o cho c¸c t¸c phÈm cña «ng lμ sù kÕt hîp vμ hßa quyÖn nhuÇn

nhuyÔn hai trμo l−u v¨n häc chñ yÕu ë Mü thêi bÊy giê. §ã lμ trμo l−u v¨n häc mang

mμu s¾c ®Þa ph−¬ng nh− ®· ®Ò cËp ë trªn vμ trμo l−u kh«i hμi vïng biªn c−¬ng.

Thªm vμo ®ã lμ truyÒn thèng phiªu l−u cña d©n téc Mü, mét d©n téc cã thãi quen

"xª dÞch" h×nh thμnh tõ tÝnh c¸ch thÝch kh¸m ph¸ vμ tõ qu¸ tr×nh lÞch sö më réng

biªn c−¬ng. TÊt c¶ nh÷ng sù kÕt hîp ®ã mang ®Õn cho Mark Twain mét phong c¸ch

s¸ng t¸c ®Ëm ®μ b¶n s¾c d©n téc. Nh÷ng khuynh h−íng v¨n häc hoa mü, ph« tr−¬ng

nÆng vÒ h×nh thøc chñ nghÜa, c©u tõ hÇu thÓ hiÖn c¸ch viÕt sang träng vμ mùc th−íc

nh− mÉu quèc kh«ng bao giê cã chç trong v¨n ch−¬ng cña «ng. Ch¼ng nh÷ng chän

läc nh÷ng ®Ò tμi lÊy chÊt liÖu tõ cuéc sèng thùc tÕ cña nh©n d©n Mü, Mark Twain

cßn thÓ hiÖn nh÷ng ®Ò tμi vμ néi dung ch©n thùc Êy b»ng mét h×nh thøc nghÖ thuËt

®Çy b¶n s¾c Mü. Sö dông ng«n ng÷ b×nh d©n sèng ®éng, kháe kho¾n. Ng−êi ta ®¸nh

gi¸ "Mark Twain lμ nhμ v¨n lín, ®Çu tiªn cña miÒn T©y n−íc Mü vμ thμnh c«ng cña

32 «ng thÓ hiÖn sù th¾ng lîi cña miÒn viÔn T©y d©n gian ®èi víi c¸c salon v¨n häc ë

Boston" [26, tr.451]. Sù ®¸nh gi¸ nμy hoμn toμn ®óng ®¾n. Th«ng qua c¸c t¸c phÈm

næi tiÕng cña Mark Twain, miÒn T©y hoang d· víi nh÷ng truyÒn thuyÕt d©n gian vÒ

thæ d©n vμ cuéc sèng biªn thïy xuÊt hiÖn tr−íc m¾t ng−êi Mü d−íi mét diÖn m¹o

míi, mét ¸nh s¸ng míi, ®Æc s¾c h¬n, biÓu tr−ng h¬n cho nh÷ng g× gäi lμ b¶n s¾c vμ

tÝnh c¸ch Mü. §ã còng lμ xu h−íng chung cña nÒn v¨n häc Mü thÕ kû XIX khi mμ

dßng ch¶y cña nã chuyÓn tõ §«ng sang T©y theo hμnh tr×nh cña con ®−êng më réng

biªn giíi, ®i t×m b¶n s¾c riªng cña m×nh tr−íc c¸i bãng to lín vμ l©u ®êi cña ch©u ¢u

vμ mÉu quèc. Cã g× thiÕt thùc vμ hiÖu qu¶ h¬n viÖc kh¼ng ®Þnh b¶n s¾c riªng cña d©n

téc m×nh b»ng c¸ch t¸i hiÖn vμ ph¶n ¸nh ch©n thùc, sinh ®éng vμ s¸ng t¹o cuéc sèng

Êy, con ng−êi Êy cïng toμn bé c¸c mèi quan hÖ, t©m lý, tÝnh c¸ch ®Æc tr−ng cña nã.

Mark Twain ®· thùc hiÖn thμnh c«ng ®iÒu ®ã ®Ó kh¼ng ®Þnh mét miÒn ViÔn T©y

ch¼ng nh÷ng lμ hiÖn th©n cho b¶n s¾c Mü, mμ cßn lμ mét trung t©m v¨n häc míi ®¹i

diÖn cho nÒn v¨n häc Mü tr−íc ch©u ¢u vμ c¸c n−íc kh¸c.

Nhê cã sù t¸i hiÖn vμ ph¶n ¸nh ch©n thùc cuéc sèng vμ con ng−êi miÒn T©y,

c¸c t¸c phÈm næi tiÕng cña Mark Twain gièng nh− mét bøc tranh réng lín vÒ x· héi

®ang ®−îc lÇn gië. Trong ®ã, mçi nÐt ph¸c häa tμi hoa cña ng−êi nghÖ sÜ lμ mét c¶nh

®êi, mét ch©n dung cuéc sèng ®ang ®−îc ®iÓm t« vμ nhuËn s¾c.

1.3. Bøc tranh x· héi Mü thÕ kû XIX d−íi ngßi bót cña Mark Twain.

1.3.1. T«n gi¸o vμ tr−êng häc

N−íc Mü lμ mét vïng ®Êt cña tù do t«n gi¸o vμ tÝn ng−ìng. C¸i h×nh ¶nh ®Çy

tÝnh biÓu tr−ng "lß hÇm nhõ" (melting pot) kh«ng thÓ ho¹t ®éng nh− mét c¬ chÕ

®ång hãa trong lÜnh vùc nμy. Toμn bé t«n gi¸o cña n−íc Mü gièng nh− mét bøc

kh¶m ®Çy mμu s¾c mμ mçi mét céng ®ång l¹i mang ®Õn mét tÝn ng−ìng riªng quy

®Þnh tËp tôc sèng còng nh− thãi quen ®¹o ®øc vμ c¸ch øng xö cña céng ®ång ®ã.

T«n gi¸o ®ãng vai trß quan träng trong ®êi sèng céng ®ång nhÊt lμ khi nã trë thμnh

n¬i bÊu vÝu vμ nguån an ñi tinh thÇn cho nh÷ng ng−êi tha h−¬ng h−íng vÒ cè quèc.

Nh×n chung, ph¸i Thanh gi¸o cña ®¹o Tin lμnh lμ thø t«n gi¸o ®−îc nhiÒu ng−êi theo

nhÊt v× nã phï hîp víi nhu cÇu tinh thÇn vμ tÝnh c¸ch cña ng−êi Mü. Gi÷a ®¹o ®øc

Thanh gi¸o vμ tinh thÇn lao ®éng cña chñ nghÜa t− b¶n cã mét mèi liªn hÖ hÕt søc

33 chÆt chÏ. C¶ hai ®Òu ®Æt nÒn t¶ng trªn sù tham väng, cÇn cï vμ sù phÊn ®Êu kh«ng

mÖt mái ®Ó v−¬n ®Õn sù thμnh c«ng. C¸ nh©n t− b¶n lÊy sù tiÕt kiÖm, lμm giμu, tÝch

cãp ®Ó kh¼ng ®Þnh vÞ trÝ cña m×nh trong x· héi. TÝn h÷u Thanh gi¸o cã khuynh

h−íng nghÜ r»ng sù giμu sang kh«ng ®¬n thuÇn mang l¹i mét cuéc sèng sung tóc vÒ

vËt chÊt mμ cßn ®¶m b¶o sù lμnh m¹nh vÒ t©m linh, sù thanh th¶n vÒ t©m hån khi

thùc thi ý muèn cña Chóa. Sèng tiÕt h¹nh vμ cÇn mÉn lao ®éng ®Ó trë nªn giμu cã vÒ

tinh thÇn vμ vËt chÊt, ®ã lμ dÊu hiÖu ®−îc ban cè vμ cøu rçi cña mçi gi¸o d©n. ThÕ

nh−ng, nh÷ng quan ®iÓm tÝch cùc ë buæi ban ®Çu Êy ngμy cμng trë nªn lung lay, tha

hãa. Vμo thÕ kû XIX, chñ nghÜa t− b¶n t¨ng tèc guång m¸y tham lam v« ®é cña nã

®Ó cuèn hÕt tμi s¶n x· héi vμo tói riªng, th¶n nhiªn lμm giμu trªn x−¬ng m¸u vμ må

h«i cña tÇng líp lao ®éng nghÌo khã. Lao ®éng siªng n¨ng, tiÕt kiÖm tha hãa thμnh

nh÷ng thñ ®o¹n c¹nh tranh, v¬ vÐt vμ bãc lét. Trong khi ®ã, ®¹o ®øc Thanh gi¸o

ngμy cμng mÊt ®i ý nghÜa lμm an ñi vμ lμnh m¹nh hãa t©m hån gi¸o d©n.TÝn ng−ìng

tinh thÇn giê ®©y trë thμnh c«ng cô vËt chÊt trong tay bän tu hμnh bÞ tha hãa bëi chñ

nghÜa kim tiÒn. Chóng khai th¸c t×nh c¶m t«n gi¸o vμ tù do tÝn ng−ìng v× môc ®Ých

tμi chÝnh. Tinh thÇn Thanh gi¸o cßn bÞ ®Èy ®Õn møc cùc ®oan khi kh«ng thõa nhËn

sù tiÕn bé cña c¸c thμnh qu¶ khoa häc vμ ¸p dông c¸c thμnh qu¶ Êy vμo ®êi sèng x·

héi bëi ch¨ng sù ®i lªn cña tri thøc loμi ng−êi b¸o hiÖu sù tho¸i trμo vai trß cña

Th−îng ®Õ. Kh«ng cßn ®ãng vai trß lμ nguån an ñi tinh thÇn trong ®êi sèng x· héi,

®¹o ®øc Thanh gi¸o tha hãa thμnh lý thuyÕt trèng rçng, xa rêi cuéc sèng thùc tÕ vμ

kh«ng ®¸p øng ®−îc nhu cÇu t×nh c¶m cña con ng−êi. "Nh÷ng ®iÒu mμ Thanh gi¸o

®Ò cao nh− sù cÇn cï, häc vÊn, lßng nhiÖt t×nh ®· trë nªn hiÕm hoi (…). Nhμ thê lμ

t©m ®iÓm cña ®êi sèng thanh lÞch chø kh«ng ph¶i lμ diÔn ®μn cho sù tù vÊn l−¬ng

t©m mét c¸ch kü cμng" [42, tr.28-29].

NhiÒu t¸c phÈm v¨n häc ®· ph¶n ¸nh s©u s¾c bé mÆt t«n gi¸o, tÝn ng−ìng cña

®êi sèng x· héi Mü thÕ kû XIX. Tiªu biÓu nh− t¸c phÈm Ch÷ A mμu ®á cña

Nathaniel Hawthorne, t¸c phÈm ®· ®¶ ph¸ tÝnh hÑp hßi, cè chÊp vμ sù tμn ¸c cña nhμ

thê Thanh gi¸o New England, lªn ¸n thø téi lçi kh«ng ph¶i lμ "téi lçi vèn cã" cña

loμi ng−êi mμ lμ téi d¸m b¸ng bæ vμ xóc ph¹m vμo quyÒn sèng, vμo câi t×nh c¶m

thiªng liªng cña con ng−êi.

34

Mark Twain còng lμ nhμ v¨n ch©m biÕm, tÊn c«ng vμo ph¸o lòy v÷ng ch¾c cña

thÇn quyÒn vμ nhμ thê nhiÒu nhÊt. ThÕ nh−ng ®iÒu ®Æc biÖt ë «ng so víi c¸c nhμ v¨n

kh¸c lμ «ng th−êng quan s¸t vμ tè c¸o sù xÊu xa gi¶ dèi cña nhμ thê qua ®«i m¾t vμ

suy nghÜ ng©y th¬ cña trÎ em. §· tõ l©u, thÞ trÊn bÐ nhá, hÎo l¸nh St. Petersburg lu«n

sèng trong sù mé ®¹o vμ lßng kÝnh Chóa. Mét ho¹t ®éng quan träng kh«ng thÓ thiÕu

cña mäi trÎ em ë ®©y lμ tham gia líp häc ngμy chñ nhËt. §ã lμ líp häc kÐo dμi tõ

chÝn giê ®Õn m−êi giê r−ìi, tiÕp theo lμ lÔ cÇu kinh. LÔ cÇu kinh bao giê còng cã

ng−êi lín ngåi kÌm víi con em cña hä. Trong kho¶ng thêi gian tõ chÝn giê ®Õn m−êi

giê r−ìi s¸ng, «ng gi¸o cña líp kiÓm tra sù thuéc bμi cña c¸c c«, c¸c cËu häc sinh.

Bμi tËp ë ®©y chÝnh lμ nh÷ng c©u kinh ®−îc viÕt d−íi d¹ng th¬ trÝch ra tõ Kinh

th¸nh. Ai häc thuéc hai c©u th¬ sÏ ®−îc phÇn th−ëng lμ miÕng phiÕu xanh. M−êi

phiÕu xanh b»ng mét phiÕu ®á, m−êi phiÕu ®á b»ng mét phiÕu vμng, m−êi phiÕu

vμng th× ®−îc «ng hiÖu tr−ëng tÆng mét cuèn Kinh. Hai ngh×n c©u th¬ cho mét cuèn

Kinh th¸nh ch÷ m¹ vμng thËt lμ mét c¸i gi¸ qu¸ ®¾t cho lßng mé ®¹o vμ sù mÕn

Chóa. Ng−êi ta tù hái t¹i sao thêi Trung cæ gi¸o ®iÒu thÇn häc ®· qua l©u råi mμ

n−íc Mü t− b¶n vÉn cßn ch×m trong chñ nghÜa h×nh thøc cña t«n gi¸o vμ t− duy kinh

viÖn ®Õn thÕ. Ph¶i ch¨ng lßng mé ®¹o kh«ng quan träng thÓ hiÖn ë lßng yªu ng−êi,

kÝnh Chóa trong tim mμ chñ yÕu thÓ hiÖn ë sù thuéc lßng sè l−îng c©u th¬ mμ Kinh

th¸nh r¨n d¹y, ë sè l−îng cuèn Kinh th¸nh m¹ vμng mμ thÇy gi¸o ban cho. Ng−êi ta

s½n sμng ®äc mét m¹ch ba ngμn c©u th¬ - nh− cËu bÐ ng−êi §øc kia ®Ó nhËn lÊy sù

th¸n phôc cña mäi ng−êi, song c¸i gi¸ cña sù "vinh quang chãi läi" ph¶i tr¶ b»ng

lßng th−¬ng h¹i ®èi víi kÎ lo¹n thÇn kinh v× häc qu¸ nhiÒu. ë ®©y, chñ nghÜa h×nh

thøc cøng nh¾c cña x· héi t− b¶n ®· ¶nh h−ëng ®Õn con ng−êi t«n gi¸o. V× lßng h¸m

danh, ng−êi ta ®äc ba ngμn c©u th¬ chØ ®Ó ®äc mμ th«i, ®äc mét c¸ch m¸y mãc

kh«ng cÇn quan t©m ®Õn ý nghÜa vμ môc ®Ých cña nã. ThËt lμ nùc c−êi, sù s¸ng danh

vμ hiÒn minh cña Chóa trong Kinh th¸nh qua c¸ch thô lý ®Çy h×nh thøc l¹i mang ®Õn

sù mô mÞ vμ u mª cho c¶ t©m hån vμ ®Çu ãc con ng−êi. TÖ h¹i thay, c¸i c¸ch häc tõ

ch−¬ng tÇm có trong tr−êng häc ngμy chñ nhËt Êy lu«n ®−îc khuyÕn khÝch vμ ®Ò

cao. §©y còng lμ dÞp ®Ó c¸c vÞ cã chøc tr¸ch tõ cao xuèng thÊp kÓ c¶ c¸c thÇy c«

gi¸o lÉn häc sinh thay nhau ph« diÔn: "¤ng hiÖu tr−ëng Walters ph« diÔn víi ®ñ thø

35 ho¹t ®éng bËn rén v× chøc vô cña m×nh (…). Ng−êi thñ th− th× ph« diÔn b»ng c¸ch

ch¹y ®©y ch¹y ®ã, c¸nh tay ®Çy s¸ch, lμm mét lo¹t c¸c ®éng t¸c nhÆng xÞ mμ c¸c vÞ

chøc s¾c s©u mät thÝch thó (…). Trªn tÊt c¶ c¸c quang c¶nh ®ã, «ng lín t©n kh¸ch

ngåi chÔm chÖ, në mét nô c−êi quan tßa uy nghi trïm lªn tr−êng häc trong n¾ng Êm

vÎ oai phong cña chÝnh b¶n th©n m×nh, bëi v× «ng ta còng ph« diÔn" [23, tr.49-50].

ThËt lμ mét kh«ng khÝ nhén nhÞp, khÈn tr−¬ng ®Çy tinh thÇn tr¸ch nhiÖm vμ sù mÉn

c¸n, thÕ nh−ng Èn ®»ng sau ®ã lμ thãi ph« tr−¬ng, sù gi¶ t¹o vμ dèi tr¸ ®Õn kÖch kìm

ch¼ng kh¸c nμo mét mμn hμi kÞch cña nh÷ng con rèi kh«ng d©y. HÖ qu¶ cña buæi

biÓu diÔn ®Çy ph« tr−¬ng vμ h×nh thøc cña c¸c tr−êng häc ngμy chñ nhËt lμ sù "rít

gi¸" th¶m h¹i cña c¸c tÊm phiÕu: m−êi phiÕu vμng kh«ng ®æi ®−îc "tªn hai vÞ t«ng

®å ®Çu tiªn".

§èi víi thÞ trÊn nhá St. Petersburg, thêi kh¾c c¸i chu«ng rÌ cña nhμ thê -

tr−êng häc rung lªn sau m−êi giê r−ìi ngμy chñ nhËt lμ mét thêi kh¾c quan träng.

§ã lμ lóc mäi ng−êi, bÊt kÓ giμ trÎ, g¸i trai, lín nhá, sang hÌn ®Òu nhén nhÞp tËp

trung ®Ó cÇu kinh, nghe gi¶ng ®¹o vμ tham gia hμng lo¹t c¸c lo¹i sinh ho¹t céng

®ång kh¸c nh−: th«ng b¸o, mÝtting, héi häp… "thËt lμ mét tËp qu¸n kú quÆc cßn

®−îc gi÷ ë Mü, ë c¸i thêi ®¹i d− thõa b¸o chÝ nμy!" [23, tr.57]. Buæi gi¶ng ®¹o lμ

phÇn ho¹t ®éng chÝnh nh−ng l¹i mang tÝnh h×nh thøc vμ sù v« nghÜa. Nã lÆp ®i lÆp

l¹i, cò mßn ®Õn nhμm ch¸n: "«ng môc s− ®äc bμi gi¶ng mét c¸ch ®Òu ®Òu, ®¬n ®iÖu

vμ ®−a ra nh÷ng lý lÏ ch¸n ng¾t, nªn c¸c c¸i ®Çu chèc chèc ®· b¾t ®Çu gËt gËt" [23,

tr.59]. Sù nhμm ch¸n Êy gia t¨ng theo cÊp sè nh©n víi sè l−îng trang s¸ch mμ môc

s− lÇn gië ®Ó thö th¸ch, cuèi cïng lμ tra tÊn søc chÞu ®ùng vμ lßng nhiÖt thμnh cña

c¸c gi¸o d©n. Ng−êi ta vÉn tÊp nËp ®i nhμ thê vμo c¸c ngμy chñ nhËt, song ®Êy lμ

kho¶nh kh¾c ®Ó ®−îc nh×n ng¾m nhau trong sù tinh t−¬m, gän ghÏ h¬n lμ dÞp ®Ó cËt

vÊn l−¬ng t©m vμ thanh läc t©m hån. §i nhμ thê lμ mét thãi quen, mét sù cÇn mÉn

®Òu ®Æn dÉu chØ ®Ó l¬ ®·ng vμ ngñ gËt trong khi nghe gi¶ng kinh. ë ®©y, vai trß vμ

sù t«n nghiªm cña t«n gi¸o, cña nhμ thê ®· mÊt ®i ý nghÜa quan träng cña nã. C¸c

gi¸o d©n dï mé ®¹o vμ kÝnh Chóa ®Õn mÊy vÉn kh«ng thÓ hμo høng ngåi nghe

nh÷ng "lý lÏ ch¸n ng¾t" vμ ®Òu ®Æn ®Õn buån c−êi cña c¸c vÞ môc s−. C¶ trÎ em lÉn

ng−êi lín, kÓ c¶ nh÷ng "phiÕn ®¸ c« tÞch vμ l¹nh lÏo nhÊt" còng c¶m thÊy ngét ng¹t

36 vμ nhμm ch¸n. MÆc cho c¸c sø gi¶ cña Chóa cã rao gi¶ng, hä vÉn kÝn ®¸o t×m niÒm

vui vμ gi¶i táa sù gß bã, nhμm ch¸n trong giê gi¶ng ®¹o tõ nh÷ng trß nghÞch ngîm

cña bän trÎ con. Sù t«n nghiªm cña chèn linh thiªng bçng chèc bÞ vì ßa trong tiÕng

chã sña, trªn nh÷ng khu«n mÆt ®á lù v× nhÞn c−êi kh¸c nμo lêi cña Chóa gièng nh−

mét "trß kh«i hμi hiÕm cã". Chóa ®· thö th¸ch vμ ban phóc lμnh cho toμn bé gi¸o xø

cña m×nh mçi s¸ng chñ nhËt hμng tuÇn b»ng sù më ®Çu, kÕt thóc cña buæi cÇu kinh

vμ gi¶ng ®¹o. "ThËt lμ mét c¶m gi¸c nhÑ nhμng thùc sù cho toμn bé gi¸o héi khi

buæi thö th¸ch chÊm døt vμ lêi ban phóc ®−îc tuyªn bè" [23, tr.63].

B»ng giäng v¨n dÝ dám, hμi h−íc, Mark Twain ch¼ng nh÷ng ®· vÏ lªn c¸c ho¹t

®éng t«n gi¸o ®¸ng buån c−êi cña mét thÞ trÊn nhá ë miÒn Trung T©y n−íc Mü mμ

cßn phª ph¸n vμ ®¶ kÝch nã hÕt søc quyÕt liÖt. Thμnh phè nhá lμ nh÷ng g× cßn sãt l¹i

tõ n−íc Mü cña nh÷ng ng−êi tiªn phong. N¬i ®ã, ng−êi d©n chØ biÕt ®Õn thÕ giíi bªn

ngoμi trong ph¹m vi vμi tr¨m c©y sè hoÆc kho¶ng hai ngμy ®i ngùa lμ hÕt. Sù nghÌo

nμn vÒ ®êi sèng tinh thÇn khiÕn con ng−êi quay vÒ víi niÒm an ñi ë ®êi sèng t©m

linh. §ã lμ lý do v× sao t«n gi¸o lu«n ®ãng vai trß quan träng kh«ng thÓ thiÕu trong

cuéc sèng céng ®ång. ThÕ nh−ng ®¹o ®øc t«n gi¸o ngμy cμng mai mét, nã kh«ng thÓ

thu hót sù rung c¶m vμ th¨ng hoa c¶m xóc trong lßng c¸c gi¸o d©n nh− buæi ban ®Çu

n÷a. T«n gi¸o giê ®©y trë thμnh thø h×nh thøc cò mßn, v« nghÜa ®Õn nhμm ch¸n. Nã

gièng nh− mét mãn ¨n tinh thÇn kh«ng ngon, kh«ng dÔ tiªu nh−ng cø ph¶i nhai ®i

nhai l¹i m·i v× thãi quen vμ v× kh«ng d¸m thay ®æi. Cuéc sèng tinh thÇn vèn thiÕu

thèn, nghÌo nμn nay l¹i cμng tï tóng vμ tÎ nh¹t h¬n bëi nh÷ng thø tÝn ®iÒu v« Ých Êy.

Sù song hμnh bé m¸y nhμ thê vμ tr−êng häc lμ tÊt c¶ nh÷ng g× ngao ng¸n vμ ®¸ng sî

nhÊt cña trÎ em thÞ trÊn. Ngoμi viÖc bÞ nåi nhÐt bëi "nh÷ng bã th«ng tuÖ" cña Kinh

th¸nh, chóng cßn ph¶i häc tËp trong nçi sî h·i v« bê bëi v× nh÷ng thÇy c« lÊy ¸n

ph¹t vμ ®ßn roi lμm nguyªn t¾c gi¸o dôc vμ sù x¶ giËn cña m×nh. Tr−êng häc ë ®©y

lμ g× nÕu kh«ng ph¶i lμ n¬i r¨n d¹y sù kú thÞ gi÷a kÎ v« häc vμ ng−êi cã häc, gi÷a trÎ

em lang thang r¸ch r−íi víi ng−êi cã m¸i Êm dung th©n. Líp häc lμ g× nÕu kh«ng

ph¶i lμ n¬i ph©n biÖt chç ngåi cña con trai vμ con g¸i, lμ n¬i mμ thÇy c« gi¸o cø suèt

buæi thÞ oai vμ r×nh rËp häc trß ph¹m téi ®Ó gi¸ng ®ßn roi kh«ng th−¬ng xãt.

37

D−íi ngßi bót cña Mark Twain, t«n gi¸o vμ tr−êng häc ë c¸i thÞ trÊn St.

Peterburg xa x«i cña n−íc Mü thêi kú tr−íc néi chiÕn hiÖn lªn nh− nh÷ng g× tr× trÖ,

lçi thêi vμ l¹c hËu nhÊt. Nã ®iÓn h×nh cho c¸c thÞ trÊn nhá kh¸c ven s«ng Mississippi

vμ kh¾p n¬i trªn miÒn T©y vμ miÒn Nam n−íc Mü lóc bÊy giê. §ã lμ mét bøc tranh

buån b·, mét thùc tr¹ng xãt xa, ®¸ng th−¬ng mμ còng ®¸ng lªn ¸n khi kh«ng ngõng

bμo mßn vμ k×m h·m sù ph¸t triÓn t©m hån, tÝnh c¸ch cña con ng−êi. Tr−êng häc vμ

t«n gi¸o, nh÷ng ®Êng ch¨n d¾t linh hån, tri thøc cña c− d©n phè thÞ l¹i lμ mét hÖ

th«ng vËn hμnh × ¹ch vμ l¹c hËu. §ã lμ trë lùc cña sù tiÕn bé x· héi mμ ngay tõ thêi

th¬ Êu Mark Twain ®· thμnh kiÕn vμ c¨m ghÐt.

1.3.2. X· héi v× ®ång tiÒn

Chñ nghÜa kim tiÒn, thùc dông vμ h¸m lîi cña x· héi t− b¶n Mü thÕ kû XIX

ph¶i ®©u chØ quanh quÈn n¬i c¸c thμnh phè lín, c¸c khu c«ng nghiÖp hiÖn ®¹i hay

nh÷ng trung t©m phï hoa tr¸ng lÖ. Nã cßn lan ra tËn nh÷ng vïng hÎo l¸nh xa x«i,

nh÷ng thÞ trÊn nghÌo nμn vμ l¹c hËu, ¨n mßn ®¹o ®øc vμ l−¬ng t©m cña con ng−êi

n¬i ®©y. VËy lμ, ngoμi sù nghÌo nμn trong ®êi sèng tinh thÇn, sù nghÌn nμn vÒ ®êi

sèng vËt chÊt, nh÷ng thÞ trÊn nhá bÐ nh− c¸i lμng St. Petersburg nμy l¹i ®øng tr−íc

nguy c¬ bÞ tha hãa vÒ ®¹o ®øc mμ x· héi t− b¶n thùc dông mang l¹i. Sù ®oμn kÕt

kh¾ng khÝt cña mét céng ®ång nhá bÐ vèn sèng dùa vμo nhau bçng chèc bÞ vì bôc

ra tr−íc ¸p lùc to lín cña ®ång tiÒn. V× thø ®ång kim l¹nh lÏo ®ã, ng−êi ta s½n sμng

®μo mé, giÕt ng−êi vμ ph¹m nh÷ng téi ¸c xÊu xa kh¸c. Ng−êi ta bμn t¸n vÒ chuyÖn

®μo vμng, thÌm thuång vμ bÞ kÝch thÝch ®Õn c¨ng th¼ng. ThËt lμ mét c¬n sèt vμng ë

St.Petersburg khi mμ mäi n¬i trong nh÷ng "ng«i nhμ ma" hoang phÕ cò kü, mäi tÊm

v¸n ®Òu ®−îc c¹y ra, mäi nÒn nhμ cò ®Òu ®−îc ®μo bíi, lôc läi c¬ hÇu t×m thÊy vμng.

Tõ sù t×nh cê b¾t gÆp kho b¸u cña hai cËu bÐ Tom vμ Huck trong Nh÷ng cuéc phiªu

l−u cña Tom Sawyer ®Õn phong trμo vμ hiÖu øng ®μo vμng cña nh÷ng "ng−êi lín kh¸

®¹o m¹o" ®· thÓ hiÖn sù ¨n mßn ®¸ng sî cña ®ång tiÒn ®èi víi ®¹o ®øc con ng−êi.

H¬i vμng l¹nh lÏo ®· lμm mê m¾t bän ng−êi h¸m lîi, lμm chai mßn c¶ lßng tù träng

vèn cao ngÊt cña nh÷ng kÎ ®−îc xem lμ ®¹o m¹o, ®Ünh ®¹c: "bÊt cø Tom vμ Huck lã

mÆt ra ë ®©u lμ hai chó bÐ liÒn bÞ t¸n tØnh, ca ngîi, ng¾m nh×n. (…) Lêi nãi cña c¸c

chó ®−îc xem nh− cña b¸u vμ ®−îc nh¾c ®i nh¾c l¹i, mäi viÖc c¸c chó lμm ®Òu

38 d−êng nh− cã g× ®ã ®¸ng ®−îc xem lμ xuÊt s¾c. (…) Lai lÞch cña c¸c chó ®−îc lôc

so¸t kü vμ ®−îc ph¸t hiÖn lμ mang tõ bÐ nh÷ng dÊu hiÖu ®éc ®¸o, râ rμng" [23,

tr.327-328]. Ng−êi cã ®Þa vÞ cμng cao th× cμng tranh thñ lîi dông sù giμu cã cña c¸c

chó bÐ vμng, cμng béc lé thãi quen ®¹o ®øc gi¶ vμ h¸m lîi, ®−îc ngôy trang d−íi

lßng tèt vμ sù nh©n tõ. Quan tßa Thatcher gi÷ tiÒn cho Tom vμ Huck, mçi tuÇn hay

mçi th¸ng chia cho c¸c chó mét møc lîi tøc nhÊt ®Þnh. §©y lμ c¸i giäng ®iÖu bÞp

bîm vμ th¸u c¸y cña vÞ quan tßa ngåi trªn ng«i cao khi muèn hîp thøc hãa viÖc

chiÕm dông s¸u ngh×n ®«la cña Huck: "Trong nμy nãi lμ giao kÌo. Nh− vËy lμ t«i ®·

mua l¹i c¶ cña cËu vμ tr¶ tiÒn cho cËu. §©y nhÐ, cËu h·y cÇm lÊy mét ®«la. B©y giê

cËu ký vμo ®©y ®i" [21, tr.42]. Quan tßa Thatcher cßn c«ng khai khen ngîi Tom,

mét chó bÐ mμ tr−íc ®©y trong m¾t «ng ta còng nh− c¶ d©n lμng lμ kÎ nhÕch nh¸c,

ham ch¬i vμ nghÞch ngîm. ThÕ lμ, ®ång tiÒn d−êng nh− ®· mang ®Õn cho Tom mét

danh phËn míi, mét ®Þa vÞ cao sang vμ mét t−¬ng lai s¸ng l¹n ngang hμng víi mét

luËt gia, chiÕn sÜ vÜ ®¹i… §ång tiÒn còng mang ®Õn cho Huck mét cuéc ®êi míi ,

mét sù −u ¸i hiÕm cã cña d©n lμng St.Petersburg ®èi víi kÎ mμ tr−íc ®©y hä xem

nh− sèng ngoμi r×a x· héi. V× ®ång tiÒn, hä bu xung quanh chó, phñ phôc vμ xu

nÞnh, t«n thê chó nh− thÓ chó ®−îc sèng l¹i lÇn thø hai, hä kh«ng chÇn chõ ®ãn r−íc

chó vμo c¸ch sèng ph« tr−¬ng th−îng l−u, cao quý cña m×nh. §ång tiÒn cßn lμm søt

mÎ t×nh m¸u mñ ruét rμ. ChÝnh cha cña Huck v× tham tiÒn mμ tù b¾t cãc con cña

m×nh ®Ó g©y ¸p lùc buéc quan tßa Thatcher vμ bμ Douglas ph¶i nép l¹i sè tiÒn mμ hä

gi÷ cña Huck cho m×nh. ThËt lμ mét cuéc ch¶y m¸u vμng, ®ång tiÒn ®· g©y ra bao

tÊn bi hμi kÞch cho lμng St.Petersburg bÐ nhá vμ nghÌo nμn song nã còng lμ mét vÊn

n¹n chung cho toμn bé n−íc Mü d−íi vßng quay cña chÕ ®é t− h÷u vμ chñ nghÜa

thùc dông. NhËn ra søc c«ng ph¸ ®¹o ®øc m¹nh mÏ cña ®ång tiÒn, t− t−ëng cña

Mark Twain ®· gÆp gì Balzac, nhμ v¨n chñ nghÜa hiÖn thùc tiªu biÓu cña Ph¸p thÕ

kû XIX ë tinh thÇn phª ph¸n vμ ®¶ kÝch thãi h¸m tiÒn còng nh− ma lùc cña ®ång tiÒn

trong cuéc sèng. C¶ hai «ng chua xãt thõa nhËn: ®ång tiÒn lμ "qu¶ l¾c nÖn nhÞp vμo

®Çu ãc vμ tr¸i tim cña con ng−êi", lμ "quyÒn lùc duy nhÊt b¾t x· héi ph¶i quú gèi".

Ph¶i ch¨ng c¸i x· héi t− b¶n suy vi vÒ ®¹o ®øc, môc ruçng v× ®ång tiÒn, ch¼ng

nh÷ng tån t¹i ë ch©u ¢u mμ cßn lan trμn kh¾p n−íc Mü, g©y nªn bao c¶nh ®êi tr¸i

39 ngang, bao bi kÞch c¸ nh©n vμ x· héi, lμ c¸i "hoμn c¶nh réng lín, ®iÓn h×nh mμ c¸c

nhμ v¨n hiÖn thùc phª ph¸n xuÊt s¾c nh− Mark Twain, Balzac muèn mæ xÎ vμ ®¶

kÝch nã. B»ng ngßi bót hãm hØnh, s¾c s¶o Mark Twain ®· kh¾c häa nh÷ng g−¬ng

mÆt, nh÷ng cö chØ vμ hμnh ®éng h¸m lîi ®Õn lè bÞch vμ buån c−êi nh−ng ®»ng sau

nô c−êi Êy, mÊy ai kh«ng chua xãt tr−íc mét thùc tr¹ng x· héi xÊu xa ®¸ng khinh bØ

vμ lªn ¸n nh− thÕ. ë ®©y, sù giμu sang vμ ®¹o ®øc lu«n n»m trong thÕ ®èi lËp vμ

nghÞch ®¶o. Sù phÊt lªn cña ®ång tiÒn b¸o hiÖu sù suy ®åi vμ tuét dèc cña l−¬ng t©m,

®¹o ®øc tuång nh− mét thùc tÕ, mét quy luËt ®au xãt kh«ng thÓ nμo kh¸c ®−îc.

1.3.3. X· héi tån t¹i chÕ ®é m·i n« hμ kh¾c

Thø tiÒn tμi vËt chÊt ®−îc lμm ra mμ kh«ng tèn må h«i n−íc m¾t lμ thø tiÒn tμi

vμ vËt chÊt v« nh©n ®¹o, biÓu hiÖn cho sù bãc lét tr¾ng trîn vμ phi lý ®Õn cïng cùc.

Sù tån t¹i cña chÕ ®é n« lÖ lμ mét biÓu hiÖn râ rμng nhÊt cña sù bÊt b×nh ®¼ng x· héi

mμ c¨n nguyªn cña nã xuÊt ph¸t tõ viÖc lμm giμu bÊt nh©n cña nh÷ng «ng chñ quen

xem ng−êi da ®en lμ thø hμng hãa siªu lîi nhuËn. Kh«ng tμn b¹o nh− chÕ ®é m·i n«

ë miÒn Nam, n¬i hμng ngμn n« lÖ ph¶i lμm viÖc quÇn quËt nh− sóc vËt biÕt nãi trªn

®ån ®iÒn b¹t ngμn n¾ng giã. N« lÖ ë miÒn T©y chñ yÕu ®−îc nu«i ®Ó ch¨m sãc v−ên

t−îc, nhμ cöa vμ c¸c c«ng viÖc trong gia ®×nh… ThÕ nh−ng dï ë ®©u, dï lao ®éng cã

cùc nhäc hay kh«ng hä vÉn bÞ ®èi xö ph©n biÖt, bÞ truÊt mÊt quyÒn tù do vμ quyÒn

lμm ng−êi. T¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn mμ Mark Twain

s¸ng t¸c ®· ph¶n ¸nh sinh ®éng cuéc sèng cña n« lÖ da ®en nghÌo khæ, ®¸ng th−¬ng.

Nh÷ng lêi bªnh vùc cña t¸c gi¶ dμnh cho Jim hay c¸c n« lÖ kh¸c lμ ®ßn gi¸ng m¹nh

mÏ cña «ng xuèng chÝnh quyÒn x· héi dung tóng cho n¹n ph©n biÖt chñng téc v«

nh©n ®¹o Êy. Chóng ®−a ra c¸i luËt lÖ "ph©n biÖt mμ b×nh ®¼ng" nh−ng lu«n lu«n sö

dông triÖt ®Ó vÕ "ph©n biÖt" ®Ó bãc lét vμ nhôc m¹ ng−êi da ®en. Cuéc ®êi cña hä bÞ

mua ®i b¸n l¹i nh− nh÷ng mãn hμng, gia ®×nh lý t¸n, vî chång, cha mÑ, con c¸i ph¶i

chia l×a nhau kh«ng biÕt ®Õn bao giê gÆp mÆt. Ng−êi ta còng s½n sμng giÕt chãc n«

lÖ bá trèn mét c¸ch hîp ph¸p v× ch¼ng nh÷ng ph¸p luËt mμ ®¹o ®øc t«n gi¸o còng

thõa nhËn c¸i quyÒn h¹n v« ®¹o ®øc ®ã cña ng−êi chñ da tr¾ng. B»ng trùc c¶m cña

ng−êi nghÖ sÜ, Mark Twain sím nhËn thÊy sù phi lý vμ v« nh©n ®¹o cña chñ nghÜa

m·i n« trªn n−íc Mü ngay khi nã cßn tån t¹i hîp ph¸p. ¤ng ®i ®Õn sù tè c¸o vμ phª

40 ph¸n chÕ ®é Êy b»ng viÖc khai th¸c thÕ giíi néi t©m cña ng−êi n« lÖ da ®en, chøng

minh hä còng lμ nh÷ng con ng−êi b»ng x−¬ng b»ng thÞt, cã c¶m xóc, cã l−¬ng tri,

biÕt vui buån, hên giËn, nhí nhung nh− ng−êi da tr¾ng. NÕu chÕ ®é m·i n« tμn b¹o

kh«ng thõa nhËn b¶n chÊt con ng−êi tèt ®Ñp ë n« lÖ da ®en th× Mark Twain s½n sμng

n©ng ®ì hä trªn ngßi bót nh©n ®¹o cña m×nh. ¤ng cè g¾ng miªu t¶ vμ thÓ hiÖn mét

chÕ ®é b¶o tån sù bÊt b×nh ®¼ng vÒ s¾c téc ch¼ng nh÷ng lμ c¨n nguyªn g©y nªn bÊt

h¹nh cho n« lÖ da ®en mμ cßn lμ lý do ®Ó hä næi dËy ®Êu tranh giμnh tù do vμ lÏ

sèng cho m×nh. Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn do ®ã ®· thÓ hiÖn sù

tr−ëng thμnh vÒ ý thøc nh©n quyÒn vμ sù nung nÊu kh¸t väng tù do ë ng−êi n« lÖ mμ

tiªu biÓu lμ nh©n vËt Jim. Qua ®ã, t¸c phÈm thÓ hiÖn xu h−íng ®Êu tranh xãa bá chÕ

®é m·i n« v« nh©n ®¹o, phi lý, lμ xu h−íng mang tÝnh quy luËt vμ tÊt yÕu cho dï tÝnh

chÊt vμ tr×nh ®é ban ®Çu cña nã lμ ng©y th¬, tù ph¸t.

1.3.4. X· héi cña l−u manh vμ b¹o lùc

X· héi Mü thÕ kû XIX cßn lμ mét bøc tranh hiÖn thùc ®Çy rÉy téi ¸c vμ b¹o

lùc. C¸c t¸c phÈm næi tiÕng cña Mark Twain nh− Cuéc sèng trªn s«ng Mississippi,

Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer vμ ®Æc biÖt lμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn ®· kh¾c häa râ nÐt ®iÒu ®ã. Tõ n«ng th«n ®Õn thμnh thÞ, téi ¸c

hoμnh hμnh kh¾p mäi n¬i, ®Èy x· héi xuèng vòng bïn téi lçi lÉn nçi lo sî kinh

hoμng. Sù yÕu kÐm trong qu¶n lý vμ ®iÒu hμnh cña luËt ph¸p vμ chÝnh quyÒn lμ

nguyªn nh©n dÉn ®Õn t×nh tr¹ng lén xén vμ bÖ r¹c cña d©n t×nh, x· héi. Mark Twain

lªn tiÕng tè c¸o, song sù phª ph¸n cña «ng l¹i nh»m vμo tr¸ch nhiÖm cña luËt ph¸p

vμ nh÷ng ng−êi ®¹i diÖn cho chÝnh quyÒn Mü lóc bÊy giê.

Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer ®−îc t¸c gi¶ mÖnh danh lμ bμi th¸nh ca

cña thêi niªn thiÕu, thÕ nh−ng nã còng kh«ng quªn miªu t¶ nh÷ng trß bÞp bîm,

nh÷ng téi ¸c d· man lμm khuÊy ®éng cuéc sèng thanh b×nh cña thÞ trÊn

St.Petersburg còng nh− mÆt hå yªn ¶ cña tuæi th¬ Mark Twain. Nh÷ng c¶nh t−îng

®au lßng nh− giÕt ng−êi, c−íp cña, thanh to¸n lÉn nhau… ph¶i ch¨ng lμ mμn håi

quang chua xãt vμ kinh hoμng cña ký øc cËu bÐ Sam Clemens ®a c¶m. §ã chÝnh lμ

hiÖn thùc cuéc sèng b¹o liÖt vμ tμn nhÉn cña x· héi Mü tr−íc sù tª liÖt cña l−¬ng

t©m, sù bμo mßn cña ®¹o ®øc, sù lªn ng«i cña tiÒn b¹c vμ téi lçi. Nh÷ng c¶nh t−îng

41 nh−: “ng−êi bÞ giÕt, c¸i x¸c ng−êi chÕt phñ ch¨n, chiÕc quan tμi kh«ng n¾p vμ mé

®μo tung kh«ng cßn ai gi¸m s¸t ngoμi ¸nh tr¨ng” [23, tr.110] trong c¶nh ®μo mé

trém ph¶i ®©u lμ h×nh ¶nh h− cÊu cña nh÷ng c©u chuyÖn kinh dÞ, nã lμ mét hiÖn thùc

®au lßng vμ ®¸ng sî ®· tõng x¶y ra vμ th−êng x¶y ra trong x· héi mμ Mark Twain

sèng. Injun Joe lμ nh©n vËt ®iÓn h×nh cho h¹ng ng−êi kh«ng tõ bÊt cø téi ¸c d· man

nμo kÓ c¶giÕt ng−êi, c−íp mé, tr¶ thï… §ã lμ kÎ sèng ngoμi vßng ph¸p luËt, sinh ra

tõ lßng thï hËn x· héi bÊt c«ng, tõ sù bÊt m·n ®èi víi luËt ph¸p v« minh. Kh«ng thÕ

mμ h¾n r¾p t©m “r¹ch mÆt, khÝa tai” bμ Douglas nh− mét con lîn n¸i chØ v× ng−êi

chång qu¸ cè cña bμ ®· bá tï h¾n v× téi lang thang. Ph¶i ch¨ng, Mark Twain kh«ng

chØ miªu t¶ c¸i xÊu trong ®êi sèng mμ cßn lªn ¸n nh÷ng søc m¹nh “chÝnh thèng” cña

x· héi ®· nhμo nÆn nªn c¸i xÊu ®ã.

Sù dèt n¸t vμ nghÌo ®ãi ch¼ng nh÷ng ®· tha hãa l−¬ng t©m con ng−êi mμ cßn

bÇn cïng hãa nh©n c¸ch vμ ®¹o ®øc cña hä. X· héi miÒn T©y n−íc Mü thÕ kû XIX

thùc sù ®¶o ®iªn trong men say cña r−îu, thuèc l¸ vμ cê b¹c, tuång nh− con ng−êi

ch¼ng cã môc ®Ých sèng nμo kh¸c ngoμi nh÷ng thãi quen dung tôc vμ cÆn b·. L·o

Boggs ë Arkansaw trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn suèt ngμy

say xØn trªn l−ng ngùa víi ph−¬ng ch©m sèng: “thÞt tr−íc hÕt, kiÕm c¸i chÐn lμ hμng

®Çu tÊt c¶ mäi sù” [21, tr.231] ®Ó råi chÕt kh«ng kÞp ng¸p d−íi nßng sóng nghiÖt ng·

vμ tμn b¹o cña ng−êi hμng xãm - Sherbern. Ch×m ®¾m trong men say, nh÷ng ng−êi

nh− cha Huckle Finn, nh− Muff Potter, nh− l·o Boggs… ®· ch«n chÆt ®êi m×nh

trong mét kiÕp sèng mÊt nh©n tÝnh, trong bÖ r¹c vμ bª tha.Sù tha hãa cña hä lμ b¶n

c¸o tr¹ng ®anh thÐp cho cuéc sèng x· héi buæi giao thêi, n¬i mμ c¸i cò kü, hñ hãa vμ

tÖ lËu ch−a mÊt ®i th× lμn sãng chñ nghÜa t− b¶n thùc dông, suy ®åi ®¹o ®øc l¹i kÐo

®Õn víi bao nhiªu thø r¸c r−ëi, cÆn b·. V¹ch trÇn nh÷ng hoμn c¶nh ®iÓn h×nh ®ã

còng nh− b¶n chÊt x· héi xÊu xa cña nã, c¸c t¸c gi¶ hiÖn thùc nh− Mark Twain ®·

chiÕn th¾ng sù ngôy biÖn x¶o tr¸ cña chñ nghÜa t− b¶n vÒ sù giμu sang, v¨n minh vμ

hiÖn ®¹i mμ nã høa hÑn mang l¹i.

