Luận văn Thạc sĩ Văn học: Thơ ca Huyền Quang con đường của thiền và cái đẹp

BOÄ GIAÙO DUÏC VAØ ÑAØO TAÏO TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC SÖ PHAÏM TP. HOÀ CHÍ MINH

Nguyeãn Thò Haø An THÔ CA HUYEÀN QUANG CON ÑÖÔØNG CUÛA THIEÀN VAØ CAÙI ÑEÏP

Chuyeân ngaønh : Vaên hoïc Vieät Nam : 60 22 34 Maõ soá

LUAÄN VAÊN THAÏC SÓ VAÊN HOÏC

NGÖÔØI HÖÔÙNG DAÃN KHOA HOÏC: PGS. TS. ÑOAØN THÒ THU VAÂN Thaønh phoá Hoà Chí Minh – 2008

1

MÔÛ ÑAÀU

1. Lyù do choïn ñeà taøi

Trong lòch söû Thieàn toâng Vieät Nam, Huyeàn Quang (1254-1334) laø moät

thieàn sö loãi laïc, laø vò toå thöù ba cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm, toâng phaùi Thieàn

khoaùng ñaït vaø hieàn minh, ñoäng löïc tinh thaàn quan troïng cuûa caû daân toäc Vieät thôøi

Traàn. Hôn taùm möôi naêm traûi mình trong coõi theá, oâng ñaõ ñi qua caû ba cuoäc chieán

tranh choáng ngoaïi xaâm veû vang cuûa daân toäc, ñaõ goùp phaàn to lôùn ñöa Thieàn phaùi

Truùc Laâm ñaït tôùi ñænh cao. Theá nhöng, beân caïnh ñoù, lòch söû vaên chöông Vieät

Nam coøn ghi nhaän một Huyeàn Quang - nhaø thô - taøi hoa, “bay böôùm, phoùng

khoaùng” (Leâ Quyù Ñoân), taùc giaû cuûa taäp thô Ngoïc tieân 玉鞭 (caùi roi ngoïc). Coù

theå noùi, ñeán vôùi thô ca Huyeàn Quang, ta cuøng luùc baét gaëp moät con ngöôøi ôû nhieàu

vò theá khaùc nhau, ña dieän, ña chieàu: moät Thieàn giaû, moät trieát gia vaø hôn heát laø

moät ngheä só, ngheä só cuûa chính cuoäc ñôøi mình.

Noåi baät leân trong soá caùc nhaø thô Thieàn Lyù Traàn nhôø söï ngoä caûm saâu xa vaø

baûn chaát ngheä só phoùng khoaùng, Huyeàn Quang ñaõ trôû thaønh moái quan taâm cuûa

nhieàu theá heä thi nhaân – ñoäc giaû. Töø nhöõng tröôùc taùc daân gian cho ñeán caùc nhaø

văn thuộc Ngoâ Gia vaên phaùi, caùc Nho gia – thi só nhö Leâ Quyù Ñoân, Ninh Toán,

Phaïm Ñình Hoå, Nguyeãn Khuyeán, … vaø caû caùc nhaø nghieân cöùu hieän ñaïi nhö

Nguyeãn Phöông Chi, Hoaøng Coâng Khanh, Traàn Thò Baêng Thanh, Nguyeãn Höõu

Sôn, Traàn Leâ Vaên, Nguyeãn Lang, Thích Phöôùc An, Thích Minh Tueä, … ñeàu coá

gaéng phaùc hoïa moät chaân dung ñích thöïc cuûa Huyeàn Quang. Tuy nhieân, thöïc söï

chöa coù moät coâng trình naøo ñöa ra moät caùi nhìn khaû dó coù theå bao quaùt ñöôïc caùc

2

chieàu kích trong nhaân caùch Huyeàn Quang, con ngöôøi coù moät ñaïo nghieäp löøng laãy,

moät thi nghieäp taøi hoa vaø moät cuoäc ñôøi ñaày huyeàn thoaïi.

Thöïc hieän ñeà taøi naøy, chuùng toâi coá gaéng ñaët thô ca Huyeàn Quang trong

doøng vaên hoïc Thieàn Lyù Traàn noùi rieâng, trong doøng vaên hoïc Thieàn toâng phöông

Ñoâng noùi chung vôùi mong muoán coù theå tieáp caän vaø lyù giaûi caùc chieàu kích ôû con

ngöôøi vaø thi ca Huyeàn Quang trong moái töông quan vôùi nhau. Ñaëc bieät, qua ñoù

coù theå laøm roõ nhöõng ñoùng goùp ñaëc saéc rieâng cuûa Huyeàn Quang trong doøng thô

Thieàn Lyù Traàn.

Töø nhöõng thi phaåm thaâm traàm cuûa Huyeàn Quang, ta baét gaëp moät taâm hoàn

luoân thaønh taâm kieám tìm caùi ñeïp cuûa hieän höõu trong caùi nhìn minh trieát cuûa moät

trieát gia vaø phong thaùi an nhieân töï taïi cuûa moät thieàn sö ñaït ñaïo. Vôùi Huyeàn

Quang, Thieàn – cuoäc soáng – ngheä thuaät chöa bao giôø coù söï phaân bieät. Ñoù laø con

ñöôøng cuûa Huyeàn Quang, con ñöôøng cuûa Thieàn vaø caùi Ñeïp.

2. Lòch söû vaán ñeà

Gaén lieàn vôùi hai trieàu ñaïi Lyù – Traàn ñænh cao cuûa phong kieán Vieät Nam,

Thieàn toâng Vieät Nam vaø ñaëc bieät laø Thieàn phaùi Truùc Laâm ngaøy caøng ñöôïc giôùi

nghieân cöùu trong vaø ngoaøi nöôùc quan taâm. Trong ñoù, Thieàn sö Huyeàn Quang laø

Toå sö thöù ba cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm taát nhieân khoâng theå khoâng ñöôïc ñeà caäp.