Rong ruæi theo b−íc ch©n cña Jim vμ Huck trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn, cuéc sèng cña con ng−êi vμ thÞ trÊn ven s«ng Mississippi hiÖn

lªn ¶m ®¹m vμ buån tÎ, ®«i khi man rî vμ tμn nhÉn v× sù hiÖn diÖn cña m¸u vμ n−íc

42 m¾t. Ph¸p luËt tån t¹i ë ®©u mμ ngay trªn m¶nh ®Êt miÒn T©y n−íc Mü thÕ kû XIX

Êy cßn diÔn ra sù tr¶ thï, b¾n giÕt ®Ém m¸u gi÷a hai dßng hä Grangerfords vμ

Shepherdsons. ChØ v× c¸i “v¹ ®ån ®iÒn” mμ hä th«n tÝnh lÉn nhau, bÊt chÊp ph¸p luËt

vμ tÝnh m¹ng ®«i bªn. ChÐm giÕt vμ thï hËn, tù ¸i vμ danh dù ®· ®Èy hä ®Õn sù thanh

trõ vμ tμn s¸t khèc liÖt. Bän trÎ con nhμ Grangerfords míi tr¹c tuæi thiÕu niªn nh−

Huck còng ph¶i tham gia vμo trß sóng ®¹n cña ng−êi lín dï chóng ch¼ng biÕt râ v×

sao mμ hä thï hËn, giÕt chãc lÉn nhau. Sù ng©y th¬ vμ v« t− cña Buck trong hμnh

®éng tr¶ thï v× truyÒn thèng vμ danh dù gia ®×nh khiÕn ng−êi ta ®Æt dÊu hái tr¸ch

nhiÖm cña ng−êi lín vμ x· héi lμ ë ®©u mμ cuéc sèng cña nh÷ng ®øa trÎ nh− Buck

ph¶i ra n«ng næi nμy. ThËt khã tin khi ngay trong nhμ thê, vμo lóc cÇu nguyÖn, hä

nãi lêi yªu th−¬ng, lêi tèt lμnh tr−íc Chóa nh−ng ai nÊy ë hai bªn dßng hä còng l¨m

le sóng èng, còng “kÑp sóng vμo ®ïi hoÆc dùa sóng vμo t−êng, víi tay ra lμ lÊy ®−îc

ngay” [21, tr.184]. LÊy o¸n tr¶ o¸n, m¹ng ®Òn m¹ng, víi hä môc ®Ých sèng lμ ®Ó tr¶

thï vμ hy sinh ®Õn con ng−êi cuèi cïng. §©y lμ ®o¹n miªu t¶ c¸i chÕt th−¬ng t©m

cña Buck vμ anh hä: “Bçng pμng! ba bèn ph¸t sóng næ. Bän kia ®· bá ngùa luån qua

rõng bß ®Õn sau l−ng tõ lóc nμo. Buck vμ J« nh¶y khái chç nÊp, nh¶y xuèng s«ng.

C¶ hai ®Òu bÞ th−¬ng. Trong lóc hai ®øa b¬i xu«i dßng mÊy ng−êi kia ch¹y trªn bê

b¾n theo, miÖng kªu “giÕt chóng nã ®i, giÕt chóng nã ®i” [21, tr.191]. Hμnh ®éng tr¶

thï ®Ém m¸u cña hai dßng hä, c¸i chÕt th−¬ng t©m cña Buck vμ ng−êi anh hä d−êng

nh− ®· kÐo x· héi Mü, nhÊt lμ nh÷ng vïng xa x«i hÎo l¸nh cña miÒn T©y thÕ kû XIX

lïi vÒ thêi ®¹i d· man cña loμi ng−êi, n¬i ng−êi ta ®èi xö víi nhau b»ng b¶n n¨ng vμ

“luËt rõng”

§©y lμ c©u chuyÖn th−¬ng t©m mμ Cuéc sèng trªn s«ng Mississippi miªu t¶:

gia ®×nh mét ng−êi ®μn «ng bÞ hai tªn c−íp lÎn vμo lÊy ®å. Chóng g©y mª vμ trãi

anh ta l¹i. khi tØnh dËy anh ®au ®ín t×m thÊy x¸c vî vμ con g¸i n»m sãng xoμi trªn

vòng m¸u. ThÕ lμ anh ta quyÕt t©m tr¶ thï. Nh−ng tr¶ thï b»ng c¸ch nμo ®©y khi tªn

tuæi, h×nh d¸ng cña chóng anh kh«ng hÒ biÕt ®−îc. Cã ch¨ng lμ giäng nãi, vÖt m¸u

in dÊu tay cña chóng vμ mét Ýt th«ng tin nghe lám ®−îc ®Ó biÕt chóng ®ang ë trong

mét doanh tr¹i qu©n ®éi gÇn ®Êy mμ th«i. ThÕ lμ anh ta lËp kÕ ho¹ch tr¶ thï, trμ trén

vμo ®¸m d©n qu©n, gi¶ vê xem bãi chØ tay vμ ®¸nh ®ßn t©m lý ®Ó lo¹i trõ vμ x¸c ®Þnh

43 ®óng kÎ thï cña m×nh [44, tr.145-146]. B¹o lùc x· héi leo thang ®· khiÕn cho nh÷ng

n¹n nh©n v« téi cña nã bÊt m·n vμ mÊt niÒm tin vμo ph¸p luËt, vμo bé m¸y cÇm

quyÒn. Trong ®au khæ tét cïng, ng−êi ®μn «ng mÊt vî , mÊt con mμ Mark Twain

miªu t¶ ®· chua xãt thèt lªn: “T«i ch¼ng cÇn ®Õn sù can thiÖp kh«ng tháa ®¸ng cña

luËt ph¸p. LuËt ph¸p vμ gi¸ treo cæ kh«ng thÓ thanh to¸n giïm t«i mãn nî mμ chóng

®· g©y ra. Cø giao mãn nî Êy vμo tay t«i, t«i sÏ t×m ra ng−êi m¾c nî vμ thanh to¸n

nã”. Khi kh«ng t×m thÊy sù tin cËy ë ph¸p luËt, con ng−êi ta buéc ph¶i t×m c¸ch tù

xö lý, tù gi¶i quyÕt theo b¶n n¨ng sèng cßn vμ luËt rõng: kÎ nμo m¹nh th× sèng, kÎ

nμo yÕu th× chÕt. ChÝnh luËt ph¸p bÊt minh cïng víi cuéc sèng nghÌo nμn l¹c hËu lμ

m¶nh ®Êt mμu mì ®Ó bän l−u manh c«n ®å mÆc søc g©y téi ¸c, c−íp bãc, giÕt ng−êi.

NÕu ai ®· tõng ®äc Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn ch¾c sÏ kh«ng thÓ

nμo quªn ®−îc cÆp bμi trïng m−u ma ch−íc quû King vμ Duck, kh«ng trß bÞp nμo

mμ chóng kh«ng nhóng tay, kh«ng thñ ®o¹n nμo mμ chóng kh«ng sö dông ®Ó v¬ vÐt

cho ®Çy tói tham. Mét th»ng chuyªn b¸n thuèc gi¶, mét th»ng chuyªn lõa bÞp b»ng

mÊy tê qu¶ng c¸o l¸o chôm vμo nhau, lóc tung lóc høng ®Ó phØnh bÞp nh÷ng kÎ ng©y

th¬, nhÑ d¹. Xu«i xuèng vïng Arkansaw chóng gië nh÷ng mμn kÞch lõa bÞp vμ

xuyªn t¹c tõ truyÖn R«meo vμ Juliet, Hamlet… §Æt ch©n ®Õn n¬i nμo, gÆp ®èi t−îng

nμo chóng còng cã thÓ gië thñ ®o¹n l−êng g¹t ra, gi¶ danh hä hμng cña nh÷ng ng−êi

s¾p ®−îc thõa kÕ gia tμi, chóng v¬ vÐt tμi s¶n, ®Êt ®ai, nhμ cöa cña hä vμo tói tham

kh«ng ®¸y. B»ng ngßi bót trμo léng vμ hiÖn thùc xuÊt s¾c cña m×nh, Mark Twain ®·

kh¾c häa sinh ®éng hai nh©n vËt ph¶n diÖn Êy, gieo vμo lßng ng−êi sù c¨m phÉn s©u

s¾c vμ nçi bμng hoμng xãt xa tr−íc thùc tr¹ng x· héi ®en tèi, tr−íc lßng ng−êi tr¸o

trë vμ v« l−¬ng t©m. Mark Twain trong khi ®¶ kÝch thø cÆn b· s©u mät Êy cña x· héi,

®· ®ång thêi tÊn c«ng kh«ng khoan nh−îng vμo nh÷ng n¹n nh©n ng©y th¬, ®¸ng

th−¬ng mμ còng ®¸ng tr¸ch. §ã lμ ®¸m quÇn chóng thÞ d©n Ýt häc, quª mïa, dèt n¸t

vμ Ých kû. Hä thμ “cμo b»ng sù nhôc nh·”, thμ ®Ó ng−êi kh¸c còng bÞ h¹i nh− m×nh

cßn h¬n ®Ó cho nh÷ng kÎ l−u manh nh− Vua vμ QuËn c«ng bÞ lËt tÈy: “Chóng ta bÞ

nã bÞp, bÞp mét c¸ch tr¾ng trîn nh−ng chóng ta kh«ng muèn tù m×nh lμm c¸i trß

c−êi cho c¶ thÞ trÊn nμy. (…) Cho nªn, chóng ta cø l¼ng lÆng b−íc ra khái ®©y vμ

®ån ®¹i lªn vÒ c¸i buæi diÔn nμy, bÞp nèt mäi ng−êi kh¸c trong thÞ trÊn. Nh− thÕ lμ

44 tÊt c¶ ®Òu cïng héi, cïng thuyÒn” [21, tr.245]. ChÝnh thãi côc bé ®Þa ph−¬ng, sù Ých

kû vμ ngu ngèc cña ®¸m ®«ng ®· tiÕp tay cho bän l−u manh hμnh ®éng vμ xÐt cho

cïng hä võa lμ n¹n nh©n cña lò vua c−íp ngμy, võa lμ n¹n nh©n cña chÝnh m×nh, cña

chÝnh sù dèt n¸t vμ bÖ r¹c. Nhμ nghiªn cøu Henry Nash Smith trong Mét t©m hån

lμnh lÆn vμ mét l−¬ng t©m bÞ mÐo mã (A sound heart and a deformed conscience) ®·

nh×n nhËn vÊn ®Ò nμy nh− lμ sù phñ nhËn c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng suy ®åi vμ lÖch l¹c:

“C− d©n ë ®©y khã cã thÓ nãi lμ ®· sèng mét cuéc sèng cã ý thøc cña m×nh. Suy

nghÜ cña hä, hμnh ®éng cña hä, thËm chÝ c¶m xóc cña hä bÞ ®iÒu khiÓn bëi t©m lý

thê cóng sïng b¸i thø gi¸o lý cò kü. Hä chØ lμ nh÷ng “côc thÞt biÕt ®i” (bundles of

tropisons) ®èi víi lßng th−¬ng h¹i cña nh÷ng tªn v« l¹i nh− King vμ Duke, nh÷ng kÎ

biÕt lμm c¸ch nμo khai th¸c triÖt ®Ó ®Þnh kiÕn vμ ¶o t−ëng cña ng−êi d©n” [46, tr.87].

Mark Twain x©y dùng mét h×nh ¶nh v−ît lªn trªn ®¸m ®«ng lμ nh©n vËt

Colonel Sherburn. ThÕ nh−ng chÝnh Sherburn, con ng−êi cã l−¬ng tri vμ trÝ ãc l¹i

hμnh ®éng b¹o lùc vμ dïng b¹o lùc, dïng sù miÖt thÞ vμ khinh khi chÜa vμo ®¸m

®«ng ®Ó c¶nh tØnh hä. ë ®Çu ch−¬ng XXI cña Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle

Berry Finn, Sherburn hiÖn lªn nh− mét nh©n vËt l¹nh lïng, v« t×nh, ngang nhiªn giÕt

ng−êi v× tÝnh kiªu ng¹o. ThÕ nh−ng trong ch−¬ng XXII, c¶nh Sherburn ®øng d−íi

m¸i vßm cæng, mét m×nh víi c©y sóng ng¾n th¸ch thøc tÊt c¶ ®¸m ®«ng ®ang s«i sôc

giËn d÷ cã ®iÒu g× ®ã kh¸c th−êng. C« ®éc, thï ®Þch, sèng t¸ch m×nh ra ngoμi x· héi,

Sherburn v−ît lªn trªn ®¸m ®«ng v× sù cam ®¶m, tù tin vμo kh¶ n¨ng vμ tÝnh −u viÖt

cña m×nh - mét “con ng−êi” hoμn toμn. Trong khi ®ã, ®¸m ®«ng lμ mét “®¸m ng−êi

hçn lo¹n”, (…) kh«ng chiÕn ®Êu b»ng c¸i tinh thÇn dòng c¶m cã trong ng−êi hä…

mμ b»ng c¸i dòng c¶m m−în cña ®«ng ®¶o” [21, tr.239]. Sherburn thuéc vÒ lo¹i

nh©n vËt “siªu viÖt” cña Mark Twain. Còng nh− Hank Morgan trong Mét g· Yankee

ë Connecticut d−íi triÒu vua Arthur, hä khinh th−êng loμi ng−êi nãi chung vμ nhËn

thÊy m×nh v−ît lªn trªn tÊt c¶. Hank Morgan tham väng kh¸m ph¸ b¶n th©n trong

vai trß mét ng−êi ph¸t minh siªu quÇn, ®em m¸y mãc vμ kü thuËt vμo gi¶i phãng søc

lao ®éng cña x· héi phong kiÕn. ThÕ nh−ng thÕ lùc nhμ thê, lùc l−îng xung yÕu cña

x· héi Anh thÕ kû XVI ®· dùa vμo sù mª tÝn cña quÇn chóng lËt ®æ chÝnh thÓ cña

Morgan. H¾n buéc ph¶i ph¸ sËp thÕ giíi mμ m×nh ®· gÇy dùng vμ nh− thÕ ¶o väng

45 ®−a x· héi phong kiÕn v−ît thêi ®¹i ®· ®e do¹ sù tån t¹i tù nhiªn cña qu¸ khø.

Raxk«nnik«p cña §«xt«iepxki trong Téi ¸c vμ trõng ph¹t còng thÕ. Hä gÆp nhau ë

®iÓm chung lμ Êp ñ lý t−ëng “siªu nh©n”, tù nhËn m×nh lμ tinh hoa, tinh tóy cña nh©n

lo¹i, cã ®Çu ãc thiªn bÈm, cã quyÒn v−ît qua luËt lÖ ®Ó lμm g× nã muèn kÓ c¶ ph¹m

téi ¸c giÕt ng−êi. NÕu xem Sherburn lμ biÓu t−îng cña con ng−êi tù do, con ng−êi

siªu viÖt ®èi lËp víi ®¸m ®«ng tÇm th−êng vμ yÕu ®uèi th× chÝnh Sherburn theo nh−

Henry Nash Smith nhËn xÐt l¹i lμ “hiÖn th©n cho sù vì méng” [46, tr.97] cña Mark

Twain. Dï con ng−êi cã quyÒn tù do hμnh ®éng, cã ®Çu ãc h¬n ng−êi nh−ng thiÕu

l−¬ng t©m vμ ®¹o ®øc, thiÕu ý thøc vÒ téi ¸c th× nã vÉn bÞ giam h·m trong sù c« ®éc.

C¸i gi¸ cña søc m¹nh ph¶i tr¶ b»ng h¬i Êm cña t×nh ng−êi lμ nh− thÕ.

1.3.5. Mét sè phong tôc, tËp qu¸n vμ nÕp sèng cña con ng−êi miÒn T©y

NÕu Mark Twain lμ mét nhμ v¨n hiÖn thùc xuÊt s¾c th× c¸i chÊt nhμ v¨n phong

tôc trong «ng ®· gãp phÇn lμm nªn tÝnh hiÖn thùc xuÊt s¾c Êy. §äc c¸c t¸c phÈm cña

Mark Twain, nhÊt lμ t¸c phÈm viÕt vÒ vïng s«ng n−íc nh− Nh÷ng cuéc phiªu l−u

cña Huckle Berry Finn, Cuéc sèng trªn s«ng Mississippi sÏ thÊy diÔu qua tr−íc m¾t

ta mét bøc tranh di ®éng ®Çy mμu s¾c, ®Çy sù phong phó vμ sinh ®éng vÒ cuéc sèng

cña nh÷ng thÞ trÊn, lμng m¹c ven s«ng. Sù hiÓu biÕt s©u s¾c cña t¸c gi¶ ®· t¸i hiÖn

cho ng−êi ®äc nÕp sèng, thãi quen sinh ho¹t, phong tôc tËp qu¸n vμ tÝn ng−ìng cña

con ng−êi däc bê T©y s«ng Mississippi thêi bÊy giê.

TÇm quan s¸t cña t¸c gi¶ d−êng nh− bao giê còng ®a gãc ®é, tõ xa ®Õn gÇn, tõ

kh¸i qu¸t ®Õn cËn c¶nh nh−ng th−êng ®−îc ®Æt ë vÞ trÝ trªn s«ng - mét vÞ trÝ linh

ho¹t, mang tÝnh ®éng gióp nhμ v¨n cã c¸i nh×n toμn diÖn vμ phong phó cuéc sèng

phøc t¹p mμ «ng muèn ph¶n ¸nh.

Xu«i theo dßng Mississippi cuéc sèng tinh thÇn cña d©n c− ven s«ng bÞ bao

trïm bëi lßng mé ®¹o vμ sù sïng b¸i gi¸o lý ®Õn mª muéi. Suèt ngμy, ng−êi ta chØ

quÈn quanh nghÜ ®Õn viÖc ¨n ë thÕ nμo ®Ó ®−îc ®i ®Õn “chç tèt ®Ñp” mμ th«i. ë thÞ

trÊn Parkville, c¸c gi¸o d©n th−êng häp tr¹i vμ nghe gi¶ng ®¹o, môc s− lμ ng−êi lÊy

n−íc m¾t cña gi¸o d©n nhiÒu nhÊt khi rao gi¶ng vÒ nh÷ng ®iÒu ®¹i lo¹i nh−: “h·y

®Õn bªn ghÕ nh÷ng ng−êi ®au khæ… ®Õn ®©y víi mét t©m hån tan n¸t, ®Õn ®©y víi

tr¸i tim hèi hËn v× ®· lμm tr¸i ®¹o”… Nã khiÕn c¶ ®¸m ®«ng qu¸ khÝch “xóm l¹i, l¨n

46 m×nh xuèng r¬m mμ khãc tr«ng thËt ®iªn rå vμ man rî” [21, tr.215-216]. Thø t«n

gi¸o h×nh thøc vμ v« nghÜa Êy ®· lμm cho ®Çu ãc cña hä mô mÞ, sù sïng b¸i th¸i qu¸

®· lμm nghÌo ®i cuéc sèng tinh thÇn cña hä còng nh− biÕn hä thμnh n¹n nh©n cña

nh÷ng kÎ läc lõa. PhÇn ®«ng d©n t×nh ë ®©y, lý trÝ vμ ãc ph¸n xÐt qu¶ lμ nh÷ng ®iÒu

xa xØ ®èi víi ®Çu ãc ng©y th¬, c¶m tÝnh vμ dÔ xóc ®éng cña hä. Cho dï “tªn Joe ®·

giÕt n¨m c«ng d©n cña lμng nh−ng ®iÒu Êy cã nghÜa lý g× (...). Hä vÉn s½n sμng

nguÖch ngo¹c tªn m×nh vμo b¶n kiÕn nghÞ xin ©n x¸ vμ rá lªn ®ã nh÷ng giät n−íc

m¾t ch¶y ra tõ c¸i vßi phun n−íc lu«n bÞ háng cña m×nh” [23, tr.304]. §ã thùc sù lμ

c¸i x· héi chØ quan t©m ®Õn kÕt qu¶ chø ch¼ng cÇn biÕt g× ®Õn nguyªn nh©n.

Sù nghÌo nμn trong ®êi sèng tinh thÇn ®· nhÊn ch×m con ng−êi vμo bãng tèi

cña nçi sî h·i vμ sù ngu dèt. Thãi mª tÝn dÞ ®oan lan trμn kh¾p lμng ngâ, len s©u vμo

mäi ngãc ng¸ch thÇn kinh gièng nh− mét thø dÞch bÖnh hoμnh hμnh. Trong suy nghÜ

cña cËu bÐ Huck nghÌo khæ vμ Ýt häc lu«n hiÖn diÖn h×nh ¶nh cña bãng ma vμ nh÷ng

®iÒm gë. Nã khiÕn cËu ®i ®Õn viÖc lÊy nh÷ng hμnh ®éng mª tÝn ®Ó trÊn ¸p nçi sî h·i,

ch¼ng h¹n nh− “lÊy sîi d©y buéc chÆt m¸i tãc trªn ®Çu ®Ó lμm c¸i bïa ®uæi yªu qu¸i

®i” [21, tr.20], hèt muèi bÞ ®æ “vøt ra sau vai bªn tr¸i ®Ó tr¸nh ®iÒu ®en ®ñi” [21,

tr.40] hay xem bãi b»ng bói l«ng cña anh n« lÖ da ®en Jim v.v… ChÝnh nh©n vËt Jim

còng lμ mét ng−êi rÊt mª tÝn, c¸i mª tÝn ®iÓn h×nh cho ng−êi da ®en: t−ëng r»ng ma

qu¸i cã thÓ “b¾t mÊt hån, dÉn ®i lang thang kh¾p xø”, tin vμo ma quû ®Õn nçi kh«ng

cßn lμm chñ c¸c gi¸c quan cña m×nh ®−îc n÷a. §· hay sî h·i cßn −a tß mß, anh em

da ®en ®i hμng n¨m s¸u dÆm ®Ó nghe kÓ chuyÖn yªu qu¸i hoÆc chê ®Õn tèi, ngåi bªn

c¹nh bÕp löa nãi chuyÖn vÒ ma quû. ë miÒn T©y s«ng n−íc, ng−êi ta th−êng cã lÖ

b¾n ®¹i b¸c xuèng s«ng ®Ó cho x¸c chÕt næi lªn trªn mÆt n−íc, hay nhÐt thñy ng©n

vμo nh÷ng khoanh b¸nh vμ th¶ tr«i s«ng v× tin r»ng chóng sÏ tr«i th¼ng ®Õn chç nμo

cã x¸c ng−êi chÕt ®uèi. §ã lμ nh÷ng thãi mª tÝn ng©y th¬ ®· tõng thÞnh hμnh trªn

kh¾p c¸c vïng xa x«i cña miÒn T©y n−íc Mü, thÓ hiÖn sù l¹c hËu cña con ng−êi khi

mμ ®iÒu kiÖn sèng nghÌo khæ ®· k×m h·m sù ph¸t triÓn nhËn thøc cña hä.

§μn «ng miÒn viÔn T©y thêi Êy cßn hay ¨n tôc, nãi phÐt, chöi thÒ vμ l−êi biÕng.

ChÝnh hä lμ nh÷ng ng−êi ®· vÏ lªn mét bøc tranh x· héi rÖu r· vμ ¶m ®¹m. “Hä gäi

nhau lμ Bin, Buck, Joe, Endy, nãi chuyÖn víi nhau l¶i nh¶i vμ dïng rÊt nhiÒu nh÷ng

47 tiÕng tôc tÜu” [21, tr.227]. Hä suþt chã c¾n heo råi “®øng c¶ dËy, ch¹y ra xem c¶nh

®ã råi c−êi ph¸ lªn tá vÎ rÊt kho¸i tr¸ vÒ c¸i sù ån μo nμy (…), hä b«i nhùa c©y vμo

con chã råi ch©m löa ®èt hay buéc mét c¸i hép s¾t vμo ®u«i chã vμ ngåi nh×n nã

ho¶ng hèt ch¹y cuång lªn cho ®Õn chÕt” [21, tr.229]. Kh¾p c¸c vïng hÎo l¸nh hay

c¸c thÞ trÊn nghÌo nμn, ®©u ®©u còng hiÖn diÖn h×nh ¶nh cña ®¸m ng−êi v« tÝch sù

nμy, ph¶n ¸nh mét thùc tr¹ng x· héi ®iÓn h×nh cho miÒn T©y l¹c hËu, hoang d· cña

Mü thÕ kû XIX, mét thùc tr¹ng xãt xa vμ ®¸ng buån khi ®¹o ®øc x· héi vμ ý thøc

con ng−êi ngμy cμng suy ®åi vμ biÕn chÊt.

Tuy nhiªn, ngßi bót cña Mark Twain kh«ng dõng l¹i ë sù ph¶n ¸nh mÆt tiªu

cùc cña cuéc sèng nghÌo nμn, l¹c hËu. C¸i nh×n kh¸ch quan cña nhμ v¨n hiÖn thùc

gióp «ng tinh tÕ kh¸m ph¸ ra sù l¹c quan, tÝch cùc ®øng trªn nh÷ng xÊu xa, ti tiÖn

cña x· héi lóc bÊy giê. Nh÷ng ng−êi nh− bμ Douglas, d× Ponly, «ng l·o ng−êi Wale

vÉn mang l−¬ng t©m vμ b¶n chÊt tèt ®Ñp. Hä t¹o thμnh mét tËp hîp ®oμn kÕt, yªu

th−¬ng, ®ïm bäc lÉn nhau chèng chäi víi c¸i thÕ giíi x©u xa, tμn b¹o ®ang hoμnh

hμnh. Hä s½n sμng b¶o vÖ xãm giÒng chèng l¹i tªn ng−êi lai ®éc ¸c, t×m kiÕm x¸c

cña Huck trªn s«ng, ®au buån khi hay tin Tom vμ Becky thÊt l¹c trong hang: “Tin

b¸o ®éng truyÒn tõ ng−êi nμy qua ng−êi kh¸c, tõ nhãm nμy qua nhãm kh¸c, tõ phè

nμy qua phè kh¸c (…) hai tr¨m ng−êi ®æ ra ®−êng c¸i vμ tiÕn vÒ c¸i hang” vμ “suèt

c¶ buæi chiÒu khu lμng d−êng nh− trèng rçng vμ chÕt. (…) Suèt c¶ ®ªm buån tÎ, c¶

thÞ trÊn chê ®îi tin tøc cña Tom vμ Becky” [23, tr.284]. Nh÷ng c¶nh t−îng c¶m ®éng

nh− thÕ ®· ®¸nh thøc tinh thÇn l¹c quan cña con ng−êi vÒ mét cuéc sèng tèt ®Ñp

h¬n. ChÝnh kû niÖm Êu th¬ cña Mark Twain vÒ mét céng ®ång ®¹o ®øc vμ ®Çy t×nh

yªu th−¬ng cña thÞ trÊn Hannibal bªn dßng Missouri trong nh÷ng ngμy x−a cò ®·

kh¬i nguån c¶m xóc cho «ng viÕt nªn nh÷ng trang v¨n ®Ëm t×nh ng−êi nh− thÕ.

NÐt thó vÞ ë c¸c t¸c phÈm viÕt vÒ cuéc sèng ven s«ng lμ c¸ch ph¸c häa mét ®êi

sèng ®Ëm chÊt miÒn, lμm to¸t lªn nh÷ng phong c¶nh, nh÷ng sinh ho¹t ®Æc tr−ng cho

miÒn T©y n−íc Mü. Vμo ngμy héi ®ua thuyÒn, c¶ thÞ trÊn nhén nhÞp vμ hμo høng bμn

t¸n vÒ cuéc ®ua, ch¼ng mμng g× ®Õn thêi tiÕt vμ chÝnh trÞ - nh÷ng ®Ò tμi vèn vÉn ®−îc

th¶o luËn mçi ngμy. ThuyÒn ®ua ®−îc chuÈn bÞ kü cμng, ng−êi ta th¸o hÕt tÊt c¶

nh÷ng vËt dông lμm nÆng thuyÒn, lμm c¶n søc n−íc hoÆc søc giã. KÎ tÕu t¸o cßn ®ïa

48 r»ng ®Ó cho thuyÒn nhÑ, thî chÌo s½n sμng lét c¶ g¨ng tay vμ c¹o r©u nh½n nhôi…

ThËt lμ mét kiÓu nãi phãng ®¹i ®Çy hμi h−íc cña ng−êi miÒn T©y! Song ®iÒu ®ã

ph¶n ¸nh tÇm quan träng cña lÔ héi ®ua thuyÒn trªn vïng v¨n hãa s«ng n−íc

Mississippi. Vμo ngμy héi, ng−êi vμ ng−êi ë kh¾p mäi n¬i kÐo ®Õn viÒn kÝn c¶ mét

khóc s«ng kÐo chμo ®ãn vμ cæ vò thuyÒn ®ua. Rêi héi ®ua thuyÒn ®Õn thμnh phè

Arkansaw, Mark Twain mang ng−êi ®äc ®Õn cuéc sèng cña mét thμnh phè ngËp

trong bïn vμ n−íc: “tõng vòng n−íc ®äng ngËp trªn ®−êng phè vμ cã gÇn c¶ t¸

nh÷ng chiÕc xμ lan to lín xï x× n»m r¶i r¸c ë bÊt cø n¬i nμo mμ chóng bÞ m¾c c¹n.

Ngay khi n−íc rót, ng−êi d©n l¹i cã thÓ tiÕp tôc th¨m thó nhau vμ ®i bé mua s¾m”

[44, tr.141]. Cuéc sèng cña ng−êi d©n ven bê thay ®æi theo sù lªn xuèng cña dßng

s«ng hïng vÜ. Khi n−íc lªn, chØ thÊy thÊp tho¸ng vμi ba ng«i nhμ ®¬n s¬ vμ hμng rμo

môc n¸t dùng ®øng trªn mÆt n−íc. §«i ba g· ®μn «ng nghÌo khæ khu«n mÆt vμng

vät, l¹nh gi¸ phñ ¸o ngñ bªn hμng rμo hay tùa gèi chèng c»m, nhai thuèc l¸ vμ phun

b· qua kÏ hë cña chiÕc r¨ng ®· g·y trong khi nh÷ng ng−êi cßn l¹i cña gia ®×nh vμ

®¸m gia sóc ngåi læn nhæn trªn bÌ gç cã m¸i che. Trªn chiÕc thuyÒn ®¸y b»ng nμy,

c¶ gia ®×nh sÏ nÊu n−íng, ¨n ngñ trong vμi ngμy (cã khi c¶ tuÇn) ®Ó ®îi n−íc rót vμ

trë vÒ chiÕc lÒu gç cña m×nh. G¾n liÒn cuéc sèng cña m×nh víi s«ng n−íc, c− d©n ë

®©y rÊt gÇn gòi víi thiªn nhiªn. §©y lμ bμi ca mμ ng−êi n«ng d©n miÒn T©y hay h¸t:

“T«i ch¶i tãc b»ng tia chíp vμ ng¸y khß khß víi tiÕng sÊm. Khi t«i l¹nh, t«i n¸u

m×nh trong vÞnh Mexico vμ t¾m ë ®ã, khi t«i kh¸t, t«i ch¹m tíi vμ hót lÊy nh÷ng

®¸m m©y bång bÒnh nh− bät biÓn. Khi t«i ®i rong trªn tr¸i ®Êt kh« c»n, c¸i ®ãi theo

dÊu ch©n t«i. T«i che bμn tay lªn khu«n mÆt cña mÆt trêi vμ biÕn tr¸i ®Êt thμnh ®ªm

tèi. T«i c¾n mét miÕng mÆt tr¨ng vμ thóc giôc mïa mμng…” [44, tr.16]. §ã lμ mét

bμi ca thÓ hiÖn tÝnh thiªn nh©n nhÊt thÓ, ®Æc tr−ng cho c¸ch nãi vμ nÕp sèng cña

ng−êi miÒn T©y: dÝ dám, vui t−¬i vμ g¾n bã víi vÎ hoang s¬ cña ®Êt trêi. Nã còng

kh«ng kh¸c mÊy so víi c¸ch nãi ®ïa vÒ ®Êt vμ bïn s«ng Mississippi: “Cã nhiÒu chÊt

bæ d−ìng trong bïn cña s«ng Mississippi vμ mét ng−êi uèng n−íc s«ng nμy cã thÓ

trång b¾p trong bông anh ta. H·y nh×n ra nghÜa trang t«i sÏ kÓ cho anh nghe mét c©u

chuyÖn. Trong nghÜa ®Þa Cincinnati, c©y kh«ng thÓ mäc xanh tèt nh− ë nghÜa ®Þa

St.Louis. §ã lμ do n−íc mμ ng−êi ta uèng tr−íc khi n»m xuèng. Mét c¸i x¸c ë

49 Cincinnati ch¼ng lμm mμu mì ®Êt lμ mÊy” [44, tr.17]. Nh÷ng c©u chuyÖn hμi nh−

thÕ kh«ng ®¬n thuÇn lμ ®Ó g©y c−êi hay thÓ hiÖn c¸ch nãi phãng ®¹i cña ng−êi miÒn

T©y, nã thùc sù ph¶n ¸nh mèi liªn quan mËt thiÕt gi÷a con ng−êi víi thiªn nhiªn,

gi÷a ®Æc ®iÓm tõng khóc s«ng víi tËp qu¸n tÝnh c¸ch cña con ng−êi n¬I Êy. ThËt

vËy, däc hai bªn bê Mississippi ªm ®Òm mμ d÷ déi, chç th× cã rõng, chç ngËp n−íc,

chç chuyªn nghÒ thuéc da c¸ sÊu, chç trång thuèc l¸, chç lμ ®ån ®iÒn trï phó cña

mÝa vμ b«ng, x−ëng nÊu ®−êng…

Theo ngßi bót cña Mark Twain, cuéc sèng cña c− d©n hiÖn lªn thËt sinh ®éng.

Tõ gãc ®é cËn c¶nh nhμ v¨n mang ®Õn nh÷ng h×nh ¶nh, nh÷ng cuéc ®êi giμu chÊt

hiÖn thùc, mét hiÖn thùc cã thÓ phò phμng vμ chua xãt. Nh−ng tõ gãc ®é toμn c¶nh,

cuéc sèng hiÖn lªn thanh b×nh vμ yªn ¶. Trong cuéc hμnh tr×nh s«ng n−íc, ta chiªm

ng−ìng vÎ ®Ñp hoang s¬ vμ v¾ng lÆng ë hai bªn bê, nh÷ng gãc nhμ b»ng g¹ch non

trén r¬m tèt h¬n bÊt cø lo¹i nhμ nμo “cßn tån t¹i ®Õn b©y giê” b¸o hiÖu dÊu tÝch cña

vïng d©n da ®á, nh÷ng cuén khãi bèc lªn ©m Ø, chËm ch¹p, ngai ng¸i mïi chua tõ

®ôn b¶ mÝa. TÊt c¶ t¹o nªn mét bøc tranh cuéc sèng thanh b×nh mμ xa v¾ng ®Õn say

mª lßng ng−êi, lμm dÞu ®i nh÷ng x« bå, tμn b¹o vμ khèc liÖt cña cuéc sèng ®êi

th−êng Èn trong lßng nã.

Th«ng qua c¸c t¸c phÈm næi tiÕng, Mark Twain ®· ph¶n ¸nh sinh ®éng mét bèi

c¶nh réng lín cña miÒn T©y n−íc Mü thÕ kû XIX. ë ®ã, tõng c¶nh ®êi, tõng nÕp

sèng, tõng thãi quen vμ phong tôc tËp qu¸n sinh ho¹t hiÖn lªn ch©n thùc vμ tinh tÕ,

ph¶n ¸nh bé mÆt kinh tÕ, v¨n hãa, chÝnh trÞ cña n−íc Mü nãi chung vμ miÒn T©y nãi

riªng. C¸c t¸c phÈm Êy cø lÆp ®i lÆp l¹i vμ xo¸y s©u h×nh ¶nh n−íc Mü t− b¶n ®ang

bÞ cuèn theo c¬n lèc cña c¸m dç vËt chÊt vμ tÝnh thùc dông, tuång nh− cã mét thÕ

lùc ghª gím, ®¸ng sî ®ang nhμo nÆn vμ bãp mÐo ®¹o ®øc còng nh− l−¬ng t©m con

ng−êi. Mark Twain ®· v¹ch trÇn thÕ lùc ghª gím Êy b»ng c¸ch tè c¸o chÕ ®é t− b¶n

tham lam vμ ®éc ¸c. §èi víi vïng ®Êt xa x«i vμ hoang d· cña miÒn T©y, nh÷ng mÆt

tr¸i cña x· héi t− b¶n cμng cã c¬ héi ®−îc béc lé. §ã lμ do bé m¸y chÝnh quyÒn láng

lÎo, ph¸p luËt v« minh, con ng−êi miÒn T©y ngang tμn, −a b¹o lùc, d©n t×nh th× bÖ

r¹c, nghÌo ®ãi, thÊt häc vμ cuång tÝn… Nh÷ng tiªu cùc ®ã lμm cho x· héi ë ®©y

kh«ng thÓ miÔn nhiÔm víi nh÷ng thãi h− tËt xÊu. Ngoμi sù bμo mßn cña x· héi kim

50 tiÒn, miÒn T©y cßn lμ m¶nh ®Êt mang tμn d− cña x· héi hñ hãa, mª tÝn dÞ ®oan, cña

chÕ ®é n« lÖ hμ kh¾c vμ l¹c hËu. Mark Twain b»ng ngßi bót hiÖn thùc phª ph¸n s¾c

s¶o cña m×nh ®· bãc t¸ch vμ ph©n tÝch nh÷ng vÊn ®Ò, nh÷ng hiÖn tr¹ng cèt yÕu cña

x· héi n¬i ®©y. ¤ng ®i vμo tõng c¶nh ®êi, tõng m«i tr−êng sèng, tõng mèi quan hÖ

x· héi. Trong qu¸ tr×nh ph¶n ¸nh hiÖn thùc cuéc sèng ®ã, bao giê Mark Twain còng

béc lé th¸i ®é kh¸ch quan cña m×nh, ghÐt nh÷ng g× xÊu xa ti tiÖn, lªn ¸n nh÷ng bÊt

c«ng vμ v« lý, ca ngîi nh÷ng g× tèt ®Ñp trong. Nh×n chung, ®Ó kh¸i qu¸t vμ miªu t¶

hiÖn thùc x· héi réng lín cña miÒn T©y, Mark Twain ®· dïng thñ ph¸p “di chuyÓn”

vμ phiªu l−u cña c¸c nh©n vËt vμ ng−êi dÉn chuyÖn. §iÒu ®ã gióp nhμ v¨n cã thÓ

ph¶n ¸nh linh ho¹t vμ tù nhiªn tõng h×nh ¶nh, tõng c¶nh ®êi. HiÖn lªn trªn c¸i nÒn

hiÖn thùc cuéc sèng Êy lμ nh÷ng con ng−êi, nh÷ng c¸ tÝnh ®−îc nhμ v¨n quan t©m

khai th¸c thÕ giíi néi t©m vμ ®êi sèng t×nh c¶m cña nã.

51

Ch−¬ng 2. t©m lý x· héi

2.1. T©m lý - tÝnh c¸ch

2.1.1. Kh¸i luËn chung vÒ t©m lý - tÝnh c¸ch

TÝnh c¸ch lμ tËp hîp nh÷ng nÐt t−¬ng ®èi bÒn v÷ng vμ quen thuéc cña c¸ nh©n,

thÓ hiÖn ë c¸ch c¶m nhËn vμ ph¶n øng cña nã ®èi víi cuéc sèng xung quanh, thÓ

hiÖn ë quan hÖ cña nã ®èi víi chÝnh m×nh vμ ng−êi kh¸c. Nãi c¸ch kh¸c, cuéc sèng

hay ®iÒu kiÖn lÞch sö x· héi lμ mÉu sè chung t¹o ra nh÷ng kiÓu tÝnh c¸ch ®iÓn h×nh

cho mét thêi ®¹i. ThÕ nh−ng b¶n th©n tÝnh c¸ch con ng−êi lμ nh÷ng phÇn tö v« cïng

phong phó, phøc t¹p ®−îc quy ®Þnh bëi th¸i ®é øng xö hay ph¶n øng t©m lý cña nã

tr−íc m«i tr−êng x· héi. ë ®©y ta thÊy cã mèi quan hÖ mËt thiÕt gi÷a tÝnh c¸ch c¸

nh©n vμ hoμn c¶nh. “TÝnh c¸ch bao gåm c¶ nh÷ng nÐt cã tÝnh chÊt bÈm sinh vμ

nh÷ng nÐt cã tÝnh chÊt thu ®−îc, nh©n tè sinh vËt vμ nh©n tè x· héi, c¶ yÕu tè tù

nhiªn vμ yÕu tè v¨n ho¸” [35, tr.171]. T©m lý con ng−êi lμ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh

ph¶n ¸nh hiÖn thùc kh¸ch quan vμo trong bé n·o mét c¸nh cã ý thøc. Hoμn c¶nh

chung cña mét thêi ®¹i lu«n mang tÝnh thèng nhÊt t−¬ng ®èi, nh−ng c¸ch xö lý hoμn

c¶nh cña mçi c¸ nh©n l¹i sinh ra nhiÒu tÝnh c¸ch kh¸c nhau, võa mang tÝnh riªng

biÖt, võa mang tÝnh ®iÓn h×nh cho toμn x· héi - mét sù ®iÓn h×nh rót ra tõ hoμn c¶nh

chung vμ mét sù riªng biÖt rót ra tõ c¸ tÝnh cña mçi c¸ nh©n cô thÓ. §iÒu nμy quy

®Þnh ®Õn tÝnh b¶n ng· vμ b¶n chÊt x· héi trong mçi con ng−êi.

Chñ nghÜa hiÖn thùc dùa trªn nguyªn t¾c m« t¶ con ng−êi trong mèi liªn hÖ víi

®êi sèng thùc tÕ ®· nghiªn cøu ®Çy ®ñ vμ toμn diÖn t×nh c¶m, t©m lý, tÝnh c¸ch phøc

t¹p cña nã. ChÝnh Goeth còng thõa nhËn r»ng: “c¸ nh©n con ng−êi, nh÷ng ®Æc ®iÓm

t©m lý cña nã chØ cã thÓ hiÓu ®−îc vμ gi¶i thÝch ®−îc nÕu nh− ta ®o¸n nhËn ra nh÷ng

bÝ Èn cña h¹ tÇng phøc t¹p lμm c¬ së cho b−íc ®i tÊt yÕu cña chØnh thÓ” [20, tr.96].

Chñ nghÜa hiÖn thùc thÕ kû XIX ®· nhËn ra chÝnh ph−¬ng thøc s¶n xuÊt t− b¶n mét

mÆt thóc ®Èy ®êi sèng vËt chÊt cña mét lùc l−îng thiÓu sè trong x· héi, mÆt kh¸c ®e

däa ®êi sèng tinh thÇn vμ vËt chÊt cña ®¸m ®«ng ®a sè. Tõ ®ã lμm n¶y sinh Ýt nhÊt

hai lo¹i tÝnh c¸ch c¬ b¶n cña hai giai tÇng chñ lùc trong x· héi. TÝnh c¸ch con bu«n,

thùc dông, h¸m lîi ngμy cμng ®Èy ®Õn v« cïng cña tÇng líp chØ huy vμ tÝnh c¸ch

ph¶n kh¸ng x· héi, ®Êu tranh giai cÊp m¹nh mÏ cña tÇng líp bÞ chØ huy. Chñ nghÜa

52 hiÖn thùc v× thÕ ch¼ng nh÷ng ®· chØ ra ®−îc “sù bÝ Èn cña h¹ tÇng phøc t¹p lμm c¬ së

cho b−íc ®i tÊt yÕu cña chÝnh thÓ” mμ cßn x¸c ®Þnh ®óng nh÷ng xung ®ét cèt yÕu

cña thêi ®¹i quy ®Þnh thÕ giíi bªn trong cña nh©n vËt còng nh− lèi suy nghÜ, c¸ch c−

xö, t×nh c¶m, t©m lý cña nã. Bé mÆt tinh thÇn cña con ng−êi lÖ thuéc vμo m«i tr−êng

®· s¶n sinh ra nã. §éng c¬, hμnh vi cña con ng−êi bÞ quy ®Þnh bëi nh÷ng nguyªn

nh©n x· héi, nh÷ng nguyªn nh©n vËt chÊt. Nh− vËy, t©m lý, tÝnh c¸ch lu«n phô thuéc

vμo “nh÷ng quy luËt thÐp cña thÕ giíi thùc t¹i”, lμ mét bé phËn kh«ng thÓ t¸ch rêi

cña thÕ giíi Êy. Vai trß cña hoμn c¶nh, cña m«i tr−êng sèng ®èi víi tÝnh c¸ch cña

con ng−êi lμ v« cïng quan träng. DÉu vËy, mçi c¸ nh©n vÉn kh«ng ®¸nh mÊt b¶n

s¾c, c¸ tÝnh cña m×nh. VÝ nh− ®øng tr−íc hoμn c¶nh trí trªu cña sè phËn, cã ng−êi bÞ

cuèn vμo ®ã bëi mét søc m¹nh kh«ng thÓ nμo c−ìng l¹i ®−îc. Nã t¹o nªn nh÷ng bi

kÞch hoμn c¶nh, bi kÞch x· héi. Nh−ng còng cã ng−êi tù nguyÖn høng lÊy sè phËn

Êy, nãi ®óng h¬n lμ tù nguyÖn tuyªn chiÕn víi hoμn c¶nh b»ng tÝnh c¸ch riªng cña

m×nh bÊt chÊp ®au khæ vμ bÊt h¹nh. Bi kÞch tÝnh c¸ch xuÊt hiÖn. Th«ng qua tÝnh c¸ch

ta nh×n thÊy c¸c mèi quan hÖ x· héi còng nh− thùc tÕ cuéc sèng. Nãi c¸ch kh¸c, tÝnh

c¸ch biÓu thÞ c¸ch miªu t¶ cuéc sèng cña nhμ v¨n, lμ h×nh thøc “nh©n c¸ch hãa” thùc

tÕ cuéc sèng b»ng quan ®iÓm, c¸ch nh×n cña mçi nh©n vËt.

Cuéc sèng x· héi lu«n vËn ®éng vμ biÕn ®æi phøc t¹p víi nh÷ng biÕn cè, nh÷ng

mèi quan hÖ, nh÷ng mèi xung ®ét n¶y sinh trong lßng nã, quy ®Þnh tÝnh phøc t¹p vμ

sù ph¸t triÓn t©m lý, tÝnh c¸ch tÊt yÕu cña mçi c¸ nh©n con ng−êi. Trong chñ nghÜa

hiÖn thùc, bao giê nhμ v¨n còng th¶ nh©n vËt vμo mét m«i tr−êng, hoμn c¶nh sèng bÞ

dån nÐn ®Õn kÞch liÖt vμ cïng cùc ®Ó nh©n vËt tù tr·i qua qu¸ tr×nh chiªm nghiÖm,

nhËn thøc cuéc sèng xung quanh nã. Khi ®ã, chiÒu s©u t©m lý, tÝnh c¸ch cña nh©n

vËt míi ph¸t triÓn vμ hoμn thiÖn, míi sinh ®éng, ch©n thËt vμ cô thÓ.

B»ng ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c hiÖn thùc chñ nghÜa, b»ng sù hiÓu biÕt ngän nguån

®êi sèng x· héi Mü thÕ kû XIX, b»ng sù n¾m b¾t tinh tÕ t©m lý, tÝnh c¸ch cña con

ng−êi mμ ®Æc biÖt lμ ng−êi miÒn T©y n−íc Mü, Mark Twain ®· x©y dùng thμnh c«ng

vμ miªu t¶ ®Æc s¾c nh÷ng tÝnh c¸ch Êy, c¸i võa mang h¬i thë cña thêi ®¹i, võa mang

b¶n s¾c truyÒn thèng cña d©n téc Mü. Nhê ®ã «ng ®· n©ng chñ nghÜa hiÖn thùc cña

m×nh lªn mét tÇm cao míi, ®Çy tÝnh nh©n v¨n s©u s¾c.

53

2.1.2. VÊn ®Ò t©m lý - tÝnh c¸ch nh©n vËt trong t¸c phÈm cña Mark Twain

Trong nh÷ng s¸ng t¸c tiªu biÓu cña Mark Twain, hiÖn thùc x· héi Mü hiÖn lªn

râ rμng vμ sinh ®éng th«ng qua c¸ch nh×n vμ c¸ch c¶m nhËn cuéc sèng cña c¸c nh©n

vËt. ë ®ã, ®êi sèng t«n gi¸o, c¸c phong tôc tËp qu¸n, c¸c m©u thuÉn x· héi ®−îc

ph¶n ¸nh ch©n thùc vμ cô thÓ. M«i tr−êng Êy ®· ¶nh h−ëng rÊt nhiÒu ®Õn tÝnh c¸ch

nh©n vËt, t¹o nªn mét hiÖn thùc x· héi réng lín vμ mét hiÖn thùc t©m lý s©u s¾c cho

c¸c t¸c phÈm chÝnh cña Mark Twain. Lμ con ®Î cña hoμn c¶nh ®iÓn h×nh, tÝnh c¸ch

cña nh©n vËt trong truyÖn rÊt ®a d¹ng vμ phøc t¹p: cã tÝnh c¸ch lμ “con c−ng” cña

hoμn c¶nh, cã tÝnh c¸ch d−êng nh− ®−îc sinh ra tõ sù ph¶n kh¸ng x· héi, lμ “®øa

con bÊt trÞ” cña hoμn c¶nh Êy.

Lμ mét trong nh÷ng nhμ v¨n kh¬i nguån cho nÒn v¨n häc hiÖn ®¹i cña n−íc

Mü, Mark Twain ch¼ng nh÷ng ®· ph¶n ¸nh ®−îc c¸c vÊn ®Ò chñ yÕu cña thêi ®¹i mμ

cßn x©y dùng thμnh c«ng kiÓu “con ng−êi míi”, “tÝnh c¸ch míi” kh¸c vÒ nguyªn

t¾c, chuÈn mùc víi lo¹i nh©n vËt “thanh tao, kiÓu mÉu” trong nÒn v¨n häc tr−íc ®ã

vμ ®−¬ng thêi. Nã míi kh«ng ph¶i ë chÊt liÖu mμ ë c¸ch t¸c gi¶ thÓ hiÖn chÊt liÖu

Êy. Mark Twain ®· sö dông ngay h×nh ¶nh con ng−êi vèn ®iÓn h×nh cho miÒn T©y ®Ó

t¸i hiÖn chóng ®éc ®¸o, s¸ng t¹o. Lμm cho chóng xuÊt hiÖn lÇn ®Çu tiªn trªn v¨n ®μn

Mü trong mét h×nh hμi míi mÎ, l¹ lÉm vμ thay ®æi khÈu vÞ cña ®éc gi¶ vèn qu¸

nhμm ch¸n víi nh÷ng g× kiÓu c¸ch, khu«n s¸o. §iÒu nμy hoμn toμn phï hîp víi lêi

nhËn xÐt cña nhμ nghiªn cøu B.Kuskov: “S¸ng t¹o ®−îc h×nh t−îng nh©n vËt cña thêi

®¹i míi lμ th¾ng lîi vÜ ®¹i cña chñ nghÜa hiÖn thùc vμ chØ cã nh÷ng nhμ v¨n hiÖn

thùc lμm c«ng viÖc nghiªn cøu vμ ph©n tÝch thùc tÕ, t×m hiÓu vμ m« t¶ m«i tr−êng x·

héi trong ®ã c¸c nh©n vËt sèng míi giμnh ®−îc mét th¾ng lîi nh− vËy” [20, tr.81].

Hai t¸c phÈm næi tiÕng cña Mark Twain viÕt vÒ ®êi sèng x· héi vμ t©m lý tÝnh

c¸ch nh©n vËt tuæi th¬ lμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer, Nh÷ng cuéc phiªu

l−u cña Huckle Berry Finn ®· thùc sù khai th¸c thμnh c«ng, ®éc ®¸o, s©u s¾c thÕ

giíi ®êi sèng qua con m¾t ng©y th¬, trung thùc mμ còng hμm Èn nhiÒu ý nghÜ s©u xa

cña trÎ con. §ång thêi, th«ng qua “thÕ giíi cña ng−êi lín”, th«ng qua hiÖn thùc cuéc

sèng Êy, t©m lý, tÝnh c¸ch cña trÎ em ®−îc béc lé vμ miªu t¶ rÊt cã duyªn vμ cã hån,

54 ph¶n ¸nh ®−îc suy nghÜ, th¸i ®é, hμnh vi øng xö cña chóng trong c¸i m«i tr−êng mμ

chÝnh ng−êi lín ®· t¹o ra.

Sèng trong hoμn c¶nh mμ t«n gi¸o bãp nghÑt tù do cña con ng−êi, nhÊt lμ sù tù

do, hån nhiªn cña trÎ; sèng trong m«i tr−êng gi¸o dôc hμ kh¾c, n¬i thÇy gi¸o chØ

chùc ®¸nh ®Ëp häc sinh ®Ó tháa m·n thó tÝnh; sèng trong khu«n mÉu x· héi träng

®¹o ®øc h×nh thøc, tham lam thùc dông, tÝnh c¸ch cña c¸c chó bÐ d−êng nh− ®èi lËp

l¹i víi toμn bé “héi ®oμn x· héi”. Chóng tung hª tÊt c¶ nh÷ng g× gi¶ dèi, rçng tuÕch

®Ó ®−îc sèng tù do theo ý m×nh. Tõ ®ã h×nh thμnh nh÷ng “t− t−ëng næi lo¹n” ngÊm

ngÇm trong c¸ tÝnh. Ng−îc l¹i, cã nh÷ng tÝnh c¸ch lμ “con c−ng” cña x· héi träng tÝn

®iÒu vμ ®¹o ®øc s¸ch vë, träng nh÷ng lÒ thãi cò kü k×m h·m nh©n c¸ch vμ thiªn

h−íng bÈm sinh cña con ng−êi. Nh÷ng tÝnh c¸ch con c−ng Êy n¶y nßi tõ trong m«i

tr−êng sèng mμ chóng hÕt mùc t«n yªu,thê phông vμ phôc tïng, chóng cã biÕt ®©u

chÝnh m×nh lμ n¹n nh©n ®¸ng th−¬ng nhÊt cña c¸i x· héi l¹nh lïng vμ kh¾c nghiÖt

Êy.

NÐt ®éc ®¸o trong t©m lý, tÝnh c¸ch nh©n vËt cña Mark Twain n»m ë chç c¸c

nh©n vËt Êy lu«n ®iÓn h×nh cho nh÷ng con ng−êi mang b¶n s¾c ®Þa ph−¬ng. ThÓ hiÖn

qua nh÷ng ®Æc tr−ng t− duy ng«n ng÷ riªng, hμnh vi øng xö t©m lý riªng, tiªu biÓu

cho vïng miÒn mμ chóng sinh sèng. Mçi nh©n vËt dï lμ chÝnh hay phô ®Òu ®−îc

miªu t¶ rÊt ®Æc s¾c vμ sinh ®éng. ChØ b»ng h×nh ¶nh mét Sherburn hiªn ngang ®øng

tr−íc cæng, tay sóng n©ng lªn vμ h¹ xuèng ®· thanh to¸n xong mét m¹ng ng−êi v«

ph−¬ng chèng ®ì, Mark Twain kh¸i qu¸t mét lo¹i ng−êi ®iÓn h×nh cho d©n Cowboy

miÒn T©y lóc bÊy giê: cuång b¹o vμ bÊt chÊp luËt ph¸p. Hay b»ng h×nh ¶nh nh÷ng

anh n« lÖ da ®en, quÇn ¸o lóc nμo còng lóm chóm chç buéc chç tóm ®Ó trõ ma quû,

t¸c gi¶ ®· gióp ng−êi ®äc c¶m nhËn ®−îc c¸i kh«ng khÝ mª tÝn dÞ ®oan kh«ng ngõng

x©m chiÕm t©m lý, ý thøc cña nh÷ng kiÕp n« lÖ thÓ x¸c vμ t©m hån.

Trong s¸ng t¸c cña Mark Twain, tÝnh chÊt hay thay ®æi vμ phøc t¹p cña ®êi

sèng x· héi lu«n t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn sù ph¸t triÓn t©m lý cña nh©n vËt. Mçi khi

bøc mμn kh«ng gian thùc tÕ cuéc sèng dÞch chuyÓn th× nã b¸o hiÖu sù tiÖm tiÕn vÒ ý

thøc lªn mét tÇm cao míi, gäi lμ sù “vì v¹c” lÏ ®êi hay sù “tØnh ngé” cña nh©n vËt.

C¬ së cña qu¸ tr×nh nμy lμ g×? Cã thÓ m−în lêi nhμ v¨n Ph¸p Andre Moroa ®Ó nhËn

55 xÐt: “ngμy h«m qua còng nh− ngμy h«m nay c¬ së cña tiÓu thuyÕt lμ ë sù kh«ng phï

hîp gi÷a biÓu t−îng vÒ thÕ giíi ë nh©n vËt (...) vμ thÕ giíi thùc t¹i mμ nh©n vËt ph¸t

hiÖn trong nh÷ng n¨m häc hái ë cuéc ®êi” [35, tr.176]. Thùc vËy, mçi sù va ch¹m

víi thùc tÕ cuéc sèng cña nh©n vËt gièng nh− mét cuéc ph¸t kiÕn hay më mang biªn

giíi t©m hån, ý thøc cña nã. Cμng tiÕp xóc víi cuéc sèng thùc tÕ, nhËn thøc cña

nh©n vËt cμng ph¸t triÓn, c¸c ¶o t−ëng vÒ cuéc ®êi kh«ng ngõng tan vì. Song, sù

ph©n biÖt r¹ch rßi gi÷a c¸i ThiÖn - ¸c, Tèt - XÊu, trong x· héi ngμy cμng mËp mê vμ

kh«ng trïng khíp víi sù biÕn hãa kh«n l−êng cña cuéc sèng v« th−êng.

¶o t−ëng ban ®Çu cña nh©n vËt ®−îc tr¶ vÒ víi sù thËt cuéc sèng xung quanh

nã nh−ng lμ c¸i sù thËt bÞ bãc trÇn kh«ng mét chót g−îng nhÑ, lμ sù ®æ vì kh«ng sao

cøu v·n ®−îc trong t©m hån nh©n vËt. ThËt chÝ lý khi nhËn xÐt r»ng: “trong tiÓu

thuyÕt hiÖn thùc phª ph¸n, sù tØnh ngé cña nh©n vËt th−êng diÔn ra theo chiÒu h−íng

bi quan. Nã bÞ “vì méng” vμ “c¶m thÊy sù bÊt lùc, sù th¶m h¹i, sù tuyÖt väng cña

chÝnh m×nh, sù ®en tèi, sù bi ®¸t cña cuéc sèng xung quanh” [35, tr.177]. Tr−íc sù

bÊt toμn cña x· héi, hÇu hÕt ph¶n øng t©m lý nh©n vËt cña Mark Twain hoÆc cã xu

h−íng “næi lo¹n”, chèng ®èi l¹i héi ®oμn x· héi Êy, hoÆc quay vÒ víi thÕ giíi riªng

cña m×nh, c¸i thÕ giíi rÊt gÇn víi b¶n ng· tù nhiªn cña nã lμ thiªn nhiªn, s«ng n−íc,

nói ®åi...

§«i khi c¸c nh©n vËt cßn hãa th©n vμo nh÷ng trß ch¬i vμ méng t−ëng ®Çy chÊt

phiªu l−u vμ l·ng m¹n mμ cuéc ®êi thùc kh«ng sao ®¸p øng ®−îc. §iÒu nμy kh«ng

hÒ m©u thuÉn víi sù vì tan c¸c ¶o méng cña nh©n vËt trªn con ®−êng nhËn ch©n b¶n

chÊt cuéc sèng cña chóng. Ta nhËn ra mét qu¸ tr×nh ph¶n øng t©m lý rÊt lý thó cña

c¸c nh©n vËt trong ®ã chóng dao ®éng gi÷a vì méng vμ −íc méng. C¨n nguyªn cña

chuçi ph¶n øng t©m lý Êy kh«ng n»m ngoμi sù m©u thuÉn gi÷a kh¸t väng tù do v−¬n

tíi b¶n ng· cña c¸c nh©n vËt vμ sù bÊt to¹i vÒ cuéc ®êi ®en b¹c, nãi c¸ch kh¸c ®ã lμ

sù kh«ng t−¬ng xøng gi÷a hiÖn thùc vμ méng t−ëng trong mèi quan hÖ gi÷a c¸ nh©n

vμ x· héi.

2.2. Ph¶n øng t©m lý cña nh©n vËt tr−íc hiÖn thùc cuéc ®êi

CÇn ph¶i nãi ngay r»ng dÉu trong nh©n vËt cña t¸c gi¶ cã tån t¹i nh÷ng yÕu tè

méng t−ëng vμ l·ng m¹n th× tiÓu thuyÕt cña Mark Twain vÉn kh«ng ®¸nh mÊt

56 ph−¬ng h−íng s¸ng t¸c ®Ëm chÊt hiÖn thùc chñ nghÜa ®Ó r¬i vμo khuynh h−íng l·ng

m¹n. Bëi lÏ, b¶n chÊt cña chñ nghÜa l·ng m¹n lμ “khuÕch ®¹i con ng−êi riªng biÖt,

c¸ nh©n, g¸n cho thÕ giíi bªn trong cña nã tÝnh phæ qu¸t, t¸ch rêi vμ døt bá nã ra

khái thÕ giíi kh¸ch quan” [20, tr.166]. S¸ng t¸c cña Mark Twain râ rμng kh«ng thÓ

hiÖn b¶n chÊt ®ã. Sù l·ng m¹n vμ m¬ méng rót ra tõ tÝnh c¸ch c¸c nh©n vËt chÝnh

nh− Tom, Huck trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer vμ Huckle Berry Finn

hoμn toμn lμ nh÷ng ph¶n øng t©m lý tr−íc hiÖn thùc cuéc sèng cøng nh¾c vμ l¹nh

lÏo. Nã t×m vÒ víi thiªn nhiªn vμ c¸c trß ch¬i phiªu l−u t−ëng t−îng gièng nh− mét

sù th− gi·n t©m hån vμ c©n b»ng cuéc sèng, lμ sù lμm ®Çy c¸i nöa kia khao kh¸t tù

do, tù gi¶i phãng cña b¶n ng· tr−íc vßng c−¬ng táa cña x· héi lÔ nghi, tu©n gi¸o. §ã

kh«ng ph¶i lμ sù tho¸t ly hay quay l−ng l¹i víi cuéc sèng. Tr−íc sau, c¸c nh©n vËt

vÉn b¸m lÊy cuéc ®êi, sau mçi phót th¨ng hoa l¹i véi v· quay vÒ víi hiÖn t¹i cho dï

hiÖn t¹i Êy cã thÓ lμm cho chóng thÊt väng hay ch¸n n¶n. Chóng m·i lμ hiÖn th©n

cña nh©n vËt ®êi th−êng, cña thùc tÕ cuéc sèng x· héi Mü lóc bÊy giê.

Nh÷ng nh©n vËt yªu mÕn tù do vμ c¨m ghÐt mäi rμng buéc x· héi nh− Tom vμ

Huck lu«n khao kh¸t ®−îc rong ruæi t©m hån theo nh÷ng chuyÕn phiªu l−u, phiªu

l−u thÓ x¸c vμ tinh thÇn. Trong thÕ giíi x« bå ®Çy t¹p chÊt vμ cÆn b· cña x· héi

“ng−êi lín”, chóng muèn t×m kiÕm vμ kh¼ng ®Þnh b¶n ng· gi÷a cuéc ®êi tuång nh−

mét hμnh ®éng “næi lo¹n” chèng l¹i trËt tù x· héi k×m h·m sù ph¸t triÓn tù nhiªn cña

nh©n tÝnh. Trong hai t¸c phÈm tiªu biÓu cña Mark Twain lμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u

cña Tom Sawyer vμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn ta thÊy, nh÷ng lóc

vui buån, c¸c nh©n vËt chÝnh th−êng t×m vÒ víi thiªn nhiªn, ®Æc biÖt lμ rõng vμ s«ng

®Ó tr¶i nçi lßng. H×nh ¶nh cña thiªn nhiªn cø trë ®i trë l¹i ®Çy tÝnh biÓu t−îng, lμ

kh«ng gian néi c¶m nèi dμi t©m tr¹ng cña nh©n vËt, lμ kh¶ n¨ng ®Æc biÖt gi¶i táa t©m

lý vμ t×nh c¶m cña chóng. T¸c gi¶ §μo Ngäc Ch−¬ng trong khi bμn vÒ dßng tiÓu

thuyÕt phiªu l−u cña v¨n häc Mü ®· nhËn xÐt: “kiÖt t¸c Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn cña Mark Twain ë n÷a sau thÕ kû XIX lμ mét tr−êng hîp ®Æc biÖt

võa kÕt hîp c¶m quan vÒ mét thiªn nhiªn kho¸ng ®¹t nh− lμ c¸i n«i cña con ng−êi

®Çy chÊt t− t−ëng víi c¶m quan vÒ mét hiÖn thùc x· héi Mü ®ang sèng trong thø v¨n

hãa thanh gi¸o ®Çy chÊt gi¸o ®iÒu. Huck ®i vÒ gi÷a hai thø kh«ng gian v¨n hãa Êy:

57 thiªn nhiªn cña vò trô vμ thÞ trÊn cña ng−êi” [11, tr.139]. Kh«ng riªng g× Huck mμ

c¶ Tom còng thÕ. Thiªn nhiªn lμ ®èi t−îng mμ cËu bÐ lu«n h−íng väng vμ ch×m ®¾m

trong nã víi tÊt c¶ sù say mª mçi khi t©m hån c« ®¬n vμ l¹c lâng, mçi khi cÇn mét

ng−êi b¹n sÎ chia vμ “®ång hμnh” tr−íc hiÖn thùc x· héi hμ kh¾c bãp nghÑt tù do

cña con ng−êi.

2.2.1. Hμnh tr×nh t×m vÒ víi thiªn nhiªn

Thiªn nhiªn ®ãng vai trß quan träng ®èi víi ®êi sèng cña con ng−êi, nhÊt lμ

ng−êi miÒn T©y chuéng tù do vμ sù phãng kho¸ng. Víi nh÷ng ®øa trÎ v« t−, kh«ng

thÝch bÞ k×m kÑp trong vßng c−¬ng táa cña lÔ nghi, t«n gi¸o nh− Tom vμ Huck th×

thiªn nhiªn cμng trë nªn th©n thiÕt vμ gÇn gòi. Gi÷a chóng vμ cá c©y, s«ng n−íc, nói

®åi d−êng nh− cã sù hßa hîp cña nh÷ng b¶n chÊt lu«n h−íng vÒ sù ph¸t triÓn tù

nhiªn, méc m¹c kh«ng cÇn bÊt cø mét sù uèn n¾n hay gß bã nμo c¶. H×nh ¶nh cña

thiªn nhiªn t−¬i ®Ñp lóc nμo còng hiÖn lªn trong tÇm m¾t Tom nh− mét miÒn kh«ng

gian ®Çy khao kh¸t vμ quyÕn rò, ®èi lËp víi c¸i hiÖn thùc mμ cËu ®ang ph¶i høng

chÞu: “c¶ kh«ng gian nh− trμn ngËp mïi h−¬ng sùc nøc cña loμi hoa minh quyÕt

(…), xa xa lμ ®åi Cardiff xanh rên c©y l¸. C¸i kho¶ng c¸ch Êy võa ®ñ ®Ó ng−êi giμu

trÝ t−ëng t−îng cã thÓ m¬ thÊy mét miÒn cùc l¹c ®Çy quyÕn rò” [22, tr.20]. Song

kho¶ng c¸ch Êy lμ sù vÉy gäi ®Çy v« väng vμ thÌm kh¸t ®èi víi chó bÐ ®ang thÊt

thÓu tay x«, tay chæi lμm nhiÖm vô quÐt hμng rμo vμo ngμy thø b¶y nh− Tom. Trong

giê häc buæi tr−a buån ngñ vμ tÎ nh¹t, ®åi Cardiff hiÖn lªn xa xa “®ùng trªn s−ên

xanh l¸ m¹ cña m×nh mét lμn h¬i nãng lung linh nhuèm thªm mét mμu tÝm tÝm cña

kho¶ng c¸ch trong c¸i nãng nh− ®æ löa” [22, tr.84] lμm cho “tim Tom nhãi ®au” v×

qu¸ khao kh¸t tù do. Ch¼ng ph¶i v« t×nh mμ nh÷ng lóc ch¸n n¶n, buån rÇu Tom l¹i

h−íng vÒ rõng xanh ®åi Cardiff. §ã lμ sù kiÕn väng ®Çy b¶n n¨ng vμ tiÒm thøc, bëi

ë ®ã, chØ cã thiªn nhiªn vμ nói rõng lμ dung hîp víi t©m hån kho¸ng ®¹t, tù do cña

cËu bÐ: “c¶ thiªn nhiªn nh− ®ang ch×m ®¾m trong mét c¬n mª triÒn miªn v« tËn. Vμ

tiÕng chim gâ kiÕn kia lμm cho sù ªm ¾ng cμng trë nªn mªnh m«ng h¬n, nã khiÕn

cho c¸i c¶m gi¸c c« ®¬n trong con ng−êi cμng thªm s©u th¼m. C¶m xóc cña Tom rÊt

phï hîp víi ngo¹i c¶nh. T©m hån bÐ nhá cña nã ®ang thÊm ®Ém nçi buån ®au” [22,

tr.91]. §èi víi Tom, thiªn nhiªn lμ sù sÎ chia trän vÑn nh÷ng vui buån, khæ lôy mμ

58 cuéc sèng ®êi th−êng trao cho nã, lμ c¸i kh«ng gian mμ ë ®ã nã ®−îc tho¶i m¸i tr¶i

nçi lßng. Khi kh«ng gian thiªn nhiªn hßa hîp vμ thÊm ®Ém t©m hån Tom, cËu bÐ

t×m thÊy niÒm an ñi ®−îc chia sÎ vμ ®ång c¶m. Kh«ng gian ngo¹i c¶m lóc Êy biÕn

thμnh kh«ng gian néi c¶m.

Kh«ng biÕt bao nhiªu lÇn, Tom bá l¹i “ng«i tr−êng häc thÊp tho¸ng xa xa d−íi

thung lòng sau l−ng ®åi”, bá l¹i tÊt c¶ nh÷ng g× ®¸ng ch¸n nhÊt, tiÕng tr¸ch m¾ng

cña d× Polly, lêi giËn dçi vμ trªu chäc v« t×nh cña c« b¹n Becky, trß quë ph¹t kh«ng

chót t×nh th−¬ng cña thÇy gi¸o… ®Ó b−íc ch©n vμo thÕ giíi v« t− lù vμ b×nh yªn cña

s«ng n−íc, nói ®åi. Thøc dËy trªn hßn ®¶o hoang v¾ng n»m phÝa cuèi thÞ trÊn

St.Petersburg, chç con s«ng Mississippi ph×nh réng ra, Tom c¶m nhËn ®−îc “mét c¸i

g× ®ã gièng nh− mét c¶m gi¸c yªn nghØ thanh b×nh to¸t ra tõ sù tÜnh mÞch vμ yªn

lÆng s©u l¾ng trμn ngËp kh¾p khu rõng. Kh«ng mét c¸i l¸ ®éng, kh«ng mét ©m thanh

®Õn quÊy rÇy sù trÇm t− cña thiªn nhiªn hïng vÜ” [22, tr.146]. Bao giê còng vËy, bøc

tranh thiªn nhiªn tÜnh lÆng vμ tù do lu«n ®−îc kh¾c häa vμ miªu t¶ râ nÐt ®Ó ®èi lËp

víi c¸i thÕ giíi x« bå ®Çy ®au khæ vμ bÊt h¹nh ë ngoμi kia. §ã còng chÝnh lμ lý do

mμ c¸i gãc t©m hån s©u l¾ng cña Tom lu«n h−íng ®Õn thiªn nhiªn khi gÆp nh÷ng

®iÒu bÊt to¹i ë cuéc ®êi.

NÕu bøc tranh cuéc sèng ®−îc Mark Twain ch¹m kh¾c b»ng nh÷ng nÐt ph¸c

th« méc, buån tÎ vμ ®Çy chÊt hiÖn thùc th× bøc tranh thiªn nhiªn lu«n ë thÕ ®èi lËp

l¹i: mÒm m¹i, ®Çy tr÷ t×nh vμ giμu mμu s¾c l·ng m¹n. §ã lμ hai thÕ giíi ®èi lËp

t−ëng chõng nh− v« tËn, lμ ®Çu bªn nμy cña cuéc sèng tÇm th−êng vμ sù thËt trÇn

trôi víi ®Çu bªn kia lμ niÒm vui, b×nh yªn vμ m¬ −íc mμ t©m hån cña nh©n vËt lu«n

chao l−în trong ®ã ®Ó t¹o nªn nh÷ng cung bËc t×nh c¶m vμ xóc c¶m t©m lý ®a d¹ng,

phong phó.

§èi víi nh÷ng ng−êi yªu thiªn nhiªn, b×nh minh lμ mét kiÖt t¸c mμ c¸i ®Ñp cña

t¹o hãa, ®Êt trêi mang ®Õn cho hä. T©m hån gÇn gòi víi thiªn nhiªn cña Tom còng

thÕ. Nã ®· ch¹m ®Õn thêi kh¾c thiªng liªng Êy b»ng sù c¶m nhËn vμ quan s¸t rÊt tinh

tÕ: “xa xa trong rõng ®· cã mét tiÕng chim gäi, cã tiÕng mét con kh¸c tr¶ lêi. TiÕp

theo väng l¹i tiÕng nÖn ®Ïo cña mét con gâ kiÕn. Cø thÕ cuéc sèng dÇn dÇn hiÖn ra

víi mét mμu x¸m mê vμ m¸t cña buæi tinh s−¬ng ®ang s¸ng dÇn lªn. (...) Mét con

59 s©u ®o mμu xanh lôc tõ ®©u bß lªn mét chiÕc l¸ ®äng s−¬ng, chèc l¸t l¹i n©ng hai

phÇn ba th©n m×nh lªn trêi, ngöi ngöi kh¾p xung quanh” [22, tr.147]. Tom ngåi im

nh− t−îng ®¸, ®îi con s©u th¶ th©n m×nh xuèng èng ch©n cña nã. ThÕ lμ cuéc chu du

cña chó s©u xanh trªn ng−êi Tom ®· mang Tom hßa nhËp tuyÖt ®èi vμo thÕ giíi cña

tù nhiªn, kÐo Tom vμo cÊu tróc tæng thÓ cña kh«ng gian Êy. Giê ®©y c¶m quan thiªn

nh©n nhÊt thÓ ®· kh¼ng ®Þnh hμnh tr×nh quay trë l¹i b¶n ng· tù nhiªn cña con ng−êi

sau bao ch×m næi, khuÊt lÊp trong c¸i thÕ giíi vËt chÊt, thùc dông vμ t¹p nham cña x·

héi t− b¶n. ChØ cã t©m hån trÎ th¬ lμ thÕ giíi xanh t−¬i, b×nh yªn, hoμn toμn ®ång

nhÊt víi thiªn nhiªn. Ch¼ng riªng g× Mark Twain, n÷ nhμ v¨n thuéc trμo l−u v¨n häc

®Þa ph−¬ng Sarah Orne Jewett (1849 - 1909) còng ®· thÓ hiÖn t×nh yªu thiªn nhiªn,

sù hßa hîp gi÷a t©m hån trÎ th¬ víi thÕ giíi Êy th«ng qua nh©n vËt Sylvia trong t¸c

phÈm næi tiÕng A white Heron (Con diÖc tr¾ng) trÝch tõ Country of the Poited Firs

(Quª h−¬ng cña nh÷ng ngän th«ng cao). Sylvia sèng víi bμ ngo¹i ë mét n¬i thuéc

miÒn quª d©n d·. C« g¾n bã víi kh«ng gian thiªn nhiªn vμ khao kh¸t n¾m b¾t ®−îc

bÝ mËt cña nã. Sylvia ®· chÊp nhËn hy sinh t×nh c¶m b¶n th©n vμ nh÷ng ®ång ®«la

quý gi¸ mμ gia ®×nh c« rÊt cÇn ®Ó b¶o vÖ sù b×nh yªn cña mét con diÖc tr¾ng. ChÝnh

c¸i kho¶nh kh¾c b×nh minh t−¬i ®Ñp cña rõng xanh vμ biÓn b¹c ®−îc quan s¸t tõ trªn

ngän th«ng cao vót ®· tiÕp thªm søc m¹nh cho Sylvia ®i ®Õn sù chÊp nhËn cao c¶ Êy

vμ ®ã còng chÝnh lμ mãn quμ v« gi¸ mμ thiªn nhiªn lu«n hμo phãng ban tÆng cho

nh÷ng ng−êi biÕt yªu vμ b¶o vÖ cuéc sèng cña tù nhiªn. “TiÕng chim hãt ngμy cμng

rén r·. Cuèi cïng mÆt trêi còng m¬ mμng hiÖn lªn. Sylvia cã thÓ tr«ng thÊy nh÷ng

c¸nh buåm tr¾ng nhÊp nh« ngoμi biÓn, nh÷ng ®¸m m©y nhuém hång, tÝa, vμng b¾t

®Çu tan ®i. §©u lμ c¸i tæ cña con diÖc tr¾ng trong b¹t ngμn nh÷ng nh¸nh c©y xanh

nμy, vμ cã ph¶i c¸i c¶nh t−îng tuyÖt vêi cïng víi kh«ng gian ®Ñp léng lÉy ë ®©y lμ

mãn quμ duy nhÊt dμnh cho kÎ chinh phôc ®−îc mét ®é cao chãng mÆt nh− thÕ

nμy?” (The birds sang louder and louder. At last, the sun came up bewilderingly

bright. Sylvia could see the white sails of ships out at sea, and the clouds, that were

purple and rose colored and yellow at first began to fade away. Where was the white

heron’s nest in the sea of Green branches, and was this wonderful sight and pageant

of the world the only reward for having climbed to such a giddy height?)

60

Còng nh− Tom, c« bÐ Sylvia ®· hßa lßng vμo thiªn nhiªn vμ biÕn m×nh thμnh

mét bé phËn h÷u c¬ cña thÕ giíi Êy, sung s−íng vμ thanh th¶n. §iÖp khóc b×nh yªn

cña b×nh minh, v« thanh nh−ng rén r· vμ mª hoÆc lßng ng−êi lμ ®iÖp khóc xuÊt hiÖn

trë ®i trë l¹i trong rÊt nhiÒu t¸c phÈm, nhiÒu ch−¬ng ®o¹n mμ Mark Twain s¸ng t¸c.

§ã ch¼ng ph¶i lμ sù ngÉu nhiªn hay v« t×nh mμ râ rμng lμ mét sù h÷u ý muèn lÊy

bèi c¶nh thanh b×nh vμ yªn ¾ng cña buæi ban mai lμm kh«ng gian më réng néi t©m

cña nh©n vËt. Tr«i theo dßng s«ng hïng vÜ, tr«i theo chiÕc bÌ ®¬n s¬ nh−ng Êm cóng,

lªnh ®ªnh trªn sãng n−íc vμ sè phËn cuéc ®êi, Huck ®· cã nh÷ng gi©y phót vμ

kho¶nh kh¾c h¹nh phóc, tù do ®−îc sèng víi chÝnh m×nh ®Ó tho¸t khái c¸i vßng quy

t¾c chËt hÑp vμ nghiÖt ng· cña x· héi. §ã lμ lóc ngåi chê ¸nh s¸ng ban ngμy ®Õn, khi

“chung quanh kh«ng mét tiÕng ®éng - hoμn toμn yªn tÜnh - h×nh nh− kh¾p thÕ giíi

®Òu ngñ c¶. (...) Råi mét m¶nh mμu nh¹t trªn nÒn trêi, m¶nh nh¹t dã táa dÇn ra,

dßng s«ng còng nh− réng thªm ra, kh«ng cßn ®en n÷a mμ xam x¸m. (...) PhÝa §«ng

trêi b¾t ®Çu hõng ®á” [21, tr.194-195]. NÕu kh«ng gian cña thÞ trÊn, kh«ng gian cña

ng−êi lu«n gieo r¾c nh÷ng nçi phiÒn to¸i vμ bùc béi cho Huck vμ Jim th× kh«ng gian

cña s«ng n−íc, cña vò trô l¹i xoa dÞu nh÷ng nçi bÊt h¹nh Êy, an ñi vμ mang ®Õn sù

b×nh yªn, tù do thùc sù cho hä: “Chóng t«i b¶o nhau rót cuéc lμ ch¼ng ë ®©u h¬n c¸i

bÌ cña chóng m×nh c¶. Nh÷ng n¬i kh¸c th× ë ®Êy còng chËt chéi, nghÑt thë. Nh−ng

trªn bÌ th× kh«ng... m×nh sÏ c¶m thÊy hoμn toμn tù do, dÔ thë vμ v÷ng t©m” [21,

tr.193]. C¶m gi¸c “tù do vμ v÷ng t©m” Êy mang Huck hßa m×nh vμo thiªn nhiªn víi

tÊt c¶ sù tù tin vμ th©n thuéc nh−: “®«i khi thÊy c¶ con s«ng nμy lμ thuéc vÒ chóng

t«i”. ThËt tuyÖt vêi khi ®−îc ng¶ l−ng trªn bÌ, d−íi bÇu trêi lÊp l¸nh ¸nh sao ®Ó t©m

hån th− th¸i, phiªu bång cïng sãng n−íc mªnh mang. Dßng s«ng gièng nh− mét

h×nh ¶nh Èn dô, lμ v¹ch ph©n c¸ch h÷u h×nh gi÷a bªn nμy lμ tù do, hoang s¬ víi bªn

kia lμ v¨n minh, k×m táa. Huck ®i vÒ gi÷a hai kh«ng gian Êy, trë vÒ víi dßng s«ng lμ

trë vÒ víi søc m¹nh vμ niÒm an ñi sau nh÷ng ®au khæ vμ tæn th−¬ng mμ kh«ng gian

v¨n minh vμ k×m táa cña loμi ng−êi ®· gieo r¾c cho t©m hån cËu. ChÝnh Tom còng

mang t©m tr¹ng Êy khi trèn ra ®¶o cïng lò b¹n. “Giê ®©y chóng hÇu nh− quªn biÕn

ng«i lμng nhá bÐ ®ang ngñ im l×m ë ®»ng xa, bªn kia m¶ng n−íc bao la, hïng vÜ.

61 ChiÕc bÌ cña bän chóng ®· bÞ cuèn tr«i vμ ®iÒu ®ã khiÕn cho chóng rÊt hμi lßng v×

nh− thÕ cã nghÜa lμ nhÞp cÇu nèi chóng víi nÒn v¨n minh ®· bÞ chÆt ®øt” [22, tr.148].

Mark Twain lμ nhμ v¨n lu«n yªu mÕn sù tù do, ®ã còng chÝnh lμ lý do v× sao

«ng ®· chän nghÒ hoa tiªu. Trong t¸c phÈm Cuéc sèng trªn s«ng Mississippi, Mark

Twain béc b¹ch: “trong nh÷ng ngμy Êy, hoa tiªu lμ ng−êi kh«ng bÞ xiÒng xÝch vμ tù

do nhÊt trªn tr¸i ®Êt nμy. §Õn vua chóa còng lμ n« béc cña nh©n d©n vμ nghÞ viÖn,

nghÞ viÖn l¹i bÞ gi¸m s¸t bëi c¸c cö tri; chñ mét tê b¸o còng kh«ng ®−îc tù do lμ

mÊy, «ng ta ph¶i lμm viÖc d−íi sù c©u thóc cña c¸c ®¶ng ph¸i vμ ng−êi ®ì ®Çu, chØ

®−îc quyÒn ph¸t ng«n mét nöa hoÆc hai phÇn ba ®iÒu anh ta muèn nãi. Ch¼ng cã vÞ

môc s− nμo l¹i lμ ng−êi tù do nãi lªn c¸i sù thËt trän vÑn bÊt chÊp nh÷ng ý kiÕn cña

gi¸o d©n. C¶ nhμ v¨n còng lμ ng−êi lμm c«ng cho d− luËn. Chóng ta cã thÓ th¼ng

th¾n vμ m¹nh d¹n viÕt nh−ng råi ng−êi ta còng “hiÖu chØnh” tr−íc khi in. Thùc sù

mμ nãi ai còng cã mét «ng chñ ®Ó lo l¾ng vμ b¨n kho¨n phôc tïng, nh−ng ngay lóc

t«i viÕt ra nh÷ng dßng nμy, ng−êi hoa tiªu cña dßng Mississippi l¹i ch¼ng bao giê lÖ

thuéc ai c¶” [44, tr.67].

ChÝnh niÒm khao kh¸t ®−îc tù do vïng vÉy, ®−îc ch¹m tay vμo nh÷ng giÊc m¬

huy hoμng vμ diÔm lÖ mμ cuéc ®êi hoa tiªu mang ®Õn, t¸c gi¶ vμ hiÖn th©n cña «ng

qua nh©n vËt “t«i” trong Cuéc sèng trªn s«ng Mississippi ®· hßa m×nh vμo víi dßng

s«ng, häc lÊy ng«n ng÷ cña nã ®Ó ®iÒu khiÓn tμu vμ ®iÒu khiÓn chÝnh c¶m xóc cña

m×nh. Cuéc sèng trªn s«ng mang con ng−êi tho¸t khái chuçi ngμy “thÊp thám vμ

chê ®îi”, “chÕt mßn vμ trèng rçng” tr−íc khi thuyÒn ®Õn vμ sau khi thuyÒn ra ®i n¬i

miÒn quª hÎo l¸nh ®Ó hßa m×nh vμo sù huy hoμng uy nghi vμ rùc rì cña tμu ch¹y

b»ng h¬i n−íc, cña buång l¸i hoa tiªu b»ng kÝnh, cña nh÷ng tia löa s¸ng lÊp l¸nh

phôt lªn bÇu trêi tõ nh÷ng èng khãi råi r¬i nh− m−a xuèng dßng s«ng s¸ng lÊp l¸nh.

Sèng lμm hoa tiªu trªn s«ng, ®ã lμ c¸ch ®Ó tháa nguyÖn −íc m¬ tõ Êu th¬ trë ®i trë

l¹i trong lßng nh÷ng ®øa trÎ nghÌo khã cña phè thÞ ven s«ng. Cuéc ®êi hoa tiªu

kh«ng chØ mang ®Õn ch©n trêi tù do, tr¹ng th¸i ung dung tù t¹i cña t©m hån, kh¶

n¨ng tho¸t khái mäi rμng buéc cña quy −íc x· héi mμ cßn më ra mét thÕ giíi míi

cã ng«n ng÷, quy luËt tù nhiªn, vÎ ®Ñp riªng cña nã. §ã lμ thÕ giíi hoang s¬, hïng vÜ

vμ diÔm lÖ cña thiªn nhiªn s«ng n−íc, nói rõng. §©y lμ c¶nh ban mai trªn s«ng tuyÖt

62 ®Ñp mμ ng−êi hoa tiªu cña dßng Mississippi c¶m nhËn ®−îc: “b×nh minh lÆng lÏ lã

d¹ng, bøc t−êng ®en ®Æc cña rõng c©y chuyÓn dÇn sang mμu x¸m, tõng qu·ng réng

cña dßng s«ng dÇn hiÓn lé, mÆt n−íc ph¼ng lÆng nh− g−¬ng, táa mét mμn s−¬ng mê

nh− khãi, kh«ng mét ngän giã heo may, kh«ng mét nhμnh c©y lay ®éng. Sù yªn tÜnh

s©u l¾ng vμ tuyÖt diÖu. Mét lóc sau, cã mét tiÕng chim vang lªn råi hμng lo¹t tiÕng

chim kh¸c hßa theo r©m ran, h©n hoan trong mét ©m thanh n¸o nhiÖt” [44, tr.140].

VÎ ®Ñp cña hoμng h«n còng r¹ng rì kh«ng kÐm víi c¶nh nh÷ng cμnh c©y gièng nh−

ngän ®uèc s¸ng rùc vμ nh÷ng vÖt n−íc d−íi s«ng ®−îc ¸nh chiÒu tμ chiÕu xuèng lÊp

l¸nh nh− d¸t b¹c. D−êng nh− c¶m xóc vÒ c¸i ®Ñp vμ sù kú vÜ lu«n hiÖn diÖn trong

Mark Twain, mét nhμ v¨n hiÖn thùc xuÊt s¾c cña miÒn T©y n−íc Mü. §iÒu ®ã tho¹t

nghe t−ëng chõng nh− v« lý nh−ng rèt cuéc l¹i hoμn toμn hîp lý víi con ng−êi lu«n

ch¸n ghÐt sù tï tóng, chËt hÑp cña ®êi th−êng. Sù sãng ®«i gi÷a c¸i ®Ñp vμ hiÖn thùc

lμ mét biÖn ph¸p c©n b»ng t©m lý h÷u hiÖu gióp nhμ v¨n chèng chäi víi cuéc sèng

kh¾c nghiÖt. Sù ®am mª c¸i ®Ñp thiªn nhiªn trong lßng t¸c gi¶ vμ trong lßng nh©n

vËt cña «ng mμ chóng ta c¶m nhËn ®−îc chØ cã thÓ so s¸nh víi t×nh yªu, ®óng nh−

nh÷ng g× mμ nhμ nghiªn cøu Leo Marx trong t¸c phÈm Hoa tiªu vμ hμnh kh¸ch -

nh÷ng quy −íc vÒ phong c¶ch vμ phong c¸ch cña truyÖn Huckle Berry Finn ®· nhËn

xÐt: “§ã kh«ng ph¶i lμ c¶m nghÜ thuéc vÒ truyÒn thèng hay quy −íc ®èi víi nh÷ng

phong c¶nh ®Ñp ë buæi ban s¬, mμ lμ t×nh yªu ®èi víi mét kh¸ch thÓ h»ng tån t¹i, víi

tÊt c¶ tÝnh kh«ng hoμn chØnh lÉn sù rùc rì vμ thi vÞ cña nã” [46, tr.57]. Trong khi say

mª vÎ ®Ñp cña t¹o hãa, ngßi bót tinh t−êng cña Mark Twain vÉn kh«ng ngõng ph¸t

hiÖn vμ m« t¶ nh÷ng c¸i “bÊt toμn” cña tù nhiªn ®Ó ®Æt nh©n vËt cña m×nh vμo trong

®ã, quan s¸t c¶m xóc t©m lý cña nã khi nã ph¶i ®èi mÆt víi “hiÖn thùc cña thiªn

nhiªn” hay c¸i thùc tån cña dßng s«ng. §«i m¾t nhμ nghÒ cña ng−êi hoa tiªu nhËn

biÕt ®−îc r»ng ®»ng sau c¸i ¸nh s¸ng r¹ng rì cña r¸ng chiÒu lμ dÊu hiÖu cña mét

ngμy mai n¾ng giã, nh÷ng sóc gç næi b¸o hiÖu mùc n−íc ®ang lªn, nh÷ng n¬i mÆt

n−íc nghiªng nghiªng cho biÕt ®¸ ngÇm dèc ®øng s½n sμng ph¸ tan thuyÒn ai ®ã l¬

lμ tr«i trªn s«ng ®ªm. §èi víi nh÷ng dÊu hiÖu Êy, nÕu kh«ng ph¶i lμ hoa tiªu th× sÏ

ch¼ng dÔ dμng nhËn ra nh÷ng hiÓm nguy mμ chóng mang l¹i. Trong Cuéc sèng trªn

s«ng Mississippi, Mark Twain ®· kÓ l¹i mét c©u chuyÖn th−¬ng t©m mμ bÝ Èn khã

63 l−êng cña dßng s«ng g©y nªn. ThuyÒn tr−ëng Poe cã mét chiÕc thuyÒn nhá ch¹y

b»ng h¬i n−íc mμ trong nhiÒu n¨m nã lμ n¬i tró ngô cña gia ®×nh «ng. Mét ®ªm

khuya, con thuyÒn va vμo cõ ë mòi Kentucky vμ b¾t ®Çu ch×m. N−íc trμn lªn c¶

cabin khi thuyÒn tr−ëng ®ang ë sau ®u«i thuyÒn. Trong lóc ho¶ng lo¹n, «ng ®· v¬

véi mét chiÕc r×u vμ gâ vμo trÇn cabin n¬i vî «ng ®ang ngñ say nh»m ®¸nh thøc bμ

ta dËy. Kh«ng ngê tÊm v¸n trÇn máng h¬n «ng t−ëng vμ khi nh¸t r×u ®Çu tiªn h¹

xuèng, nã ®· xuyªn thñng v¸n vμ chÎ vμo sä ng−êi vî. Nh÷ng mèc cõ vμ ®¸ ngÇm

lÆng lÏ Èn m×nh d−íi s«ng lμ dÊu hiÖu cña sù hung hiÓm, lμ hiÖn thùc ®«i khi l¹nh

lÏo vμ v« t×nh cña dßng s«ng ®−îc che lÊp bëi vÎ mÒm m¹i, máng manh vμ trμn ®Çy

n÷ tÝnh cña nã... ë ®©y, “bÒ mÆt dßng s«ng lμ ®−êng ranh giíi mang tÝnh Èn dô gi÷a

vÎ ®Ñp vμ hiÖn thùc cã thÓ x¶y ra” [46, tr.52]. §èi diÖn víi c¸i hiÖn thùc Êy, ng−êi

hoa tiªu ®«i khi ph¶i thñ tiªu c¶m xóc vÒ c¸i ®Ñp ®Ó häc lÊy ng«n ng÷ vμ quy luËt

cña tù nhiªn. Vμ nh− thÕ, trong cÆp m¾t kinh nghiÖm, nhμ nghÒ, vÎ ®Ñp cña dßng

s«ng mang sù biÕn tÝnh. Ng−êi hoa tiªu r¬i vμo t×nh tr¹ng l−ìng nan khi ®èi diÖn víi

mét bªn lμ vÎ ®Ñp, mét bªn lμ hiÖn thùc; mét bªn lμ sù mÒm m¹i, lμ lóm ®ång tiÒn

(chç xo¸y), lμ nh÷ng ®−êng cong quyÕn rò ®Çy n÷ tÝnh víi mét bªn nam tÝnh, m¹nh

mÏ cña ®¸ ngÇm, mèc cõ vμ vùc xo¸y hiÓm trë. Cø thÕ, trong khi häc hái ®−îc mét

bÝ Èn cña thiªn nhiªn, hoa tiªu ®· ®¸nh mÊt kh¶ n¨ng c¶m nhËn c¸i ®Ñp ë d¹ng

nguyªn s¬, thuÇn ph¸c nhÊt. Leo Marx thËt cã lý khi nhËn xÐt r»ng: “qua hμng thÕ

kû, nh÷ng gi¸ trÞ æn ®Þnh cña tù nhiªn, bao gåm c¶ vÎ ®Ñp cña nã sÏ biÕn mÊt khi

ng−êi ta xem xÐt qu¸ kü l−ìng vμ nghiªm träng” [46, tr.52].