Song, coù leõ do löôïng taùc phaåm cuûa oâng coøn löu giöõ ñöôïc ñeán ngaøy nay coù haïn,

khoâng ñöôïc doài daøo nhö löôïng tröôùc taùc cuûa Toå thöù nhaát Traàn Nhaân Toâng, cho

neân caùc nhaø nghieân cöùu thöôøng gaëp nhieàu khoù khaên trong vieäc khaéc hoïa moät

chaân dung ñaày ñuû cuûa Huyeàn Quang – Thieàn sö vaø Huyeàn Quang – con ngöôøi.

2.1. Tình hình nghieân cöùu Huyeàn Quang trong nöôùc

3

Veà tình hình nghieân cöùu Huyeàn Quang cuûa caùc hoïc giaû trong nöôùc, phaàn

lôùn ôû daïng moät boä phaän naèm trong caùc chuyeân khaûo maø phaïm vi nghieân cöùu

töông ñoái roäng. Huyeàn Quang ñöôïc ñeà caäp ñeán trong haàu heát caùc coâng trình

nghieân cöùu lieân quan ñeán Phaät giaùo Vieät Nam, Thieàn hoïc Vieät Nam, vaên hoïc coå

ñieån Vieät Nam, vaên hoïc chöõ Noâm Vieät Nam, Töø ñieån vaên hoïc… Veà caùc coâng

trình naøy Traàn Thò Baêng Thanh trong Huyeàn Quang - cuoäc ñôøi, thô vaø ñaïo ñaõ

thoáng keâ moät caùch khaù ñaày ñuû 68 taùc phaåm trong nöôùc coù ñeà caäp ñeán Huyeàn

Quang [43, tr.230-426]. Nhìn chung, taùc giaû caùc coâng trình nghieân cöùu naøy ñeàu

khaúng ñònh vò trí quan troïng vaø Thieàn hoïc uyeân thaâm cuûa Huyeàn Quang, khaúng

ñònh oâng laø moät Thieàn sö – thi só nhöng haàu heát chöa ñi vaøo nghieân cöùu saâu moät

caùch coù heä thoáng veà Thieàn hoïc vaø thô ca cuûa oâng.

Ngoâ Thì Nhaäm, hoïc giaû noåi tieáng cuûa Ngoâ Gia vaên phaùi trong Truùc laâm

toâng chæ nguyeân thanh [18, tr.199], phaàn Haønh traïng ba vò Toå sö chæ giôùi thieäu

ngaén goïn veà thaân theá vaø cuoäc ñôøi Huyeàn Quang, coøn laïi daønh phaàn lôùn giôùi

thieäu, phieân aâm, dòch nghóa 24 baøn thô chöõ Haùn coøn soùt laïi cuûa oâng, khaúng ñònh

thô oâng coù taùc duïng “di döôõng tinh thaàn, aâm ñieäu yù töù ñeàu raát trang nhaõ” [18,

tr.200], khoâng thaáy ñeà caäp ñeán thô phuù chöõ Noâm.

Daïng saùch hoaëc chuyeân khaûo veà Huyeàn Quang noùi chung khoâng nhieàu.

Gaàn ñaây, trong giôùi nghieân cöùu, ñaëc bieät laø coù söï tham gia cuûa caùc hoïc giaû xuaát

gia, xuaát hieän moät soá coâng trình nghieân cöùu môùi veà Huyeàn Quang. Thích Phöôùc

An trong baøi vieát Huyeàn Quang vaø con ñöôøng traàm laëng muøa thu [36, tr.48-52] ñi

saâu vaøo nghieân cöùu khaúng ñònh tieáng noùi caûm thoâng, hoùa giaûi noãi thoáng khoå cuûa

kieáp ngöôøi trong thô ca Huyeàn Quang. Thích Thanh Töø trong Tam toå Truùc Laâm

giaûng giaûi, chöông vieát veà Huyeàn Quang [39, tr.523-631], ñaõ toång hôïp veà cuoäc

4

ñôøi vaø thô ca cuûa oâng, ñoàng thôøi ñi vaøo giaûng giaûi yù nghóa cuûa töøng baøi thô khaù

chi tieát, nhöng ñaùng tieác chöa chæ ra ñaëc ñieåm vaø bieåu hieän tö töôûng Thieàn hoïc

cuûa Huyeàn Quang, ñieàu maø caùc coâng trình khaùc coøn boû ngoû hoaëc chæ nhaéc ñeán

moät caùch khaùi quaùt. Cuõng coù theå vì muïc ñích giaûng giaûi cuûa taäp saùch neân taùc giaû

chöa chuù troïng ñeán khaùi quaùt thaønh caùc luaän ñieåm cuï theå.

Trong soá caùc coâng trình nghieân cöùu veà Huyeàn Quang cho ñeán nay, ñaày ñuû

nhaát phaûi keå ñeán Huyeàn Quang, cuoäc ñôøi, thô vaø Ñaïo [43] cuûa taùc giaû Traàn Thò

Baêng Thanh ñaõ ñeà caäp ñeán ôû treân. Nhö töïa ñeà cuûa saùch, taùc giaû taäp trung khaúng

ñònh tö caùch Thieàn gia – Thi nhaân cuûa Huyeàn Quang vaø ñi vaøo toång hôïp moät

caùch ñaày ñuû vaø coù heä thoáng veà con ngöôøi, thôøi ñaïi vaø thô ca Huyeàn Quang, cuõng

nhö taäp hôïp caùc taùc phaåm coù lieân quan ñeán oâng. Taùc phaåm khaúng ñònh: “Sau caùc

vò saùng laäp, Huyeàn Quang vaãn laø nhaø Phaät hoïc loãi laïc, coù theå noùi laø nhaø Phaät hoïc

loãi laïc nhaát trong caùc hoïc giaû cuûa nuùi Yeân Töû luùc baáy giôø, laø vò Toå coù coâng tích