Trong hai t¸c phÈm næi tiÕng cßn l¹i cña Mark Twain: Nh÷ng cuéc phiªu l−u

cña Tom Sawyer vμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, vÊn ®Ò “hiÖn thùc

cña tù nhiªn” vÉn tiÕp tôc ®−îc t¸i hiÖn mét c¸ch thèng nhÊt. Sau khi ®−îc tù do

tháa thÝch ®¾m m×nh vμo n−íc xanh c¸t tr¾ng cña hßn ®¶o hoang v¾ng n»m cuèi thÞ

trÊn, ba ®øa trÎ lμ Tom, Finn vμ Joe ph¶i ®èi mÆt víi mét c¬n b·o cùc kú lín:

“Nh÷ng ¸nh chíp liªn håi bËt s¸ng, ®èt lªn thμnh ngän löa kh«ng døt gi÷a kh«ng

trung, mäi vËt d−íi mÆt ®Êt ®Òu bõng lªn râ nÐt, kh«ng cã bãng, c©y cèi cói r¹p, con

s«ng cuén ®Çy bät tr¾ng, bôi cña bät n−íc tr«i ®i nh− b«ng tuyÕt. (...) Råi cø mçi

chèc mét c©y ®¹i thô nμo ®ã l¹i thua trËn ®æ ©m Çm xuèng ®Çu c¸c c©y con, vμ sÊm

64 næ liªn håi kh«ng mÖt mái giê chuyÓn thμnh nh÷ng tiÕng næ xÐ tai, ®anh vμ s¾c”

[22, tr.171]. Víi Huckle Finn trong cuéc phiªu l−u trªn s«ng cña m×nh, “hiÖn thùc

dßng s«ng” mμ cËu ®èi mÆt lμ ®ªm s−¬ng mï dμy ®Æc bña v©y bèn ph−¬ng t¸m

h−íng “nÕu nh− kh«ng cã mét c©y cñi nμo tr«i qua th× kh«ng thÓ biÕt ®−îc m×nh

®ang tr«i nhanh hay chËm”, lμ nh÷ng cuéc va ch¹m trong ®ªm khuya gi÷a tμu lín vμ

bÌ nhá. “ChiÕc bÌ Êm cóng” chë nÆng −íc m¬ cña Huck ®· bÞ “chiÕc tμu to l¾m, l¹i

®i nhanh n÷a, tr«ng nh− mét ®¸m m©y ®en to tua tña nh÷ng guång vμ cã nh÷ng con

®om ®ãm ë xung quanh (...) víi mét d·y cöa s¸ng lªn tr«ng nh− mét hμm r¨ng lín

®á chãt” [21, tr.161] lμm vì tan tμnh. ChiÕc tμu ®å sé Êy gièng nh− mét thñy qu¸i

trªn s«ng, ®−îc so s¸nh b»ng nh÷ng h×nh ¶nh cña thiªn nhiªn nh−ng lμ c¸i thiªn

nhiªn ®−îc “hiÖn thùc hãa” ®Ó ph¸ tan giÊc m¬ tù do cña con ng−êi.

Nh− vËy, c¸i nh×n cña Mark Twain ®èi víi thiªn nhiªn kh«ng hÒ chñ quan, «ng

kh«ng ®¬n thuÇn th¶ nh©n vËt cña m×nh vμo c¶nh ®Ñp cña dßng s«ng, vμo nh÷ng

giÊy phót s¶ng kho¸i vμ tù do mμ nói ®åi, rõng ®¶o, s«ng xanh, c¸t tr¾ng mang l¹i,

«ng cßn ®Æt nh©n vËt vμo nh÷ng gi©y phót khã kh¨n, nh÷ng thêi kh¾c kinh hoμng mμ

thiªn nhiªn kh¾c nghiÖt g©y nªn. Nguyªn nh©n ®¬n gi¶n lμ: “sÏ kh«ng c«ng b»ng

cho kinh nghiÖm cña ng−êi Mü nÕu hiÓu tù nhiªn theo quan ®iÓm truyÒn thèng,

thiªn nhiªn chØ lμ ®iÒu tèt lμnh vμ ®Ñp ®Ï” [46, tr.58]. VÎ ®Ñp hoang s¬ cña bøc tranh

phong c¶nh Mü lu«n hμm chøa trong nã nh÷ng hiÓm nguy vμ sù d÷ déi; lμ ®èi t−îng

®Ó chiªm ng−ìng, ng¾m nh×n nh−ng ®«i khi còng ph¶i dÌ dÆt tr«ng chõng.

HÇu hÕt c¸c nh©n vËt cña Mark Twain, nh÷ng con ng−êi lu«n mang tinh thÇn

tù do vμ ph¶n kh¸ng trong khi trèn ch¹y c¸c rμng buéc, quy −íc nghiÖt ng· cña x·

héi loμi ng−êi ®Ó b−íc vμo thÕ giíi tù nhiªn th× l¹i gÆp ph¶i nh÷ng quy luËt kh¾c

nghiÖt cña thÕ giíi Êy. Sù dån nÐn nhiÒu biÕn chuyÓn bÊt toμn cña tù nhiªn vμ x· héi

d−êng nh− ®ang cè t×nh bña v©y vμ dån Ðp sè phËn con ng−êi vμo t×nh thÕ tiÕn tho¸i

l−ìng nan, vμo “c¸i rÎo cuèi cïng cña tån t¹i” ®Ó buéc nã ph¶i béc lé kh¶ n¨ng thÝch

øng, ®Êu tranh giμnh lÊy sù sèng vμ ý nghÜa cuéc ®êi. Sù bÊt toμn cña tù nhiªn lμ

“bøc t−êng trung gian” khiÕn nh©n vËt tr−íc sau vÉn ph¶i quay vÒ víi ®êi sèng thùc,

vÉn tiÕp tôc vËt lén víi cuéc ®êi ®Çy biÕn ®éng Êy ®Ó sèng sãt vμ tháa nguyÖn −íc

m¬... Ph¶i ch¨ng ®ã lμ ®iÒu mμ Mark Twain lu«n quan niÖm vμ h−íng ®Õn.

65

Milan Kundera trong NghÖ thuËt tiÓu thuyÕt cã nhËn xÐt: “trong nçi buån ch¸n

cña c¸i th−êng nhËt, c¸c giÊc m¬ vμ c¸c méng t−ëng trë nªn quan träng. C¸i v« tËn

cña thÕ giíi bªn ngoμi ®−îc thay thÕ b»ng c¸i v« tËn cña t©m hån” [19, tr.14]. §iÒu

nμy d−êng nh− øng vËn mét c¸ch trän vÑn vμo tÝnh c¸ch vμ sè phËn nh©n vËt cña

Mark Twain. Cuéc sèng to lín cña ®êi th−êng ngoμi kia hãa ra qu¸ gß bã vμ chËt

hÑp ®èi víi t©m hån chóng. C¶ kh«ng gian vμ thêi gian vËt lý ®Ó phiªu l−u còng

kh«ng ®ñ réng cho t©m hån thiÕt tha tù do s¶i c¸nh. Chóng ®μnh quay vÒ víi nh÷ng

−íc m¬ vμ méng t−ëng triÒn miªn, v« tËn cña t©m hån. C¸c cuéc phiªu l−u b»ng trß

ch¬i cña trÝ t−ëng t−îng l¹i b¾t ®Çu.

2.2.2. Cuéc phiªu l−u cña méng t−ëng vμ −íc m¬

Nhμ nghiªn cøu Maurice Le Breton khi ph©n tÝch c¸c s¸ng t¸c cña Mark Twain

®· nhËn xÐt: “Thay thÕ l·ng m¹n cho hiÖn thùc lμ trß ch¬i thó vÞ cña ng−êi miÒn

T©y”. §ã lμ bëi v× hä yªu mÕn sù ph« tr−¬ng, sù duy nhÊt hay lμ nh÷ng c¸i cã kh¶

n¨ng g©y xóc ®éng m¹nh. ¤ng cßn nhÊn m¹nh r»ng “Ng−êi miÒn T©y thÝch thªm

th¾t vμo c¸i thùc tÕ mμ hä biÕt rÊt râ” (The Western man enjoys embellishing the

reality which he preceives so clearly) [46, tr.32]. TÊt c¶ nh÷ng ®Æc tÝnh ®ã xuÊt ph¸t

tõ tinh thÇn l·ng m¹n, tinh thÇn tù do, phiªu l−u nh− liÒu thuèc c©n b»ng cuéc sèng

kh¾c nghiÖt ë miÒn viÔn T©y. Tinh thÇn Êy b¾t nguån tõ nh÷ng ng−êi Mü tiªn phong,

dï qua thêi gian cã bÞ bμo mßn bëi x· héi tu©n gi¸o ®Õn mª muéi th× vÉn tiÕp tôc

®−îc l−u truyÒn vμ sèng sãt trong lßng nh÷ng ®øa trÎ mμ tuæi th¬ cña chóng in ®Ëm

nh÷ng c©u chuyÖn kÓ, nh÷ng bμi h¸t d©n gian, nh÷ng h×nh ¶nh trËn m¹c gi÷a ng−êi

da ®á víi tæ tiªn cña chóng, nh÷ng giÊc m¬ huyÒn bÝ, nh÷ng nçi sî h·i m¬ hå vμ mª

tÝn... ChÊt liÖu d©n gian truyÒn thèng, trÝ t−ëng t−îng phong phó - ®Æc tÝnh cña d©n

ngô c− miÒn T©y nh»m duy tr× kh¸t väng tù do trong cuéc sèng kh¾c nghiÖt (®−îc

ph¸t huy cao ®é trong trÝ ãc nguyªn s¬ cña trÎ th¬ ch−a bÞ chai l× vμ x¬ cøng bëi

kinh nghiÖm sèng) ®· trén lÉn vμo nhau thËt nhuÇn nhuyÔn ®Ó t¹o nªn nh÷ng trß

ch¬i t−ëng t−îng ®Çy lý thó, nh÷ng cuéc phiªu l−u t©m hån ®Çy kho¸ng ®¹t.

§èi víi nh÷ng cËu bÐ hiÕu ®éng, ch¸n ghÐt cuéc sèng gß bã, tÎ nh¹t th−êng

nhËt th× nh÷ng trß ch¬i ®¸nh trËn gi¶, nh÷ng phÐp thö cho mét tÝn ®iÒu ng©y th¬, dÞ

®oan cña con nÝt d−êng nh− lμm cho cuéc sèng cña chóng cã ý nghÜa h¬n, ngμy dμi

66 vμ “®au khæ” v× hμng tr¨m thø quy −íc bçng nh− ng¾n l¹i vμ chóng h¸o høc chê ®îi

ngμy mai ®−îc vμo vai nh÷ng nh©n vËt mμ chóng yªu thÝch, nh÷ng kÕ ho¹ch phiªu

l−u m¹o hiÓm ®¸nh thøc c¸c gi¸c quan thÇn kinh nh¹y bÐn. Cø thÕ, ®êi thùc hãa

“c¸nh gμ” lïi vÒ sau ®Ó c¸c nh©n vËt nhá mÆc søc b−íc lªn s©n khÊu trß ch¬i nh−ng

thùc h¬n cuéc sèng thùc cña chóng, ph« diÔn nh÷ng gi©y phót ®−îc sèng víi chÝnh

m×nh, víi chÝnh b¶n ng· khao kh¸t tù do, khao kh¸t tù kh¼ng ®Þnh cïng víi nh÷ng

vai trß vμ “®Þa vÞ” mμ chóng kh«ng t×m ®©u ra trong cuéc sèng thùc dông, x« bå.

Kh«ng gian diÔn ra c¸c trß ch¬i th−êng lμ qu¶ng tr−êng cña lμng, lμ nh÷ng ngän ®åi

xanh th¼m hay rõng c©y b¹t ngμn kh«ng khÝ tù do, huyÒn tho¹i, lμ n¬i héi tô vμ giao

thoa cña nh÷ng t©m hån trÎ th¬ v« t− vμ b×nh ®¼ng. ë ®ã lu«n cã søc hót vμ lùc hÊp

dÉn ma mÞ, quyÕn rò ®èi víi nh÷ng t©m hån −a phiªu l−u, méng t−ëng. §ã lμ lý do

khiÕn Tom lu«n “nhanh chãng tiÕn ra phÝa qu¶ng tr−êng cña lμng, n¬i bän trÎ ®·

®Þnh tr−íc mét ch−¬ng tr×nh: chia lμm hai ®éi ®Ó ®¸nh nhau vμ nã lμ t−íng cña mét

trong hai ®éi qu©n Êy [22, tr.31]. Chóng tham gia trß ch¬i mét c¸ch hμo høng vμ

chiÕn ®Êu nh− thËt, còng cã “®Õm sè qu©n tö trËn, trao ®æi tï binh, tháa thuËn víi

nhau vÒ nh÷ng ®iÒu kho¶n cña trËn chiÕn ®Êu sau nμy, (...) quy ®Þnh víi nhau ngμy

sÏ x¶y ra trËn ®¸nh tiÕp theo” [22, tr.32]. §èi víi nh÷ng vÞ “anh hïng”, nh÷ng vÞ

“lôc l©m th¶o khÊu” hay “c−íp biÓn” Êy, trß ch¬i ph¶i gièng thËt th× míi cã søc hÊp

dÉn. Chóng tù trang bÞ cho m×nh nh÷ng c©y kÌn ®å ch¬i b»ng s¾t t©y, nh÷ng c©y

cung hay kiÕm gç, nh÷ng mòi tªn sÇn sïi, nh÷ng bé trang phôc tù biªn khi “quai

quÇn biÕn thμnh d©y ®ai” vμ ¸o s¬ mi lμm ¸o choμng bay phÊt phíi... Cø thÕ chóng

vμo vai, vμo mÉu ®èi tho¹i cña c¸c nh©n vËt hiÖp sÜ næi tiÕng thêi trung cæ ®Ó ch¬i

mét c¸ch nghiªm tóc, kh«ng bao giê biÕt ch¸n v× nÕu h«m nay thua th× ngμy mai

®−îc quy −íc lμ th¾ng, h«m nay lμ nh©n vËt ph¶n diÖn th× mai ®−îc vμo vai nh©n vËt

chÝnh diÖn mμ chóng yªu thÝch.

Trong thÕ giíi trß ch¬i cña trÎ th¬, yÕu tè thùc vμ t−ëng t−îng ®an cμi hÕt søc

thó vÞ. Mét mÆt chóng sèng hÕt m×nh víi trÝ t−ëng t−îng, nhÊt nhÊt tin theo vμ thùc

hμnh rËp khu«n nh÷ng chi tiÕt mμ “s¸ch nãi”. MÆt kh¸c, c¸i thùc thμ, v« t− vμ ngay

th¼ng vèn lμ b¶n chÊt cña con nÝt còng ®i vμo cuéc ch¬i ®Ó t¹o nªn nh÷ng c¶nh

huèng, nh÷ng trß vui mμ chØ ë thÕ giíi trÎ th¬ míi tån t¹i. §o¹n Tom, Joe - b¹n nã

67 ch¬i trß ®¸nh trËn gi¶ d−íi ®©y thËt sù ph¶n ¸nh ®−îc nh÷ng nÐt t©m lý, tÝnh c¸ch

®¸ng yªu ®ã:

Hai ®øa rót g−¬m ra, nÐm nh÷ng vò khÝ kh¸c xuèng ®Êt. C¶ hai lÊy ®iÖu

bé ®Êu kiÕm, ch©n ch¹m ®Êt b¾t ®Çu mét trËn chiÕn nghiªm tóc vμ thËn

träng.

...

Mét lóc Tom nãi:

- Nμy, nÕu cËu bÞ gôc th× lμm y nh− thËt nhÐ. Vμ hai ®øa “lμm y nh−

thËt”, må h«i må kª nhÔ nh¹i vμ thë hæn hÓn thËt sù trong cuéc so kiÕm

nμy.

ThØnh tho¶ng th»ng Tom l¹i kªu lªn:

- Nμy, ng· råi k×a, sao cËu kh«ng ng·?

- Tí kh«ng ng· ®©u! Sao cËu còng kh«ng ng·? CËu võa bÞ mét có ®au ®Êy

th«i.

- §au qu¸i g×! Lμm sao tí ng· ®−îc. S¸ch ®©u cã viÕt r»ng tí ng·. S¸ch

viÕt: “thÕ råi b»ng mét có lËt tr¸i, chμng giÕt chÕt tªn Guy khèn n¹n”.

B©y giê cËu ph¶i quay mét c¸i ®Ó tí ®©m vμo l−ng chø.

...

Joe ®μnh ph¶i quay l−ng l¹i, tiÕp lÊy mét có ®©m vμ ng· xuèng. Råi sau

®ã, võa lãp ngãp bß dËy, cËu ta võa nãi:

- Giê ®Õn l−ît cËu, cËu ph¶i ®Ó cho tí giÕt chø. Cã thÕ míi lμ c«ng b»ng.

...

Tí lμ quËn tr−ëng Nottingham vμ cho cËu lμ Robinhood trong mét lóc,

cËu cã thÓ giÕt tí ®Êy [22, tr.98-99].

§èi víi nh÷ng ®øa trÎ ng©y th¬ vμ v« t− nh− chóng, c¸c c©u truyÖn phiªu l−u,

hiÖp sÜ gièng nh− nh÷ng tÝn ®iÒu, nh÷ng g× ®−îc lý t−ëng hãa vμ giê ®©y ®· trë

thμnh dÜ v·ng, thμnh qu¸ khø vμng son kh«ng bao giê sèng dËy n÷a. ChÝnh v× thÕ

chóng tin t−ëng vμ sung s−íng b¾t ch−íc nh÷ng ®iÒu s¸ch ®· nãi, kÓ c¶ khi ®Çu ãc

ng©y th¬ cña chóng kh«ng thÓ nμo tiªu hãa c¸c chi tiÕt khã hiÓu trong ®ã:

68

Chuéc l¹i? NghÜa lμ thÕ nμo?

- Tao còng ch¶ biÕt. Nh−ng thÊy ng−êi ta vÉn lμm nh− thÕ. Tao xem trong

s¸ch thÊy nãi nh− vËy.

...

Cã lÏ lμ nÕu m×nh giam gi÷ hä cho ®Õn khi nμo hä ®−îc chuéc l¹i tøc lμ

giam cho ®Õn lóc hä chÕt chø g×.

...

VËy th× t¹i sao kh«ng cã ng−êi nμo cÇm c¸i gËy mμ chuéc ngay cho hä

mét c¸i khi b¾t hä vÒ ®©y, cã ®−îc h¬n kh«ng?” [21, tr.28-29].

§äc nh÷ng ®o¹n nh− thÕ nμy, ch¾c kh«ng ai mμ kh«ng ph× c−êi vÒ sù ng©y th¬

nh−ng còng rÊt th¼ng th¾n vμ s¸ng t¹o cña lò trÎ. C¸i tμi ph©n tÝch t©m lý trÎ th¬ cña

Mark Twain ®Æc s¾c lμ ë chç ®ã vμ lu«n lu«n lμ nh− vËy. Miªu t¶ sù tin t−ëng tuyÖt

®èi cña trÎ th¬ vμo nh÷ng cuèn truyÖn phiªu l−u, vμo tinh thÇn hiÖp sÜ ph¶i ch¨ng

Mark Twain muèn phª ph¸n cuéc sèng x· héi miÒn T©y n−íc Mü lóc bÊy giê víi

nh÷ng gi¸o ®iÒu vμ quy cñ ®¸ng ch¸n, tÎ nh¹t ®· khiÕn cho trÎ con ph¶i vin vμo

nh÷ng c©u truyÖn cña qu¸ khø ®Ó t−ëng t−îng, ®Ó l·ng m¹n vμ ®¸p øng t©m hån

nh¹y c¶m cña m×nh. Còng gièng nh− Don Quixote cña Xervantes trong tuyÖt t¸c

Don Quixote - Hidalgo trø danh xø Mantra, nh©n vËt Tom Sawyer cña Mark Twain

trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer lu«n tin t−ëng vμ thËm chÝ bÞ ¸m ¶nh

bëi c¸c c©u truyÖn phiªu l−u, hiÖp sÜ. NÕu Don Quixote t−ëng hai ®μn cõu lμ hai ®éi

qu©n liÒn x«ng tíi ®¸nh, thÊy b¸c phã c¹o ®éi chiÕc chËu c¹o r©u lªn ®Çu che m−a

th× t−ëng lμ mò cña tªn khæng lå Mambrino liÒn x«ng vμo c−íp lÊy, tù hμnh h¹ m×nh

®Ó chøng tá t×nh yªu víi nμng Dulxinea th× Tom còng t−ëng t−îng nh÷ng con cõu lμ

nh÷ng “thoi vμng” vμ b¾p c¶i xu hμo lμ “quÇn ¸o vμ ®å ®¹c”, t−ëng t−îng ®¸m häc

trß nhá cña tr−êng nhμ dßng ®i c¾m tr¹i chiÒu thø b¶y lμ “mét ®¸m l¸i bu«n ng−êi

T©y Ban Nha vμ ng−êi ¶ rËp giμu cã s¾p ®i qua”, t−ëng t−îng “nμng” Becky “tr«ng

thÊy m×nh lóc nμy, ®ang ®øng gi÷a biÓn kh¬i d÷ déi, gan d¹ ®−¬ng ®Çu víi gian

nguy, víi c¸i chÕt, dòng c¶m ®i theo sè phËn m×nh víi mét nô c−êi tμn nhÉn trªn

m«i” [22, tr.140]. Don Quixote “ch×m ngËp trong thÕ giíi cña nh÷ng cuèn s¸ch h−

69 cÊu (...) ¸p ®Æt nh÷ng ®iÒu ®· ®äc trªn trang s¸ch vμo cuéc sèng thùc. Chμng hiÖp sÜ

d−êng nh− kh«ng thÓ h×nh dung ®−îc cuéc sèng l¹i cã thÓ kh¸c nh÷ng trang s¸ch

nªn ng¬ ng¸c vÒ nh÷ng ®iÒu ch−a hÒ thÊy s¸ch nμo nãi ®Õn” [5, tr.72]. Khi gÆp

nh÷ng “sù cè” Êy, chμng bÊu vÝu vμo “sù phï phÐp” cña phï thñy ®Ó gi÷ g×n thÕ giíi

t−ëng t−îng ®ang cã nguy c¬ bÞ lung lay cña m×nh. Nh©n vËt Tom Sawyer cña Mark

Twain kh«ng n»m ngoμi t©m lý ®ã. Khi “c¸i c¬ cÊu mª tÝn cña Tom bÞ lung lay ®Õn

tËn gèc rÔ (...) Tom qu¶ quyÕt lμ ®· cã mét g· phï thñy nμo ®ã can thiÖp vμo lμm

háng phÐp nhiÖm mμu” [22, tr.94-95].

NÕu Xervantes muèn th«ng qua nh©n vËt Don Quixote - ng−êi ®am mª tiÓu

thuyÕt phiªu l−u ®Õn mu muéi - ®Ó ch¼ng nh÷ng giÔu nh¹i tÝnh tho¸t ly thùc tÕ cña

tiÓu thuyÕt hiÖp sÜ mμ cßn phª ph¸n x· héi T©y Ban Nha thêi kú hËu Phôc h−ng (nöa

sau thÕ kû XVI - ®Çu thÕ kû XVII) ®· kh«ng cßn chç ®øng cho tinh thÇn nh©n ®¹o

vμ lý t−ëng nh©n v¨n (trong khi thùc t¹i l¹i cÇn cã lý t−ëng, cÇn cã tinh thÇn b¸c ¸i)

th× Mark Twain muèn th«ng qua nh©n vËt ®Çy −íc m¬ vμ méng t−ëng l·ng m¹n nh−

chó bÐ Tom Sawyer, kÎ lu«n tin vμo c©u truyÖn phiªu l−u cña chμng hiÖp sÜ Don

Quixote vμ nh÷ng c©u truyÖn thÇn tho¹i ¶ rËp ®Ó chÕ giÔu x· héi gi¶ t¹o, h×nh thøc,

tu©n lý ®Õn ch¸n ng¾t cña n−íc Mü trong “kû nguyªn Th¸nh hãa” thÕ kû XIX.

ThÕ nh−ng nÕu Don Quixote “d−êng nh− kh«ng nh×n thÊy mμ chØ t−ëng t−îng

ra, tÊt nhiªn lμ trªn c¬ së nh÷ng cuèn s¸ch ®· ®äc” [5, tr.72] ®Ó øng xö víi cuéc ®êi,

víi hμnh tr×nh phiªu l−u th× Tom Sawyer vÉn nh×n thÊy c¸i x· héi mμ chó ®ang sèng,

vÉn tØnh t¸o hßa trén yÕu tè thùc vμ t−ëng t−îng ®Ó lμm cho cuéc sèng cña m×nh

thªm phong phó vμ ®¸ng sèng h¬n. ChÝnh v× ®iÒu ®ã, Tom thÊy cuéc sèng tÎ nh¹t ë

bªn ngoμi, ë c¸i x· héi v¨n minh thËt ra gi¶ t¹o vμ kh«ng thËt b»ng cuéc sèng bªn

trong cña chó - cuéc sèng ®Çy sung s−íng no nª vμ tháa nguyÖn t©m hån trªn tõng

trang s¸ch. Tõ ®ã, toμn bé nç lùc cña Tom lμ “thùc hiÖn chñ nghÜa anh hïng l·ng

m¹n mang tÝnh c¸ nh©n, gÇn víi trß ch¬i næi cña tuæi trΔ (§μo Ngäc Ch−¬ng). H¬n

mét lÇn, trªn hμnh tr×nh hiÖn thùc hãa giÊc m¬ phiªu du cña chó cïng chóng b¹n,

Tom kh¼ng ®Þnh “sÏ kh«ng bao giê quay trë l¹i thÕ giíi v¨n minh n÷a” [22, tr.141]

vμ “rÊt hμi lßng v× nhÞp cÇu nèi chóng víi nÒn v¨n minh ®· bÞ chÆt ®øt” khi bÌ bÞ

cuèn tr«i cßn chóng th× ®ang kÑt l¹i trªn ®¶o v¾ng. §èi víi nh÷ng ®øa trÎ yªu tù do

70 nμy, cuéc sèng “v¨n minh hiÖn ®¹i” ®· ch«n vïi thÕ giíi t−¬i ®Ñp, l·ng m¹n, ®¸ng

kh©m phôc vμ ng−ìng mé ngμy x−a ®Ó giê ®©y chóng ph¶i ®èi mÆt víi cuéc sèng h−

v«, trèng rçng, vμ sÏ cμng h− v«, trèng rçng h¬n nÕu nh− kh«ng cã sù t−ëng t−îng

lμm t¸i sinh c¸i qu¸ khø vμng son Êy. “Chóng tù hái r»ng nÒn v¨n minh hiÖn ®¹i ®·

lμm ®−îc g× ®Ó bï ®¾p vμo viÖc ®· lμm mÊt m¸t ®i nh÷ng con ng−êi nh− thÕ” [22,

tr.98].

Tom vμ chóng b¹n lu«n “t×m thÊy trong méng t−ëng vμ l·ng m¹n mét trß ch¬i;

mét sù th− gi·n hay lμ mét biÓu t−îng cña tù do” [46, tr.35]. Cã thÓ nãi, cuéc sèng

cña c¸c nh©n vËt Tom, Huck, Joe vμ nh÷ng ®øa trÎ kh¸c trªn miÒn T©y ®Êt Mü thÕ

kû XIX lμ sù t¸i hiÖn ®Çy sinh ®éng vμ ch©n thËt tuæi th¬ nhiÒu kû niÖm cña t¸c gi¶

Mark Twain. Thùc vËy, qua nh÷ng bøc th− «ng göi cho b¹n th©n cña m×nh lμ Will

Bowen vÒ nh÷ng ngμy ë Hannibal, «ng thæ lé: “Qu¸ khø, ch¼ng cã g× ngoμi mét

®iÒu tèt ®Ñp - ®ã lμ qu¸ khø (...). Nh÷ng ngμy häc ë tr−êng ch¼ng h¹nh phóc g× h¬n

ngμy cña cuéc sèng vÒ sau nh−ng chóng t«i vÉn ngo¸i nh×n th¸ng n¨m Êy trong hèi

tiÕc bëi v× chóng t«i ®· quªn råi nh÷ng sù trõng ph¹t ë tr−êng; ®au khæ biÕt chõng

nμo khi nh÷ng hßn bi ®· mÊt vμ nh÷ng c¸nh diÒu ®· n¸t tan, bëi v× chóng t«i ®· quªn

®i hÕt tÊt c¶ nh÷ng nçi buån phiÒn vμ nh÷ng sù thiÕu thèn cña c¸i kû nguyªn ®−îc

th¸nh hãa Êy vμ chØ nhí mçi nh÷ng chuyÖn ¨n trém tr¸i c©y, nh÷ng buæi ®¸nh trËn

b»ng kiÕm gç, nh÷ng ngμy nghØ häc ®i c©u c¸”. ChÝnh cuéc sèng bªn ngoμi lÒ x·

héi, cuéc sèng ®ñ ®Çy −íc m¬ vμ kh¸t väng ®· lμm nªn nh÷ng kho¶nh kh¾c ®¸ng

nhí cña thêi hoa niªn. ChÝnh sù håi quang cña nh÷ng kû niÖm vμ nh÷ng hoμi väng

vÒ mét thêi ®· qua ®ã cña b¶n th©n t¸c gi¶ ®· khiÕn «ng cã c¸i nh×n vμ c¸ch miªu t¶

thêi ®¹i, t©m lý con ng−êi thêi ®¹i Êy mét c¸ch s©u s¾c vμ ch©n thËt.

2.3. Mét sè nh©n vËt tiªu biÓu trong t¸c phÈm cña Mark Twain

Nhμ nghiªn cøu Maurice Le Breton nhËn xÐt: “Nh×n tõ bªn ngoμi, miÒn ViÔn

T©y lμ mét khèi hçn ®én ®Çy mμu s¾c, ®Çy sù ®èi lËp vμ m©u thuÉn phong phó ®Õn

nçi khã mμ nhËn ra nh÷ng ®iÓm chung duy nhÊt” [46, tr.31]. §ã lμ n¬i võa tån t¹i

nh÷ng t©m hån giμu sù rung c¶m vμ mÒm máng, nh÷ng c¶m xóc l·ng m¹n, tr÷ t×nh

trμn ngËp trong kh«ng gian thiªn nhiªn diÔm lÖ, võa tån t¹i nh÷ng hμnh ®éng ng¹o

ng−îc vμ téi ¸c d· man, nh÷ng thãi xÊu n¶y nßi tõ x· héi kh« c»n vÒ ®¹o ®øc vμ

71 tho¸i hãa vÒ l−¬ng t©m... NhiÖm vô cña mét nhμ v¨n hiÖn thùc nh− Mark Twain lμ

ph¶i nªu bËt ®−îc c¸i g× lμ tiªu biÓu cho con ng−êi vμ x· héi Êy. Rêi miÒn ViÔn T©y

n¨m 1865, trßn chôc n¨m sau «ng s¸ng t¸c Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer

(1876) vμ gÇn chôc n¨m sau n÷a «ng s¸ng t¸c Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle

Berry Finn (1884). Mét kho¶ng thêi gian dμi nh− thÕ ch¼ng lμm phai mê ký øc s©u

®Ëm trong «ng vÒ n¬i m×nh ®· lín lªn mμ tr¸i l¹i, nã cßn gióp «ng cã ®iÒu kiÖn xem

xÐt, ph©n tÝch vμ ®¸nh gi¸ l¹i c¶m xóc cña m×nh ®Ó x©y dùng nªn nh÷ng con ng−êi

vμ tÝnh c¸ch “®Æc biÖt ®Õn nçi kh«ng thÓ gÆp ®−îc ë bÊt kú n¬i nμo kh¸c” [46, tr.31].

C¸c nh©n vËt cña Mark Twain ®a phÇn ®−îc c¾t ghÐp tõ nguyªn mÉu ngoμi ®êi, ®−îc

s¸ng t¹o ®éc ®¸o ®Ó trë thμnh nh÷ng h×nh ¶nh ch©n thËt vμ sinh ®éng, cã thÓ truyÒn

®¹t c¸i kh«ng khÝ ®Æc biÖt cña tõng m«i tr−êng sèng vμ con ng−êi trªn miÒn viÔn

T©y xa x«i.

2.3.1. Tom Sawyer

Nh©n vËt nhá ®¸ng yªu nμy mang nÐt tÝnh c¸ch vμ t©m lý tiªu biÓu cho nh÷ng

®øa trÎ sèng trong x· héi miÒn T©y tr−íc néi chiÕn, ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng thÞ trÊn

nhá däc hai bªn bê s«ng Mississippi. Chó lu«n hiÕu ®éng, tinh nghÞch, yªu cuéc

sèng tù do, phãng kho¸ng, gÇn gòi víi thiªn nhiªn. Mét nÐt tÝnh c¸ch næi bËt cña

Tom lμ rÊt −a méng t−ëng vμ thÝch sù l·ng m¹n. §ã lμ chiÒu s©u cña mét t©m hån

nh¹y c¶m, Êp ñ nh÷ng −íc m¬ vμ kh¸t väng hoμn toμn bÞ phñ nhËn vμ chèi tõ bëi x·

héi träng gi¸o vμ tÝn ®iÒu. T©m hån nh¹y c¶m v× thÕ song tån mét c¸ch logic vμ hîp

lý trong toμn bé con ng−êi −a nghÞch ngîm vμ næi lo¹n, tinh qu¸i vμ n¸o nhiÖt nh−

Tom. Ngay phót gi©y gÆp gì ®Çu tiªn gi÷a Tom vμ c« bÐ Becky xinh x¾n, ®Çu ãc nã

chøa ®Çy méng ¶o vμ hy väng c« bÐ sÏ ®Ó m¾t ®Õn nh÷ng trß “ph« diÔn tμi nghÖ”

cña mét g· si t×nh (nöa ng−êi lín, nöa con nÝt) tr−íc ng−êi ®Ñp. Khi bÞ d× m¾ng, “nã

®i lang thang tíi nh÷ng chç th−êng ngμy Ýt lui tíi nhÊt, t×m mét chç v¾ng vÎ ®Ó gÆm

nhÊm nçi buån” [22, tr.37] vμ vß n¸t b«ng hoa mμ c« bÐ míi gÆp ban chiÒu thÇm

tÆng víi “niÒm kho¸i tr¸ trong nçi buån cña nã t¨ng ®Õn cùc ®iÓm” [22, tr.37]. Víi

Tom, cã ®«i khi nçi buån vμ sù suy t−, trÇm mÆc gièng nh− mét “thó ®au th−¬ng”

n©ng nã lªn khái nh÷ng g× vôn vÆt, tÇm th−êng cña cuéc sèng th« lËu: “nçi buån Êy

lμm nã v« cïng vui s−íng vμ nã tr©n träng nçi buån Êy. V× thÕ nã quyÕt ®Þnh kh«ng

72 ®Ó cho bÊt cø mét niÒm vui s−íng trÇn tôc nμo hay bÊt cø mét sù h©n hoan ån μo nμo

®Õn quÊy rÇy. §èi víi nh÷ng tiÕp xóc ån μo vμ tÇm th−êng Êy, nçi buån trë nªn v«

cïng thiªng liªng” [22, tr.37]. Víi nh÷ng ng−êi Tom yªu th−¬ng vμ quan t©m nh− d×

Polly, c« b¹n Becky, Tom mong hä còng lu«n yªu th−¬ng vμ quan t©m ®Õn nã. Cho

nªn mçi lÇn méng t−ëng cña Tom lμ mçi lÇn t©m hån nã h−íng ®Õn nh÷ng ng−êi

nμy víi ®Çy ®ñ nh÷ng cung bËc t×nh c¶m yªu th−¬ng, khao kh¸t, giËn hên... ë tr¹ng

th¸i nμo, Tom còng ®Èy c¶m xóc cña m×nh lªn cao ngÊt ng−ìng vμ sù t−ëng t−îng

bay bæng ®· n©ng nã lªn khái nh÷ng c¶m xóc th«ng th−êng. Khi d× Polly nghi oan

Tom lμm ®æ ®−êng vμ quë ph¹t, “nã cè t×nh lμm t¨ng thªm nçi ®au khæ cña m×nh.

Nã thÊy thËt hμi lßng vμ rÇu rÜ khi biÕt r»ng trong th©m t©m d× ®· nhËn ra sai sãt vμ

®· nh×n l¹i nã, qua mμn lÖ, b»ng mét con m¾t th−¬ng h¹i. Nh−ng nã kh«ng muèn

chÊp nhËn ®iÒu ®ã. Trong ®Çu nã t−ëng t−îng c¶nh nã ®ang èm vμ s¾p chÕt. D× Polly

th× ®ang cói m×nh trªn ng−êi nã ®Ó cÇu xin mét lêi tha thø cán con. Nh−ng nã kh«ng

thÌm nãi mét lêi, l¼ng lÆng quay mÆt vμo t−êng vμ chÕt” [22, tr.36]. §Ó bi kÞch hãa

nçi buån cña m×nh h¬n n÷a, Tom t×m ®Õn nhμ c« bÐ Becky vμ n»m d−íi cöa sæ nh−

thÓ m×nh chÕt råi, cßn lßng thÇm hái “khi nμng ng−íc m¾t lªn ®Ó ng¾m c¶nh ban

mai t−¬i ®Ñp, nμng sÏ nh×n thÊy nã trong t− thÕ Êy. Kh«ng biÕt nμng cã nhá giät lÖ

nμo kh«ng, dï lμ rÊt nhá th«i, lªn c¸i h×nh hμi bÊt ®éng khèn khæ cña nã? Kh«ng

biÕt nμng cã thèt lªn mét lêi than tiÕc dï lμ ng¾n ngñi cho mét cuéc ®êi non t−¬i

trong s¸ng bÞ lôi tμn ®i mét c¸ch ®ét ngét, bÞ ®øt l×a mét c¸ch qu¸ sím nh− thÕ

kh«ng” [22, tr.38]. Bao giê còng vËy, mçi lóc buån phiÒn ®iÒu g×, Tom ®Òu muèn

chÕt ®i ®Ó khái ph¶i b¨n kho¨n, lo l¾ng hay ®au ®ín. ThÕ nh−ng, ®»ng sau mçi “c¸i

chÕt” ®Òu ®ßi hái mét ®iÒu kiÖn: “gi¸ mμ nã cã thÓ “chÕt t¹m” hay “s½n sμng ra ®i,

s½n sμng ®o¹n tuyÖt víi tÊt c¶, nÕu nh− nã cã mét b¶n lý lÞch hoμn toμn trong s¹ch ë

tr−êng häc ngμy chñ nhËt” [22, tr.92]. Qua nh÷ng ®iÒu kiÖn ®ã, nã mong muèn ®−îc

mäi ng−êi yªu th−¬ng, nÓ phôc vμ ng−ìng mé. ë ®©y, ngßi bót ph©n tÝch t©m lý

nh©n vËt cña Mark Twain thËt ®Æc s¾c. T¸c gi¶ nh− thÊu triÖt t×nh c¶m cña Tom, cËu

bÐ thiÕu niªn tuæi trÎ con ch−a qua mμ tuæi ng−êi lín ch−a ®Õn rÊt giμu c¶m xóc,

t©m lý phøc t¹p võa ng©y th¬, võa giμ dÆn. H×nh ¶nh Tom t¸i hiÖn tuæi th¬ cña Mark

Twain ngμy x−a víi nh÷ng kinh nghiÖm mμ «ng tõng tr¶i qua. Mark Twain b¾t m¹ch

73 chÝnh x¸c t©m lý cña nh©n vËt, mét khi ®· r¬i vμo tr−êng c¶m xóc l·ng m¹n vμ

méng t−ëng th× nã tr«i bång bÒnh, triÒn miªn kh«ng døt trong ®ã ®Ó dÇn dÇn xa rêi

nh÷ng c¶m xóc ban ®Çu. §Çu tiªn, Tom t−ëng t−îng m×nh buån ®Õn chÕt nh−ng tr¸i

tim trÎ th¬ “trμn ®Çy nhiÖt huyÕt cña nã kh«ng thÓ nÐn l©u ë mét d¹ng co Ðp m·i”,

thÕ råi nã b¾t ®Çu tr«i d¹t sang méng lμm chiÕn binh da ®á, lμm mét tªn t−íng c−íp

®Ó lu«n lu«n ®−îc h·nh diÖn vμ tù hμo tr−íc bao cÆp m¾t thÌm kh¸t vμ ng−ìng mé

cña chóng b¹n. T©m hån −a méng t−ëng, thÝch phiªu l−u, kh¸m ph¸ d−êng nh−

khiÕn Tom lu«n kh«ng b»ng lßng víi cuéc sèng hiÖn t¹i gß bã, chËt hÑp. Nã t×m ®Õn

nh÷ng trß ch¬i cña hiÖp sÜ vμ t−íng c−íp, trèn vμo rõng hay lªn ®¶o ®Ó sèng gi÷a

thiªn nhiªn tr÷ t×nh, l·ng m¹n. Maurice Le Breton trong t¸c phÈm Mark Twain: Mét

sù nhËn biÕt ®· nhËn xÐt: “C¸c nh©n vËt cã ý nghÜ kh«ng thùc tÕ sèng trong nh÷ng

“tßa l©u ®μi trªn kh«ng khÝ. Hä lμ ng−êi ch¼ng bao giê lõa dèi m×nh vμ lõa dèi b¹n,

lu«n s½n lßng kÓ cho b¹n nghe mét c©u truyÖn dÞ th−êng h¬n bÊt cø ng−êi nμo kh¸c.

§ã lμ bëi v× hä yªu sù ph« tr−¬ng, sù duy nhÊt, c¸i g©y xóc ®éng m¹nh”. Tom

kh«ng n»m ngoμi kiÓu nh©n vËt ®ã, c¶m xóc cña nã dï ®−îc ®Èy lªn mét c¸ch th¸i

qu¸ nh−ng hoμn toμn ch©n thËt, kh«ng hÒ gi¶ dèi vμ Mark Twain ®· m−în c¸i b¶n

chÊt tuæi míi lín cña Tom ®Ó diÔn t¶ c¶m xóc ®ã mét c¸ch hîp lý. Dßng m¸u thÝch

phiªu l−u, m¹o hiÓm, ch¸n ghÐt sù gi¶ t¹o vμ h×nh thøc phï phiÕm ®· t¹o nªn con

ng−êi “næi lo¹n” trong Tom. Nã s½n sμng bá nhμ ra ®i ®Ó chèng ®èi l¹i thÕ giíi v¨n

minh k×m táa tù do cña m×nh. ThËm chÝ khi ph¶i ë l¹i trong thÕ giíi Êy, cËu ®·

khuÊy ®¶o c¸i trËt tù, lÒ lèi cò mßn ®¸ng ch¸n Êy ®Ó t¹o ra bÇu kh«ng khÝ dÔ thë cho

m×nh. B»ng chøng lμ ë trong líp häc, nã s½n sμng bμy ra c¸c trß ch¬i vμ trß quËy

ph¸, ®¸nh nhau; trong lÔ nhμ thê th× lμm n¸o lo¹n buæi gi¶ng kinh b»ng mét con bä

nhá ®Ó cuèi cïng ®i ®Õn kÕt luËn “lÔ th¸nh còng thó vÞ ®Êy chø, khi mμ cã chót Ýt sù

thay ®æi trong ®ã” [22, tr.64].

Tom lμ ng−êi cã tÝnh c¸ch s«i ®éng, thÝch næi lo¹n theo kiÓu trÎ con ®Ó lμm

ng−îc l¹i nh÷ng ®iÒu mμ ng−êi lín muèn. ThÕ nh−ng b¶n chÊt cña Tom lμ mét con

ng−êi rÊt dÔ rung c¶m vμ rÊt s©u s¾c. Th«ng qua nh÷ng ®o¹n ®éc tho¹i néi t©m vμ

th«ng qua sù ®èi ®¸p cña Tom víi ng−êi kh¸c mμ ta biÕt ®−îc ®iÒu ®ã. Tuy cßn nhá

nh−ng Tom biÕt ®Ó ý vμ nhËn xÐt cuéc sèng xung quanh m×nh, nhËn ra sù gi¶ t¹o vμ

74 gß Ðp cña cuéc sèng ®èi víi t©m hån trÎ th¬ cña nã. Tõ ®ã, ta thÊy Tom hiÖn lªn nh−

kiÓu nh©n vËt nhËn thøc, tr¨n trë, suy t− vÒ hiÖn thùc cuéc sèng. Ch¼ng bao giê chó

t©m nghe gi¶ng ®¹o nh−ng c¸i nÒn cò cña bμi kinh vμ con ®−êng mμ vÞ môc s− ®i

trong ®ã Tom ®Òu n¾m ®−îc. Cho nªn, “nÕu «ng môc s− c¶i tiÕn hoÆc thay ®æi chót

g× thËt nhá th«i lμ c¸i lç tai cña nã ph¸t hiÖn ra ngay vμ toμn th©n nã còng c¶m thÊy

®iÒu ®ã. Nã lËp tøc cho r»ng nh÷ng chç thªm th¾t ®ã lμ thõa th¶i vμ kh«ng ®øng

®¾n” [22, tr.60].

Khi dô ®−îc mét ®¸m trÎ ®Õn quÐt v«i hμng rμo thay cho m×nh, Tom “bçng

kh¸m ph¸ ra mét quy luËt lín mμ mét ®øa trÎ ë tuæi nã khã cã thÓ biÕt ®−îc, ®ã lμ

cμng nh÷ng c¸i mμ ng−êi ta khã ®¹t ®−îc th× cμng lμm cho ng−êi ta thÌm thuång,

h¸o høc tîn” [22, tr.28]. Cho nªn lao ®éng lμ lμm viÖc m×nh b¾t buéc ph¶i lμm cßn

ch¬i lμ lμm viÖc g× mμ m×nh kh«ng bÞ b¾t buéc. Kh«ng chØ cã kiÓu suy nghÜ triÕt lý

nh− ng−êi lín, Tom cßn ®èi ®¸p rÊt kh«n khÐo ®Ó lμm d× Polly “thøc tØnh” tr−íc

c¸ch ch¨m sãc nhiÖt t×nh nh−ng v« lèi vμ phi khoa häc cña bμ ®èi víi nã. T¹i sao nã

cho con mÌo uèng thuèc? V× th−¬ng con mÌo kh«ng cã d× nh− nã, v× “nÕu cã d× th×

ch¾c d× ®· tù tay thiªu ®èt nã b»ng thuèc gi¶m ®au, ch¼ng cã chót t×nh th−¬ng g×

h¬n nÕu nã lμ ng−êi?” [22, tr.131]. B»ng lèi nãi ®¸nh tr¸o néi hμm cña tõ “th−¬ng”,

Tom ®· lμm cho d× ngé ra r»ng: “C¸i g× lμm cho mét con ng−êi ®au ®ín th× còng cã

thÓ g©y ®au ®ín cho mét th»ng bД. T×nh c¶m cña Tom, nhÊt lμ t©m tr¹ng khi yªu

cña nã ®−îc Mark Twain miªu t¶ rÊt thó vÞ, khi buån khi vui, tho¾t mõng tho¾t giËn.

Trong mét lóc nã cã thÓ “móa may nh− mét th»ng da ®á, la hß, c−êi hÐt, nhμo lén

tung ng−êi, trång c©y chuèi” ®Ó lÊy le víi ng−êi ®Ñp, råi l¹i tiu nghØu “cuén ng−êi

®øng lªn vμ lÎn ®i, nÐt mÆt Øu x×u cßn câi lßng th× tan n¸t”. T¸c gi¶ Lª Huy B¾c nhËn

xÐt “Tom võa lμ con ng−êi nμy, tho¾t c¸i ®· thμnh ng−êi kh¸c” lμm cho mäi ng−êi

xung quanh nã kh«ng biÕt bao phen ng¹c nhiªn vμ lóng tóng ®èi phã víi Tom.

Becky th× hÕt c¨m giËn l¹i quay sang kh©m phôc vμ yªu mÕn. Cßn d× Polly th× lóc

giËn lóc buån c−êi ®Ó råi ph¶i thèt lªn c©u cöa miÖng r»ng “th»ng bÐ nμy x−a nay

ng−êi ta cã hiÓu næi nã ®ang lμm g× ®©u”.

Ngay tõ ®Çu c©u truyÖn, Mark Twain ®· x©y dùng nh©n vËt Tom lμ mét ®øa trÎ

tinh nghÞch víi nh÷ng trß quËy ph¸ vμ nh÷ng m−u ch−íc lμm phiÒn lßng ng−êi lín:

75 ¨n vông møt, thã trém b¸nh, ®−êng, nãi dèi, trèn häc ®i ch¬i, ®i b¬i, ®¸nh lén, bá

nhμ ®i lμm t−íng c−íp, lÎn ra nghÜa ®Þa lóc n÷a ®ªm... Mark Twain d−êng nh− cè

t×nh miªu t¶ Tom gièng kiÓu ®èi t−îng mμ lo¹i tiÓu thuyÕt ®¹o ®øc (moralizing

fiction) thÞnh hμnh lóc bÊy giê trªn n−íc Mü gäi lμ “nh÷ng ®øa trÎ h−” (bad

children). Theo Walter Blair, lo¹i tiÓu thuyÕt nμy ph©n biÖt râ rμng hai “m¸c” trÎ

em: tèt hoÆc xÊu. “Nh÷ng ®øa trÎ tèt (...) sÏ cã kÕt qu¶ tèt ®Ñp vμ t¸c gi¶ cña chóng

mong muèn ®éc gi¶ sÏ häc hái ®iÒu ®ã. Nh÷ng ®øa trÎ xÊu, nh÷ng ®øa hay trèn häc

®i ch¬i ch¼ng h¹n, chØ lμ vËt lμm nÒn cho nh÷ng ®øa trÎ tèt, råi sÏ ®i ®Õn nh÷ng kÕt

côc ch¼ng tèt ®Ñp g×, chóng sÏ lín lªn vμ trë thμnh nh÷ng con ng−êi h− háng, cuèi

cïng lμ bÞ kÕt ¸n ph¹m téi” [46, tr.77]. Th¸i ®é cña Mark Twain ®èi víi lo¹i truyÖn

nμy hoμn toμn khinh miÖt, b»ng chøng lμ b¶n th©n «ng lu«n chóa ghÐt nh÷ng g× ®¹o

®øc h×nh thøc vμ tèt ®Ñp gi¶ t¹o. ¤ng ®· thÓ hiÖn th¸i ®é ®ã mét c¸ch kh«ng giÊu

giÕm khi ®−a ra nh÷ng lêi ch©m chäc, chÕ giÔu lo¹i “Moral Boy” cña d©n lμng

St.Petersburg. Sid, ®øa em cïng mÑ kh¸c cha cña Tom th× lu«n ngoan ngo·n, v©ng

lêi, phôc tïng ng−êi lín, ch¨m chØ “gÆm l¹i nh÷ng c©u kinh mμ Tom cßn bá sãt”

nh−ng ®ã chØ lμ thø ®¹o ®øc h×nh thøc, v« Ých vμ gi¶ t¹o khi chÝnh nã s½n sμng m¸ch

lÎo vμ “b¸n ®øng” Tom ®Ó thÊy Tom bÞ ®ßn, ®Ó tranh thñ h¬n n÷a t×nh th−¬ng vμ lêi

khen mμ bμ d× dμnh cho nã. H×nh ¶nh Willie Mufferson ngoan ®¹o, hiÕu th¶o mçi

s¸ng chñ nhËt vÉn ch¨m chØ ®−a mÑ ®i nhμ thê vμ “kh«ng quªn ch¨m sãc mÑ gièng

nh− mét mãn ®å b»ng thñy tinh” g©y cho ng−êi ®äc c¶m gi¸c buån c−êi r»ng sù

ngoan ®¹o vμ hiÕu th¶o Êy kh«ng h¬n kh«ng kÐm nh÷ng h×nh thøc ph« tr−¬ng, bμy

vÏ lμ mÊy. Ban ®Çu Mark Twain cè t×nh x©y dùng h×nh ¶nh Tom lμ mét bad boy ®èi

lËp víi lo¹i con nÝt ®¹o ®øc cña x· héi Mü råi dÇn dÇn kh¼ng ®Þnh nh÷ng “trß h−”

cña Tom chØ lμ nh÷ng viÖc th−êng t×nh mμ mét ®øa trÎ ph¸t triÓn b×nh th−êng, tù

nhiªn sÏ lμm nh− thÕ. Tom kh«ng thÝch bÞ Ðp buéc, bÞ ®Ì nÐn ph¶i sèng nh− thÕ nμy,

nh− thÕ kia theo ý thÝch m« ph¹m vμ Ých kû cña ng−êi lín. Sù nghÞch ngîm, hiÕu

®éng cña Tom lμ mét phÇn v« h¹i cho sù tr−ëng thμnh cña nã, thËm chÝ sÏ lμ c¸i

gióp nã tho¸t ra khái cuéc sèng dung tôc, tÇm th−êng v× tÝnh h×nh thøc vμ ®¹o ®øc

gi¶ cña nh÷ng ®øa trÎ ®¹o m¹o nh− Sid, Willie Mufferson. KÕt thóc c©u truyÖn, t¸c

gi¶ cã ®−a ra mét lêi kÕt luËn “phÇn lín c¸c nh©n vËt trong s¸ch nμy h·y cßn sèng,

76 hä sèng sung tóc, l−¬ng thiÖn vμ h¹nh phóc”. Tr−íc sau, Tom vÉn ®¹i diÖn vμ tiªu

biÓu cho nh÷ng ®øa trÎ thuÇn chÊt miÒn T©y, trung thùc vμ dòng c¶m, tuy cã ngç

nghÞch nh−ng biÕt yªu chuéng cuéc sèng tù do; kh¸c xa nh÷ng ®øa trÎ bÞ cuéc sèng

gi¸o lý vμ v¨n minh x· héi rÌn giòa, k×m kÑp dÉn ®Õn mÊt hÕt b¶n tÝnh tù nhiªn, v«

t−, trong s¸ng. Bëi víi Mark Twain, b¶n tÝnh tù nhiªn vμ sù v« t−, trong s¸ng Êy cña

con ng−êi chÝnh lμ c¸i lâi cña sù ph¸t triÓn c¸ tÝnh vμ nh©n c¸ch, lμ néi dung cña

cuéc sèng chø kh«ng ph¶i c¸i ®¹o ®øc h×nh thøc rçng tuÕch vμ gi¶ dèi ®−îc x· héi

b¬m phång, cμi ®Æt.

Nh©n vËt Tom Sawyer së dÜ ch©n thËt vμ sèng ®éng lμ bëi v× Mark Twain ®· ®Ó

cho nh©n vËt ®−îc ph¸t triÓn tù nhiªn theo tÝnh c¸ch, t©m lý, løa tuæi vμ kiÓu ng−êi

cña nã. ¤ng ch−a bao giê ®Ò cao hay cè t×nh lý t−ëng hãa nh©n vËt. Trong con ng−êi

Tom, lu«n cã sù ®an cμi, xuyªn nhËp gi÷a c¸i tèt vμ c¸i xÊu ®Ó cuèi cïng tù nã nhËn

ra ®©u lμ ch©n lý vμ gi¸ trÞ cña cuéc sèng. Còng nh− bao ®øa trÎ, mÆc dï ch¸n ghÐt

häc thuéc lßng mÊy c©u kinh kÖ b»ng th¬ nh−ng toμn bé con ng−êi Tom th× ®· tõ rÊt

l©u råi, “ao −íc cã ®−îc c¸i vinh quang chãi läi kÌm theo lÔ ph¸t phÇn th−ëng” [22,

tr.47]. Sù h¸m danh ®· mang Tom ®Õn hμnh ®éng ranh ma, th¸u c¸y lμ mua l¹i c¸c

tÊm phiÕu xanh ®á cña chóng b¹n. ThÕ nh−ng, Mark Twain kh«ng ®Ó cho Tom ®øng

l©u trªn bôc vinh quang, «ng h¹ bÖ nã ngay lËp tøc ®Ó b¾t nã ph¶i tr¶ gi¸ cho sù h−

danh cña m×nh. §ång thêi «ng muèn kh¼ng ®Þnh vÞ trÝ h×nh thøc Êy kh«ng phï hîp

víi néi dung con ng−êi Tom, còng nh− tù do vμ bÊt tu©n quy t¾c kh«ng thÓ dung hîp

trong c¸i vá cña gi¸o ®iÒu vμ phÐp t¾c ®−îc.

Tom lμ ®øa bÐ ngç nghÞch, d¸m trèn nhμ, bá häc ®Ó ®i ch¬i, bao phen lμm cho

d× Polly ph¶i khèn ®èn, khæ së, thÕ nh−ng tr¸i tim cña Tom l¹i Êm ¸p t×nh yªu ®èi

víi d×. Nã rÊt sî d× khãc vμ cã lÇn “khu«n mÆt nã bõng s¸ng lªn víi hy väng sÏ ®−îc

¨n ®ßn” v× ¨n ®ßn víi nã kh«ng ®au b»ng n−íc m¾t cña d×. ThËm chÝ khi bá nhμ lªn

®¶o hoang víi ®¸m b¹n, ®ang ®ªm nã vÉn mß vÒ nhμ ®Ó xem d× ra sao, cã buån vμ lo

cho nã kh«ng. Khi biÕt d× v× m×nh mμ “tr»n träc kh«ng yªn, chèc chèc l¹i thèt ra

nh÷ng c©u n·o ruét, lßng Tom trμn ngËp t×nh th−¬ng bao la ®èi víi bμ”. H×nh ¶nh nã

rãn rÐn ®øng nh×n vμ ®Æt mét nô h«n lªn ®«i m«i kh« hÐo cña d× thËt c¶m ®éng, nã

77 thÓ hiÖn dï ©m thÇm vμ lÆng lÏ mét thø t×nh c¶m thiªng liªng, cao quý vμ ch©n thËt

nh− t×nh mÉu tö.

Tuy hay ch©m chäc ng−êi kh¸c nh−ng tr¸i tim cña Tom lu«n trμn ngËp t×nh

nh©n ¸i. Nã chia sÎ nçi bÊt h¹nh cña l·o Muff khi l·o ta bÞ giam cÇm trong nhμ tï.

V−ît qua nçi sî h·i cña chÝnh b¶n th©n, nã ®i ®Õn viÖc ph¸ vì lêi nguyÒn sèng chÕt

im lÆng ®Ó khai ra tªn Joe chÝnh lμ thñ ph¹m giÕt ng−êi. §èi víi Tom, ch«n giÊu sù

thËt vμ bμng quan tr−íc nçi ®au khæ cña ng−êi kh¸c lμ mét sù hÌn nh¸t kh«ng thÓ

chÊp nhËn ®−îc. Nã ®· ®Êu tranh tr−íc nh÷ng suy nghÜ Ých kû, tiªu cùc cña m×nh ®Ó

v−¬n ®Õn sù vÞ tha vμ tÝch cùc. §ã lμ mèc chuyÓn biÕn t©m lý, tÝnh c¸ch tuy kh«ng

ån μo nh−ng hÕt søc bÒn bØ vμ ch¾c ch¾n trong con ng−êi cña Tom.

Tuy thÝch ph« diÔn, thÝch “ch¬i næi” ®Ó “lÊy le” víi Becky nh−ng Tom kh«ng

bao giê lμ con ng−êi cña h×nh thøc. Nã quan t©m, tr©n träng vμ b¶o vÖ b¹n bÌ b»ng

con ng−êi s©u s¾c, t×nh c¶m vμ nh¹y bÐn cña m×nh. Nhê th«ng minh vμ can ®¶m,

Tom ®· cøu Becky vμ b¶n th©n tho¸t khái c¸i chÕt trong hang tèi. Nã xö lý t×nh thÕ

nguy nan kh«n khÐo nh− ng−êi lín, biÕt tiÕt kiÖm nÕn trong bãng tèi, biÕt dÌ sÎn

khÈu phÇn ¨n cña m×nh ®Ó nh−êng cho b¹n, biÕt dùa vμo nguån n−íc ®Ó khái chÕt

kh¸t, chÕt ®ãi, biÕt dïng d©y diÒu ®Ó nèi ®−êng ®i, biÕt ®Êu tranh b¶n th©n ®Ó giμnh

lÊy sù sèng... ChÝnh sù kh«n ngoan, lanh lîi ®· cøu nã chø kh«ng ph¶i lμ sù ngoan

ngo·n hay phôc tïng sè phËn. Samuel Clemens (tªn thËt cña Mark Twain) hay Sam

cña ngμy th¬ bÐ chÝnh lμ nguyªn mÉu cña nh©n vËt Tom Sawyer. Cho nªn lêi kÓ cña

ng−êi dÉn truyÖn chÝnh lμ mμn håi cè cña t¸c gi¶ vÒ tuæi th¬ cña m×nh. ë ®iÓm nh×n

nμy, t¸c gi¶ gièng nh− ng−êi tr−ëng thμnh tõ hiÖn t¹i nh×n vÒ qu¸ khø. ë ®ã, nh÷ng

kû niÖm thêi th¬ Êu ®−îc ®é dμi cña thêi gian vμ bÒ dμy kinh nghiÖm sèng soi s¸ng.

§iÓm nh×n ®ã cho phÐp ng−êi kÓ chuyÖn cã mét ®é lïi nhÊt ®Þnh ®Ó dÔ dμng bao

qu¸t, miªu t¶ vμ ®¸nh gi¸ toμn bé c©u truyÖn. H¬n n÷a, xÐt cho cïng, ng−êi kÓ

chuyÖn - t¸c gi¶ gièng nh− ®ang mang vai mét Tom Sawyer tr−ëng thμnh kÓ vÒ mét

Tom Sawyer tuæi trÎ, ®«i khi cßn hãa th©n vμo nh©n vËt ®Ó t−êng thuËt c¶m xóc, t©m

tr¹ng cña nã. Nh÷ng ®o¹n ®éc tho¹i néi t©m thÓ hiÖn ®iÒu nμy rÊt râ: “... Nã ®· lμm

g× nμo? Ch¼ng lμm g× sai tr¸i c¶, nã chØ muèn nãi lªn ®iÒu tèt ®Ñp nhÊt, ý nghÜa nh©t

cña cuéc ®êi. ThÕ mμ nã bÞ ®èi xö nh− mét con vËt... Hay lμ mäi viÖc ®· qu¸ muén

78 råi ch¨ng? Trêi ¬i! Gi¸ mμ nã cã thÓ t¹m chÕt ®i nhØ” [22, tr.92]. ë ®©y, vai trß cña

ng−êi kÓ chuyÖn vμ lêi kÓ d−êng nh− ®· ®−îc chuyÓn hãa vμo lêi tù sù cña nh©n vËt,

biÕn thμnh kh¶ n¨ng tù “®äc” néi t©m, ®ång thêi ®¹i tõ “nã” chuyÓn thμnh lêi nh©n

vËt tù kÓ vÒ m×nh. Cø thÕ, t©m lý tÝnh c¸ch cña nh©n vËt Tom Sawyer hiÖn lªn võa

ch©n thùc, võa sinh ®éng, võa hån nhiªn, võa cã chiÒu s©u vμ, nãi nh− t¸c gi¶ §μo

Ngäc Ch−¬ng, nã gióp cho ng−êi ®äc hiÓu Tom nh− chÝnh Tom hiÓu m×nh chø

kh«ng ph¶i nh− d× Polly hay ng−êi trong thÞ trÊn St.Petersburg hiÓu Tom.

Tãm l¹i, Tom lμ mét nh©n vËt rÊt ®¸ng yªu, sinh ®éng vμ hÊp dÉn gãp phÇn

lμm nªn sù thμnh c«ng cña t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer còng

nh− sù næi tiÕng cña nhμ v¨n Mark Twain. ¤ng ®· x©y dùng ®−îc mét kiÓu mÉu

nh©n vËt ®¹i diÖn cho tiÕng nãi yªu tù do vμ sù ph¸t triÓn tù nhiªn cña nh©n tÝnh, mét

kiÓu mÉu mμ ng−êi miÒn T©y hoang d· yªu mÕn vμ −a chuéng. Tuy nhiªn, nh©n vËt

Tom vÉn béc lé nh÷ng nÐt tÝnh c¸ch vμ c¸ tÝnh riªng biÖt, lμm cho b¶n th©n nã lμ

mét kiÓu nh©n vËt ®éc nhÊt v« nhÞ, d−êng nh− tr−íc vμ sau ®ã ch−a hÒ xuÊt hiÖn bao

giê. Nh©n vËt Huckle Finn trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn tuy

cã mét sè nÐt tÝnh c¸ch gièng Tom, lμ b¹n th©n cña Tom nh−ng ®−îc x©y dùng víi

cuéc ®êi, sè phËn vμ c¸ tÝnh kh¸c h¼n. Cïng víi Tom, Huck Finn ®· ®−a tªn tuæi cña

Mark Twain lªn hμng ngò nh÷ng nhμ v¨n danh tiÕng.

2.3.2. Huckle Berry Finn

Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn lμ t¸c phÈm viÕt vÒ miÒn T©y

n−íc Mü thêi kú tr−íc néi chiÕn (1861 - 1865). §ã lμ thêi kú d©n Mü ë biªn giíi

gi¸p mÆt víi thiªn nhiªn hoang d· trong c«ng cuéc khai ph¸ vïng ®Êt míi, lμ thêi kú

cßn ghi l¹i dÊu Ên nÒn kinh tÕ n«ng nghiÖp ë c¸c lμng m¹c, thÞ trÊn nhá. Trong sù

®èi s¸nh víi bèi c¶nh ra ®êi cña t¸c phÈm lμ thêi kú sau néi chiÕn, kho¶ng vμi ba

thËp niªn cuèi cña thÕ kû XIX, th× c¸i x· héi miÒn T©y trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u

cña Huckle Berry Finn ®· trë thμnh qu¸ khø. ThÕ nh−ng, ®èi víi mét n−íc Mü hËu

chiÕn cã nÒn kinh tÕ t− b¶n c¹nh tranh khèc liÖt vμ ®¹o ®øc x· héi suy tho¸i th× c¸i

qu¸ khø Êy, lo¹i trõ nh÷ng sù nghÌo nμn, mª tÝn vμ l¹c hËu lμ tμn d− cña x· héi n«ng

nghiÖp, trë thμnh sù luyÕn tiÕc cña con ng−êi hiÖn t¹i vÒ mét thêi kú ®· qua. ë ®ã

con ng−êi sèng b×nh yªn, nguyªn s¬ gi÷a thiªn nhiªn hoang d· b»ng t©m hån méc

79 m¹c, thuÇn ph¸c cña m×nh. Mark Twain s¸ng t¸c Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle

Berry Finn vμ x©y dùng nh©n vËt Huck Finn lμ nh»m ®Ó t×m vÒ nh÷ng gi¸ trÞ cò

nh−ng lμ nh÷ng gi¸ trÞ mang tÝnh thêi sù vμ l©u bÒn cña toμn x· héi Mü trong giai

®o¹n “bõng tØnh vÒ mét nÒn v¨n hãa n«ng nghiÖp”, vÒ c¸c gi¸ trÞ Folklore. §ã lμ

tÝnh c¸ch vμ b¶n s¾c v¨n hãa Mü. ChÝnh con ng−êi miÒn T©y, miÒn biªn giíi hoang

s¬ cña n−íc Mü, n¬i Ýt bÞ m¸y mãc c«ng nghiÖp l¹nh lÏo vμ ®¹o ®øc t− b¶n v« t×nh

x©m lÊn m¹nh mÏ míi gi÷ ®−îc nh÷ng b¶n s¾c v¨n hãa riªng, nh÷ng gi¸ trÞ l©u bÒn

cña ng−êi Mü tiªn phong vμ v× thÕ míi ®¹i diÖn tiªu biÓu cho tÝnh c¸ch vμ b¶n s¾c

d©n téc: thùc tÕ nh¹y bÐn, yªu chuéng tù do vμ cuéc sèng phãng kho¸ng, ®Æc biÖt lμ

g¾n bã víi thiªn nhiªn...

Huckle Berry Finn lμ mét nh©n vËt ®−îc x©y dùng trªn tinh thÇn Êy. V× ch¸n

ghÐt cuéc sèng gß bã, quy t¾c “¨n theo chu«ng, ngñ vμ thøc theo chu«ng” cña bμ

gãa Douglas lóc nμo còng “tù cho m×nh c¸i quyÒn khai hãa Huck”, v× muèn tr¸nh

nh÷ng c©u gi¶ng ®¹o v« nghÜa vμ nh÷ng lêi gi¸o huÊn tñn mñn, hμ kh¾c cña bμ c«

Watson, v× muèn tho¸t khái bμn tay k×m kÑp nghiÖt ng· vμ tμn b¹o cña ng−êi cha

say xØn, Huck ®· bá nhμ ra ®i ®Ó t×m cuéc sèng tù do cho chÝnh m×nh. §ã lμ hμnh

tr×nh “h−íng ®Õn tù do theo nghÜa tho¸t ra khái nh÷ng quy ®Þnh x· héi, t×m vÒ víi

thiªn nhiªn mμ rõng vμ s«ng lμ nh÷ng biÓu tr−ng” (§μo Ngäc Ch−¬ng). BiÓu tr−ng

cho tù do vμ kho¸ng ®¹t, rõng vμ s«ng cã kh¶ n¨ng dung chøa c¸i tù do tù t¹i trong

con ng−êi Huck. Tr−íc khi bá nhμ ra ®i, t©m hån Huck ®· hßa nhËp víi thiªn nhiªn

råi: “BÇu trêi sao lÊp l¸nh, tiÕng l¸ xμo x¹c trong rõng nghe v« cïng buån th¶m”

[21, tr.19] nh− ®ång ®iÖu víi t©m hån ®ang suy t− vμ trÇm mÆc cña nã. Mçi khi cã

®iÒu g× b¨n kho¨n, nghÜ ngîi, Huck l¹i t×m vÒ víi rõng: “t«i ngåi tÝt trong rõng vμ

nghÜ ngîi rÊt l©u”, “t«i l¹i ®i ra phÝa ngoμi rõng vμ cø quanh quÈn bíi ãc nghÜ vÒ

chuyÖn ®ã rÊt l©u”. Mçi khi bÞ bè ®¸nh ®Ëp Huck còng ch¹y trèn vμo rõng, th¾c m¾c

vÒ viÖc c©y ®Ìn cò cã phÐp hay kh«ng nã còng mang vμo rõng, råi ch¸n ngñ trªn

gi−êng thØnh tho¶ng nã ra rõng n»m... Cø thÕ, h×nh ¶nh cña thiªn nhiªn, cña rõng

nói vμ s«ng n−íc trë ®i trë l¹i ®Çy Èn ý vμ ¸m ¶nh ®èi víi t©m hån ng−êi ®äc, gîi më

mét mèi liªn hÖ v« thøc, mét b¶n n¨ng giao thoa tù nhiªn, s©u s¾c gi÷a t©m hån tù

do cña Huck vμ kh«ng gian kho¸ng ®¹t cña vò trô, thiªn nhiªn. ThÕ lμ, hμnh tr×nh ®i

80 t×m tù do, chèi bá c¸i gäi lμ v¨n minh khai hãa, hμnh tr×nh ®i t×m cuéc sèng riªng

cho m×nh, lμm nh÷ng g× mμ m×nh thÝch - còng chÝnh lμ hμnh tr×nh ®i t×m vμ kh¼ng

®Þnh b¶n ng· gi÷a cuéc ®êi. Trung thμnh víi b¶n ng· tù do, dÞ øng víi mäi gi¸o

huÊn x· héi, Huck t×m vÒ víi thiªn nhiªn nh− mét lÏ tÊt yÕu. Quay trë l¹i víi con

®−êng vμ truyÒn thèng phiªu l−u cña d©n téc, Huck nh− n©ng nã lªn thμnh mét hμnh

tr×nh phiªu l−u tinh thÇn nh»m kh¼ng ®Þnh b¶n s¾c vμ c¸ tÝnh cña m×nh. C¸i b¶n s¾c

vμ c¸ tÝnh ®¹i diÖn cho miÒn T©y, cho tÝnh c¸ch Mü yªu chuéng tù do, gi¶i phãng...

Tinh thÇn cña ng−êi di c−, ng−êi ®i khai ph¸ miÒn ®Êt míi, tinh thÇn cña ng−êi Mü

tiªn phong cßn ®−îc kÕ thõa trong con ng−êi Huck, lo¹i ng−êi mμ t¸c gi¶ Maurice

Le Breton nhËn xÐt: “kh«ng ph¶i lμ nh÷ng khuynh h−íng míi mμ lμ kiÓu ng−êi cò

nh−ng ®¶m nhiÖm mét tÝnh c¸ch ®Æc biÖt cña miÒn T©y, sù s¾c bÐn duy nhÊt. Hä cã

c¸i nh×n tinh luyÖn cña ng−êi da ®á, hä biÕt c¸ch quan s¸t, kh«ng cã sù chuyÓn ®éng

nμo, kh«ng cã mét thø ©m thanh nμo trong tù nhiªn cã thÓ lät qua cÆp m¾t tinh tÕ ®ã.

Hä biÕt tËp tÝnh cña thó hoang, nh÷ng mèi nguy hiÓm cña dßng s«ng, nh÷ng ký hiÖu

b¸o tr−íc c¬n b·o... TrÝ ãc s¾c s¶o nh− c¸c gi¸c quan, minh mÉn vμ kh«n ngoan, hä

ch¼ng bao giê ®¸nh mÊt ph−¬ng h−íng” [46, tr.31-32]. Nhu cÇu thÝch øng víi thiªn

nhiªn hoang d· ®· mμi s¾c sù nh¹y bÐn cña ng−êi miÒn T©y nh−ng ®ã lμ sù nh¹y bÐn

víi hiÖn thùc cña tù nhiªn chø kh«ng ph¶i lμ hiÖn thùc cña x· héi. Huck khi sèng

trong nhμ bμ Douglas, khi tiÕp xóc víi cuéc sèng cña c¸c thÞ trÊn ven s«ng, thËm chÝ

khi chung ®ông víi bän King vμ Duke trªn thuyÒn, bän ng−êi ®¹i diÖn cho thÕ lùc

l−u manh bÞp bîm cña x· héi th× hÇu nh− Huck ë thÕ bÞ ®éng, gß Ðp, mÊt hÕt sù tù

do vμ tù chñ. Nh−ng khi Huck sèng trªn ®¶o, gi÷a rõng, d−íi s«ng th× sù nh¹y bÐn

®ã ®−îc kh«i phôc, gièng nh− sù hμi hßa gi÷a thiªn nhiªn vμ t©m hån Huck ®· tiÕp

søc m¹nh vμ lßng tin cho cËu. ë ®©y, c¸i b¶n ng· cña con ng−êi t×m ®−îc sù ®ång

®iÖu vμ trïng khÝt víi tù nhiªn, vò trô. Trªn s«ng, Huck lμ ng−êi hoa tiªu d¹n dμy

kinh nghiÖm, nh÷ng chç n−íc xo¸y, chç cã cõ ®Òu kh«ng lät qua cÆp m¾t s¾c s¶o

cña cËu. Mark Twain ®· miªu t¶ Huck nh− mét ng−êi b¶n xø øng xö linh ho¹t víi

dßng s«ng, cøng r¾n vμ thùc tÕ nh− hoa tiªu, ®Çy c¶m xóc víi mμu s¾c vμ ®−êng kÎ

nh− mét ng−êi nghÖ sÜ. Trong lóc c¶m nhËn vÎ ®Ñp cña b×nh minh thanh khiÕt trμn

ngËp h−¬ng hoa vμ h−¬ng rõng, Huck vÉn nghe thÊy “mïi c¸ tanh nång”. §ã lμ c¸ch

81 c¶m nhËn cña riªng Huck, c¸i tèt - xÊu, c¸i ®Ñp - thùc cña thiªn nhiªn cã vÞ trÝ tån

t¹i ngang b»ng trong t©m hån méc m¹c cña cËu. Trong sù ®èi s¸nh gi÷a qu¸ khø vμ

hiÖn t¹i, gi÷a nh÷ng g× ®−îc vμ mÊt cña thêi kú tr−íc vμ sau néi chiÕn, viÖc Mark

Twain x©y dùng mét h×nh ¶nh Huck ch¹y trèn thÕ giíi v¨n minh, hiÖn ®¹i nh−ng tï

tóng gièng nh− sù b¶o vÖ cña nhμ v¨n ®èi víi nh÷ng gi¸ trÞ vμ yÕu tè tù nhiªn,

truyÒn thèng (mμ Huck lμ mét ®¹i diÖn). H¬n thÕ n÷a, tõ c¸i nh×n cña hiÖn t¹i, Huck

lμ sù hiÖn diÖn ®Çy xãt xa, luyÕn tiÕc cho nh÷ng g× hoang d·, nguyªn s¬ ®· mÊt cña

con ng−êi hiÖn ®¹i. ChÝnh Tom Sawyer, cËu bÐ yªu tù do vμ sù kho¸ng ®¹t còng

kh«ng thÓ t×m ®©u ra cho m×nh sù tù nhiªn thuÇn ph¸c nh− con ng−êi cña Huck.

Tom cã thÓ ganh tÞ víi viÖc Huck ch¼ng ph¶i gäi ai lμ thÇy, ch¼ng ph¶i th−a göi hay

v©ng lêi ai, cã thÓ ®i ch¬i, ®i c©u ë bÊt cø n¬i ®©u, bÊt cø lóc nμo tïy thÝch, cã quyÒn

®i ch©n ®Êt ®Çu tiªn vμo mïa xu©n vμ mang giμy cuèi cïng vμo mïa l¹nh. ThÕ

nh−ng, tr−íc sau Tom vÉn lμ mét thμnh viªn chia sÎ mét vÞ trÝ x· héi nhÊt ®Þnh trong

thÞ trÊn St.Petersburg gièng nh− bao ng−êi kh¸c, lμ ch¸u cña d× Polly nghiªm cÈn vμ

anh cña Sid ngoan ngo·n. ChÝnh v× vËy mμ Hoffman nhËn xÐt: “Tom sÏ kh«ng bao

giê chia sÎ ®−îc sù tõng tr¶i ®Çy bÝ mËt cña Huck, còng nh− sù tù do cña cËu ta”

[46, tr.102]. Huck th× kh«ng. Nã sèng ngoμi r×a quy t¾c x· héi vμ thËm chÝ khi c¸i x·

héi quy t¾c Êy cã ý ®Þnh khai hãa cho Huck, nã ®· “cao ch¹y xa bay”. Sù d¹t ra vÒ

hai cùc cña v¨n minh x· héi vμ tù nhiªn hoang d· ®· thÓ hiÖn t×nh tr¹ng kh«ng thÓ

dung hßa gi÷a hai thÕ giíi Êy trong t©m hån cña Huck. §iÒu ®ã còng ph¶n ¸nh t©m

tr¹ng chua xãt cña nhμ v¨n (con ng−êi lu«n tr©n träng b¶n s¾c d©n téc) tr−íc th¸i ®é

quay l−ng cña ng−êi d©n Mü ®−¬ng thêi ®èi víi c¸c gi¸ trÞ x−a cò v× x· héi t− b¶n

l¹nh lÏo ®ang tõng b−íc thèng trÞ t©m hån hä. Huck ®· vïng ra khái x· héi Êy ®Ó

b¶o toμn b¶n tÝnh tù nhiªn cña m×nh, ®ã lμ hμnh ®éng tù kh¼ng ®Þnh b¶n ng· cña

nh©n vËt. Trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, Mark Twain ®Ó cho

chÝnh Huck Finn, mét ng−êi Mü b¶n xø cña miÒn T©y biªn giíi dÉn truyÖn. §ã lμ

c¸ch thÓ hiÖn b¶n s¾c d©n téc ý nhÞ vμ thiÕt thùc nhÊt. Huckle Finn b»ng c¶m xóc vμ

quan ®iÓm cña c¸ nh©n, b»ng ng«n ng÷ cña riªng m×nh, thø ng«n ng÷ ®êi th−êng

thuÇn ph¸c vμ sinh ®éng nh− chÝnh tÝnh c¸ch vμ con ng−êi cËu ®· thÓ hiÖn mét c¸ch

tù nhiªn, ch©n thËt cuéc sèng xung quanh m×nh, trong ®ã bao hμm nh÷ng vÊn ®Ò lín

82 lao nh− t«n gi¸o, x· héi, con ng−êi... §Æc biÖt h¬n, Huck chÝnh lμ ng−êi tù do ph¸t

ng«n cho suy nghÜ, t×nh c¶m, néi t©m cña m×nh vμ nhê ®ã ng−êi ®äc cã c¸i nh×n trùc

diÖn vμo t©m can nh©n vËt. Nãi c¸ch kh¸c, chÝnh tõ chç Huck võa lμ nh©n vËt, võa

tham gia dÉn truyÖn nªn bao giê ng−êi ®äc còng cã c¸i nh×n kÐp ®Çy tÝnh ®èi chiÕu

gi÷a mét bªn lμ néi t©m nh©n vËt víi mét bªn lμ sù kiÖn x¶y ra bªn ngoμi. Khi nhËn

ra ch©n t−íng cña “hai th»ng cha nãi l¸o kia kh«ng ph¶i lμ vua còng ch¼ng ph¶i

quËn c«ng g× hÕt, chØ lμ hai tªn hÌn m¹t chuyªn ®i lõa ®¶o, ¨n c¾p” Huck nÐn bông

chÞu ®ùng v× sî l«i th«i, c·i cä. CËu lý luËn: “NÕu t«i kh«ng häc ®−îc c¸i g× kh¸c

cña bè t«i th× ë ®©y t«i ®· häc ®−îc mét c¸i lμ cø sèng chung víi nh÷ng ng−êi nh−

thÕ nμy, vμ cø ®Ó mÆc cho hä muèn thÕ nμo tïy hä”. Huck nhËn ch©n b¶n chÊt xÊu

xa cña bän ng−êi nμy, ®äc ®−îc nh÷ng trß bØ æi cña chóng, th«ng b¸o cho ng−êi ®äc

c¶m t−ëng cña m×nh. Cø nh− thÕ, Huck ®Èy tÇm quan s¸t cña ®éc gi¶ lªn cao ®Ó

chøng kiÕn râ rμng h¬n trß hÒ cña nh÷ng con rèi Êy trªn s©n khÊu cuéc ®êi. V× biÕt

râ ch©n t−íng cña chóng nªn Huck miÔn nhiÔm víi nh÷ng trß lõa bÞp th¸u c¸y.

Quan träng h¬n, th¸i ®é cña cËu tõ chç bμng quan, mÆc kÖ c¸i xÊu ®· dÇn ®i ®Õn ý

thøc phª ph¸n vμ ®Êu tranh chèng l¹i c¸i xÊu Êy. Khi biÕt chóng chuÈn bÞ diÔn vë

kÞch Hoμng gia cæ kim cã mét ®Ó lõa mäi ng−êi, Huck vμ Jim “tháa thuËn víi nhau

nhÊt ®Þnh kh«ng dÝnh d¸ng ®Õn bän chóng n÷a” vμ nÕu thuËn tiÖn sÏ “xin chμo”

chóng ngay. Huck nãi: “Chμ, mμy l¹i ®Þnh c−íp mét chuyÕn n÷a, c−íp xong råi

quay trë l¹i ®©y xem tao, Jim víi c¸i bÌ nμy ra sao” [21, tr.33]. Vμ nh− thÕ, Huck

næi lo¹n ®−¬ng ®Çu víi thÕ lùc cña c¸i xÊu bÊt chÊp sù an nguy cña m×nh. Tr−íc sù

gian tham cña King vμ Duke, Huck thèt lªn “thËt ch−a cã ai lμm cho t«i kinh tëm

h¬n c¸i lò ng−êi nμy” vμ kh«ng dõng ë ®ã, cËu ra tay gióp ®ì cho n¹n nh©n cña bän

chóng lμ chÞ em nhμ c« Mary ®¸ng th−¬ng. Trong cuéc hμnh tr×nh xuèng phÝa Nam

theo dßng s«ng Mississippi, Huck chøng kiÕn vμ t−êng thuËt l¹i cuéc sèng cña c¸c

thÞ trÊn däc hai bªn bê s«ng b»ng th¸i ®é cña ng−êi dÉn truyÖn tØnh t¸o vμ trung lËp.

ThÕ nh−ng Èn sau th¸i ®é ®ã lμ mét tr¸i tim vμ t©m hån nh¹y c¶m cña Huck.

Sù thμnh c«ng cña Mark Twain trong t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn kh«ng ®¬n thuÇn n»m ë hiÖu qu¶ ch©m biÕm x· héi mμ chñ yÕu

n»m ë viÖc t¸c gi¶ ®· ph¸t hiÖn ra mét nh©n vËt Huck ®Çy c¸ tÝnh vμ chiÒu s©u, h¬n

83 thÕ n÷a ®ã lμ mét nh©n vËt cã tÝnh c¸ch vËn ®éng vμ ph¸t triÓn kh«ng ngõng. Khao

kh¸t tù do nªn Huck cã thÓ thÊu hiÓu ®−îc nçi khao kh¸t Êy trong t©m hån cña

ng−êi n« lÖ da ®en tªn Jim. ThÕ nh−ng, cuéc vËn ®éng gióp ng−êi n« lÖ Êy ch¹m ®Õn

ch©n trêi tù do trong t©m kh¶m Huck lμ mét qu¸ tr×nh ®Êu tranh ®Çy m©u thuÉn vμ

cam go. Huck nh− bÞ xÐ ra lμm hai m¶nh v× ¸p lùc mét bªn lμ nh÷ng ®Þnh kiÕn sai

lÇm, lμ “l−¬ng t©m mÐo mã” víi mét bªn lμ t×nh th−¬ng mÕn Jim, anh n« lÖ tèt

bông, ®¸ng yªu s½n sμng nh−êng cho Huck chiÕc gi−êng r¬m cßn m×nh n»m gi−êng

r¹, s½n sμng canh g¸c ®Ó Huck ngñ ngon giÊc vμ lμ chç dùa Êm ¸p, yªn lßng nhÊt khi

Huck ch¹m tr¸n víi sù oan nghiÖt vμ ®éc ¸c cña cuéc ®êi. C¸i m©u thuÉn Êy trong

néi t©m Huck ®· ngÊm ngÇm d»n vÆt tõ khi cËu biÕt Jim muèn ®Õn Cairo. C¶ ng−êi

Huck nh− lªn c¬n sèt khi Jim b¶o “gÇn ®Õn xø tù do th× ng−êi h¾n lªn c¬n sèt”.

Huck quay ra xØ v¶, tr¸ch m¾ng m×nh r»ng “c« Watson cã lμm g× mμy ®©u mμ mμy

l¹i th¶n nhiªn nh×n anh da ®en cña c« Êy bá trèn” [21, tr.151]. ThÕ nh−ng, trong

kho¶nh kh¾c ph¶i quyÕt ®Þnh cã tè c¸o Jim hay kh«ng víi bän ng−êi s¨n n« lÖ bá

trèn, Huck ®· im lÆng. Khi mäi thø t−ëng chõng nh− yªn ¾ng tr«i qua, th× l−¬ng t©m

Huck l¹i s«i lªn dμy vß, c¾n xÐ ®Ó råi chÝnh trùc c¶m l¹i an ñi cËu. Hai tiÕng nãi Êy

trong t©m kh¶m kh«ng ngõng tranh luËn:

NÕu nh− lóc n·y m×nh lμm ®iÒu ph¶i vμ ®−a Jim ra, th× cã ph¶i b©y giê

thÊy dÔ thë h¬n kh«ng? Nh−ng t«i l¹i nãi: kh«ng. NÕu nh− thÕ th× m×nh

sÏ thÊy khæ t©m chø, sÏ thÊy bøt røt nh− chÝnh b©y giê m×nh ®ang bøt røt

®©y. Råi t«i l¹i tù b¶o: häc lμm ®iÒu ph¶i ®Ó lμm g× trong khi lμm ®iÒu

ph¶i th× khæ t©m vμ lμm ®iÒu tr¸i th× kh«ng thÊy phiÒn lßng g× c¶ [21,

tr.156].

L−¬ng t©m cña Huck bÞ rμng buéc bëi nh÷ng ®Þnh kiÕn vμ quan niÖm sai lÇm

cña x· héi. MiÒn T©y n−íc Mü thÕ kû XIX thõa nhËn chÕ ®é n« lÖ, nhμ thê vμ Kinh

th¸nh còng thõa nhËn ®iÒu ®ã nªn Huck rÊt sî sù trõng ph¹t cña c¸c thÕ lùc Êy khi

b¶o vÖ mét n« lÖ da ®en ch¹y trèn. “L−¬ng t©m mÐo mã vμ ®¹o ®øc lÇm l¹c” Êy va

ch¹m d÷ déi víi b¶n tÝnh tù nhiªn vμ tr¸i tim trùc c¶m trong con ng−êi Huck. Cuèi

cïng, trùc c¶m chiÕn th¾ng vμ Huck ®i theo con ®−êng “tr¸i ®¹o” nh−ng thùc ra lμ

nh©n ®¹o vμ hîp t×nh ng−êi. Khi Huck xÐ toang l¸ th− ®Þnh göi cho c« Watson vμ

84 tuyªn bè: “Th«i ®−îc, m×nh sÏ ®μnh ®i xuèng ®Þa ngôc”, ta thÊy mét sù hy sinh ®Çy

t×nh ng−êi trong t©m hån vμ tÝnh c¸ch Huck. §éng lùc cña quyÕt ®Þnh Êy lμ lßng tèt

vμ sù ©n cÇn cña Jim ®èi víi Huck chø kh«ng ph¶i lμ lêi van xin trùc tiÕp cña mét

ng−êi da ®en n« lÖ víi mét ng−êi da tr¾ng. Mäi kû niÖm nh− diÔn qua ®«i m¾t Huck:

“T«i thÊy anh ta ®øng ë tr−íc t«i mäi lóc, suèt ngμy, suèt ®ªm, ngμy b·o ®ªm tr¨ng,

chóng t«i tr«i næi cïng nhau, c−êi ®ïa, nãi chuyÖn vui vΔ. Khi Huck hy sinh tù do

cña b¶n th©n (sù k×m kÑp vμ ¸n ph¹t ë ®Þa ngôc) v× tù do cña Jim th× t©m hån cña cËu

®· ®−îc gi¶i phãng, tõ mét con ng−êi bÞ lßng tin mï qu¸ng bña v©y, Huck v−¬n tíi

con ng−êi tù do tù t¹i, bÊt chÊp mäi thÕ lùc siªu nhiªn. L−¬ng t©m cña Huck ®¬n

gi¶n chØ lμ nh÷ng th¸i ®é øng xö mμ cËu thu ®−îc tõ m«i tr−êng sèng, tõ nh÷ng quy

t¾c vμ rμng buéc ®¹o ®øc cña x· héi. Cßn trùc c¶m hay ©m thanh cña tr¸i tim lμ mét

xung lùc s©u th¼m trong nh©n c¸ch, trong t©m hån khao kh¸t tù do vμ thï ghÐt ®Þnh

kiÕn cña cËu. Henry Nash Smith rÊt cã lý khi cho r»ng: “®Æc ®iÓm næi bËt cña sù

khñng ho¶ng nμy lμ viÖc l−¬ng t©m cña Huck, c¸i tr−íc ®©y chØ dïng vμo viÖc tranh

luËn nh÷ng ®iÒu thÕ tôc, giê ®©y liªn quan ®Õn t«n gi¸o vμ ®¹o ®øc”. Mét Ýt tiÕng nãi

khã hiÓu cña thÇn häc, mét vμi c©u thuyÕt gi¸o biÖn hé cho chÕ ®é n« lÖ lo¸ng

tho¸ng trong ®Çu Huck vμ cËu diÔn ®¹t l¹i nã theo ng«n ng÷ vμ c¸ch hiÓu cña riªng

m×nh: “T«i c¶m thÊy nh− c¶ bμn tay cña «ng Trêi sÏ t¸t vμo mÆt t«i. Cè g¾ng mμ

giÊu c¸i «ng ThÇn Êy th× v« Ých. T«i biÕt rÊt râ t¹i sao kh«ng t×m ra ®−îc lêi cÇu

nguyÖn, chØ v× t«i kh«ng thμnh thËt, v× t«i ch¬i c¸i lèi hai mÆt” [21, tr.335]. Huck tõ

chç hiÓu biÕt mï mê vÒ t«n gi¸o (cÇu nguyÖn ba bèn lÇn ®Ó cã ®−îc mét l−ìi c©u,

hiÓu cÇu nguyÖn theo nghÜa vËt chÊt, −íc g× ®−îc nÊy) ®· tiÕn ®Õn viÖc hiÓu cÇu

nguyÖn mang nghÜa t©m linh “kh«ng thÓ nμo cÇu nguyÖn cho mét lêi nãi dèi”. ThÕ

nh−ng viÖc hiÓu vμ thÊu triÖt mét ý niÖm t«n gi¸o lμ hai chuyÖn hoμn toμn kh¸c

nhau. Huck xuÊt ph¸t tõ chç ®Êu tranh vμ suy nghÜ rÊt “lung” gi÷a t«n gi¸o ý niÖm

vμ thùc tÕ t©m lý cña m×nh ®Ó so s¸nh, ®èi chøng xem chóng cã dung hßa vμ ¨n

khíp nhau kh«ng. Cuèi cïng Huck ®· chän ©m thanh vμ lêi nãi vang lªn tõ tr¸i tim,

tõ b¶n n¨ng, trùc c¶m cña con ng−êi h¬n lμ ý niÖm cao xa cña Th−îng ®Õ vμ th¸nh

thÇn.

2.3.3. Nh©n vËt Jim

85

Nguyªn mÉu cña Jim, trong tù truyÖn cña Mark Twain, «ng viÕt ®ã lμ chó

Danl, mét n« lÖ trung niªn lμm viÖc trªn n«ng tr¹i cña anh trai bμ Clemens - John

Quarles.

Trong t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, Jim lμ mét

ng−êi n« lÖ da ®en ®Æc biÖt mμ Mark Twain −u ¸i dμnh cho nh÷ng trang viÕt g©y

®−îc c¶m t×nh yªu mÕn cña ®éc gi¶. Còng nh− Huck, hμnh tr×nh cña Jim trªn chiÕc

bÌ tr«i s«ng lμ hμnh tr×nh ®i t×m tù do cho chÝnh th©n phËn da ®en bÞ ¸p bøc, bãc lét

hμng thÕ hÖ cña m×nh. Khi chóng ta gÆp Jim lÇn ®Çu tiªn th× anh lμ mét con ng−êi

®¸ng th−¬ng ®¾m ch×m trong c¬n mª muéi cña tÝn ®iÒu vμ dÞ ®oan. Nãi nh− t¸c gi¶

Daniel G. Hoffman, sù mª tÝn Êy “gièng nh− sù thê th¸nh cña nh÷ng ng−êi n«ng d©n

ngu dèt trong Nh÷ng kÎ ng©y th¬ ë n−íc ngoμi, lμ c¸i xiÒng phñ lªn t©m hån hä vμ

Mark Twain kÞch hãa c¶nh ®êi n« lÖ cña Jim b»ng c¸c gi¸ trÞ niÒm tin cña anh ta”

[46, tr.102]. Sù mª tÝn ®· mang Jim ®Õn nh÷ng ®æi thay vμ bÊt h¹nh cña sè phËn.