ñoái vôùi doøng Thieàn Truùc Laâm. Vaø theâm nöõa, ñoái vôùi vaên hoïc Vieät Nam oâng cuõng

laø moät thi nhaân ñaëc saéc, moät göông maët tieâu bieåu ñaëc saéc cuûa giai ñoaïn Lyù

Traàn.”[43, tr.51]. Tuy nhieân, taùc giaû daønh phaàn lôùn taäp saùch cho phaàn dòch, chuù

thích caùc baøi thô vaø söu taàm caùc taùc phaåm laáy caûm höùng töø Huyeàn Quang, nieân

bieåu, thö muïc, v.vv cho neân phaàn daønh vieát veà thô ca Huyeàn Quang chæ voûn veïn

25/246 trang saùch, taát nhieân chöa theå phaùc hoïa roõ neùt dieän maïo thô ca oâng.

2.2. Tình hình nghieân cöùu Huyeàn Quang ôû nöôùc ngoaøi

Veà caùc nghieân cöùu Huyeàn Quang cuûa giôùi nghieân cöùu nöôùc ngoaøi, chuû

yeáu laø trong giôùi nghieân cöùu Haùn hoïc vaø Phaät hoïc Trung Quoác vaø Ñaøi Loan,

Huyeàn Quang cuõng ñöôïc khoâng ít coâng trình ñeà caäp ñeán, vôùi tö caùch laø toå thöù ba

5

cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm vaø vôùi tö caùch laø moät nhaø thô coå ñieån. Coù theå khaùi

quaùt caùc coâng trình nghieân cöùu ñoù vaøo hai daïng nhö sau.

Nghieân cöùu Huyeàn Quang nhö moät Toå sö cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm:

- Phöông Hoaøi Nhaãn (1994), Vieät Nam Truùc Laâm phaùi Thieàn toâng saùng thuûy

nhaân Traàn Nhaân toâng ñích Thieàn hoïc tö töôûng, Taïp chí Nghieân cöùu Phaät giaùo,

Sôû nghieân cöùu Phaät hoïc Ñaïi hoïc sö phaïm Thieåm Taây, Trung Quoác, Tr.

180~186.

- Thích Thiện Nghị （biên dịch）(1988), Việt Nam Phật Giáo Sử Lược. Thế giới

Phật học, quyển 57, NXB Hoa Vũ, Đài Bắc.

- Thích Thanh Quyết (2001), Việt Nam Thiền Tông Sử Luận, Viện nghiên cứu

khoa học xã hội Trung Quốc, Luận văn tiến sĩ, Bắc Kinh.

- Thích Hành Tâm (2005), Lịch sử truyền thừa của Lâm Tế Thiền hệ tại Việt Nam,

Đại Học Sư Phạm Quốc Lập Đài Loan, Khoa Quốc văn, Luận văn thạc sĩ, Đài

Bắc.

- Lí Đạo Đức Hùng （biên tập） (2005), Đông Nam Á Phật giáo khái thuyết, NXB

Đồ Thư, Đài Bắc.

- Trương Đình Sĩ (2005), Lịch sử và hiện trạng Phật giáo Việt Nam, NXB Tân Á.

Hương Cảng.

- Đàm Chí Từ (2006). Chuyết Công hòa thượng người Mân Việt Nam và sự giao

lưu Phật Giáo Trung Việt thế kỉ VII, VIII, Đại học Tế Nam, hệ Trung văn, Luận

văn tiến sĩ, Tế Nam.

- Thích Viên Nhã (2006), Nghiên cứu Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm,.

Đại Học Quốc Lập Đài Loan, Khoa lịch sử học, Luận văn thạc sĩ, Đài Bắc.

6

- Thích Quảng Lâm (2007), Nghiên cứu Trúc Lâm Thiền phái Triều Trần Việt

Nam, Đại học Tông Giáo Phật Quang, Luận văn thạc sĩ, Đài Loan.

- Giả Duy Khang (2007), Nghiên cứu Thiền phái Trúc Lâm triều Trần, Học viện

Ngoại ngữ nhân dân Quân giải phóng Trung Quốc, Luận văn thạc sĩ.

- Nguyeãn Phuùc Ñöùc (2007), Nghieân cöùu so saùnh tö töôûng Thieàn hoïc vaø phöông

phaùp tu haønh cuûa Hueä Naêng Trung Quoác vaø Truùc Laâm Thieàn phaùi Vieät Nam,

Ñaïi hoïc sö phaïm Ñaøi Loan, Khoa giaùo duïc hoïc, Luaän vaên Thaïc só, Ñaøi Baéc.

Noùi chung, caùc coâng trình nghieân cöùu naøy taäp trung tieáp caän Huyeàn Quang

döôùi goùc ñoä moät Thieàn sö vaø böôùc ñaàu chuù troïng phaân tích ñaëc ñieåm tö töôûng

Thieàn cuûa oâng.

Nghieân cöùu thô ca cuûa Huyeàn Quang döôùi goùc ñoä thi só:

- Mạnh Chiêu Nghị (1998), Thiền vaø Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam Hán thi,

Tạp chí khoa học Đại học Thiên Tân, Số 4/1998

- Chung Phuøng Nghóa (2002), Luaän Vieät Nam Lyù trieàu Thieàn thi, Taïp chí

Nghieân cöùu Phaät giaùo, Sôû nghieân cöùu Phaät hoïc Ñaïi hoïc sö phaïm Thieåm Taây,

Trung Quoác, tr. 31~51

- Hà Thiên Niên (2003), Hình thành truyền thống Thơ ca cổ điển Việt Nam －

Nghiên cứu thi ca tiền Mạc, Đại học Trung văn Dương Châu, Luận văn tiến sĩ,

Dương Châu.