Mark Twain ®· m−în lêi Huck ®Ó b¸o tr−íc ®iÒu ®ã: “ThËt lμ nguy h¹i cho Jim v× lμ

kÎ ®i ë nh− h¾n mμ l¹i d−¬ng d−¬ng tù ®¾c lμ ®· ®−îc gÆp quû thÇn vμ bÞ yªu qu¸i

dÉn ®i kh¾p mäi n¬i” [21, tr.24]. Jim buéc ph¶i dÊn th©n vμo hμnh tr×nh trèn tho¸t

c¸i “¸n” bÞ b¸n xuèng ®ån ®iÒn ¸c liÖt miÒn Nam. Song khi b−íc vμo cuéc hμnh

tr×nh Êy, xiÒng xÝch cña mª tÝn dÇn ®−îc rñ bá, Jim dÇn ch¹m ®Õn kh¶ n¨ng tù do vÒ

thÓ x¸c lÉn tinh thÇn. D−íi ngßi bót nh©n ®¹o cña Mark Twain, Jim hiÖn lªn nh− mét

nh©n vËt võa tiªu biÓu cho tÇng líp cña m×nh, võa mang mét c¸ tÝnh ®éc ®¸o. Tuy

mª tÝn, nghÌo khæ nh− cïm xÝch nÆng nÒ trãi chÆt lªn sè phËn Jim, anh vÉn lμ

“ng−êi da ®en cã bé ãc kh«ng b×nh th−êng víi tr×nh ®é cña ng−êi da ®en” [21,

tr.133].

Khi Jim t¹m Èn n¸u trªn ®¶o Jackson cïng Huck th× anh lμ nh©n vËt ®¹i diÖn

cho nh÷ng g× lμ kinh nghiÖm vμ sù hiÓu biÕt cña d©n gian. ThÊy chim non bay, Jim

b¶o ®ã lμ dÊu hiÖu s¾p m−a, bÞ r¾n c¾n, Jim biÕt c¸ch ch÷a trÞ... Trong rõng, ®−îc tù

do lμm nh÷ng g× m×nh thÝch vμ cã quyÒn quyÕt ®Þnh sè phËn cña m×nh, Jim ®· sèng

mét c¸ch kh«n ngoan, thËn träng vμ cã g× ®ã h¬i kh¾c kû ®óng b¶n n¨ng tån t¹i cña

mét ng−êi da ®en ®Çy kinh nghiÖm d©n gian. Giê ®©y, trªn ®¶o hoang, sù mª tÝn dÇn

dÇn chuyÓn biÕn thμnh sù thÊu triÖt nh÷ng ®iÒm b¸o (omens) rót ra tõ nÒn v¨n hãa

86 Folklore. Hoffman cã c¬ së khi nãi r»ng lóc ®iÒm b¸o cña Jim trë thμnh sù thËt, Jim

kh«ng cßn lμ mét kÎ phôc tïng c¶ tin cña phï thñy n÷a mμ lμ mét nhμ tiªn tri ¶o

thuËt, nãi chuyÖn b»ng giao c¶m víi thÕ lùc tinh thÇn thèng trÞ - th−êng lμ nguy

hiÓm víi thÕ giíi cña con ng−êi vμ v¹n vËt. Cã mét ®iÒu thó vÞ lμ mét nhμ v¨n hiÖn

thùc nh− Mark Twain l¹i lÊy ®iÒm b¸o nh− mét ph−¬ng tiÖn dÉn d¾t kh«ng chØ sè

phËn nh©n vËt mμ c¶ cèt truyÖn cña t¸c phÈm. Lóc nμy ®iÒm b¸o (omens) trïng khíp

víi nghÖ thuËt b¸o tr−íc (Forshadowing), vÝ nh− chi tiÕt “sê vμo da r¾n lét” ch¼ng

h¹n... Trong bèi c¶nh cèt truyÖn phiªu l−u cÇn sù mª hoÆc vμ hÊp dÉn cña t×nh tiÕt,

trong bèi c¶nh lªn ng«i cña c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa thuéc vÒ b¶n s¾c d©n téc vμ trong c¸i

nh×n cña ng−êi dÉn truyÖn b¶n xø, ®iÒu nμy hoμn toμn cã thÓ chÊp nhËn ®−îc, ®ã lμ

ch−a kÓ ®Õn kh¶ n¨ng trïng khÝt ngÉu nhiªn, t×nh cê cña ®iÒm b¸o vμ kÕt qu¶.

Trªn hμnh tr×nh ®i t×m tù do cña Jim, nh©n vËt nμy ®· béc lé nhiÒu ®øc tÝnh tèt

®Ñp, lμ mét nh©n c¸ch song hμnh vμ thóc ®Èy sù ph¸t triÓn nh©n c¸ch cña nh©n vËt

Huck. Sù tö tÕ, nhÉn n¹i, chu ®¸o vμ ©n cÇn cña Jim ®· c¶m hãa vμ chiÕn th¾ng

l−¬ng t©m mÐo mã v× mét niÒm tin ®¹o ®øc sai l¹c cña Huck. Jim lμ chç dùa tinh

thÇn v÷ng ch¾c cho Huck v−ît qua nçi ®au khæ kinh hoμng mμ x· héi gieo r¾c cho

nã. Khi lßng tin vμ t×nh c¶m bÞ tæn th−¬ng, bÞ Huck ®ïa giìn, trªu chäc, Jim, ng−êi

n« lÖ da ®en ®· ®øng ngang hμng víi Huck ®Ó lªn tiÕng r¨n ®e cËu: “Lóc t«i tØnh dËy

th× thÊy cËu l¹i trë vÒ nguyªn vÑn, t«i øa n−íc m¾t ra, cã thÓ quú xuèng vμ h«n ch©n

cËu v× t«i mõng qu¸ ®çi. VËy mμ cËu l¹i cã thÓ nghÜ ra tÊt c¶ nh÷ng trß ®ã nh− thÕ

vμ l¹i cã thÓ bÞa ®Æt ®Ó mμ nãi dèi c¸i th»ng Jim nμy” [21, tr.148]. ChØ cã t×nh

th−¬ng mÕn vμ sù t«n träng ch©n thμnh, béc trùc míi cã thÓ khiÕn Jim nãi víi Huck

nh÷ng lêi nh− thÕ. B¶n chÊt tèt ®Ñp cña Jim mét lÇn n÷a ®−îc kh¼ng ®Þnh ë cuèi t¸c

phÈm. Anh tù nguyÖn ë l¹i ®Çm lÇy ®Ó gióp ®ì Tom ®ang bÞ th−¬ng, chÞu ®ùng sù

nhôc m¹ cña ®¸m ®«ng phÉn kÝch, bÊt chÊp gi¸ treo cæ cËn kÒ, tõ chèi nhËn ra Huck

v× sî mang liªn lôy cho Huck. Jim lμ ng−êi biÕt hy sinh nhu cÇu b¶n th©n ®Ó nh−êng

nhÞn cho Huck, sù b¶o bäc cña Jim ®èi víi Huck nh− t×nh anh em, cha con, nã ch©n

thμnh vμ s©u nÆng. §ã lμ v× nã xuÊt ph¸t tõ tr¸i tim vμ sù g¾n kÕt l©u bÒn cña hoμn

c¶nh “cïng héi cïng thuyÒn”, “t−¬ng th©n t−¬ng ¸i”. Khi Jim hy sinh tù do (c¸i mμ

Jim quý nhÊt vμ ®Êu tranh ®Ó giμnh l¹i nã b»ng tÊt c¶ kh¶ n¨ng) ®Ó cøu nguy cho

87 Tom th× t©m hån Jim ®· hoμn toμn tù gi¶i phãng, tho¸t khái mäi sù rμng buéc, xiÒng

xÝch cña toan tÝnh, Ých kû ®êi th−êng. Jim lμ ng−êi cã tr¸i tim biÕt yªu th−¬ng, rung

c¶m. §ã chÝnh lμ ®iÒu mμ råi ®©y nhê nã anh sÏ t×m thÊy ®−îc tù do thùc sù trªn

hμnh tr×nh tranh ®Êu cña m×nh.

Henry Nash Smith cho r»ng cμng gÇn cuèi t¸c phÈm th× “chØ cã bÒ ngoμi cuéc

hμnh tr×nh lμ cßn ®−îc gi÷ l¹i. ý nghÜa cña nã ®· thay ®æi”. Nhu cÇu tù do cña Jim

còng nh− Huck thùc ra chØ lμ giÊc m¬ vμ v× lμ giÊc m¬ nªn nã tan tμnh khi thøc dËy.

ë ®©y ta thÊy, qu¸ tr×nh ®Êu tranh cña Jim ®Ó giμnh tù do vμ sù gi¶i phãng ®· kh«ng

mang l¹i kÕt qu¶ nh− Jim mong ®îi. BÌ tr«i qu¸ Cairo vμ Jim bÞ giam cÇm trong nhμ

kho cña gia ®×nh Silas Phelps. Tù do mμ Jim cã ®−îc trªn danh nghÜa lμ do c«

Watson t¹o nªn chø kh«ng ph¶i lμ kÕt qu¶ ®Êu tranh th¾ng lîi cña b¶n th©n Jim. Sù

thÊt b¹i cña anh trªn hμnh tr×nh tù gi¶i phãng lý gi¶i c¸i nh×n thùc tÕ vμ s¾c bÐn cña

t¸c gi¶. Còng nh− Huck, Jim chØ cã thÓ ch¹y trèn khái héi ®oμn x· héi b»ng b¶n

n¨ng vμ ý thøc tù do mμ thiÕu ®i mét nÒn t¶ng ®Êu tranh v÷ng ch¾c.

ThÓ hiÖn niÒm khao kh¸t tù do cña mét ng−êi n« lÖ, thÓ hiÖn con ®−êng gian

khæ ®Ó giμnh lÊy tù do Êy, Mark Twain lμ Lincol cña v¨n häc Mü. Trong bèi c¶nh

ph©n biÖt chñng téc cña x· héi Mü cuèi thÕ kû XIX, cßn t×nh c¶m vμ sù bªnh vùc

nμo m¹nh mÏ, ch©n thμnh h¬n nh÷ng t×nh c¶m vμ sù bªnh vùc mμ Mark Twain dμnh

cho ng−êi da ®en ®au khæ. Mark Twain ®· lμm ®−îc ®iÒu Êy khi kh«ng ngõng ®Êu

tranh gi¶i phãng nhËn thøc cña m×nh vμ cña mäi ng−êi vÒ sù v« lý vμ v« nhËn ®¹o

cña chÕ ®é n« lÖ. Mark Twain tõng kÓ r»ng: “ngμy häc ë tr−êng, t«i kh«ng ¸c c¶m

víi chÕ ®é n« lÖ. T«i ch¼ng ý thøc ®−îc cã g× lμ sai tr¸i ë chÕ ®é Êy. T«i thÊy ch¼ng

ai buéc téi ®iÒu Êy, ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng nãi ®ã lμ sù t¸n thμnh cña Chóa, lμ mét

®iÒu thiªng liªng, nguyªn t¾c”. Khi nh©n vËt Jim ra ®êi, nhËn thøc sai lÇm ®ã vÒ chÕ

®é n« lÖ lËp tøc sôp ®æ. Ph¶n ¸nh sù thÊt b¹i trong hμnh tr×nh tù gi¶i phãng cña

ng−êi n« lÖ thùc ra kh«ng ®¸nh mÊt ý nghÜa b·i n« cña t¸c phÈm. Tr−íc sau, Mark

Twain vÉn trung thμnh víi quyÒn tù do cña con ng−êi bÊt kÓ mμu da, s¾c téc cña hä.

Sù thÊt b¹i cña Jim ph¶n ¸nh sù m©u thuÉn gi÷a giÊc m¬ vμ hiÖn thùc x· héi Mü

tr−íc néi chiÕn song nã còng më ra mét thêi kú míi dù b¸o gi¶i phãng n« lÖ lμ tÊt

88 yÕu. Th«ng qua nh©n vËt Jim ta thÊy tù th©m t©m cña Mark Twain ®· bμy tá mét

th¸i ®é râ rμng vÒ vÊn ®Ò s¾c téc, ®ã lμ sù v« sai biÖt gi÷a c¸c mμu da.

Qua mét sè nh©n vËt ®Æc s¾c vμ tiªu biÓu nh− Tom Sawyer, Huck, Jim, Mark

Twain ®· lμm sèng dËy nh÷ng t©m lý, tÝnh c¸ch ®Æc tr−ng cho con ng−êi vïng biªn

giíi phÝa T©y cña n−íc Mü. Vμ b»ng c¸ch ®ã, «ng ®· lμm khëi s¾c t©m hån, tÝnh

c¸ch vμ b¶n s¾c v¨n hãa Mü sau bao th¸ng n¨m ch×m lÊp, mê nh¹t d−íi ¸nh s¸ng

v¨n hãa ch©u ¢u. Sù va ch¹m m¹nh mÏ gi÷a −íc m¬ vμ thùc tÕ, gi÷a tÝnh c¸ch c¸

nh©n vμ quy −íc x· héi ®· t¹o nªn nh÷ng nh©n vËt næi lo¹n. Hä quay vÒ víi thiªn

nhiªn, vò trô vèn lμ thÕ giíi ®ång ®iÖu víi t©m hån cña hä vμ t¹o nªn nh÷ng cuéc

phiªu l−u vËt lý vμ tinh thÇn nh»m t×m kiÕm mu«n nÎo ®−êng kh¼ng ®Þnh b¶n ng·...

Cø thÕ, cuéc ®êi lμ hμnh tr×nh ch¹y trèn quy −íc x· héi; lμ sù khuÊy ®¶o c¸c quy −íc

®Ó t×m ra mét kh¶ n¨ng gi¶i táa. X©y dùng c¸c nh©n vËt næi lo¹n, ph¬i bμy c¸c gi¸ trÞ

vμ tÝnh c¸ch nguyªn s¬ trong lßng x· héi Mü ®ang ®−îc “v¨n minh hãa”, d−êng nh−

Mark Twain muèn trao d©y c−¬ng cho nh÷ng t©m hån vμ c¶m xóc “lÇm l¹c” - mét

sù lÇm l¹c ®èi víi trËt tù vμ quy −íc gß bã cña x· héi, ®Ó vÏ nªn mét bøc tranh

ch¼ng mÊy quen thuéc vμ b¾t m¾t ®èi víi nh÷ng quý «ng ngôy t¸c vμ nh÷ng ®éc gi¶

quen sù rËp khu«n, hîp c¸ch tÎ nh¹t vμ gi¶ t¹o. B»ng c¸ch ®ã, Mark Twain ®Æt l¹i

vÊn ®Ò cho c¸c gi¸ trÞ x−a cò, còng lμ nh÷ng gi¸ trÞ tr−êng tån ®Æc tr−ng cho b¶n s¾c,

tÝnh c¸ch Mü. Ph¶i ch¨ng sù ®i tíi v¨n minh vμ hiÖn ®¹i cña x· héi ®ång nghÜa víi

sù tho¸i lui cña c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng, c¸i mμ ®¸ng lÏ ra nã ph¶i ®−îc n©ng niu vμ

nhuËn s¾c nh− nh÷ng g× hiÕm hoi vμ quý gi¸ ®¹i diÖn cho t©m hån d©n téc.

89

Ch−¬ng 3. nghÖ thuËt hμi h−íc cña Mark Twain

3.1. Mét sè vÊn ®Ò vÒ ®Æc ®iÓm nghÖ thuËt hμi h−íc cña Mark Twain

Ch¼ng nh÷ng cã kh¶ n¨ng bao qu¸t vμ ph¶n ¸nh nhiÒu vÊn ®Ò vμ ph−¬ng diÖn

quan träng cña ®êi sèng x· héi, khai th¸c vμ n¾m b¾t t©m lý, tÝnh c¸ch cña nh÷ng

con ng−êi sèng trong x· héi Êy, Mark Twain cßn cã biÖt tμi thÓ hiÖn tÊt c¶ nh÷ng néi

dung trªn b»ng mét giäng v¨n hμi h−íc, dÝ dám mang phong c¸ch ®Æc tr−ng cho

chÝnh b¶n th©n t¸c gi¶, mét nhμ v¨n hμi miÒn T©y næi tiÕng kh¾p thÕ giíi. ChÝnh ®Æc

tr−ng ®ã ®· lμm cho t¸c phÈm cña Mark Twain võa mang mét néi dung ph¶n ¸nh

s©u s¾c, võa cã mét h×nh thøc thÓ hiÖn l«i cuèn hÊp dÉn.

TiÕng c−êi cña Mark Twain mang phong c¸ch tiÕng c−êi miÒn biªn giíi T©y

Nam, hμi h−íc, dÝ dám nh−ng còng rÊt th©m trÇm, s©u s¾c, chua cay. C¸i hμi cña

miÒn biªn giíi to¸t lªn kh«ng ph¶i tõ sù vui nhén thùc sù cña cuéc sèng mμ tõ nhu

cÇu che ®Ëy ®iÒu kiÖn sèng khèn khã, kh¾c nghiÖt n¬i ®©y. Van Vyck Brooks nhËn

xÐt: “tiÕng c−êi miÒn viÔn T©y lμ tiÕng c−êi vui t−¬i nhÊt, hån nhiªn nhÊt thÕ gian

nh−ng ®»ng sau nã lμ c¶ mét tÊn bi kÞch” [46, tr.14]. Lêi nhËn xÐt ®ã kh«ng ph¶i lμ

kh«ng cã c¬ së. Nh÷ng vïng biªn giíi T©y Nam n−íc Mü nh− Nevada, California,

Washoe, n¬i l−u dÊu b−íc ch©n phiªu b¹t cña Mark Twain cã mét ®iÒu kiÖn sèng v«

cïng kh¾c nghiÖt. ¤ng tõng thó nhËn qua nhËt ký vμ th− tõ r»ng «ng thùc sù ch¸n

ghÐt trë l¹i Washoe, n¬i lμm cho «ng mÖt mái, r· rêi mçi ngμy. Cßn Nevada ®−îc

miªu t¶ nh− lμ n¬i “ma quû còng ph¶i nhí nhμ”, lμ thμnh phè “chÕt d−íi ¸nh mÆt

trêi”, ch¼ng cã m−a, ch¼ng cã s−¬ng, ch¼ng cã hoa cá mäc, ch¼ng cã mμu xanh t¾m

m¸t cho ®«i m¾t, chØ cã thμnh phè v¾ng n»m hiu qu¹nh gi÷a hoang m¹c ®Çy giã bôi

vμ c¸t nãng. §ã lμ n¬i mμ Mark Twain thõa nhËn rÊt u mÆc vμ kÝch ®éng thÇn kinh

cña con ng−êi. ThÕ mμ ng−êi ta vÉn kh«ng tõ bá cùc khæ vμ ®¾ng cay ®Ó b¸m trô

m¶nh ®Êt kh¾c nghiÖt Êy. TÊt c¶ lμ nh»m tho¶ m·n c¬n kh¸t t×m vμng. Vμ thÕ lμ bÊt

chÊp kh¶ n¨ng trë thμnh n¹n nh©n hay con måi cña bÖnh tËt vμ hiÓm nguy, bÊt chÊp

nçi buån ch¸n kinh khñng vμ nçi c« ®¬n triÒn miªn, nh÷ng ng−êi ®μn «ng sèng

trong c¸c tóp lÒu t¹m, cè g¾ng dån mäi n¨ng lùc cña m×nh vμo c¸i môc tiªu ®Æc biÖt

Êy, mét môc tiªu hay giÊc m¬ cã thÓ c©n ®o ®ong ®Õm ®−îc. §ã lμ vμng. Vμ råi, ®Ó

gi¶i to¶ sù buån tÎ, ®¬n ®iÖu thËm chÝ c¨ng th¼ng cña cuéc sèng, con ng−êi ë ®©y

90 t×m ®Õn nh÷ng lêi nãi ®ïa, nh÷ng c©u b«ng phÌng, truyÖn tiÕu l©m nh− mét liÖu

ph¸p t©m lý níi láng thÇn kinh. TiÕng c−êi miÒn viÔn T©y v× thÕ nh− tiÕng huýt s¸o

trong ®ªm ®Ó xua ®i nçi c« ®¬n vμ sî h·i, ®Ó cñng cè niÒm l¹c quan trong cuéc sèng

®Çy hiÓm nguy, kh¾c khæ. Lßng tù träng vμ sÜ diÖn ®μn «ng n¬i ng−êi ®μo vμng hay

ng−êi tiªn phong viÔn T©y can ®¶m, −¬ng ng¹nh ng¨n c¶n hä than thë, bμy tá t©m sù

cña m×nh víi ng−êi kh¸c. §iÒu ®ã khiÕn cho hä dï buån b· ®Õn mÊy vÉn ®Ì nÐn nçi

buån ë trong lßng. §ã lμ t©m lý chung cña tÊt c¶ mäi ®μn «ng n¬i ®©y. ThÕ lμ ®Ó gi¶i

khu©y hä kÓ chuyÖn vui, chuyÖn tÕu víi nhau. Hä thõa nhËn “chóng t«i c−êi bëi v×

tiÕng c−êi chØ cho chóng t«i thÊy m×nh lμ nh÷ng ng−êi cïng héi cïng thuyÒn”. Khi

®Çu ãc bÞ c¨ng th¼ng vμ kÝch ®éng v× nh÷ng phiÒn to¸i cña cuéc sèng, tiÕng c−êi

“cho phÐp ng−êi ta giÕt kÎ hμnh h¹ m×nh trong sù t−ëng t−îng vμ còng tù tha téi cho

chÝnh m×nh v× sù cÇn thiÕt ghª tëm ph¶i ®æ m¸u” [46, tr.21]. ChÝnh S.Freud, nhμ

ph©n t©m häc næi tiÕng cña §øc còng thõa nhËn ®iÒu ®ã khi nãi hμi h−íc lμ mét

c¸ch tiÕt kiÖm c¶m xóc hiÖu qu¶. V× theo Brooks nã ®ßi hái mét sù næ lùc Ýt ái ®Ó

trôc xuÊt nçi bùc tøc cña con ng−êi b»ng mét c©u nãi ®ïa h¬n lμ hμnh ®éng bìn cît

hay giÕt ng−êi, nã an toμn vμ th«ng dông trong cuéc sèng cña ng−êi tiªn phong (...).

Lêi nãi ®ïa cã thÓ tiÕt chÕ sù bùc tøc n¶y sinh trong m«i tr−êng vμ ®iÒu kiÖn sèng

cña hä, tiÕt chÕ sù c¨m thï lÉn nhau. Sù cuång väng mang tÝnh ph¸ ho¹i bÞ ch«n vïi

d−íi tÝnh vui vÎ, cëi më bÒ ngoμi” [46, tr.19]. C©u nãi “®μn «ng c−êi khi hä kh«ng

cßn nguyÒn rña ®−îc n÷a” do ®ã kh«ng v« lý chót nμo. TiÕng c−êi miÒn viÔn T©y

mang tÝnh Çm Ü, cã chót g× lç m·ng, ngang tμng vμ dÔ bÞ kÝch thÝch bëi sù Èn ý cña

vì méng vμ ®¾ng cay. ThÕ nh−ng, v−ît lªn trªn tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã, hμi h−íc vïng

biªn giíi bao giê còng lμ “nh÷ng c©u nãi ®éc ®¸o (exclusively verbal), trong t×nh

huèng nμo còng ng¾n gän” ®Ó v¾t kiÖt mét c¸ch tμi t×nh sù dÝ dám, th«ng minh ®Çy

bÊt ngê tõ nh÷ng c©u chuyÖn phÞa. TiÕng c−êi miÒn viÔn T©y cßn lμm næ tung nh÷ng

quy −íc s¸o mßn, nh÷ng luËt lÖ phï phiÕm lμm mÊt tù do con ng−êi. Nã xuÊt ph¸t tõ

mét cuéc sèng x· héi th−a thít, láng lÎo ë vïng biªn giíi xa x«i, n¬i mμ Mark

Twain nãi ch¼ng cã g× tù do h¬n n÷a so víi cuéc sèng n¬i ®©y (Nevada, California).

§ã lμ mét cuéc sèng kh«ng c©u nÖ tr¸ch nhiÖm, ngô ý ph¸ vì rμng buéc cña v¨n

minh, chÝnh trÞ, t«n gi¸o...

91

Lμ mét nhμ v¨n th«ng minh, dÝ dám, víi chÊt hμi gÇn nh− lμ tù nhiªn thiªn

bÈm, Mark Twain ®· tõng ph¸t biÓu: “víi t«i, hμi h−íc lμ mét ®iÒu vÜ ®¹i”. ¤ng

kh«ng ph¶i lμ nhμ v¨n hμi mua vui cho khÈu vÞ cña c«ng chóng, còng kh«ng Ðp buéc

hay s¾p ®Æt m×nh thμnh mét c©y hμi h−íc, «ng chØ ®Ó cho tiÕng c−êi t¹t vμo hay ghÐ

qua tuú theo ý thÝch cña nã. C¸i hμi cña Mark Twain dùa theo phong c¸ch tiÕng c−êi

miÒn viÔn T©y dÝ dám , xóc tÝch vμ mang l¹i hiÖu qu¶ ®Çy bÊt ngê lμm bËt lªn nh÷ng

t×nh huèng trμo léng th©m thuý. Sau tiÕng c−êi ng−êi ta buéc ph¶i suy ngÉm, ®¾n ®o

v× sù chua cay mμ nã ph¶n ¸nh tõ cuéc sèng bÊt toμn. Ch¸n ghÐt c¸c quy t¾c x· héi

gß bã, tiÕng c−êi Mark Twain còng nh− tiÕng c−êi viÔn T©y lμ sù ph¸ vì nh÷ng quy

t¾c ®ã mét c¸ch kh«ng khoan nh−îng.

Theo Maurice le Breton, cã hai lo¹i hμi h−íc cña Mark Twain: mét hoμn toμn

t−ëng t−îng vμ lμ tiÕng c−êi tù ph¸t, mét ®Çy ý tø vμ ®−îc bÖn chÆt víi tÝnh nghiªm

tóc. “ë lo¹i thø hai, sù t−ëng t−îng trë thμnh mét tÊm mμn che hμi h−íc thuÇn tuý

cho nh÷ng c¶m xóc th«ng th−êng. ë ®©y, c¶m xóc th«ng th−êng thèng trÞ vμ ¸p ®Æt

luËt lÖ cña nã lªn trÝ t−ëng t−îng. Nã ch¼ng cßn lμ vÊn ®Ò cña trß kh«i hμi th« céc

mμ lμ tiÕng c−êi ngô ng«n, viÖn tiÕng c−êi ®Ó lªn ¸n phong tôc vμ ®¹o ®øc. TiÕng

c−êi nh− thÕ hoμn toμn tham dù vμo sù ch©m biÕm x· héi, ë ®ã cã sù tinh vi, kh«n

khÐo vμ ®«i khi c¶ sù ®¾ng cay n÷a” [46, tr.39]. Nh÷ng ®iÒu nμy thÓ hiÖn rÊt râ trong

t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer vμ Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn. T¸c gi¶ chØ cÇn bæ xung thªm mét Ýt trÝ t−ëng t−îng kh«i hμi lªn

nh÷ng sù kiÖn th−êng nhËt vèn dÜ rÊt kÖch cìm vμ buån c−êi lμ ®· t¹o ra tiÕng c−êi

®Çy hiÖu qu¶. ThÕ nh−ng, «ng kh«ng ®¬n thuÇn chäc c−êi mμ chñ yÕu lμ kh¬i gîi

hay bμy tá mét th¸i ®é nhÊt ®Þnh ®èi víi c¸c sù kiÖn cuéc sèng Êy. Víi chñ nghÜa

hiÖn thùc cña Mark Twain, hμi h−íc kh«ng ph¶i lμ sù thæi phång èm yÕu sinh ra tõ

t−ëng t−îng, nã ph¶i ®−îc nÈy lªn tõ hiÖn thùc hay nãi chÝnh x¸c h¬n nã phãng ®¹i,

®Èy cao sù m©u thuÉn ®èi lËp gi÷a hiÖn thùc víi t−ëng t−îng. Vμ nãi nh− t¸c gi¶ le

Breton, tiÕng c−êi Êy cã thÓ lμm næ tung nh÷ng bong bãng xμ phßng, lμm x× h¬i mäi

kú väng, ®Ó cho nh÷ng ng−êi kh«ng cßn cã thÓ c¶i t¹o ®−îc n÷a khiªm tèn h¬n mét

chót” [46, tr.32]. §Þnh nghÜa cña Mark Twain vÒ ngμy lÔ t¹ ¬n cña ng−êi Mü lμ mét

vÝ dô cho kiÓu hμi h−íc nh− thÕ. ¤ng nãi ®ã lμ mét ngμy lÔ chøc n¨ng b¾t nguån tõ

92 d©n New England c¸ch ®©y ®· l©u l¾m råi, khi mμ hä - nh÷ng ng−êi da tr¾ng nhËn

thÊy r»ng hμng n¨m (kh«ng thÓ th−êng xuyªn h¬n n÷a) hä nªn tæ chøc ngμy lÔ t¹ ¬n

Chóa nÕu thμnh c«ng trong viÖc thanh trõ nh÷ng ng−êi hμng xãm cña m×nh, nh÷ng

ng−êi da ®á trong suèt m−êi hai th¸ng tr−íc ®ã thay v× bÞ nh÷ng ng−êi hμng xãm

nμy tiªu diÖt. Ngμy lÔ t¹ ¬n trë thμnh mét thãi quen dï r»ng viÖc thanh trõ lÉn nhau

gi÷a ng−êi da tr¾ng vμ da ®á ®· kh«ng cßn tån t¹i v× tÊt c¶ viÖc chÐm giÕt giê ®©y

®Òu n»m ë phÝa nh÷ng ng−êi cña Chóa. M−în ngμy lÔ t¹ ¬n (Thanks giving), mét lÔ

héi ®iÓn h×nh cña ng−êi Mü ®−îc tæ chøc vμo ngμy thø n¨m, tuÇn thø t−, th¸ng m−êi

mét hμng n¨m, b¾t nguån tõ phong tôc cña ng−êi Mü tiªn phong ë Massachusett

mõng mïa thu ho¹ch sau mét mïa ®«ng gi¸ rÐt, Mark Twain ®· phãng ®¹i sù ®èi lËp

gi÷a thùc tÕ ngμy héi sïng ®¹o chÝnh ®¸ng nμy víi mét ®èi t−îng kh¸c mμ «ng gi¸n

tiÕp ph¶n ¸nh vμ phª ph¸n. §ã lμ sù tμn ¸c vμ Ých kû cña ng−êi da tr¾ng ®èi víi

ng−êi da ®á. Th«ng qua mét mμn t−ëng t−îng vμ liªn t−ëng, Mark Twain biÕn ngμy

lÔ t¹ ¬n ®−îc mïa mμng béi thu thμnh ngμy lÔ t¹ ¬n chiÕn th¾ng ng−êi da ®á. Sù hμi

h−íc mØa mai cña Mark Twain v× thÕ cã kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh nh÷ng vÊn ®Ò nghiªm

tóc, thùc tÕ mét c¸ch ý nhÞ vμ ®Çy tinh thÇn phª ph¸n.

Nô c−êi cña Mark Twain cã kh¶ n¨ng biÕn ho¸ linh ho¹t, nã chiÕm lÜnh thÕ

giíi hiÖn thùc vμ ph¶n ¸nh tÊt c¶ nh÷ng g× tån t¹i ®èi nghÞch, t−¬ng ph¶n trong thÕ

giíi Êy. §èi víi chñ nghÜa m¸y mãc Mü thÕ kû XIX còng nh− x· héi tu©n gi¸o mª

muéi, l¹c hËu ë c¸c thÞ trÊn biªn giíi phÝa T©y th× ®ã lμ m¶nh ®Êt ®Çy rÉy sù t−¬ng

ph¶n gi÷a néi dung vμ h×nh thøc, gi÷a thùc tÕ vμ ¶o väng... Nãi réng ra ®ã lμ sù ®èi

nghÞch gi÷a n−íc Mü mong ®îi víi mét hiÖn thùc x· héi ®Çy bÊt tr¾c. Sù hμi h−íc

cña Mark Twain ®· h¹ bÖ tÊt c¶ nh÷ng g× lμ cao ®¹o gi¶ dèi vμ nãi nh− Bathktin “ nã

cã mét søc m¹nh tuyÖt ®èi kÐo ®èi t−îng l¹i gÇn, l«i cuèn ®èi t−îng vμo khu vùc

tiÕp xóc th©n mËt ®Õn th« b¹o, ë ®ã cã thÓ suång x· sê mã nã tõ kh¾p mäi phÝa, lËt

ngöa, lén tr¸i, nhßm ngã nã tõ d−íi vμ tõ trªn, ®Ëp vì vá bÒ ngoμi ®Ó nh×n vμo bªn

trong, hå nghi, ph©n tÝch, chia c¾t, bãc trÇn, mét c¸ch tù do” [1, tr.50].

§Ó t¹o nªn tiÕng c−êi, Mark Twain ®· sö dông linh ho¹t nhiÒu biÖn ph¸p nh−

t−¬ng ph¶n, nh¹i, nghÞch lý, kÕt thóc bÊt ngê, sö dông c¸c mÉu ®èi tho¹i, t×nh

huèng, ph¸t ng«n ®Çy sù mØa mai ch©m biÕm (irony). Cã mét ®iÒu thó vÞ lμ kÌm

93 theo sù ch©m biÕm ®ã, Mark Twain d−êng nh− lu«n mang mét bé mÆt l¹nh nh− tiÒn

(poker face), mét th¸i ®é phít tØnh, ®iÒm ®¹m vμ döng d−ng nh− kh«ng. §iÒu ®ã lμm

cho tiÕng c−êi cña ®éc gi¶ vì oμ khi hä ph¸t hiÖn ®ång thêi b¶n th©n sù t−¬ng ph¶n

cña ®èi t−îng trμo léng cïng víi sù t−¬ng ph¶n trong c¸ch biÓu hiÖn döng d−ng cña

t¸c gi¶. Mark Twain tõng tuyªn bè: nhμ v¨n hμi ph¶i gi¶ ®ß nghiªm trang tuyÖt ®èi.

Nh− thÕ hiÖu qu¶ nghÖ thuËt cña tiÕng c−êi cßn nh©n lªn gÊp béi. Cã mét nÐt duyªn

hμi ®Çy th«ng minh vμ dÝ dám cña Mark Twain lμ «ng lu«n biÕt duy tr× t×nh tr¹ng håi

hép ë ng−êi ®äc b»ng c¸ch ®Ó dμnh vμ dù tr÷ mét “lùc nÐn cña lß xo” tõ sù t−¬ng

ph¶n ®Ó tung ra nh÷ng dßng “qu¶ ®Êm ” thÝch hîp ®Çy bÊt ngê vμ thó vÞ. Nh÷ng qu¶

®Êm Êy kh«ng bao giê bu«ng tha c¸i xÊu xa, phi lý vμ v« ®¹o trong cuéc sèng x· héi

lóc bÊy giê.

3.2. BiÖn ph¸p t¹o tiÕng c−êi cña Mark Twain

3.2.1. T−¬ng ph¶n

T−¬ng ph¶n lμ biÖn ph¸p phæ biÕn ®−îc sö dông ®Ó g©y nªn nh÷ng t×nh huèng

buån c−êi, nh÷ng chi tiÕt ®èi lËp hoÆc “kh«ng ¨n nhËp” gi÷a néi dung vμ h×nh thøc,

gi÷a lêi nãi vμ viÖc thùc hiÖn, gi÷a lý t−ëng vμ thùc tÕ... Trong tiÓu thuyÕt cña Mark

Twain, ®Æc biÖt lμ t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer biÖn ph¸p t−¬ng

ph¶n ®−îc khai th¸c triÖt ®Ó ®Ó lμm bËt lªn tiÕng c−êi th©m thóy. Më ®Çu t¸c phÈm,

t¸c gi¶ ®· x©y dùng h×nh ¶nh ®Çy ®èi lËp gi÷a Tom vμ d× Polly, mét giμ, mét trÎ, mét

chÊt ph¸c, hiÒn lμnh vμ mét ranh m·nh, nghÞch ngîm. Tom lu«n lμ ®èi t−îng mμ d×

Polly xÐt nÐt, kiÓm tra, th¨m dß vμ ng−îc l¹i, chÝnh bμ còng lμ ®èi t−îng th−êng

xuyªn bÞ Tom trªu chäc. ThÕ lμ c¸c t×nh tiÕt dë khãc dë c−êi x¶y ra. Tom trèn häc ®i

b¬i nh−ng bao giê nã còng lanh ma th¸o cæ ¸o mμ d× Polly ®· may ra cho khái −ít

vμ sau ®ã lÊy kim chØ mang theo kh©u l¹i. Bμ d× ë nhμ nμo biÕt ®−îc trß th¸u c¸y ®ã

cña nã nªn hiÓn nhiªn xem cæ ¸o kh« lμ mét b»ng chøng ngo¹i ph¹m cho téi trèn

häc ®i b¬i. B¶n th©n d× Polly còng cã nhiÒu sù t−¬ng ph¶n sinh ra tõ sù ngé nhËn. Lμ

ng−êi “®Çu ãc ®¬n gi¶n, t©m hån méc m¹c nh−ng lóc nμo bμ còng tin r»ng m×nh cã

thiªn bÈm vÒ tμi ngo¹i giao, biÕt c¸ch ®i s©u vμo tõng ngâ ng¸ch t©m hån mäi ng−êi

®Ó kh¸m ph¸ ra nh÷ng ®iÒu bÝ Èn vμ ¸m muéi” [22, tr.10]. Thùc tÕ th× bμ lu«n bÞ

th»ng ch¸u “n¾m thãp” vμ “®i guèc trong bông” mμ kh«ng hÒ hay biÕt, bÞ nã hãa

94 gi¶i vμ bÎ g·y ®ßn trõng ph¹t ngay tr−íc mÆt mμ kh«ng lμm g× ®−îc. NhÑ d¹ vμ c¶

tin, thËt thμ vμ méc m¹c, bμ d× cña Tom cßn dÔ dμng trë thμnh n¹n nh©n cña c¸c t¹p

chÝ lang b¨m. Bμ thu thËp vμ trang bÞ nh÷ng thø thuèc “chÕt ng−êi” ®Ó ®i kh¾p ®ã

®©y ch÷a bÖnh. “Nãi mét c¸ch v¨n hoa cã h×nh ¶nh lμ bμ mang c¶ ®Þa ngôc ®i theo

m×nh” [22, tr.127] nh−ng tuyÖt ®èi kh«ng bao giê bμ nghi ngê m×nh lμ hiÖn th©n cña

dÇu cao Gilead - thø dÇu thÇn diÖu trong Kinh th¸nh. X©y dùng t×nh tiÕt ®èi lËp gi÷a

thùc tÕ vμ ngé nhËn, gi÷a néi dung vμ h×nh thøc nh− vËy, Mark Twain kh«ng chØ t¹o

ra tiÕng c−êi ch©m biÕm mμ cßn phª ph¸n x· héi l¹c hËu víi nh÷ng con ng−êi dèt

n¸t kÐm hiÓu biÕt dÔ dμng trë thμnh n¹n nhËn cña ph−êng ®Óu c¸ng, còng nh− biÕn

ng−êi kh¸c trë thμnh n¹n nh©n sù ngu dèt cña m×nh. Ch¼ng nh÷ng phª ph¸n kÎ nhÑ

d¹, Êu trÜ Mark Twain cßn lu«n cè t×nh x©y dùng h×nh ¶nh nh÷ng ng−êi cã häc thøc,

cã ®Þa vÞ x· héi trong d¸ng vÎ kÖch cìm vμ t−¬ng ph¶n cña nã. ¤ng hiÖu tr−ëng cña

tr−êng häc ngμy chñ nhËt th× lu«n “cÇm mét cuèn kinh trªn tay nh− mét nghi thøc

b¾t buéc” [22, tr.107] khi ph¸t biÓu mÆc dï lμ cuèn kinh Êy ch¼ng bao giê ®−îc khæ

chñ cña nã dïng ®Õn. ChiÕc cæ ¸o cña thÇy ®−îc “hå thËt cøng, mÐp trªn cao gÇn

®Õn tai, hai c¸i ®u«i nhän uèn cong ra phÝa tr−íc dμi ®Õn gÇn khãe miÖng” [22,

tr.148] lμm thμnh mét “vμnh mãng ngùa” buéc thÇy ph¶i lu«n nh×n th¼ng ra phÝa

tr−íc, cßn muèn quay sang bªn nμo th× ph¶i xoay c¶ ng−êi sang bªn ®ã. “Trong mét

h×nh thøc nh− thÕ, «ng hiÖu tr−ëng næi lªn víi mét d¸ng ®iÖu ®øng ®¾n, tÊm lßng

ch©n thμnh, trung thùc” kh¸c h¼n víi ngμy th−êng. TiÕng c−êi cña Mark Twain chÜa

vμo lèi träng h×nh thøc vμ sù ph« tr−¬ng cña thÇy gi¸o - c¸i mμ nh− mét ch©n lý nã

b¸o hiÖu mét sù rçng tuÕch vÒ néi dung. Cßn g× ®¸ng buån c−êi h¬n khi quÇn ¸o,

d¸ng vÎ bªn ngoμi lμm nªn nh©n c¸ch con ng−êi chø kh«ng ph¶i lμ t©m hån bªn

trong. Trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer, thÇy gi¸o lμ ®èi t−îng bÞ t¸c

gi¶ ch©m biÕm nhiÒu nhÊt v× h¬n ai hÕt hä hiÖn th©n vμ ®¹i diÖn cho nh÷ng g× t−¬ng

ph¶n vμ nghÞch lý nhÊt. ThÇy gi¸o th× lóc nμo còng ë trªn ng«i cao cña líp häc, uy

nghi, oai vÖ lμ thÕ nh−ng thÇy lu«n r×nh mß, canh chõng vμ cã c¬ héi lμ b¹t tai, ®¸nh

®ßn nh÷ng häc trß ngç nghÞch nh− Tom. V× c¸i roi, c¸i th−íc kÎ cña thÇy Ýt khi nμo

chÞu n»m yªn nªn thÇy hiÖn th©n cho “hung thÇn” vμ “cai ngôc” nhiÒu h¬n lμ ng−êi

truyÒn thô kiÕn thøc, ®¹o lý cho häc sinh. Sù ®¹o ®øc, mùc th−íc vμ m« ph¹m cña

95 ng−êi thÇy bÞ ®¸nh tuét vμ “lén tr¸i” kh«ng th−¬ng tiÕc khi Mark Twain ®Ó cho thÇy

tham gia vμo nh÷ng thãi xÊu cña häc sinh: ngñ gËt vμ Èu ®¶. “ThÇy gi¸o, ngù trªn

mét chiÕc ghÕ bμnh to t−íng ®ang ngñ gμ ngñ gËt v× tiÕng häc bμi ®Òu ®Òu cña lò trÎ

dç dμnh” [22, tr.87] hay “trªn bÖ cao, thÇy gi¸o ngåi gËt gËt, kh«ng khÝ thËt lμ buån

ngñ v× tiÕng häc bμi r× rÇm” [22, tr.203]. Ch¼ng cßn phÐp t¾c vμ trËt tù g× n÷a khi trß

®¸nh nhau mμ thÇy còng “quyÕt ®Þnh ®ãng gãp mét chót b¶n s¾c riªng cña m×nh”

[22, tr.86] vμ c¸i b¶n s¾c riªng Êy kÐo thÇy xuèng ngang hμng víi lò häc trß tinh

nghÞch nh− Joe vμ Tom. Trong ®¸m bôi vμ sù nhèn nh¸o cña cuéc Èu ®¶, h×nh ¶nh

thÇy hiÖn lªn thËt lè bÞch vμ kÖch cìm. Ng«i cao cña thÇy vμ vÞ trÝ mμ thÇy hiÖn diÖn

trong lßng lò trÎ còng t−¬ng ph¶n th¶m h¹i. Chóng chØ sî mμ kh«ng nÓ thÇy. Ngμy

®au khæ vμ chÞu ®ùng ®ßn roi, ®ªm vÒ chóng tr»n träc vμ nghÜ kª ho¹ch tr¶ ®òa. C¬

héi ®Õn khi nh©n lóc thÇy ngñ tr−a, chóng quÐt nhò lªn c¸i ®Çu hãi cña thÇy råi ®îi

®Õn khi thÇy ®ang vÏ b¶n ®å trªn b¶ng th× chóng th¶ mét con mÌo bÞ trãi mâm

xuèng qu¾p lÊy bé tãc gi¶ cña thÇy kÐo lªn g¸c xÐp. Tr−íc ®«ng ®¶o häc sinh, phô

huynh, d¸ng vÎ oai nghiªm cao ®¹o cña thÇy bÞ h¹ bÖ nghiªm träng, thay vμo ®ã lμ

h×nh ¶nh mét chμng hÒ ®Çy t−¬ng ph¶n vμ lè bÞch. Ngßi bót trμo léng cña Mark

Twain ®· ®¶o lén, ®èi lËp vμ nghÞch lý hãa tÊt c¶ c¸c mèi quan hÖ, vÞ trÝ, trËt tù, cña

thÇy vμ trß trong tr−êng häc khiÕn chóng trë nªn buån c−êi vμ kÖch cìm h¬n bao

giê hÕt. ThÕ nh−ng tiÕng c−êi Êy cña t¸c gi¶ kh«ng tr¸nh khái næi ngËm ngïi, xãt

xa. Nh÷ng ®iÒu phi lý trong cuéc sèng, trong m«i tr−êng gi¸o dôc cña n−íc Mü thêi

bÊy giê l¹i lμ nh÷ng ®iÒu phæ biÕn.

Cã mét sù t−¬ng ph¶n mμ Mark Twain nh¾c ®i nh¾c l¹i nhiÒu nhÊt trong t¸c

phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer lμ sù t−¬ng ph¶n gi÷a thÕ giíi ng−êi

lín vμ trÎ em. Ng−êi lín lu«n lu«n ¸p ®Æt c¸c quy t¾c, chuÈn mùc vμ gi¸o lý ®¹o ®øc

cña hä lªn trÎ em trong khi t©m hån cña trÎ th× lu«n khao kh¸t tù do bay nh¶y hay

lμm theo ý m×nh thÝch. Ng−êi lín th× thùc dông, h¸m danh vμ ®am mª vËt chÊt trong

khi trÎ em lu«n coi khinh tÊt c¶ nh÷ng thø ®ã vμ xem chóng kh«ng ®¸ng gi¸ b»ng

nh÷ng trß tiªu khiÓn hay ®å ch¬i cña m×nh. Cña c¶i mμ ng−êi lín ®am mª chØ cã thÓ

lμ ®«la hay vμng b¹c cßn cña c¶i cña Tom lμ hßn bi, m¶nh ve chai, mÉu phÊn, nót

thñy tinh, con nßng näc, mÌo chÕt, c¸n dao, vßng ®eo cæ chã... NÕu ng−êi lín lïng

96 sôc, bíi tung tõng “ng«i nhμ ma” ®Ó kiÕm vμng, ®Ó t×m sù giμu cã vμ ®æi ®êi th× ®èi

víi nh÷ng ®øa trÎ nh− Tom vμ Huck “giμu cã kh«ng ph¶i lμ c¸i ®¸ng ®Ó t¸n d−¬ng

ca tông”, nã chØ sinh rÇy rμ vμ sù buån ch¸n ®Õn chÕt. Sù ®æi ®êi mμ Huck nhËn

®−îc khi sèng trong x· héi v¨n minh cña ng−êi lín ch¼ng qua chØ lμ nh÷ng khæ ®au

vμ mÊt tù do mμ x· héi Êy “l«i xÒnh xÖch” vμ nÐm nã vμo. Vμ nÕu «ng quan tßa

Thatcher “hy väng r»ng mét ngμy kia, Tom sÏ trë thμnh mét luËt gia lín hay mét

chiÕn sÜ vÜ ®¹i” [22, tr.323] th× ®èi víi Tom “lμm tæng thèng Hoa Kú suèt ®êi còng

kh«ng thÓ nμo b»ng chØ mét n¨m th«i, ®−îc lμm t−íng c−íp trong rõng Sherwood”

[22, tr.98].