- Tôn Sĩ Giác (2003), Nghiên cứu thơ Thiền cổ Việt Hán, Đại học Sư phạm Quảng

Tây, Hệ Trung văn, Luận văn thạc sĩ, Quảng Tây.

- Tôn Sĩ Giác (2006), Thơ cổ Việt Hán sử thuật và văn bản tập khảo, Đại học Sư

phạm Hoa Trung, Hệ Trung văn, Luận văn tiến sĩ, Hoa Trung.

7

- Vu Tại Chiếu (2007), Nghiên cứu so sánh Thơ chữ Hán Việt Nam và thơ ca cổ

điển Trung Quốc, Học viện ngoại ngữ giải phóng quân, Luận văn tiến sĩ.

Nhìn chung, caùc taùc giaû chuû yeáu ñeà caäp ñeán Huyeàn Quang döôùi goùc ñoä

moät thi só trong doøng thô Thieàn noùi rieâng vaø trong doøng thô chöõ Haùn coå ñieån Vieät

Nam noùi chung. Vì theá, trong moãi coâng trình, soá trang daønh rieâng baøn veà thô ca

Huyeàn Quang ñeàu khoâng nhieàu.

Toùm laïi, keá thöøa thaønh töïu nghieân cöùu cuûa caùc baäc tieàn boái, chuùng toâi

mong muoán coù theå môû roäng hôn nöõa phaïm vi nghieân cöùu veà Huyeàn Quang treân

caû ba phöông dieän Thieàn sö, trieát gia vaø thi só ñeå phaùc hoïa moät chaân dung toaøn

veïn hôn veà Huyeàn Quang, con ngöôøi sinh ra trong doøng chaûy lòch söû nhöng ñaõ

vöôït qua doøng chaûy lòch söû ñeå saùng taïo neân moät nhaân caùch loãi laïc, töø bi, an nhieân

töï taïi, soáng maõi trong kyù öùc ngöôøi ñôøi sau.

3. Ñoái töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu

Theo söû saùch ghi laïi, tröôùc taùc cuûa Huyeàn Quang khaù nhieàu, bao goàm thô

ca vaø caû caùc saùch giaùo khoa kinh nhö Chö phaåm kinh, Coâng vaên taäp, Phoå Tueä

ngöõ luïc,… Tuy nhieân, cho ñeán nay, chæ coøn laïi taäp thô chöõ Haùn Ngoïc tieân goàm 25

baøi thô vaø moät baøi phuù chöõ Noâm Vònh Vaân Yeân töï. Ñeà taøi chuû yeáu khaûo saùt thô

ca Huyeàn Quang döïa treân caùc tö lieäu naøy.

Ngoaøi ra, chuùng toâi cuõng quan taâm ñeán caùc huyeàn thoaïi xung quanh cuoäc

ñôøi Huyeàn Quang vaø ghi cheùp trong caùc thö tòch Thieàn, nhaát laø thô vaên vaø phaåm

bình cuûa caùc vaên gia thi só ñeå coù caùi nhìn toaøn dieän vaø thaáu ñaùo hôn.

Theâm vaøo ñoù, nhö ñaõ noùi ôû phaàn treân, chuùng toâi tìm hieåu vaø caûm nghieäm

thô ca Huyeàn Quang treân goùc ñoä khaûo saùt so saùnh vôùi taùc phaåm cuûa caùc nhaø thô

8

Thieàn Lyù Traàn ñöông thôøi, vôùi nhaø thô Thieàn Trung Hoa thôøi Ñöôøng - Thi Phaät

Vöông Duy. Thieàn toâng Vieät Nam chòu aûnh höôûng khoâng ít cuûa Thieàn toâng

Trung Hoa ñôøi Ñöôøng Toáng. Ñôøi Ñöôøng cuõng laø thôøi ñaïi hoaøng kim cuûa thô ca

coå ñieån Trung Hoa. Thi Phaät Vöông Duy ñaõ keát hôïp moät caùch tuyeät vôøi caû hai

nhaân toá ñoù trong cuoäc ñôøi vaø thô ca cuûa mình, trôû thaønh ñaïi dieän tieâu bieåu nhaát

cuûa hình töôïng Thi nhaân – Thieàn gia Trung Hoa. Chuùng toâi ñaët Huyeàn Quang

beân caïnh Vöông Duy, ñeå hai con ngöôøi, hai Thieàn gia – Thi só naøy cuøng aùnh

chieáu laãn nhau trong söï töông ñoàng vaø caû khaùc bieät, vôùi mong muoán khaéc hoïa roõ

neùt hôn coát caùch thô vaø con ngöôøi Huyeàn Quang.

4. Phöông phaùp nghieân cöùu

Chuùng toâi söû duïng caùc phöông phaùp sau:

1. Phöông phaùp phaân tích toång hôïp

2. Phöông phaùp so saùnh

3. Phöông phaùp loaïi hình

4. Phöông phaùp heä thoáng

5. Caáu truùc luaän vaên

Luaän vaên bao goàm 3 phaàn chính: daãn nhaäp, noäi dung vaø keát luaän.

Phaàn Daãn nhaäp goàm caùc noäi dung: lyù do choïn ñeà taøi, lòch söû vaán ñeà, ñoái

töôïng vaø phaïm vi nghieân cöùu, phöông phaùp nghieân cöùu, caáu truùc luaän vaên.

Phaàn Noäi dung goàm coù 3 chöông:

9

- Chöông 1: Huyeàn Quang – con ngöôøi, thôøi ñaïi, thi ca. Chöông naøy chuû yeáu

khaéc hoïa thaân theá – söï nghieäp cuûa Huyeàn Quang, thôøi ñaïi maø oâng soáng vaø

caùc taùc phaåm thô ca hieän coøn laïi cuûa oâng.