B»ng thñ ph¸p t−¬ng ph¶n vμ ®èi lËp, Mark Twain ®· chØ ra nh÷ng mÆt tr¸i,

mÆt xÊu xa, phi lý vμ v« ®¹o ®ang tån t¹i phæ biÕn vμ cã thùc trong ®êi sèng x· héi

Mü lóc bÊy giê. ë ®ã, c¸i thùc chÊt vμ gi¶ t¹o còng nh− c¸i néi dung vμ h×nh thøc

kh«ng ngõng soi räi vμo nhau ®Ó lμm lé râ ch©n t−íng vμ b¶n chÊt cña sù viÖc. Cã

mét ®iÒu thó vÞ lμ Mark Twain lu«n ®Æt c¸i néi dung thùc chÊt cña sù viÖc trong sù

t−¬ng ph¶n vμ vËn ®éng ngÇm víi h×nh thøc gi¶ t¹o bªn ngoμi. Nã cã t¸c dông lμm

cho tiÕng c−êi cña t¸c gi¶ thªm th©m thóy vμ s©u cay khi phª ph¸n vμ ch©m biÕm

nh÷ng thãi xÊu cña x· héi.

Kh«ng riªng g× tr−êng häc chñ nhËt vμ thÇy gi¸o, t«n gi¸o vμ nhμ thê còng lμ

®èi t−îng mμ Mark Twain ch©m biÕm, ®¶ kÝch nhiÒu nhÊt khi x©y dùng nh÷ng h×nh

¶nh ®èi lËp, t−¬ng ph¶n vÒ chóng. Nh×n vÎ bÒ ngoμi, nhμ thê lμ chèn linh nghiªm, lμ

n¬i c¸c gi¸o h÷u quÇn lμ ¸o l−ît, ¨n mÆc chØnh tÒ ®Õn dù lÔ, cÇu kinh, nghe gi¶ng

®¹o song thùc tÕ bªn trong l¹i hoμn toμn t−¬ng ph¶n. Kh«ng thÓ chÞu ®ùng ®−îc

nh÷ng lý lÏ ®Òu ®Òu vμ ch¸n ng¾t cña môc s−, nhiÒu c¸i ®Çu ®· gËt gμ buån ngñ, “hä

cã biÕt ®©u r»ng nh÷ng lý lÏ ®ã ®· ph¶i mua b»ng löa nhiÖt t×nh v« h¹n vμ nã ®· thu

hÑp khèi thÝnh gi¶ cña vÞ ®· ®−îc Chóa chän tr−íc nμy l¹i thμnh mét nhãm nhá ®Õn

nçi khã xøng ®¸ng ®−îc cøu vít” [22, tr.61]. H¬n thÕ n÷a, kh«ng gian uy nghiªm

cña nhμ thê cïng víi giäng ®äc trang träng trong buæi lÔ cÇu kinh hoμn toμn t−¬ng

ph¶n víi tiÕng chã sña ¨ng ¼ng, víi c¶nh gi¸o h÷u cã mÆt trong nhμ thê “®á mÆt vμ

nghÑn thë v× nhÞn c−êi”. Sù t−¬ng ph¶n ®−îc ®Èy lªn cao trμo khi lêi gi¶ng cña môc

s− còng nh− “nh÷ng t×nh c¶m thiªng liªng nhÊt” ®−îc ®¸p tr¶ b»ng “nh÷ng nô c−êi

97 kÝn ®¸o giÊu sau ghÕ, cø y nh− vÞ môc s− téi nghiÖp kia ®· trãt nãi ra mét c©u g×

kh«i hμi hiÕm cã” [22, tr.64]. TiÕng c−êi cña Mark Twain thËt th©m thóy khi ®Ó buæi

cÇu kinh cho con ng−êi biÕn thμnh buæi cÇu kinh cho mét chó ruåi v× nhê cã sù cÇu

kinh ®ã mμ con ruåi cã thÓ “ung dung b×nh tÜnh xoa ch©n, «m ®Çu” trong mét kh«ng

gian “tuyÖt ®èi an toμn” [22, tr.61] bÊt chÊp sù “khã chÞu, ngøa ng¸y ch©n tay” cña

Tom. Trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, tinh thÇn phª ph¸n vμ

ch©m biÕm nhμ thê b»ng thñ ph¸p t−¬ng ph¶n l¹i ®−îc tiÕp tôc t¸i hiÖn: “nÕu c¸c

b¹n ®Ó ý sÏ thÊy, cã nhiÒu ng−êi chØ khi nμo kh«ng thÓ ®i nhμ thê ®−îc th× míi

kh«ng ®i th«i chø lîn th× kh¸c” [21, tr.185] v× nhμ thê cã sμn gç m¸t mÎ, cao r¸o lμ

n¬i l¬n rÊt thÝch. B»ng nh÷ng c©u nãi, nh÷ng t×nh tiÕt t−ëng nh− nh©n tiÖn, t×nh cê

Mark Twain ®· h¹ bÖ tÊt c¶ nh÷ng g× lμ t«n nghiªm, trang träng trong d¸ng vÎ t−¬ng

ph¶n, trμo léng cña nã kh«ng chót kiªng nÓ hay sî sÖt.

Trong t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer còng nh− t¸c phÈm

Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, sù t−¬ng ph¶n vÒ quan niÖm t«n gi¸o

gi÷a ng−êi lín vμ trÎ em ®−îc thÓ hiÖn ®Çy hμi h−íc. Sau khi Tom hoμn thμnh nhiÖm

vô quÐt hμng rμo, ®Ó th−ëng c«ng, d× Polly chän mét qu¶ t¸o ngon nhÊt ®−a cho nã,

“kh«ng quªn kÌm theo mét bμi gi¶ng vÒ sù chiªu ®·i tù th©n nã sÏ ®Õn khi cã sù cè

g¾ng cña ®¹o ®øc”. Trong khi bμ d× ®ang say s−a kÕt luËn b»ng mét lêi hoa mü rÊt

®¾t rót ra tõ Kinh th¸nh th× Tom ®· kÞp thêi nhãn trém mét c¸i b¸nh r¸n. ë ®©y ta

thÊy cã sù t−¬ng ph¶n vμ ®èi lËp gi÷a lêi nãi vμ viÖc lμm, gi÷a lý thuyÕt vμ thùc tÕ.

Trong m¾t Tom, nh÷ng lêi “hoa mü”, nh÷ng lý thuyÕt gi¸o ®iÒu ch¼ng cã ý nghÜa g×

r¸o, hμnh ®éng “nhãn trém mét c¸i b¸nh” khiÕn cho lêi gi¶ng vÒ ®¹o ®øc cña d× trë

nªn lè bÞch vμ buån c−êi. §¹o ®øc trong Kinh th¸nh lμ thø quy t¾c rÌn giòa, tiÕt chÕ

c¶m xóc cña con ng−êi. Nã ®èi lËp víi b¶n tÝnh yªu tù do, ghÐt gß bã cña trÎ em nªn

ch¼ng ®øa nμo muèn tù gi¸c, tù nguyÖn v©ng lêi. H¬n thÕ n÷a, nh÷ng lîi léc vμ ®Æc

©n tinh thÇn mμ thÕ giíi cña Chóa høa hÑn ban ph¸t cho con ng−êi hoμn toμn m¬ hå,

trõu t−îng, thËm chÝ lμ lõa bÞp, gi¶ dèi ®èi víi ®Çu ãc ng©y th¬, thùc tÕ cña trÎ. Qua

lêi t©m sù cña Huck, th¸i ®é bÊt cÇn cña chóng ®èi víi thÕ giíi Êy lμ hoμn toμn râ

rμng: “C« Êy b¶o ®i ®Õn chç ®ã th× ng−êi ta suèt ngμy chØ cã viÖc nhën nh¬ ®μn h¸t

th«i. T«i còng ch¼ng thiÕt c¸i ®ã n÷a... T«i hái c« Êy r»ng xem chõng th»ng Tom cã

98 thÓ ®i ®Õn chç tèt ®Ñp Êy kh«ng, c« Êy b¶o xÐt kü ra th× kh«ng ®−îc. Nghe nãi vËy

t«i thÝch qu¸, vμ t«i cø muèn r»ng hai ®øa cïng sèng víi nhau, ®õng ®øa nμo ®i ®©u

c¶” [21, tr.18-19]. ThÕ lμ ®· râ. Trong khi ng−êi lín lu«n muèn “¨n ë thÕ nμo ®Ó

®−îc ®i ®Õn chç tèt ®Ñp” th× trÎ con xem ®ã lμ mét ®iÒu phï phiÕm, v« Ých v× t©m

hån ch©n chÊt méc m¹c cña chóng ®ßi hái kh«ng ph¶i ®iÒu g× cao xa ë m·i ®©u,

kh«ng ph¶i ®iÒu g× cÇn lao t©m khæ tø míi cã ®−îc; chóng cÇn mét cuéc sèng tù do,

tho¶i m¸i. §ã chÝnh lμ c¸i h¹nh phóc tr−íc m¾t, b×nh th−êng vμ thùc tån mμ chóng

cã thÓ h−ëng thô, “sê mã” ®−îc. Trªn tinh thÇn ®ã, xoay quanh vÊn ®Ò c¸i lîi thËt -

lîi gi¶, quanh “léc vËt chÊt” vμ “léc tinh thÇn” trong c©u truyÖn Huck vμ Jim, Mark

Twain ®· ch©m biÕm s©u cay b¶n chÊt bãc lét ®Çy gian tham cña thÕ lùc nhμ thê.

Nh÷ng luËn ®iÖu mμ nã ®−a ra ®Ó mª hoÆc lßng tin cña tÝn h÷u gi¸o d©n, ®Æc biÖt lμ

nh÷ng n« lÖ da ®en ngu dèt vμ nghÌo khæ thùc chÊt lμ nh÷ng trß mÞ d©n, lõa bÞp

kh«ng h¬n kh«ng kÐm: “KÎ nμo bá tiÒn vμo c¸i thïng nμy cho Chóa sÏ ®−îc Chóa

ban l¹i gÊp tr¨m lÇn”. ThÕ ®Êy! Nhμ thê nhËn tiÒn thËt ®Ó ban l¹i cho con chiªn cña

m×nh kh«ng c¸i g× kh¸c ngoμi mét lêi høa ch¼ng biÕt bao giê thμnh hiÖn thùc.

3.2.2. BiÖn ph¸p nh¹i

Nh¹i lμ lèi v¨n ch©m biÕm dïng sù b¾t ch−íc lμm ph−¬ng tiÖn chñ yÕu ®Ó chÕ

giÔu hoÆc g©y c−êi. Trong t¸c phÈm cña Mark Twain, ta b¾t gÆp rÊt nhiÒu yÕu tè

giÔu nh¹i mμ ë ®ã ®èi t−îng b¾t ch−íc vμ bÞ b¾t ch−íc soi räi vμo nhau ®Ó lμm nªn

nh÷ng trμng c−êi trμo léng nhiÒu ©m thanh vμ bÌ ®iÖu. Còng cã lóc sù giÔu nh¹i l¹i

n»m ë phÐp ®èi s¸nh ngÇm mμ mét mÆt cña nã ®· bÞ Èn ®i. Gi¶i m· Èn sè ®ã dùa

trªn nguyªn t¾c t−¬ng ®ång cña phÐp nh¹i lμ c¬ së ®Ó t¹o nªn tiÕng c−êi s©u s¾c vμ

th©m thóy.

Trong líp häc ngμy chñ nhËt, Tom lanh ma ®em nh÷ng mãn ®å ch¬i mμ nã thu

®−îc tõ viÖc “cho thuª” quÐt hμng rμo ®Ó ®æi lÊy nh÷ng tÊm phiÕu xanh, ®á, vμng.

B»ng m−u mÑo ®ã, c¸i m−u mÑo mμ ®¸m n¹n nh©n cña Tom cay ®¾ng nhËn ra ®ã lμ

trß ®¹i bÞp cña “mét con r¾n ®éc giÊu m×nh trong ®¸m cá xanh”, Tom ®· b−íc ch©n

lªn bôc nhËn phÇn th−ëng trong sù “vinh quang chãi läi” mμ nã ao −íc tõ l©u. “Tom

®−îc n©ng lªn ngåi ngang hμng víi vÞ quan tßa vμ vÞ kh¸ch ®· ®−îc Chóa chän kia

(...). Qu¶ thùc, nçi cho¸ng v¸ng nμy lμm bμng hoμng hÕt th¶y tËp thÓ gi¸o viªn. Sù

99 xóc ®éng cμng m¹nh khi tin nμy n©ng nh©n vËt míi lªn ®Õn tÇm cao cña vÞ quan tßa,

vμ kh«ng ph¶i lμ mét, mμ lμ hai con ng−êi kú diÖu ®Ó c¶ tr−êng häc chiªm ng−ìng”

[22, tr.53]. Ch¼ng ph¶i ngÉu nhiªn mμ Mark Twain ®· miªu t¶ qu¸ tr×nh “tiÕn th©n”

®Çy biÓn lËn còng nh− con ®−êng “mua danh” ®Çy thñ ®o¹n gian dèi cña Tom tr−íc

®ã råi ®Æt nh©n vËt nμy ngang hμng víi vÞ trÝ cña quan tßa. Trong c¸i nh×n ®èi s¸nh,

sù t−¬ng ®ång vÒ ®Þa vÞ vμ tÇm cao cña “hai con ng−êi kú diÖu” nμy cho phÐp ta suy

luËn ra con ®−êng tiÕn th©n cña nh©n vËt cßn l¹i lμ quan tßa; nÕu Tom “mua danh

b¸n t−íc” ®Ó ngoi lªn ®Þa vÞ mμ nã ®ang cã th× vÞ quan tßa kia còng thÕ th«i. ë ®©y,

sù giÔu nh¹i ®−îc thÓ hiÖn rÊt tinh vi, th©m thóy. T¸c gi¶ lÊy c¸i h− danh cña Tom

®Ó nh×n l¹i c¸i h− danh cña quan tßa vμ khi Tom ®−îc n©ng lªn tÇm cao th× ®ã còng

chÝnh lμ lóc quan tßa bÞ h¹ bÖ.

BiÖn ph¸p nh¹i tiÕp tôc ®−îc sö dông vμ ph¸t huy khi Mark Twain ®Ó cho mét

cËu häc sinh bÐ tÝ tÑo lªn thùc hiÖn phÇn thi hïng biÖn cña nã. B»ng mét vÎ bÏn lÏn,

rôt rÌ vμ b»ng mét giäng ®äc nh− häc thuéc lßng, nã ph¸t biÓu: “ch¾c quý vÞ khã mμ

tin ®−îc mét ®øa bÐ nhá tuæi nh− ch¸u mμ d¸m nãi tr−íc mét ®¸m ®«ng c«ng chóng

trªn s©n khÊu nh− thÕ nμy” [44, tr.377]. §¸ng buån c−êi h¬n, giäng ®äc thuéc lßng

Êy l¹i ®i kÌm víi nh÷ng ®iÖu bé co giËt vÊt v¶ vμ chÝnh x¸c nh− mét c¸i m¸y. Râ

rμng ®©y lμ hμnh ®éng nh¹i l¹i phong c¸ch vμ ®éng t¸c cña ng−êi lín nh−ng sù b¾t

ch−íc Êy hoμn toμn kh«ng phï hîp víi mét ®øa trÎ. Nã trë nªn cøng nh¾c, m¸y mãc

vμ gi¶ t¹o ®Õn buån c−êi. TiÕp theo lμ mμn tr×nh diÔn cña Tom. Nã b−íc lªn s©n

khÊu víi mét vÎ tù tin ®Çy kiªu ng¹o, hïng dòng lao vμo bμi diÔn v¨n tr¸c tuyÖt cã

nhan ®Ò “H·y cho t«i tù do hay lμ c¸i chÕt” víi ®iÖu bé khoa ch©n móa tay ®iªn

cuång vμ m·nh liÖt. ThÕ nh−ng ®−îc nöa chõng th× Tom ngõng bÆt. Ch©n rung cæ

nghÑn, sù sî h·i vμ run rÈy bña v©y lÊy nã. ThÕ lμ ®éng th¸i hïng hæ tr−íc ®ã cμng

t−¬ng ph¶n víi vÎ mÆt ®øng ®ùc ra v× kh«ng nhí bμi, Tom nhËn ®−îc sù c¶m th«ng

cña c¶ héi tr−êng nh−ng sù im lÆng khuyÕn khÝch, chê ®îi cña hä cßn “tÖ h¬n c¶ sù

c¶m th«ng”. Còng gièng nh− th»ng bÐ lªn biÓu diÔn ®Çu tiªn, nh÷ng g× Tom thÓ hiÖn

®Òu m¸y mãc, c−êng ®iÖu. Nã nh¹i l¹i hμnh ®éng cña ng−êi lín nh−ng chØ chó träng

vμo c¸ch thøc, cö chØ h¬n lμ néi dung. ChÝnh ®iÒu ®ã ®· biÕn nh÷ng ®øa trÎ nh− Tom

trë thμnh “con vÑt” hay “chó khØ” trong lóc thi cö kh«ng h¬n kh«ng kÐm. Sù giÔu

100 nh¹i do ®ã trë thμnh tiÕng c−êi ch©m biÕm lèi gi¸o dôc träng h×nh thøc cña nhμ

tr−êng, c¸i sÏ lμm thui chét sù s¸ng t¹o còng nh− tÝnh thμnh thùc, ng©y th¬ cña trÎ

nhá. ThËt buån c−êi khi ë ®é tuæi ch−a tr−ëng thμnh cña chóng, nhμ tr−êng víi lèi

häc gi¸o ®iÒu, kinh viÖn ®· nhåi nhÐt nh÷ng kiÕn thøc “®¹i b¸c”, “®ao to bóa lín”

nh− “ThËp tù chinh” (Crusade), Dream land (§Êt høa) hay “The advantages of

culture” (Nh÷ng lîi thÕ vÒ v¨n hãa)... vμo nh÷ng ®Çu ãc non nít, ch¶ tr¸ch sao

chóng kh«ng thÓ hiÓu vμ lμm chñ nh÷ng bμi diÔn thuyÕt cña m×nh. Mark Twain ngao

ng¸n phª ph¸n tÝnh kh«ng thμnh thùc cña nh÷ng bμi hïng biÖn ®Çy vÎ hμo nho¸ng

bÒ ngoμi nμy, ngao ng¸n thõa nhËn sù thÊt b¹i trong kh¶ n¨ng tÈy chay kiÓu häc Êy

tõ nÒn gi¸o dôc n−íc nhμ kh«ng chØ ë hiÖn t¹i mμ cßn cã thÓ kÐo dμi ®Õn t−¬ng lai.

TrÎ em nh¹i ng−êi lín, ®èi víi tiÕng c−êi cña Mark Twain thÕ vÉn ch−a ®ñ sù

kiÖn toμn. ¤ng cßn hμi h−íc ®Ó cho thÇy gi¸o nh¹i l¹i häc sinh. Sau mμn thi hïng

biÖn, thÇy gi¸o quay lªn b¶ng vÏ b¶n ®å n−íc Mü ®Ó tiÕp tôc kiÓm tra kiÕn thøc ®Þa

lý cña häc sinh. ThÕ nh−ng tr−íc ®«ng ®¶o phô huynh vμ c¸c vÞ quan kh¸ch ®Õn dù,

thÇy còng lóng tóng kh«ng kh¸c g× trß. Bμn tay run rÈy ®−a nh÷ng nÐt vÏ mÐo mã ®·

khiÕn cho kh¸n gi¶ ë d−íi lao xao, nhÞn c−êi. ThÇy lÈy bÈy b«i xãa vμ cè g¾ng vÏ l¹i

cho thËt ®Ñp. §iÒu ®ã cμng lμm cho bøc h×nh tåi tÖ thªm. TiÕng c−êi bªn d−íi cμng

ån μo h¬n... Ngßi bót cña Mark Twain ®· biÕn thÇy gi¸o thμnh mét kÎ còng lóng ta

lóng tóng khi ®øng tr−íc b¶ng gièng nh− häc trß. Sù giÔu nh¹i Êy cho thÊy thÇy

ch¼ng nh÷ng kÐm vÒ ®¹o ®øc mμ cßn yÕu vÒ chuyªn m«n. Häc trß kh«ng thuéc bμi

hay ph¹m ph¶i mét lçi nhá thÇy s½n sμng cho roi vät. VËy mμ, mØa mai thay, khi

thÇy “sa c¬” trªn bôc gi¶ng ai sÏ lμ ng−êi quë ph¹t thÇy. TiÕng c−êi ch©m biÕm cña

Mark Twain d−êng nh− lμ thø vò khÝ lîi h¹i duy nhÊt cã kh¶ n¨ng h¹ bÖ vμ tè c¸o

nh÷ng ng−êi thÇy nh− thÕ.

ThÕ giíi trÎ th¬ cña Tom, Huck lu«n dÞ øng víi nhμ tr−êng hμ kh¾c vμ kiÓu

gi¸o dôc v« lèi. Chóng t×m sù gi¶i trÝ vμ niÒm vui trong c¸c trß ch¬i cña m×nh. ë gãc

®é nμy, ta b¾t gÆp sù b¾t ch−íc s¸ch vë vμ c¸c c©u truyÖn phiªu l−u hiÖp sÜ, t−íng

c−íp cña trÎ th¬. Tom lu«n miÖng b¾t ®¸m b¹n ph¶i lμm ®óng theo nh÷ng g× s¸ch

nãi: “... Chóng m×nh nhÊt ®Þnh ph¶i lμm nh− thÕ. Tao ®· b¶o r»ng trong s¸ch nãi nh−

thÕ mμ l¹i! Chóng mμy ®Þnh lμm kh¸c víi nh÷ng ®iÒu nãi trong s¸ch μ?” [21, tr.28].

101 Tuy hay b¾t ch−íc y nguyªn s¸ch vë, song kh«ng ph¶i lóc nμo chóng còng hiÓu hÕt

ng«n ng÷ diÔn ®¹t ë trong ®ã. TiÕng c−êi n¶y sinh khi mét mÆt chóng gi¶i thÝch

nh÷ng tõ ng÷ khã hiÓu theo quan ®iÓm vμ kinh nghiÖm riªng cña m×nh, mÆt kh¸c l¹i

thÊy nã hÕt søc v« lý víi thùc tÕ cuéc sèng: “sao kh«ng cã ng−êi nμo cÇm c¸i gËy

mμ chuéc ngay cho hä mét c¸i khi míi b¾t hä vÒ” [21, tr.29]. ThÕ nh−ng niÒm tin

tuyÖt ®èi vμo s¸ch vë buéc chóng ph¶i chÊp nhËn c¶ ®iÒu mμ chóng cho lμ v« lý vμ

®i ®Õn sù thèng nhÊt “chóng m×nh chØ cã viÖc lμm nh− thÕ vμ chuéc hä theo ®óng

quy c¸ch nh− vËy th«i” [21, tr.29]. Mark Twain c−êi vμo sù b¾t ch−íc m¸y mãc vμ

c¸ch hiÓu rËp khu«n cña bän trÎ song kh¸c víi nh÷ng tiÕng c−êi tr−íc, nô c−êi ë ®©y

hãm hØnh, nhÑ nhμng vμ nh©n ¸i. Nh÷ng c¸i tªn “Tom Sawyer - kÎ phôc thï ¸o ®en

vïng T©y Ban Nha, Huck Finn - Bμn tay ®á, Joe Harper - næi khñng khiÕp cña biÓn

c¶”, nh÷ng mËt hiÖu rïng rîn “M¸u!” ®Òu ®−îc b¾t ch−íc vμ c¾t ghÐp tõ truyÖn hiÖp

sÜ. Tuy say mª víi trß ch¬i phiªu l−u trªn ®¶o, c¸c g· “t−íng c−íp” nμy vÉn chØ lμ

nh÷ng ®øa trÎ mau “nhí nhμ”, ¨n n¨n cÇu kinh tr−íc khi ngñ vμ “n−íc m¾t l−ng

trßng” v× nhí mÑ. Nh¹i truyÖn hiÖp sÜ Don Quixote víi nh÷ng mμn tÊn c«ng vμo

®oμn ng−êi ch¨n cõu vμ xe chë rau ra chî, Tom vμ lò b¹n cßn nh¹i c¶ thÇn tho¹i ¶

rËp víi chuyÖn chiÕc nhÉn cã phÐp mμu vμ c©y ®Ìn chøa c¸c vÞ hung thÇn. Qua lêi

kÓ cña Huck “T«i ®i kiÕm mét c¸i ®Ìn b»ng thiÕt ®· cò vμ mét c¸i nhÉn b»ng s¾t,

®em ra ngoμi rõng, lÊy tay cä x¸t, cä x¸t m·i ®Õn to¸t c¶ må h«i, trong bông ®· tÝnh

s½n sÏ x©y mét tßa l©u ®μi vμ b¸n ®i” [21, tr.38], ta thÊy sù b¾t ch−íc ®· mang tÝnh

tuyÖt ®èi vμ v× tuyÖt ®èi nªn cã sù sôp ®æ lßng tin cña ng−êi ch¬i bëi sù t−¬ng ph¶n

gi÷a c¸i h− ¶o cña s¸ch vë vμ c¸i thùc tÕ cña cuéc ®êi. ë ®©y viÖc nh¹i s¸ch vë hay

nh¹i trß ch¬i phiªu l−u cña t¸c gi¶ kh«ng nh»m chÕ giÔu lò trÎ còng nh− néi dung

s¸ch vë mμ chóng b¾t ch−íc. C¸i ®¸ng lªn ¸n ë ®©y chÝnh lμ cuéc sèng gß bã, quy

t¾c cña x· héi, lμ nguyªn nh©n khiÕn trÎ con ph¶i t×m ®Õn niÒm vui ë nh÷ng c©u

truyÖn cña qu¸ khø. Cho nªn, xÐt cho cïng, tiÕng c−êi cña Mark Twain ë nh÷ng t×nh

huèng nμy lμ lÊy ¶o ®Ó nh¹i thùc, lÊy c¸i kh«ng cã vμ kh«ng thÓ x¶y ra trong cuéc

sèng hiÖn t¹i (mμ chØ cã thÓ x¶y ra trong truyÒn thuyÕt) ®Ó nh¹i chÝnh cuéc sèng hμ

kh¾c vμ l¹nh lÏo ®ã.

102

D−íi ngßi bót cña Mark Twain, biÖn ph¸p nh¹i võa cã t¸c dông t¹o ra tiÕng

c−êi trμo léng, võa cã kh¶ n¨ng phanh phui vμ ch©m biÕm nh÷ng mÆt tiªu cùc vμ xÊu

xa cña cuéc sèng. T×nh tiÕt nh¹i vua chóa trong t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña

Huckle Berry Finn lμ mét tr−êng hîp ®iÓn h×nh cho kh¶ n¨ng Êy. Hai g· ma cμ b«ng

chuyªn ®i b¸n thuèc gi¶ d¹o, chuyªn ®i r«ng ®Ó qu¶ng c¸o bÞp, mét giμ mét trÎ, mét

lanh ma, th¸u c¸y, mét trÝ tr¸, gian tham hîp nhau l¹i ®Ó gi¶ lμm quËn c«ng xø

Bridgewater vμ vua “Lui thø m−êi b¶y, con cña Lui thø m−êi s¸u vμ Mary

Angtoanet” [21, tr.204]. D−íi danh nghÜa ®ã, chóng bãc lét vμ hiÕp ®¸p nh÷ng ng−êi

v« ph−¬ng chèng ®ì nh− Huck vμ Jim mét c¸ch “hîp thøc” vμ tr¾ng trîn. ChÝnh l·o

vua gi¶ nãi r»ng l·o sÏ “c¶m thÊy dÔ chÞu vμ vui vÎ h¬n nÕu nh− ng−êi ta ®èi ®·i víi

l·o cho ®óng chøc vÞ nh− quú mét bªn gèi xuèng khi nãi chuyÖn víi l·o vμ bao giê

còng ph¶i x−ng h«: “Th−a hoμng th−îng” råi ®øng hÇu bªn c¹nh khi l·o ¨n uèng,

ngñ nghØ” [21, tr.205]. §ã chØ lμ sù giÔu nh¹i vÒ mÆt h×nh thøc. VÒ néi dung vμ b¶n

chÊt, King vμ Duke lμ nh÷ng tªn v« l¹i xÊu xa chuyªn ®i lõa g¹t sù nhÑ d¹ c¶ tin cña

ng−êi d©n sèng trong vïng thÞ trÊn däc hai bªn bê s«ng Mississippi b»ng nh÷ng trß

thuyÕt gi¸o, diÔn kÞch, qu¶ng c¸o... ®Ó ¨n tiÒn. Huck vμ Jim khi nhËn ch©n ®−îc b¶n

chÊt xÊu xa ®ª tiÖn cña chóng ®· nhËn xÐt: “kh«ng cã g× l¹, v× c¸i gièng nã nh− thÕ...

Th× ra tÊt c¶ nh÷ng bän vua nμy ®Òu lμ bän c−íp ngμy c¶” [21, tr.248]. ë ®©y,

tr−êng liªn t−ëng cña t¸c gi¶ ®−îc më réng vμ do ®ã tiÕng c−êi ch©m biÕm cμng

®−îc khuyÕch t¸n. Nãi c¸ch kh¸c, sù giÔu nh¹i hai tªn v« l¹i King vμ Duke d−íi

h×nh thøc vua vμ quËn c«ng ®−îc nhËn thøc vμ liªn t−ëng theo chiÒu ng−îc l¹i vua -

quan (thËt) nóp d−íi bãng d¸ng nh÷ng kÎ c−íp ngμy: “C¸i l·o vua ®i víi chóng ta

®©y lμ mét trong nh÷ng tªn vua cã thÓ gäi lμ s¹ch nhÊt trong lÞch sö ®Êy. Chø nh−

c¸i tay Henry kia th× h¾n ta nghÜ r»ng cã thÓ g©y ra chuyÖn l«i th«i g× víi xø nμy

®−îc ®Êy(...). §Êy, vua Henry lμ c¸i lo¹i gißi bä nh− thÕ ®Êy vμ nÕu nh− h¾n ta ®i víi

chóng m×nh trªn chuyÕn bÌ nμy th× cã lÏ h¾n ta cßn ®¸nh lõa c¸i thÞ trÊn kia b»ng

mÊy l·o vua ®ang cïng ®i víi chóng ta Êy chø”. §Õn ®©y ta thÊy biÖn ph¸p nh¹i cña

Mark Twain thËt ®éc ®¸o vμ “lîi h¹i”. ChØ cÇn mét phÐp ®èi s¸nh kÐp ta nhËn ra mèi

t−¬ng quan ®«i chiÒu cña c¸c ®èi t−îng. TiÕng c−êi v× thÕ ®a thanh vμ nhiÒu chiÒu

kÝch. T¸c gi¶ kÕt luËn: bän vua chóa dï thËt hay gi¶ ®Òu lμ nh÷ng “bän ®ª tiÖn

103 nh−ng l¾m quyÒn hμnh”. VÊn ®Ò cña qu¸ khø vμ hiÖn t¹i soi vμo nhau trong sù t−¬ng

chiÕu hÕt søc râ rμng vμ ®a diÖn.

3.3. NghÖ thuËt dÉn truyÖn ®Æc s¾c

Bªn c¹nh viÖc sö dông mét sè thñ ph¸p nghÖ thuËt hμi h−íc nh»m ®¶ kÝch vμ

g©y c−êi, Mark Twain cßn cã mét lèi kÓ chuyÖn th«ng minh, dÝ dám. T¸c phÈm cña

«ng v× thÕ lu«n l«i cuèn vμ hÊp dÉn b¹n ®äc.

Trong t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer m−în sù hiÖn diÖn cã

tÝnh l−ìng ph©n cña ng−êi kÓ chuyÖn - võa lμ ng−êi quan s¸t, t−êng thuËt diÔn biÕn

toμn bé c©u truyÖn ë th× hiÖn t¹i, võa lμ ng−êi gîi nhí nh÷ng kû niÖm thêi th¬ Êu cña

m×nh ®· x¶y ra trong qu¸ khø, t¸c gi¶ h−íng tÇm quan s¸t cña ng−êi ®äc theo c¸i

nh×n xuyªn thÊu vμ kh¸ch quan cña ng−êi dÉn truyÖn tr−ëng thμnh ®ang chiªm

nghiÖm qu¸ khø vμ tuæi th¬ cña m×nh.

Vμ nh− thÕ, kho¶ng c¸ch thêi gian, kho¶ng c¸ch tù sù hay ®é lïi cña tÇm quan

s¸t ®· mang ®Õn cho ng−êi dÉn truyÖn còng nh− ®éc gi¶ kh¶ n¨ng n¾m b¾t néi t©m,

t©m lý nh©n vËt mét c¸ch thÊu ®¸o, t−êng tËn. C¸i nh×n cña ng−êi dÉn truyÖn nh− ë

trªn cao bao qu¸t xuèng phÝa d−íi, råi l¹i nh− tõ trong th©m t©m nh©n vËt ph¸t lé ra

ngoμi. §o¹n v¨n miªu t¶ c¶nh Tom thÊt thÓu x¸ch x« ®i quÐt hμng rμo cho ta thÊy râ

®iÒu ®ã:

Tom, tay cÇm mét c¸i chæi quÐt c¸n dμi, tay kia x¸ch mét c¸i x« tr¾ng,

hiÖn lªn bªn lÒ ®−êng.

Nã buån rÇu nh×n c¸i hμng rμo. Nã lo l¾ng nh×n c¸i hμng rμo b»ng gç v¸n

víi chiÒu cao gÇn ba th−íc vμ chiÒu dμi gÇn ba m−¬i th−íc.

Nã liªn tiÕp thë dμi vμ cho r»ng ®êi thËt lμ rçng tuÕch vμ giê ®©y cuéc

sèng ®· trë thμnh g¸nh nÆng. Võa nghÜ nã võa nhóng chæi vμo x« vμ quÐt

däc theo tÊm v¸n to nhÊt. §éng t¸c Êy ®−îc lÆp l¹i mét lÇn n÷a, råi nh×n

c¸i vÖt bÐ xÝu mμ nã võa t¹o nªn Êy so s¸nh víi c¶ mét ®−êng bê rμo réng

lín ch−a quÐt, nã ch¸n ng¸n qu¸ chõng, ngåi phÖt xuèng mét hμng rμo gç

v©y quanh mét gèc c©y [22, tr.20-21].

Th«ng qua c¸ch miªu t¶ cña ng−êi dÉn truyÖn, mÆc dï hμng lo¹t c¸c tÝnh tõ chØ

tr¹ng th¸i kh«ng vui cña nh©n vËt ®−îc sö dông nh−: “buån rÇu”, “lo l¾ng”, “ch¸n

104 ng¸n”, ng−êi ®äc l¹i cã c¶m gi¸c buån c−êi nhiÒu h¬n lμ buån rÇu víi t×nh huèng

mμ Tom ®ang høng chÞu. §iÒu nμy ®−îc lý gi¶i ë chç chóng ta ®ang quan s¸t Tom

qua c¸i nh×n thÊu ®¸o, dÝ dám cña ng−êi dÉn truyÖn chø kh«ng ph¶i qua lêi thæ lé

cña chÝnh nh©n vËt vÒ c¶nh huèng cña m×nh. NÕu thay ®o¹n t−êng thuËt trªn b»ng

lêi tù kÓ cña Tom qua ®¹i tõ “t«i”, ta thÊy kh¶ n¨ng t¹o tiÕng c−êi sÏ kh«ng cßn

nhiÒu nh− tr−íc n÷a. Cø nh− thÕ, tõ ®iÓm nh×n ®ã, ®iÓm nh×n mang tÝnh l−ìng diÖn

cña ng−êi kÓ tõ bªn ngoμi nh×n vμo nh©n vËt (nhê kho¶ng c¸ch thêi gian) vμ tõ bªn

trong néi t©m nh©n vËt nh×n ra (tÊt nhiªn nh− ®· nãi, muèn tõ bªn trong néi t©m

nh©n vËt nh×n ra th× cã ®«i lóc ng−êi kÓ cÇn hãa th©n vμo nh©n vËt, ®Æt con ng−êi

hiÖn t¹i, tr−ëng thμnh cña m×nh vμo trong t©m tr¹ng cña con ng−êi qu¸ khø, bÐ th¬)

mμ ®i hÕt t¸c phÈm, ta thÊy c¸c ®o¹n miªu t¶ néi t©m nh©n vËt hiÖn lªn võa kh¸ch

quan võa ch©n thËt. C¶nh Tom tù d»n vÆt vμ lμm m×nh ®au khæ v× bÞ d× m¾ng oan ®·

thÓ hiÖn ch©n thËt c¶m xóc buån tñi cña nã, song c¶m xóc Êy l¹i kh¬i gîi ë ng−êi

®äc mét c¶m gi¸c võa th−¬ng h¹i võa buån c−êi:

Trong ®Çu nã ®ang t−ëng t−îng ra nã ®ang èm vμ s¾p chÕt.

...

Cßn nã, nã vÉn n»m ®Êy, tr¾ng nhît vμ bÊt ®éng. Tõ nay sÏ chÊm døt

nh÷ng ®au th−¬ng mμ mét ®øa bÐ khèn khæ ®au ®ín ª chÒ lμ nã ®· nÕm

®ñ. Nã nh− say ®i trong nh÷ng xóc c¶m Êy, vμ nh÷ng xóc c¶m Êy ®−îc t«

®iÓm b»ng nh÷ng ¶o méng kia lμm cho nã c¶m thÊy nghÑt thë v× cø ph¶i

chÞu ®ùng m·i. M¾t nã ®Çy n−íc, mê ®i. Vμ khi nã chíp m¾t th× hai dßng

n−íc l¹i trμo ra vμ ch¶y thμnh dßng nhá giät tõ mòi xuèng måm vμ c»m

[22, tr.36].

C¶m gi¸c Êy kh«ng cã g× lμ m©u thuÉn hay phi lý. Ng−êi ta buån c−êi vμ

th−¬ng h¹i v× mét mÆt Tom cè t×nh bi kÞch hãa t×nh c¶nh vμ c¶m xóc cña m×nh, mÆt

kh¸c ®èi víi Tom, t©m hån ®a c¶m ®ã lμ nçi buån hoμn toμn nghiªm tóc vμ “thiªng

liªng”. §éc gi¶, th«ng qua ®iÓm nh×n l−ìng diÖn cña ng−êi dÉn truyÖn cã thÓ c¶m

th«ng vμ “nh×n thÊu” t©m can cña nh©n vËt nh−ng tuyÖt nhiªn kh«ng bÞ nçi buån “tù

bi kÞch hãa” cña nã, nçi buån “®−îc t« ®iÓm b»ng ¶o méng” kÐo vμo.

105

Khi ®iÓm nh×n cña ng−êi kÓ chuyÖn di chuyÓn vμo ®iÓm nh×n cña c¸c nh©n vËt

nhá, giäng ®iÖu cña ng−êi kÓ hßa vμo giäng ®iÖu cña trÎ th¬, sù hμi h−íc ®−îc sinh

s«i n¶y në. Xem c¸ch lò trÎ bμn luËn vÒ vÞ kh¸ch lín trong líp häc ngμy chñ nhËt

cña chóng th× biÕt:

Xem chõng vÞ kh¸ch nμy ph¶i lμ mét nh©n vËt cì bù, cã lÏ ph¶i ngang

hμng víi ngμi ch¸nh ¸n cña tØnh. H¼n råi, «ng ta thËt lμ oai vÖ. Bän trÎ cø

tù hái kh«ng hiÓu «ng ta ®−îc lμm b»ng thø nguyªn liÖu g×, vμ chóng nöa

muèn nghe «ng ta gÇm lªn, nh−ng nöa còng l¹i sî «ng ta gÇm thËt [22,

tr.50].

Trong con m¾t ng©y ng«, tß mß cña trÎ th¬, «ng quan tßa oai vÖ kia bçng hãa

“ngé nghÜnh” vμ l¹ lÉm tuång nh− «ng ta lμ mét thø “®å vËt” hay mét “con thó”

kh«ng tªn nμo ®ã hoμn toμn xa l¹ víi thÕ giíi cña con ng−êi. Mark Twain ®· dïng

rÊt ®¾t hai tõ “material” (chÊt liÖu) vμ “roar” (gÇm), cèt lμ ®Ó “mØa mai”, kÖch cìm

hãa nh©n vËt tai to mÆt lín kia th«ng qua c¸i nh×n ng©y ng«, ngé nghÜnh cña trÎ th¬.

B»ng ®iÓm nh×n ng©y th¬, trong s¸ng cña trÎ em, ng−êi dÉn truyÖn cßn cã thÓ

t¹o ra tiÕng c−êi ch©m biÕm tõ sù ®èi lËp gi÷a thÕ giíi quan hay niÒm tin lÇm l¹c, Êu

trÜ cña trÎ víi hiÖn thùc cuéc sèng tμn b¹o, ®éc ¸c cña ng−êi lín. Khi chøng kiÕn tªn

ng−êi lai Injun Joe khai man tr−íc tßa ®Ó ®æ téi lçi cña h¾n lªn ®Çu Muff Potter th×

c¶ hai ®øa, Tom vμ Huck, nh©n chøng cña cuéc giÕt ng−êi man rî diÔn ra trong

nghÞa ®Þa ®ªm nao “mong mái sÏ cã mét l−ìi tÇm sÐt gi¸ng xuèng ®Çu tªn nãi dèi

gi÷a lóc trêi quang m©y t¹nh. Vμ chóng thËt ng¹c nhiªn tù hái t¹i sao sÊm sÐt l¹i tr×

ho·n l©u ®Õn thÕ?” [22, tr.122]. Råi hai ®øa tù kh¼ng ®Þnh r»ng “Joe ®· b¸n m×nh

cho quû sø”. TiÕng c−êi xuÊt ph¸t tõ niÒm tin ng©y th¬, lÇm l¹c nghe ra hãa chua

cay, l¹c láng tr−íc cuéc ®êi ®Çy x¸o trén ®¶o ®iªn.

ViÖn dÉn sù m©u thuÉn trong t©m lý trÎ th¬ ®Ó lμm nªn tiÕng c−êi ch©m biÕm

lμ mét nghÖ thuËt hμi h−íc ®éc ®¸o cña Mark Twain. ¤ng miªu t¶ Tom vμ Huck lμ

hai ®øa trÎ rÊt mª trß tr¾c nghiÖm nh÷ng lêi bïa chó, mª tÝn. Chóng dÉn nhau vμo

nghÜa ®Þa lóc nöa ®ªm ®Ó thùc hiÖn ®iÒu Êy song khi cã bãng ba ng−êi xuÊt hiÖn th×

®øa nμo ®øa nÊy hån xiªu ph¸ch t¸n:

Ngay lËp tøc Huck Finn rïng m×nh, nã th× thÇm:

106

- Quû, ch¾c råi, ba con! Trêi ¬i, m×nh chÕt mÊt th«i, Tom ¬i! CËu cã thÓ

cÇu kinh ®−îc kh«ng?

- CËu ®õng sî, tí sÏ cè g¾ng. Hä ch¼ng lμm g× m×nh ®©u. B©y giê tí sÏ

n»m xuèng gi¶ vê ngñ, tí... [22, tr.103]

ThÕ nh−ng sau khi chøng kiÕn mμn giÕt ng−êi, ®μo mé man rî cña bän xÊu,

chóng nhËn ra r»ng: ng−êi cßn ®¸ng sî h¬n ma. TiÕng c−êi ch©m biÕm cña Mark

Twain s©u s¾c lμ ë chç ®ã.

Cã lÏ nh÷ng ®o¹n miªu t¶ néi t©m hay t©m lý “yªu ®−¬ng” cña c¸i tuæi dë

ng−êi lín, dë trÎ con nh− Tom vμ Becky lμ nh÷ng ®o¹n mang ®Õn thanh ©m trong

trÎo vμ tiÕng c−êi lý thó, hÊp dÉn nhÊt cho t¸c phÈm. Ng−êi ®äc kh«ng khái ng¹c

nhiªn tr−íc sù am hiÓu s©u s¾c cña t¸c gi¶ ®èi víi t©m lý løa tuæi míi lín b−íc vμo

ng−ìng cöa “yªu ®−¬ng”. Tuång nh− ®ã còng chÝnh lμ nh÷ng t×nh c¶m, nh÷ng kû

niÖm thêi Êu th¬ t−¬i ®Ñp, trong s¸ng cña «ng. Ng−êi dÉn truyÖn do ®ã cã kh¶ n¨ng

thÊu hiÓu vμ lét t¶ ®−îc mäi cung bËc, tr¹ng th¸i t×nh c¶m phøc t¹p khi “yªu” cña

chóng. Khi Tom vμ Becky giËn nhau, Becky ®ét ngét bá häc:

Tom ph¶i ®Êu tranh víi lßng tù träng cña b¶n th©n, cè d»n lßng m×nh l¹i

®Ó “bá r¬i c« nμng” ®−îc vμi h«m. Nh−ng råi cuèi cïng nã thÊt b¹i. T©m

t− rÊt khæ së, ®ªm ®ªm Tom tù b¾t gÆp m×nh ®¶o ®i ®¶o l¹i quanh nhμ

con bÐ. Con bÐ èm. ThÕ nhì con bÐ chÕt th× sao? Míi chØ nghÜ ®Õn ®Êy ®·

thÊy quÉn trÝ råi. Ngay c¶ lμm t−íng c−íp, Tom còng kh«ng cßn c¶m

thÊy kho¸i n÷a, nãi g× ®Õn ®¸nh nhau. Ch¼ng cßn g× n÷a ngoμi mét nçi

buån thÇm kÝn [22, tr.126].

VËy mμ sau khi lμm “t−íng c−íp” trªn ®¶o hoang trë vÒ, tÝnh tù m·n ®· ng¨n

kh«ng cho Tom lμm lμnh víi Becky. §iÒu ®ã khiÕn cho c« bÐ võa ®au buån, võa

thiÕt tha hμn g¾n t×nh c¶m nh− ban ®Çu:

... Con bÐ thë dμi th−ên th−ît, liÕc trém Tom mét c¸ch khao kh¸t. Råi

con bÐ chît nhËn thÊy giê ®©y Tom nãi chuyÖn ®Æc biÖt nhiÒu víi Amy

Lorence, nhiÒu h¬n víi tÊt c¶ mäi ng−êi. Tim con bÐ nhãi lªn, ngay tøc

kh¾c nã thÊy ng−êi n¸o ®éng kh«ng yªn. Nã ®Þnh bá ®i nh−ng ®«i ch©n

107

ph¶n l¹i kh«ng chÞu hμnh ®éng theo mÖnh lÖnh, mang con bÐ trë l¹i gÇn

Tom [22, tr.188-189].

NghÖ thuËt dÉn truyÖn hÊp dÉn vμ linh ho¹t cña Mark Twain ®· th©m nhËp vμo

thÕ giíi t©m lý, t×nh c¶m cña løa tuæi trÎ con ch−a qua, ng−êi lín ch−a ®Õn ®ã mét

c¸ch tinh tÕ vμ nh¹y bÐn. T×nh c¶m trong s¸ng ng©y th¬, bét ph¸t vμ ®«i lóc trÎ con

v× giËn hên, tù m·n con nÝt sãng ®«i cïng t×nh c¶m cao th−îng, vÞ tha. TiÕng c−êi

hãm hØnh n¶y sinh tõ c¸ch yªu nöa ng−êi lín, nöa con nÝt ®ã cña Tom vμ Becky.