- Chöông 2: Thô ca Huyeàn Quang, moät Thieàn giaû – Trieát gia – Ngheä syõ. Noäi

dung chính cuûa chöông naøy laø ñi vaøo phaân tích chi tieát veà con ngöôøi Huyeàn

Quang töø ba goùc ñoä, moät Thieàn giaû, moät trieát gia vaø moät ngheä syõ.

- Chöông 3: Huyeàn Quang, Thieàn sö – Thi nhaân vaø Vöông Duy, Thi só – Thieàn

sö. Chöông naøy chuû yeáu taäp trung vaøo so saùnh maøu saéc Thieàn vaø phong caùch

thi nhaân theå hieän trong thô Huyeàn Quang vaø thô Vöông Duy, nhaèm chæ ra

nhöõng töông ñoàng vaø khaùc bieät giöõa hai nhaø thô naøy.

Phaàn Keát luaän

Phaàn Phuï luïc

- Thieàn - Baûn dòch töø Lôøi töïa saùch Thiền học Trung Quốc. Du Mai Ẩn 1984 .

Đài Bắc : Kim Lâm xuaát baûn, tr. 1~ tr. 19.

10

Chöông 1:

HUYEÀN QUANG

CON NGÖÔØI – THÔØI ÑAÏI – THI CA

1.1. Con ngöôøi

1.1.1. Xuaát thaân huyeàn thoaïi – Hoaïn loä thung dung (1254 – 1350)

Huyeàn Quang (1254 – 1334), theo saùch Tam toå Thöïc luïc [37], oâng teân

laø Lyù Taûi Ñaïo, coøn Lónh Nam chích quaùi cuûa Vuõ Quyønh thì cho raèng oâng teân Lyù

Kieân Cöông, töï laø Thöôøng Hueä, hieäu laø Ñaïo Taûi [43, tr.11]. Tuy caùc ghi cheùp coù

chuùt sai khaùc, nhöng oâng thöôøng ñöôïc bieát ñeán vôùi teân tuïc laø Lyù Ñaïo Taùi, nhö

ghi cheùp cuûa Tam toå Thöïc luïc. OÂng laø ngöôøi höông Vaïn Taûi, chaâu Nam Saùch, loä

Baéc Giang, nay laø huyeän Gia Löông, tænh Baéc Ninh. Toå tieân oâng laø Lyù OÂn Hoøa,

quan haønh khieån döôùi trieàu Lyù Thaàn Toâng. Cha oâng laø Lyù Bích Tueä, ham hoïc,

hoïc vaán tinh thoâng, laøm ñeán chöùc tri huyeän Tröôøng Taân, sau ñoù nghæ höu veà nhaø.

Xuaát thaân töø moät vuøng ñaát vaên vaät cuûa nöôùc Vieät, xöù Baéc queâ oâng voán

truyeàn baù ñaïo Phaät töø raát sôùm, trung taâm Phaät giaùo Luy Laâu1 (Thuaän Thaønh,

Baéc Ninh) sôùm nhaát treân ñaát Vieät, trung taâm cuûa Thieàn phaùi Tyø ni ña löu chi

cuõng naèm treân chính vuøng ñaát xöù Baéc naøy, moät vuøng giao thoâng thuûy boä ñeàu

thuaän lôïi, hoaït ñoäng giao löu vaên hoùa heát söùc soáng ñoäng vôùi voâ soá nhöõng huyeàn

thoaïi. Ñeán thôøi Lyù Traàn, xöù Kinh Baéc trôû thaønh vuøng ñaát maø theá löïc nhaø chuøa

Phaät giaùo phaùt tích maïnh meõ vaø trôû thaønh thaùnh ñòa cuûa Phaät giaùo. Haàu heát caùc

1 Luy Laâu laø trung taâm Phaät giaùo sôùm nhaát taïi Vieät Nam, hình thaønh vaøo khoaûng nhöõng naêm ñaàu Coâng nguyeân, vôùi heä thoáng Töù Phaùp – Man Nöông: Phaùp Vaân, Phaùp Vuõ, Phaùp Loâi, Phaùp Ñieän. Trung taâm Luy Laâu coøn ñöôïc cho laø nôi trung chuyeån Phaät giaùo AÁn Ñoä vaøo Trung Hoa thôøi baáy giôø.

vò sö danh tieáng ñeàu xuaát thaân hoaëc hoïc ñaïo taïi nay. Nhö theá, vôùi thaân theá moät

11

nhaân vaät kieät xuaát cuûa queâ höông, Toå thöù ba cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm, xuaát

thaân cuûa Huyeàn Quang cuõng mang ñaâäm maøu saéc huyeàn thoaïi, daân gian truyeàn

raèng oâng laø thaùc sinh cuûa Toân giaû A Nan.

Töông truyeàn cha meï oâng ñöôøng con caùi muoän maèn neân leân chuøa Ngoïc

Hoaøng ôû gaàn nhaø caàu töï. Saùch Tam Toå thöïc luïc ghi laïi: “Moät hoâm, Leâ thò (meï

Huyeàn Quang – tg) ñeán nuùi Chu Sôn haùi thuoác, vöøa tôùi chuøa Ma Coâ Tieân thì gaëp

luùc trôøi heø naéng gaét, baø lieàn ñeán nghæ döôùi boùng chuøa. Chôïp maét mô maøng, baø

boãng thaáy moät con khæ lôùn maëc aùo hoaøng baøo, oâm maët trôøi hoàng neùm vaøo loøng

baø. Leâ thò kinh haõi thöùc giaác, thaáy loøng rung ñoäng, trôû veà thuaät laïi vôùi moät vò Toân

ñöùc. Vò naøy suy ñoaùn: neùm maët trôøi vaøo buïng laø ñieàm baùo seõ coù thai. Naêm aáy,

Toå sinh ra, khi sinh coù tia saùng môø aûo, muøi höông thôm phöùc. Ngöôøi ta goïi ñoù laø

ñöùa haøi ñoàng coù muøi thôm thanh tònh.” [37, tr.78]

Söï ñaûn sinh ñaày haøo quang huyeàn thoaïi naøy laø moät aùm duï tieân baùo cuoäc

ñôøi Huyeàn Quang seõ gaén vôùi con ñöôøng hoaèng döông Phaät phaùp. Ngay caû teân

hieäu cuûa oâng cuõng mang maøu saéc toân giaùo: Kieân Cöông, Thöôøng Hueä, Taûi Ñaïo.

Maëc duø khoâng theå khoâng xeùt ñeán yeáu toá thaùnh hoùa caùc nhaân vaät lòch söû voán

thöôøng thaáy trong daân gian, song huyeàn thoaïi naøy cuõng goùp phaàn giaûi thích söï

xuaát hieän cuûa moät baäc vó nhaân kieät xuaát trong lòch söû daân toäc.

Ngay töø khi coøn trong buïng meï ñaõ ñöôïc nuoâi döôõng baèng doøng söõa

huyeàn thoaïi, khi lôùn leân, cuoäc ñôøi vaø haønh traïng cuûa oâng döôøng nhö cuõng vaãn

nhuoám ñaày maøu saéc huyeàn aûo aáy. Neáu nhö thaân theá haønh traïng caùc vò toå Truùc

Laâm khaùc ñeàu ñöôïc ghi laïi töông ñoái roõ raøng thì tieåu söû cuoäc ñôøi Huyeàn Quang

khaù mô hoà. Saùch Tam toå thöïc luïc cho raèng oâng laøm quan khoaûng 20 naêm. Phaûi

ñeán naêm 50 tuoåi, oâng môùi chính thöùc xuaát gia ñaàu Phaät, vaø baét ñaàu cuoäc ñôøi

12

haønh ñaïo keùo daøi 30 naêm. Coøn Tam toå haønh traïng thì cho raèng oâng thi ñoã Traïng

nguyeân, song khoâng chòu ra laøm quan maø xin vua Traàn cho xuaát gia vaøo nuùi tu

haønh. Veà ñieåm naøy, vaên bia Ñeä tam toå Lyù traïng nguyeân haønh traïng taïi ñeàn

Traïng nguyeân taïi thoân Phuùc Loäc, Vaïn Tö, Gia Bình (xaõ Thaùi Baûo, Baéc Ninh) do

oâng phoù baûng Nguyeãn Phaåm vieát vaøo naêm Töï Ñöùc 18 (1865) ghi cheùp: “Naêm

oâng ñoã Traïng môùi 21 tuoåi, ñöôïc Traàn Thaùnh Toâng keùn laøm phoø maõ, nhöng oâng

töø choái, chæ nhaän chöùc Thò noäi vaên haøn, töøng ñi söù Trung Quoác. Sau töø quan, ñi tu

ôû chuøa Ñöùc La.” [43, tr.25] Thích Thanh Quyeát trong Vieät Nam Thieàn toâng söû

luaän, phaàn vieát veà Huyeàn Quang laïi khoâng ñeà caäp ñeán vieäc ñoã Traïng maø cho

raèng: “OÂng ñöôïc tuyeån vaøo cung laøm quan, töøng tieáp kieán söù giaû nhaø Nguyeân

Trung Quoác. OÂng thoâng thaïo thö tòch, trích daãn kinh nghóa, öùng ñoái mau leï nhö

nöôùc chaûy, töøng ñöôïc vua Traàn Nhaân Toâng (1258-1308) vaø söù nhaø Nguyeân khen

ngôïi. Sau khi laøm quan hôn 20 naêm, naêm 51 tuoåi (1305) oâng xuaát gia tu haønh vôùi

söï daãn daét cuûa Quoác sö Baõo Phaùc.”[72, tr.107] Taùc giaû khaúng ñònh oâng laøm quan

trong suoát hôn 20 naêm, vaø ñaëc bieät coù taøi ngoaïi giao, tieáp ñaõi caùc söù thaàn Trung

Hoa. Vua cuõng ñònh gaû coâng chuùa Lieãu Nöõ, chaùu cuûa An Sinh Vöông cho oâng

nhöng oâng töø choái.

Ngoaøi ra, daân gian coøn ghi laïi caâu chuyeän Huyeàn Quang khi ôû laøng gia

caûnh khoù khaên neân khoâng ai giuùp ñôõ. Ñeán khi oâng ñoã Traïng nguyeân, ra laøm quan

thì nhieàu ngöôøi ñeán nhaän hoï haøng, laïi coøn höùa gaû con gaùi cho. Cho neân trong daân

gian coøn truyeàn caâu ca:

Khoù khaên chaúng coù ai nhìn

Ñeán khi ñoã traïng chín nghìn nhaân duyeân

13

Caâu chuyeän mang ñaäm maøu saéc daân gian, ôû moät goùc ñoä naøo ñoù cho thaáy

söï yeâu quyù cuûa nhaân daân ñöông thôøi vôùi Huyeàn Quang. Vì thöïc ra, neáu caùc ghi

cheùp veà gia theá cuûa Huyeàn Quang laø ñuùng, thì cha oâng töøng laøm quan, hoïc vaán

roäng nhö vaäy thì khoâng coù leõ naøo tuoåi thô oâng laïi laâm vaøo caûnh baàn haøn khoâng

ngöôøi nhoøm ngoù nhö theá. Nguyeãn Lang trong Vieät Nam Phaät giaùo söû luaän cuõng

coù ghi cheùp veà thôøi nieân thieáu vaø vieäc ñoã traïng cuûa Huyeàn Quang nhö sau: “OÂng

theå maïo kyø dò, maø coù chí khí cuûa baäc vó nhaân. Cha meï oâng raát yeâu quyù, daïy cho

hoïc vaên chöông. OÂng nghe moät bieát möôøi, coù taøi cuûa Nhan Hoài AÙ Thaùnh, do ñoù

oâng ñöôïc ñaët teân laø Taûi Ñaïo. Naêm 20 tuoåi oâng thi Höông, naêm sau ñaäu luoân thuû

khoa kyø thi Hoäi.”[21, tr.400]

Cho ñeán nay, quaõng ñôøi theá tuïc cuûa oâng vaãn laø ñeà taøi coøn nhieàu tranh luaän.