§o¹n t¶ c¶nh Tom ghen nh− ng−êi lín thËt buån c−êi vμ dÝ dám:

Nã cã dông ý ®i loanh quanh t×m Becky ®Ó xÐ n¸t chç lßng cßn l¹i cña

Becky víi trß trªu tøc cña nã. Nh−ng cét thñy ng©n tôt ®ét ngét trªn èng

m¹ch cña nã khi nã nh×n thÊy con bÐ. ThËt lμ Êm cóng! Trªn mét chiÕc

ghÕ b¨ng con sau tr−êng häc con bÐ ®ang ngåi xem mét cuèn truyÖn

tranh cïng víi Alfred Jemple. C¶ hai ®Òu mª m¶i, chôm s¸t ®Çu vμo nhau

trªn trang s¸ch, h×nh nh− c¶ hai ®Òu say s−a ®Õn møc kh«ng cßn biÕt g× vÒ

thÕ giíi xung quanh n÷a. Tom thÊy dßng m¸u giÇn giËt nãng ran kh¾p

huyÕt m¹ch. Nã ghen [22, tr.191].

T¸c phÈm cña Mark Twain l«i cuèn vμ hÊp dÉn ng−êi ®äc mét phÇn lμ nhê cã

c¸ch kÓ chuyÖn lu«n t¹o ra nh÷ng chi tiÕt vμ c¶nh huèng bÊt ngê. Ngay khi Tom

®ang miªn man t−ëng t−îng vμ lª b−íc ®Õn “v−ên yªu” cña “ng−êi t×nh bÝ mËt”,

ngay khi Tom ®ang “n»m ngöa ra ®¸m ®Êt d−íi cöa, hai tay vßng tr−íc ngùc vμ n©ng

niu trong ®ã b«ng hoa nhμu n¸t khèn khæ cña m×nh”, khao kh¸t “mét giät lÖ, dï nhá

th«i, rá lªn h×nh hμi bÊt ®éng, khèn khæ cña nã víi lêi than tiÕc ng¾n ngñi” cña

ng−êi mμ nã yªu thÇm th× bçng “cã mét giäng nãi chãi tai lμm « uÕ c¶ khung c¶nh

yªn tÜnh vμ thiªng liªng” cïng víi mét trËn n−íc lò déi μo xuèng lμm −ít sñng c¶ thi

hμi chμng trai d¸m chÕt v× yªu lμ nã. YÕu tè bÊt ngê cña hoμn c¶nh ®−a Tom trë vÒ

víi thùc t¹i vμ tiÕng c−êi vang lªn nh− mét lêi trμo tiÕu ®èi víi chμng trai −a m¬

méng viÔn v«ng lμ Tom. Dï si t×nh vμ “c¶m tö” v× t×nh, Tom vÉn kh«ng ®¸nh mÊt

b¶n chÊt hån nhiªn, v« t− vμ nghÞch ngîm cña trÎ con khi “ngåi bËt dËy ®Ó tù cøu

108 m×nh khái ng¹t n−íc vμ qu¨ng ®¸ vμo cöa kÝnh nhμ ng−êi yªu”. T×nh tiÕt bÊt ngê,

ph¶n øng bÊt ngê ®· t¹o ra tiÕng c−êi thËt vui nhén vμ dÝ dám.

§èi víi mét chó bÐ hiÕu ®éng, th«ng minh nh− Tom, kh¶ n¨ng t¹o ra t×nh

huèng bÊt ngê hoμn toμn lμ ®iÒu dÔ hiÓu. Mark Twain ®· xoay quanh ho¹t ®éng vμ

ph¶n øng t©m lý, tÝnh c¸ch cña Tom ®èi víi cuéc sèng xung quanh ®Ó t¹o ra mét

hiÖu qu¶ dÉn truyÖn lý thó vμ hÊp dÉn. Tr«ng d¸ng ®i thÊt thÓu buån ch¸n vμ ph¶i

tay x« tay chËu quÐt hμng rμo cho d×, ta cø t−ëng Tom sÏ bá cuéc ®Ó ®i ch¬i. Nh−ng

kh«ng, nã ranh m·nh ®Æt “c«ng viÖc khæ sai” ®ã d−íi mét ¸nh s¸ng míi - mét nghÖ

thuËt cao c¶ tr−íc bao cÆp m¾t thÌm thuång cña chóng b¹n ng©y th¬ ®Ó nhö måi, b¾t

bãng. KÕt qu¶ lμ:

Råi trong khi “chiÕc tμu Missouri” ®ang ®æ må h«i hïng hôc quÐt s¬n

d−íi n¾ng, th× trong mét bãng m¸t, “nhμ nghÖ sÜ” ngåi trªn mét c¸i

thïng, võa nhãp nhÐp nhai t¸o, võa ®u ®−a hai ch©n võa tÝnh kÕ lõa nh÷ng

th»ng b¹n khê kh¹o kh¸c. Nh÷ng ®øa nh− thÕ kÓ ch¼ng thiÕu g×. Chóng

qua l¹i chç Tom lu«n lu«n, ban ®Çu lμ ®Õn ®Ó chÕ giÔu, nh−ng rèt cuéc lμ

l¹i nμi nØ ®Ó ®−îc s¬n [22, tr.27].

TiÕng c−êi ë ®©y ®· t¹o ra kh¶ n¨ng chÕ nh¹o nh÷ng kÎ th«ng minh dïng trÝ ãc

®Ó bãc lét ng−êi kh¸c trong khi sù ng©y th¬ c¶ tin lu«n lμ n« lÖ cña thãi bÞp lõa. ë

mét t×nh tiÕt kh¸c, tÝnh chÊt bÊt ngê ®−îc t¹o ra khi Tom, mét chó bÐ lu«n l−êi nh¸c,

chÓnh m¶ng häc thuéc lßng kinh th¬ l¹i cÊt tiÕng xin nhËn cuèn Kinh th¸nh phÇn

th−ëng b»ng chÝn phiÕu vμng, chÝn phiÕu ®á vμ m−êi phiÕu xanh. “ThËt lμ mét tiÕng

sÐt næ gi÷a trêi quang”. ¤ng thÇy hiÖu tr−ëng Walters dï “ch−a hÒ tr«ng ®îi ë chó

bÐ nμy sù cÇn cï ch¨m chØ trong suèt qu·ng thêi gian d»ng dÆc m−êi n¨m qua” vÉn

kh«ng thÓ lê ®i c¸i sù thËt ®Çy mê ¸m tr−íc m¾t còng nh− kh«ng thÓ bá qua c¬ héi

ph¸t phÇn th−ëng cho häc trß - “dÞp ®Ó «ng tá râ víi quan kh¸ch tÇm quan träng cña

«ng vμ nhμ tr−êng” [22, tr.52]. Sù bÊt ngê cña t×nh tiÕt cïng ng«n ng÷, th¸i ®é mØa

mai, ch©m biÕm cña ng−êi dÉn truyÖn ®· t¹o ra kh¶ n¨ng chÕ nh¹o s©u cay ®èi víi

kiÓu gi¸o dôc träng h×nh thøc, c©u tõ ch÷ nghÜa nh− thÕ. TiÕng c−êi n¶y lªn khi hμnh

®éng cña Tom ®· xem lèi d¹y dç phi lý vμ ph¶n khoa häc Êy kh«ng kh¸c g× trß ch¬i

vμ cuéc ®æi ch¸c hÊp dÉn cña nã. Êy vËy mμ, ngay c¶ nh÷ng vÞ tai to mÆt lín cã tri

109 thøc cã ®Þa vÞ x· héi nh− «ng quan tßa kia l¹i hÕt lßng ca ngîi, t¸n tông lèi gi¸o dôc

Êy. ¤ng ta tù tin ph« diÔn vμ nãi víi Tom:

Ta tin r»ng råi ®©y ch¸u còng sÏ trë thμnh mét bËc vÜ nh©n vμ lμm mét

c«ng d©n tèt, Tomas ¹. Khi Êy ch¸u cã thÓ hoμn toμn tù hμo mμ nãi: §Ó

cã t«i ngμy h«m nay, tÊt c¶ lμ nhê c«ng ¬n cña tr−êng häc ngμy chñ nhËt

quý b¸u thêi th¬ Êu cña t«i. TÊt c¶ lμ nhê vμo ngμi hiÖu tr−ëng ®«n hËu ®·

khÝch lÖ t«i, ch¨m sãc theo dâi t«i, ®· th−ëng cho t«i mét cuèn Kinh

th¸nh xinh x¾n, rùc rì, lμm nÒn t¶ng cho sù phÊn ®Êu nh©n c¸ch vμ tri

thøc cña con ng−êi [22, tr.55].

Mark Twain ®· sö dông rÊt ®¾t c©u nãi mØa nμy (verbal irony) ®Ó gi¸n tiÕp lªn

¸n tr−êng häc ngμy chñ nhËt th¬ Êu cña «ng còng nh− kiÓu gi¸o dôc v« lèi cña c¶

n−íc Mü ®−¬ng thêi. C¸i hμi h−íc cña lêi ph¸t biÓu ë ®©y to¸t ra tõ sù ph« tr−¬ng tõ

ng÷, tõ lèi nãi trau chuèt h×nh thøc ®Ó lÊy lßng nhμ tr−êng cña quan tßa, to¸t ra tõ

th¸i ®é mØa mai ch©m biÕm cña t¸c gi¶ còng nh− tõ c¸i nh×n thÊu triÖt b¶n chÊt nÒn

gi¸o dôc Êy tõ phÝa ®éc gi¶. Do ®ã, nh÷ng côm tõ nh− “quý b¸u”, “c«ng ¬n”, “®«n

hËu”, “nh©n c¸ch”, “trÝ thøc” khi g¾n vμo cöa miÖng cña quan tßa cμng trë nªn kÖch

cìm, ph¶n c¶m. Chóng ®−îc chuyÓn vÞ sang mét tÇng nghÜa hoμn toμn tr¸i ng−îc.

Nh− ®Ó kh¼ng ®Þnh tÝnh chÊt mØa mai trong c©u nãi ®ã, Mark Twain ®· bÊt ngê cho

h¹ mμn kÞch trao phÇn th−ëng b»ng sù thÊt b¹i ®Çy nhôc nh· cña Tom.

Trong Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer, ng«n ng÷ trÇn thuËt cña ng−êi

dÉn truyÖn, ng«n ng÷ ®èi tho¹i cña nh©n vËt ®«i khi ®−îc nhÊn nh¸, ®an cμi bëi mét

giäng ®iÖu song hμnh cña “ng−êi kh¸c” ®Ó t¹o nªn tiÕng c−êi hãm hØnh cho t×nh tiÕt

cña t¸c phÈm. Trong ®o¹n ®èi tho¹i (thùc ra lμ ®o¹n c¨n ke, gÇm ghÌ, tranh chÊp n¶y

löa) gi÷a Tom víi mét th»ng bÐ míi chuyÓn ®Õn ®ang mÆc mét bé c¸nh b¶nh chäe

lμm ngøa m¾t Tom, giäng nãi song hμnh cña ng−êi dÉn truyÖn chen vμo gi÷a hai

®o¹n ®èi ®¸p:

Th»ng Tom nãi:

- Th»ng chã kia, mμy chØ lμ ®å hÌn. Anh tao sÏ cho mμy mét trËn nhõ tö

víi ngãn tay ót, nÕu tao m¸ch anh Êy. §−îc råi, mμy cø thö xem.

110

- Sî ®inh g× th»ng anh mμy! Anh tao cßn lín h¬n c¶ anh mμy kia. Tao sÏ

b¶o anh tao tãm cæ anh mμy nÐm bæng qua hμng rμo kia k×a.

(C¶ hai «ng anh dÒu lμ bÞa ®Æt) [22, tr.17].

HiÖu qu¶ cña giäng nãi Êy lËp tøc ®−îc ph¸t huy, ng−êi ®äc nh− ®−îc ng−êi

dÉn truyÖn gi¶i thÝch trùc tiÕp vμ bËt c−êi v× kiÓu nãi chuyÖn ®Æc chÊt con nÝt cña

bän trÎ: gÇm ghÌ, khoe mÏ ®Ó hï ®èi ph−¬ng khi g©y lén víi nhau.

ë mét ®o¹n kh¸c, ta thÊy giäng ®iÖu chñ quan cña t¸c gi¶ nh− nhËp vμo lêi nãi

cña ng−êi dÉn truyÖn ®Ó bμy tá sù ch¸n ng¸n ®èi víi mét nÒn gi¸o dôc h×nh thøc, v«

Ých mμ ë ®ã chñ nghÜa gi¸o ®iÒu kinh viÖn cña nhμ thê vμ t«n gi¸o ®· x©m thùc ®Õn

tõng tÕ bμo cña nã: “Kh«ng cã tr−êng häc nμo trªn kh¾p ®Êt n−íc ta mμ ë ®ã c¸c c«

bÐ häc trß kh«ng c¶m thÊy bÞ b¾t buéc ph¶i kÕt thóc bμi v¨n cña m×nh b»ng mét lêi

thuyÕt gi¸o ®¹o ®øc, vμ b¹n sÏ nhËn ra r»ng lêi thuyÕt gi¸o cña c« nμng nμo phï

phiÕm vμ Ýt ngoan ®¹o nhÊt sÏ lμ lêi thuyÕt gi¸o dμi nhÊt vμ nghiªm kh¾c nhÊt.

Nh−ng nãi nh− thÕ ®ñ råi. Sù ®êi nãi thËt mÊt lßng mμ” [44, tr.378].

Trong lêi b×nh luËn cña t¸c gi¶ ®· bao hμm mét th¸i ®é mØa mai, ch©m biÕm

trùc tiÕp. TiÕng c−êi do ®ã trùc diÖn vμ hÕt søc th¼ng th¾n chÜa vμo c¸i xÊu xa môc

n¸t cña nÒn gi¸o dôc. Cã ®«i khi giäng ®iÖu cña chÝnh t¸c gi¶, ë ng«i thø nhÊt “t«i”

chen ngang vμo vμ thay thÕ cho lêi trÇn thuËt cña ng−êi dÉn truyÖn (®ang ë ng«i thø

ba). §©y lμ lêi b×nh luËn cña Mark Twain vÒ dμn ®ång ca:

Khi tÊt c¶ ®· yªn vÞ th× kh«ng ai b¶o ai, mét sù im lÆng bao trïm toμn bé

nhμ thê vμ sù im lÆng Êy chØ bÞ ph¸ vì khi mμ tõ phÝa hμnh lang ph¸t ra

nh÷ng tiÕng x× xμo vμ khóc khÝch cña ®éi ®ång ca

...

Còng cã mét lÇn t«i ®−îc chøng kiÕn mét dμn ®ång ca cã gi¸o dôc h¬n,

nh÷ng ®· l©u l¾m råi, c¸ch ®©y ®· qu¸ nhiÒu n¨m nªn t«i kh«ng nhí mét

®iÒu g× vÒ ®éi Êy c¶, mμ ë ®©u th× t«i còng chÞu, ch¾c lμ ë n−íc ngoμi [22,

tr.58].

Sù xuÊt hiÖn lμm nh− t×nh cê cña t¸c gi¶ ®· ®¶o m¹ch theo dâi cña ®éc gi¶ vμ

t¹o ra mét sù thó vÞ bÊt ngê. TiÕng c−êi n¶y sinh tõ sù nghÞch lý vÒ ®¹o ®øc, ®−îc

nhÊn nh¸ bëi c¸ch pha trß tÕu t¸o, hãm hØnh, tØnh b¬ nh− kh«ng cña t¸c gi¶ qua lêi

111 kÕt luËn ®Çy b©ng qu¬ “ch¾c lμ ë n−íc ngoμi”. NÕu t¸c phÈm Nh÷ng cuéc phiªu l−u

cña Tom Sawyer ®−îc trÇn thuËt b»ng giäng kÓ cña ng−êi dÉn truyÖn th× t¸c phÈm

Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn l¹i ®−îc thÓ hiÖn qua ®iÓm nh×n vμ

giäng kÓ ë ng«i thø nhÊt cña nh©n vËt “t«i”, mét cËu bÐ miÒn T©y b¶n xø ®ang kÓ vÒ

c©u chuyÖn phiªu l−u cña m×nh b»ng ng«n ng÷ cña chÝnh m×nh. Nãi c¸ch kh¸c,

Huckle Berry Finn ®ãng mét vai trß kÐp, võa lμ ng−êi dÉn truyÖn víi t− c¸ch lμ mét

c¸ nh©n ®¬n thuÇn, võa lμ nh©n vËt chÝnh cã c¸ tÝnh vμ t©m lý ph¸t triÓn s©u s¾c tham

gia vμo cèt truyÖn. Nô c−êi trong t¸c phÈm ®Ëm chÊt hμi h−íc cña miÒn biªn giíi

viÔn T©y: dÝ dám vμ còng rÊt chua cay. §iÒu ®ã ®−îc Mark Twain thÓ hiªn rÊt khÐo

lÐo th«ng qua ®iÓm nh×n cña ng−êi dÉn truyÖn Huck Finn.

Huck vμ Jim, mét ng−êi lμ cËu bÐ da tr¾ng co t©m hån méc m¹c, mét ng−êi lμ

anh da ®en hay lý sù nh−ng giμu t×nh c¶m cïng nhau lªnh ®ªnh trªn chiÕc bÌ ®Ó xu«i

vÒ nh÷ng ch©n trêi tù do. ThÕ lμ bao nhiªu c¸i bi, c¸i hμi x¶y ra xo¾n lÊy cuéc hμnh

tr×nh cña hä. B¶n th©n Huck vμ Jim còng lμ nh÷ng nh©n vËt chøa ®ùng chÊt hμi khi

hä lu«n bμy tá quan ®iÓm, nhËn thøc cña m×nh b»ng c¸i nh×n méc m¹c vμ tù nhiªn

cña ng−êi b¶n xø. §o¹n ®èi tho¹i cña Huck vμ Jim vÒ vÊn ®Ò “Solomon cã kh«n

ngoan hay kh«ng?” lμ mét vÝ dô tiªu biÓu. C¸ch lý sù cña ng−êi da ®en thËt buån

c−êi: “Mét nöa ®øa bÐ cßn lμm ®−îc g×. T«i th× cø cho lμ cã ®Õn mét triÖu «ng vua

nh− thÕ còng vÉn ch¼ng ®¸ng mét xu (...). NÕu cËu lÊy mét ng−êi mμ h¾n cã ®ñ n¨m

triÖu ®øa trÎ trong nhμ th× lóc ®ã l¹i kh¸c. H¾n sÏ chÆt ®«i ®øa trÎ nh− chÆt mét con

mÌo. Bëi v× h¾n cã nhiÒu mμ. Mét hay hai ®øa trÎ, c¸i ®ã cã nghÜa lý g× ®èi víi

Solomon ®©u” [21, tr.135-136]. C¸ch hiÓu cña Jim xuÊt ph¸t tõ c¸i nh×n trùc diÖn,

gi¶n ®¬n ®èi víi sù vËt hiÖn t−îng song nã më ra mét vÊn ®Ò thó vÞ: chÝnh nhËn thøc

lu«n vËn ®éng vμ thay ®æi cña con ng−êi ®· mang ®Õn cho lÞch sö nh÷ng gi¸ trÞ vμ ý

nghÜa míi mÎ.

ThËt buån c−êi khi nghe Jim vμ Huck b¶o nhau r»ng «ng tr¨ng ®Î ra c¸c «ng

sao còng nh− Õch ®Î ra c¸c con cña nã, r»ng “sao sa lμ ng«i sao h− háng, bay l×a

khái tæ”. C¸ch hiÓu cña hä ®¹i diÖn cho quan niÖm d©n gian (gÇn gòi, ®¬n gi¶n hãa

vμ cô thÓ hãa sù vËt) vμ trong bèi c¶nh cuéc sèng x· héi ®ang bÞ m¸y mãc hãa, l¹nh

lÏo hãa th× quan niÖm Êy cã g× ®ã thËt tr÷ t×nh mÒm m¹i. D−êng nh− Mark Twain

112 ®ang h−íng ng−êi ®äc quay vÒ víi nh÷ng gi¸ trÞ cò ®Çy th¬ méng vμ l·ng m¹n tr−íc

cuéc ®êi chËt hÑp kh« cøng nμy. §iÒu ®ã gãp phÇn lý gi¶i v× sao Nh÷ng cuéc phiªu

l−u cña Huckle Berry Finn lμ t¸c phÈm “thÓ hiÖn sù lËt ®æ cña thÕ giíi ®ång quª víi

thÕ giíi v¨n minh”. Nh×n toμn bé diÔn biÕn c©u truyÖn ta thÊy con ®−êng cña t¸c

phÈm vËn ®éng tõ cuéc phiªu l−u m−u cÇu tù do cña Huck vμ Jim chuyÓn qua sù

ch©m biÕm x· héi ®èi víi c¸c thÞ trÊn ven s«ng råi cuèi cïng th©m nhËp vμo cuéc

®Êu tranh t©m lý cña nh©n vËt Huck tr−íc vÊn ®Ò tù do cña ng−êi b¹n da ®en. Huck

Finn võa lμ ng−êi chøng kiÕn, t−êng thuËt l¹i nh÷ng sù kiÖn x¶y ra trong cuéc sèng,

võa lμ nh©n vËt tham gia vμo cuéc sèng Êy (khi theo ch©n hai tªn l−u manh King vμ

Duke lªn bê). Mark Twain thÓ hiÖn chñ ®Ò ch©m biÕm x· héi th«ng qua ®«i m¾t cña

Huck vμ nãi nh− Henry Nash Smith trong A sound heart and a deformed

conscience: “ph−¬ng ph¸p ch©m biÕm cña Mark Twain yªu cÇu r»ng Huck ph¶i lμ

mét chiÕc mÆt n¹ hμi h−íc cho ng−êi viÕt” [46, tr.88]. ë ®ã t¸c gi¶ béc lé th¸i ®é

mØa mai ®èi víi cuéc sèng tr× trÖ, tÎ nh¹t cña thÞ trÊn ven s«ng, n¬i lμ m«i tr−êng

thuËn lîi cho bän ng−êi ®Óu c¸ng sèng sãt. ë buæi häp tr¹i Parkville, Huck ®·

chøng kiÕn c¶nh nh÷ng kÎ ng©y th¬ sïng ®¹o mï qu¸ng bÞ King lîi dông: “ThÕ lμ

l·o vua ch×a mò ra, ®i mét vßng kh¾p ®¸m ng−êi, võa lau n−íc m¾t võa c¶m ¬n mäi

ng−êi ®· cã lßng tèt (...). Chèc chèc l¹i cã nh÷ng c« g¸i xinh ®Ñp, n−íc m¾t ch¶y

rßng rßng xuèng ®«i m¸ ®øng lªn b¶o l·o cho m×nh h«n mét c¸i. L·o ta bao giê

còng −ng ngay, cã ng−êi bÞ l·o «m chÆt lÊy h«n ®Õn n¨m, s¸u lÇn [21, tr.217]. Sù

ch©m biÕm cña Mark Twain ®¸nh vμo sù c¶ tin cña quÇn chóng, ®¸nh vμo thãi lõa

bÞp cña King, nh−ng thùc chÊt lμ gi¸n tiÕp lªn ¸n nh÷ng kÎ chuyªn ®i thuyÕt gi¸o ¨n

tiÒn. C©u chuyÖn dÝ dám cña Samuel Clemens ngμy x−a chît sèng l¹i “s¸ng h«m ®ã,

c¸c vÞ linh môc thuyÕt gi¶ng rÊt hay... Cuèi cïng linh môc yªu cÇu con chiªn më

hÇu bao quyªn tiÒn. §Çu tiªn t«i ®Þnh gãp n¨m m−¬i xu... cμng vÒ sau lêi gi¶ng cña

linh môc nghe cμng thÊm thÝa vμ chua xãt. T«i tù ý t¨ng sè tiÒn lªn hai, ba, bèn ®Õn

n¨m ®«la... T«i cã ý ®Þnh viÕt thªm mét ng©n phiÕu n÷a. å, nh−ng t¹i sao vÞ linh

môc l¹i nãi l©u qu¸ vËy. T«i bá ý ®Þnh viÕt ng©n phiÕu. VÞ linh môc vÉn tiÕp tôc

thuyÕt gi¶ng. Tõ n¨m ®«la, t«i bít xuèng cßn ba, hai, mét... Rèt cuéc t«i lÊy l¹i mÊy

chôc xu cßn sãt l¹i trªn m©m vμ chuån ªm” [28, tr.414]. ë Arkansaw, Huck nh×n

113 thÊy nh÷ng trß hÒ ®¸ng khinh cña King vμ Huck khi chóng giÔu nh¹i kÞch Romeo vμ

Juliet, Hamlet cña Shakespear ®Ó lõa bÞp d©n chóng nhÑ d¹ c¶ tin. TÊt c¶ c¸c mμn bi

hμi kÞch ë chèn nμy diÔu qua tr−íc m¾t Huck Finn. CËu gi÷ th¸i ®é ®iÒm ®¹m, kh¸ch

quan cña ng−êi quan s¸t vμ kÓ chuyÖn, song sù c«ng b»ng cña Mark Twain ®èi víi

nh©n vËt Huck trong viÖc thÓ hiÖn chiÒu s©u néi t©m cña nh©n vËt ®· mang ®Õn cho

Huck mét kh¶ n¨ng toμn diÖn: võa dÉn chuyÖn theo ®óng nhÞp kh¸ch quan cña nã,

võa cã thÓ béc lé th¸i ®é chñ quan cña mét con ng−êi (víi t− c¸ch lμ mét nh©n vËt)

tr−íc sù biÕn cña cuéc ®êi. Khi b¶n chÊt xÊu xa cña King vμ Duke ngμy cμng t¨ng

tiÕn, th¸i ®é ch©m biÕm phÉn né cña Huck ngμy cμng lé râ. C−êng ®é vμ mËt ®é

xuÊt hiÖn cña ®¹i tõ “t«i” cïng c¸c ®o¹n v¨n miªu t¶ néi t©m nh©n vËt tõ ch−¬ng

XXV trë ®i rÊt cao, kh¸c h¼n giäng ®iÖu trung lËp ë c¸c ch−¬ng tr−íc ®ã. VÝ dô nh−

khi thÊy King vμ Duke gi¶ khãc lãc th¶m thiÕt ®Ó nhËn mét ng−êi chÕt giμu cã lμ

«ng anh cña m×nh, Huck phÉn né “chuyÖn nh− thÕ th«i còng ®ñ ®Ó lμm cho ng−êi ta

ph¶i xÊu hæ vÒ gièng ng−êi råi” [21, tr.262]. Trong ch−¬ng “Trμn trÒ nh÷ng n−íc

m¾t gi¶ t¹o”, Huck lÆp l¹i th¸i ®é ®ã: “t«i ch−a bao giê tr«ng thÊy c¶nh bØ æi nh−

vËy” [21, tr.264]. Qua ®«i m¾t quan s¸t cña Huck, c¶nh ®êi tØnh lÎ hiÖn lªn lè bÞch

vμ kÖch cìm. Mark Twain thõa nhËn: trong viÖc mØa mai ch©m biÕm cuéc sèng x·

héi ven s«ng, sù ch©m biÕm mang tÝnh chÊt vui nhén lμ chñ yÕu (the satire is often

transcendently funny), kÓ c¶ phÇn kÕt cña t¸c phÈm còng h−íng theo quan ®iÓm ®ã.

ThÕ nh−ng, sù cay ®¾ng Èn sau tiÕng c−êi s©u s¾c qu¸, nã “®èi lËp l¹i víi tiÒn ®Ò hμi

kÞch vèn cã” vμ mang tiÕng c−êi chÊm biÕm vì thμnh ®«i. Song t¸c phÈm cña Mark

Twain kh«ng ph¶i lμ t¸c phÈm cña bi kÞch vμ ®au khæ. Nãi c¸ch kh¸c “«ng kh«ng

khai th¸c m¹ch bi kÞch cña sù viÖc. Ngßi bót cña «ng khi s¾p ch¹m ®Õn ranh giíi bi

kÞch th× «ng dõng l¹i, chuyÓn h−íng ®Ó tiÕng c−êi kháa lÊp nh−ng ë bªn d−íi dßng

vËn ®éng cña tÊn bi kÞch kia vÉn tiÕp diÔn” [28, tr.421].

Tãm l¹i, tiÕng c−êi cña Mark Twain lu«n h−íng ®Õn sù ch©m biÕm nh÷ng thãi

h− tËt xÊu cña x· héi. Trong ®ã, lèi gi¸o dôc träng kiÕn thøc s¸o mßn, träng gi¸o lý

hÐo óa bãp nghÑt kh¸t väng tù nhiªn cña con ng−êi bÞ «ng lªn ¸n kÞch liÖt. Mark

Twain còng kh«ng bu«ng tha thÕ lùc nhμ thê lîi dông t«n gi¸o ®Ó mÞ d©n còng nh−

nh÷ng con chiªn ngoan ®¹o träng tÝn ®iÒu ngu muéi tù biÕn m×nh thμnh n¹n nh©n

114 cña c¸i xÊu xa. Sù hμi h−íc, trμo léng cña t¸c gi¶ cßn chÜa mòi nhän vμo x· héi

träng danh vÞ ®ång tiÒn ®ang bÞ sa m¹c hãa bëi thãi thùc dông h·nh tiÕn. Phong

c¸ch hμi h−íc cña Mark Twain võa dÝ dám võa s©u s¾c. §ã lμ do «ng biÕt n¾m b¾t

nh÷ng vÊn ®Ò næi cém cña cuéc sèng, nh÷ng ®iÒu ch−íng tai gai m¾t trong x· héi vμ

thÓ hiÖn nã ë tr¹ng th¸i o¸i ¨m, kÖch cìm vμ kÞch tÝnh nhÊt. §Ó lμm ®−îc ®iÒu ®ã,

Mark Twain ®· kÕt hîp nhiÒu thñ ph¸p hμi h−íc. C«ng kÝch c¸i xÊu ®Ó b¶o vÖ c¸i

tèt, tiÕng c−êi cña «ng ®Çy chÊt nh©n v¨n vμ tinh thÇn nh©n ®¹o. Nã thùc sù lμ sù hμi

h−íc cã kh¶ n¨ng “ch÷a lμnh b»ng ®¹o ®øc c¸i mμ nã g©y tæn th−¬ng b»ng trÝ tuÖ”

(Alexander Pope).

115

kÕt LuËn

ViÖc ph¶n ¸nh ch©n thùc, sinh ®éng nh÷ng vÊn ®Ò cèt lâi cña thêi ®¹i ®· ®−a

Mark Twain vμo hμng ngò nh÷ng nhμ v¨n hiÖn thùc cña v¨n häc Mü thÕ kû XIX.

Nhμ so¹n kÞch næi tiÕng ng−êi Anh Bernard Saw ®· ph¸t biÓu trong cuéc tiÕp ®ãn

Mark Twain ®Õn London nh− thÕ nμy: "T«i tin ch¾c r»ng t¸c phÈm cña anh còng sÏ

cÇn thiÕt cho c¸c nhμ viÕt sö còng nh− nh÷ng t¸c phÈm viÕt vÒ chÝnh trÞ cña Vonte

®èi víi c¸c nhμ viÕt sö Ph¸p. T«i cã thÓ nãi nh− vËy v× t«i lμ t¸c gi¶ cña vë kÞch mμ

mét linh môc tõng tuyªn bè: "Sù ®ïa kú côc nhÊt trªn thÕ giíi lμ do ë chç nãi lªn sù

thËt. §ã lμ khÝa c¹nh kh«n ngoan nhÊt anh d¹y cho t«i" [14, tr.341].Mark Twain lμ

mét trong nh÷ng nhμ v¨n hiÖn thùc tiªn phong xuÊt s¾c cña n−íc Mü thÕ kû XIX.

¤ng ®· miªu t¶ ch©n thùc vμ sinh ®éng cuéc sèng x· héi, t©m lý tÝnh c¸ch cña con

ng−êi vïng biªn giíi qua ba t¸c phÈm tiªu biÓu vμ næi tiÕng cña thÕ giíi cña m×nh:

Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer, Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry

Finn vμ Cuéc sèng trªn s«ng Mississippi. HiÖn thùc cña Mark Twain xÐt ë ph¹m vi

vμ ph−¬ng diÖn s¸ng t¸c ®ã mang mμu s¾c ®Þa ph−¬ng râ nÐt. ChÝnh v× ®· ph¶n ¸nh

ch©n thùc vμ tμi hoa chÊt miÒn Êy tõ cuéc sèng cña con ng−êi viÔn T©y, s¸ng t¸c cña

Mark Twain v−ît qua tÇm vãc cña nh÷ng t¸c phÈm mang tÝnh chÊt vïng miÒn ®Ó lét

t¶ nh÷ng xu h−íng, nh÷ng gi¸ trÞ ®ang ®¹i diÖn tiªu biÓu cho t©m hån, b¶n s¾c v¨n

hãa vμ tÝnh c¸ch Mü. §Ó lμm ®−îc ®iÒu ®ã, c¸c t¸c phÈm næi tiÕng cña Mark Twain

th−êng lÊy bèi c¶nh x· héi miÒn viÔn T©y tr−íc néi chiÕn. ë ®ã, «ng tha hå khai

th¸c nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng ®Æc tr−ng cho d©n téc Mü nh− tinh thÇn yªu tù do,

yªu thiªn nhiªn, mª phiªu l−u, xª dÞch vμ dÞ øng víi mäi rμng buéc, quy t¾c x· héi -

nh÷ng tinh thÇn d©n chñ n¶y sinh tõ qu¸ tr×nh më mang bê câi. Quay l¹i thêi gian

tr−íc néi chiÕn, x©y dùng nh÷ng nh©n vËt nhá tuæi mang nh÷ng gi¸ trÞ vμ tÝnh c¸ch

®Æc tr−ng cho truyÒn thèng Mü, Mark Twain d−êng nh− ®ang thùc hiÖn mét “ph¶n

®Ò”, mét sù xem xÐt l¹i ®èi víi nh÷ng gi¸ trÞ hiÖn hμnh, nh÷ng gi¸ trÞ ®ang bÞ x©m

thùc vμ bμo mßn bëi chñ nghÜa t− b¶n m¸y mãc vμ thùc dông.

¤ng phñ nhËn t«n gi¸o, nhμ thê, tr−êng häc cïng x· héi träng danh dù vμ ®ång

tiÒn, x· héi dèt n¸t vμ b¹o lùc - nh÷ng thÕ lùc sa ®äa, tiªu cùc ®ang bña v©y sè phËn

con ng−êi trong mét bèi c¶nh lÞch sö mμ ë ®ã c¸i xÊu xa môc ruçng cña x· héi kim

116 tiÒn cïng c¸i tμn d− cæ hñ cña x· héi l¹c hËu nh− hai gäng k×m nghiÖt ng· bãp nghÑt

®¹o ®øc, nh©n c¸ch cña con ng−êi vïng quª.

Nh©n vËt chÝnh trong c¸c s¸ng t¸c tiªu biÓu cña Mark Twain lu«n ®¹i diÖn cho

con ng−êi yªu tù do, ghÐt gß bã. Hä kh«ng ®«ng ®¶o, thËm chÝ lÎ loi trªn hμnh tr×nh

kh¼ng ®Þnh sè phËn vμ b¶n ng· cña m×nh nh−ng hoμn toμn tiªu biÓu vμ ®iÓn h×nh cho

t©m hån, tÝnh c¸ch Mü. C¸c nh©n vËt Êy ®−îc c¸ tÝnh hãa cao ®é ®Ó trë thμnh nh÷ng

nh©n vËt ch©n thËt, sinh ®éng vμ hÊp dÉn, cã kh¶ n¨ng lμm sèng l¹i mét kiÓu nh©n

c¸ch hay mét líp ng−êi tiªu biÓu cho x· héi miÒn viÔn T©y lóc bÊy giê.

Ch¼ng nh÷ng vÏ lªn ®−îc bøc tranh x· héi víi ®Çy ®ñ nh÷ng phong c¶nh,

phong tôc, tËp qu¸n sinh ho¹t b»ng ngßi bót tμi hoa, Mark Twain cßn cã biÖt tμi

kh¾c häa néi t©m, tÝnh c¸ch cña nh©n vËt mét c¸ch ®Æc s¾c. §iÒu nμy ®−îc thÓ hiÖn

râ nÐt qua h×nh ¶nh c¸c nh©n vËt nhá tuæi ®¸ng yªu nh− Tom Sawyer, Huck Finn.

Nh÷ng nh©n vËt ®ã - nãi nh− nhμ nghiªn cøu Tsecn−sepxki, hä kh«ng nhiÒu nh−ng

lμ tinh hoa, tinh tóy cña t¸c phÈm, tùa nh− chÊt tenin trong trμ, nh− vÞ th¬m nång cña

mét lo¹i vang quý lμm cho cuéc sèng t−¬i ®Ñp ngät ngμo vμ cã ý nghÜa h¬n, xãa tan

nh÷ng g× gi¶ dèi vμ kÖch cìm mÆc dï nh©n c¸ch cña hä ®ang ë trong qu¸ tr×nh vËn

®éng vμ ph¸t triÓn kh«ng ngõng ®Ó ph¸t hiÖn ra chÝnh b¶n ng· cña m×nh. TÊt c¶

nh÷ng ®iÒu ®ã lμm cho nh©n vËt trë nªn ch©n thùc vμ sèng ®éng. §iÒu ®Æc biÖt lμ

Mark Twain ®· thÓ hiÖn nh÷ng vÊn ®Ò t©m lý, x· héi b»ng mét phong c¸ch nghÖ

thuËt ®Æc s¾c cña «ng - nghÖ thuËt hμi h−íc hay tiÕng c−êi miÒn ViÔn T©y. Mark

Twain ®· bãc trÇn c¸i thÕ giíi trμo phóng bÞ thèng trÞ bëi nh÷ng con ng−êi thÊp kÐm

vÒ mÆt ®¹o ®øc. ¤ng kh«ng bu«ng tha nh÷ng thÕ lùc xÊu xa, v« sØ cña x· héi vμ

tiÕng c−êi cña «ng ®−îc vÝ nh− “thanh g−¬m trÝ tuÖ chèng l¹i thanh g−¬m thùc”

(Frank O’Connor) cø ®i suèt bÒ réng x· héi vμ bÒ s©u t©m hån ®Ó c¾t ®øt nh÷ng khèi

ung nhät nhøc nhèi, ®Ó h¹ bÖ tÊt c¶ nh÷ng g× gi¶ dèi vμ kÖch cìm. Song tiÕng c−êi

cña Mark Twain lμ “thanh g−¬m nh©n ®¹o”, hñy diÖt c¸i xÊu ®Ó cho c¸i ®Ñp t¸i sinh

vμ në hoa.

Nh− vËy, kÕ thõa truyÒn thèng humour b¶n xø, tinh thÇn phiªu l−u cña d©n téc,

kÕt hîp víi kh¶ n¨ng quan s¸t s¾c s¶o, sö dông xóc quan nh¹y c¶m, Mark Twain ®·

®¸nh gi¸ ®óng ®¾n b¶n chÊt cña c¸c hiÖn t−îng x· héi ®ang diÔn ra tr−íc m¾t m×nh.

117 ¤ng nhμo nÆn chÊt liÖu cña cuéc sèng ®Ó t¹o ra mét hiÖn thùc bao qu¸t vμ sèng

®éng tùa nh− “®øa trÎ ch¬i víi côc ®Êt sÐt, t¸n máng, vo trßn, kÐo dμi hay xÐ ra tõng

m¶nh cho ®Õn khi chóng trë thμnh nh÷ng h×nh ¶nh m·nh liÖt cña cuéc sèng”.

118 Tμi liÖu tham kh¶o

TiÕng ViÖt

1. Bakhtin (1992), Lý luËn vμ thi ph¸p tiÓu thuyÕt, ng−êi dÞch Ph¹m VÜnh C−, Nxb

Tr−êng viÕt v¨n NguyÔn Du, Hμ Néi.

2. Lª Huy B¾c (2002), V¨n häc Mü, Nxb §HSP, Hμ Néi.

3. Lª Huy B¾c (s−u tÇm vμ giíi thiÖu), (2002), Phª b×nh - lý luËn v¨n häc Anh - Mü,

Nxb Gi¸o dôc.

4. Lª Huy B¾c (2001), Mark Twain: Hμi h−íc lμ mét ®iÒu vÜ ®¹i, T¹p chÝ ch©u Mü

ngμy nay sè 2.

5. Lª Nguyªn CÈn (2006), Xervantex, t¸c gi¶ t¸c phÈm trong nhμ tr−êng, Nxb §¹i

häc S− ph¹m.

6. §inh LÖ Ch©u (2000), V¨n hãa Mü, c¸c gi¸ trÞ vμ gi¶ ®Þnh, trÝch tõ Ch©u Mü

ngμy nay, sè 1.

7. §μo Ngäc Ch−¬ng (1995), Mark Twain trong truyÒn thèng v¨n häc Mü, Nxb

Khoa häc x· héi, Hμ Néi.

8. §μo Ngäc Ch−¬ng (1997), Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer - §iÓm nh×n

cña ng−êi kÓ chuyÖn vμ nh÷ng hiÖu qu¶ nghÖ thuËt.(b¶n photo)

9. §μo Ngäc Ch−¬ng (1997), Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Huckle Berry Finn, nh©n

vËt ng−êi kÓ chuyÖn vμ hμnh tr×nh thêi ®¹i. (b¶n photo)

10. §μo Ngäc Ch−¬ng (2000), Moby Dick vμ truyÒn thèng tiÓu thuyÕt Mü, T¹p chÝ

V¨n häc sè 3.

11. §μo Ngäc Ch−¬ng (2003), Thi ph¸p tiÓu thuyÕt vμ s¸ng t¸c cña Ernest

Hemingway, Nxb §HQG Tp.Hå ChÝ Minh.

12. Lª §×nh Cóc (1986), "Bót ph¸p hiÖn thùc phª ph¸n vμ nghÖ thuËt hμi h−íc trong

tiÓu thuyÕt Mark Twain", t¹p chÝ V¨n häc sè 3.

13. Lª §×nh Cóc (2001), MÊy vÊn ®Ò vÒ t¸c gi¶, Nxb Khoa häc x· héi, Hμ Néi.

14. Lª §×nh Cóc (2004), T¸c gia v¨n häc Mü, Nxb Khoa häc x· héi, Hμ Néi.

15. NguyÔn §øc §μn (1996), Hμnh tr×nh v¨n häc Mü, Nxb V¨n häc.

119 16. §Æng Anh §μo (1995), §æi míi nghÖ thuËt tiÓu thuyÕt ph−¬ng T©y hiÖn ®¹i,

Nxb Gi¸o dôc.

17. Lª Minh §øc (1994), LÞch sö n−íc Mü, Nxb V¨n hãa th«ng tin, Hμ Néi.

18. Nathanniel Hawthorne (1989), Ch÷ A mμu ®á, Nxb V¨n häc, Hμ Néi.

19. Milan Kundera (1998), NghÖ thuËt tiÓu thuyÕt, Nxb §μ N½ng.

20. Borix Kuskov (1982), Sè phËn lÞch sö cña chñ nghÜa hiÖn thùc: suy nghÜ vÒ

ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c, Nxb T¸c phÈm míi - Héi nhμ v¨n.

21. Mark Twain (2002), Cuéc phiªu l−u cña Huck Finn, ng−êi dÞch Xu©n Oanh,

Nxb V¨n häc.

22. Mark Twain (2004), Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer vμ Huckle Berry

Finn, ng−êi dÞch V−¬ng §¨ng, Xu©n Oanh, Nxb V¨n hãa Th«ng tin, Hμ

Néi.

23. Mark Twain (2005), Nh÷ng cuéc phiªu l−u cña Tom Sawyer, ng−êi dÞch NguyÔn

TuÊn Quang, Nxb V¨n hãa th«ng tin.

24. Mark Twain (2006), Hoμng tö nhá vμ chó bÐ nghÌo khæ, ng−êi dÞch Minh Ch©u,

Nxb Kim §ång, Hμ Néi.

25. NhiÒu t¸c gi¶ (1997), V¨n häc Mü - Qu¸ khø vμ hiÖn t¹i, Nxb Th«ng tin Khoa

häc x· héi.

26. NhiÒu t¸c gi¶ (2001), V¨n häc ph−¬ng T©y, Nxb Gi¸o dôc.

27. NhiÒu t¸c gi¶ (2001), TiÕp cËn ®¹i c−¬ng v¨n hãa Mü, Nxb V¨n hãa Th«ng tin,

Hμ Néi.

28. NhiÒu t¸c gi¶ (2003), Ch©n dung c¸c nhμ v¨n thÕ giíi, Nxb Gi¸o dôc.

29. NhiÒu t¸c gi¶ (2004), Tõ ®iÓn v¨n häc, Nxb ThÕ giíi.

30. NhiÒu t¸c gi¶ (2004), V¨n ch−¬ng Hoa kú vμ c¸c thÓ v¨n- thi ca Hoa kú kh¸c, Lª

B¸ K«ng, Phan Kh¶i dÞch, Nxb Diªn Hång, Sμi Gßn .

31. NhiÒu t¸c gi¶ (2004), Lý luËn v¨n häc, Nxb Gi¸o dôc.

32. NhiÒu t¸c gi¶ (2006), Tõ ®iÓn thuËt ng÷ v¨n häc, Nxb Gi¸o dôc.

33. NhiÒu t¸c gi¶, Thùctr¹ng n−íc Mü, Nxb Khoa häc x· héi.

34. H÷u Ngäc (1995), Hå s¬ v¨n hãa Mü. Nxb ThÕ giíi.

120 35. Hoμng Ngäc HiÕn (2003), NhËp m«n v¨n häc vμ ph©n tÝch thÓ lo¹i, Nxb §μ

N½ng.

36. X.M. Pªt¬rèp (1986), Chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n, ng−êi dÞch NguyÔn §øc

Nam, NxbTrung häc chuyªn nghiÖp.

37. TrÇn ThÞ Ph−¬ng Ph−¬ng (2006), TiÓu thuyÕt hiÖn thùc Nga thÕ kû XIX, Nxb

Khoa häc x· héi, Tp.Hå ChÝ Minh.

38. Vò TiÕn Quúnh (biªn so¹n), (1995), Jack London, O.Henry, Mark Twain,

E.Hemingway - Phª b×nh, b×nh luËn v¨n häc, Nxb Tp.Hå ChÝ Minh.

39. Giang T©n (1981), "ChÊt hμi trong tiÓu thuyÕt Mark Twain", b¸o V¨n nghÖ

Tp.HCM.

40. Ng« ThÞ Ph−¬ng ThiÖn (2006), American Studies Course, University of Social

Sciences and Humanities - Hå ChÝ Minh city.

41. Tzvetan Todorop (2004), Mikhail Bakhtin- Nguyªn lý ®èi tho¹i, ng−êi dÞch §μo

Ngäc Ch−¬ng, Nxb §HQG Tp.HCM.

42. Kathryn Vanspanckeren (2000), Ph¸c th¶o v¨n häc Mü, ng−êi dÞch Lª §×nh

Sinh, Hång Ch−¬ng, Nxb V¨n nghÖ Tp.HCM.

TiÕng Anh

43. Mark Twain (1908), How to tell a story and other essays, Hartford, The

American Publishing Company.

44. Mark Twain (), The Family Mark Twain, Harper and Brothers Publisher, New

York.

45. Randee Folk (2004), Spotlight on the USA, Nxb §μ N½ng.

46. Henry Nash Smith (1963), Mark Twain: A collection of Critical Essays, Prentice

Hall, Inc.