OÂng coù töøng ñoã traïng, laøm quan, ñi söù hay ñaõ sôùm lui veà soáng aån daät? Ngay caû

haønh traïng cuûa oâng khi ñaõ chính thöùc böôùc chaân vaøo cöûa Thieàn cuõng chæ ñöôïc ghi

laïi moät caùch giaûn löôïc. Song, phaàn lôùn caùc taøi lieäu khaúng ñònh vieäc oâng ñoã traïng

nguyeân vaø ra laøm quan, ñeán naêm 50 tuoåi môùi xuaát gia ñaàu Phaät, coøn vieäc cho

raèng oâng khoâng ra laøm quan maø ñi aån tu vaø caû caâu chuyeän daân gian veà thôøi thô

aáu baàn haøn coù leõ laø do ngöôøi ñôøi sau muoán nhaán maïnh phaåm khí cuûa oâng maø

truyeàn tuïng nhö theá chaêng.

Huyeàn Quang, vôùi söï ra ñôøi ñaày haøo quang huyeàn thoaïi Phaät giaùo, vôùi

quaõng ñôøi gaàn 30 naêm laøm quan trong trieàu, ñöôïc tieáp xuùc vaø hoïc taäp vôùi nhöõng

tinh hoa trí thöùc, ñoàng thôøi laø tinh hoa Phaät phaùp cuûa thôøi baáy giôø nhö hoaøng ñeá

Traàn Nhaân Toâng, quoác sö Baõo Phaùc, döôøng nhö ñaõ ñöôïc chuaån bò heát söùc toaøn

veïn ñeå böôùc vaøo con ñöôøng Thieàn, ñeå trôû thaønh vò Toå thöù ba cuûa Thieàn phaùi

Truùc Laâm.

14

1.1.2. Tu haønh ñaéc ñaïo – Nhaäp theá haønh Thieàn (1305 - 1334)

Cuoäc ñôøi tu Thieàn cuûa Huyeàn Quang ñaõ taïo neân moät ñaïo nghieäp löøng laãy.

Trong Phaät giôùi Thieàn hoïc, oâng ñöôïc ghi nhaän laø coù ñöùc ñoä cuûa baäc thaàn taêng

traùc vieät, chöùng nhaäp saâu xa ñaïo phaùp, trí tueä uyeân baùc, vaên chöông xuaát chuùng.

Theo Tam toå Thöïc luïc thì Huyeàn Quang xuaát gia vaøo naêm 1305, laø hoïc troø

cuûa Quoác sö Baõo Phaùc taïi chuøa Vuõ Ninh, khi ñoù Traàn Nhaân Toâng (1258-1308) ñaõ

xuaát gia vaø saùng laäp Thieàn phaùi Truùc Laâm ñöôïc hôn 8 naêm (töø 1297). Ñeán naêm

宗,Toå thöù nhaát cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm. Ñieàu Ngöï raát vui khi gaëp laïi oâng trong

1306, oâng gaëp laïi ñöùc Ñieàu Ngöï Giaùc Hoaøng Traàn Nhaân Toâng 調御覺皇陳仁

maøu aùo Thieàn, ngöôøi coøn möøng hôn nöõa khi nhaän thaáy oâng laø ngöôøi coù con maét

堅剛 (1284-1330). Sau ñoù, Ñieàu Ngöï cuõng nhieàu laàn giao cho Huyeàn Quang

ñaïo neân yeâu caàu oâng theo phuï taù Thieàn sö Phaùp Loa Ñoàng Kieân Cöông 法螺同

soaïn caùc taùc phaåm giaùo khoa Thieàn nhö :

- Chö phaåm kinh: tuyeån taäp nhöõng phaåm kinh thieát yeáu vaø thöïc duïng.

- Coâng vaên taäp: tuyeån taäp nhöõng baøi vaên sôù ñieäp duøng trong caùc nghi leã

Phaät giaùo.

- Thích giaùo khoa: taäp saùch giaùo khoa veà ñaïo Phaät.

ñeå phuïc vuï vieäc truyeàn baù Thieàn phaùp. Ñieàu Ngöï raát haøi loøng vôùi caùc tröôùc taùc

cuûa Huyeàn Quang, khi ñoïc xong baûn thaûo Chö phaåm kinh vaø Coâng vaên taäp, Toå

ngöï buùt pheâ nhö sau: “ Caùc kinh saùch nhaø Phaät töøng qua tay Huyeàn Quang thì

moät chöõ khoâng theå theâm, moät chöõ khoâng theå bôùt.”[21, tr.406] Coù theå thaáy, Ñieàu

Ngöï raát tín nhieäm voán Thieàn hoïc cuûa Huyeàn Quang. Nhöng tieác thay, nhöõng

tröôùc taùc naøy ñeàu khoâng coøn sau bao bieán thieân cuûa lòch söû, khieán chuùng ta

15

khoâng ñöôïc thöôûng thöùc voán hoïc roäng bieát nhieàu vaø nhaát laø Thieàn hoïc uyeân

thaâm cuûa oâng.

Ngoaøi ra, oâng cuõng nhieàu laàn ñöôïc Ñieàu Ngöï khai thò vaø öu aùi ñöa oâng

theo böôùc vaân du truyeàn ñaïo cuûa Toå, nhieàu laàn cho oâng ngoài leân toøa sen Traàm

Höông cuûa Ngaøi ñeå giaûng kinh cho ñeä töû. Sau ñoù oâng ñöôïc laäp laøm truï trì chuøa

Vaân Yeân nuùi Yeân Töû. Meán phuïc söùc hoïc quaûng baùc cuûa oâng, taêng ni theo veà hoïc

ñaïo coù ñeán khoaûng 1000 ngöôøi. Coù leõ chính trong thôøi gian naøy oâng ñaõ saùng taùc

baøi phuù chöõ Noâm Vònh Hoa Yeân töï.

Naêm 1308, Ñieàu Ngöï vieân tòch, Phaùp Loa keá tuïc trôû thaønh vò Toå sö thöù hai,

laõnh ñaïo Thieàn phaùi Truùc Laâm trong suoát 22 naêm (1308 – 1330). Trong suoát thôøi

gian naøy, Huyeàn Quang trôû thaønh phuï taù cho Phaùp Loa trong söï nghieäp hoaèng

döông Phaät phaùp laãy löøng cuûa vò Toå thöù hai naøy2.

Naêm 1313, ngaøy raèm thaùng gieâng aâm lòch, oâng veà laøng Vaïn Taûi queâ oâng

ñeå thaêm cha meï. Luùc ñoù oâng ñaõ hôn 60 tuoåi, cha meï ñaõ giaø yeáu. Muoán gaàn guõi

cha meï trong moät thôøi gian, oâng lieàn laäp moät ngoâi chuøa ngay trong laøng, saùt meù

taây nhaø cha meï oâng, ñaët teân laø chuøa Ñaïi Bi. Nghe tin oâng laäp chuøa, nhieàu ngöôøi

ôû kinh ñoâ theo veà baùi Phaät. Ngaøy khaùnh thaønh chuøa, oâng môû phaùp hoäi lôùn, môøi

chö taêng boán phöông veà tham döï. Haøng ngaøn ngöôøi tham gia phaùp hoäi toå chöùc

trong baûy ngaøy baûy ñeâm. Nhöõng vaät phaåm vaø tieàn baïc do Phaät töû cuùng döôøng,

oâng ñem ra phaùt taëng cho ngöôøi ngheøo. Sau ñoù, oâng laïi trôû veà chuøa Vaân Yeân nuùi

Yeân Töû. Cho ñeán taän ngaøy nay, nhaân daân xöù Kinh Baéc haøng naêm vaøo ngaøy 23

2 Theo söû saùch ghi cheùp, Thieàn phaùi Truùc Laâm döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Toå Phaùp Loa ñaït ñeán ñænh cao höng thònh, haøng traêm ngoâi chuøa ñöôïc xaây döïng, moãi naêm ñeàu toå chöùc nhieàu laàn phaùp hoäi, truyeàn baù giaùo lyù Thieàn ñeán ñoâng ñaûo taêng ni Phaät töû

thaùng gieâng (ngaøy maát cuûa sö) vaãn tuï veà ngoâi chuøa xöa ñeå töôûng nhôù ñeán vò Toå

16

sö. Trong loøng nhaân daân, Huyeàn Quang thaät söï laø moät vò Toå sö ñaïi ñöùc, ñöôïc daân

gian ñôøi ñôøi meán moä vaø toân vinh.

Naêm 1317, Toå Phaùp Loa laâm troïng beänh, beøn ñem y baùt vaø taâm keä ra

truyeàn cho Huyeàn Quang laøm Toå thöù ba Thieàn Truùc Laâm, nhöng sau ñoù Phaùp

Loa daàn bình phuïc, Huyeàn Quang beøn töø choái söï phuù phuùc ñoù. Laàn thöù 2, naêm

1330 thaùng 2, Phaùp Loa laïi trôû beänh naëng, ñem y baùt vaø taâm keä truyeàn laïi cho

oâng gìn giöõ, sau ñoù Phaùp Loa vieân tòch. OÂng keá tuïc Phaùp Loa laõnh ñaïo Thieàn

phaùi Truùc Laâm trong 4 naêm. OÂng nhaäp tòch ngaøy 23 thaùng gieâng naêm Giaùp Tuaát

(1334) taïi chuøa Coân Sôn, thoï 80 tuoåi. Vua Traàn Minh Toâng ban teân thuïy cho oâng

laø “Truùc Laâm Thieàn sö ñeä tam toå”, phong laø “Töï phaùp Huyeàn Quang toân giaû”.

Nhö vaäy, quaõng ñôøi haønh ñaïo cuûa Huyeàn Quang troøn 30 naêm, trong ñoù coù ñeán

hôn 22 naêm oâng phoø taù Phaùp Loa, 4 naêm chính thöùc laõnh ñaïo Thieàn phaùi. OÂng

maát, ngoïn ñeøn Toå cuõng taét theo, khoâng coù ngöôøi truyeàn noái. Tuy nhieân, Thieàn

toâng vaãn toàn taïi nhöng phaùt trieån trong laëng leõ ñeå ñeán theá kyû XVIII laïi ñöôïc

phuïc höng vaø coù nhöõng thaønh töïu môùi.

Coù theå noùi, cuoäc ñôøi 80 naêm traûi mình trong coõi theá cuûa Huyeàn Quang laø

moät cuoäc ñôøi löøng laãy. Cho duø tö lieäu lòch söû chính xaùc coøn löu laïi ñeán ngaøy nay

khoâng nhieàu, song coù theå noùi Huyeàn Quang baèng nhöõng traûi nghieäm trong cuoäc

theá suoát 50 naêm, ñaõ thaáu hieåu baûn chaát buoàn vui söôùng khoå cuûa cuoäc ñôøi, cho

neân khi böôùc vaøo cöûa Thieàn, oâng ñaõ trôû thaønh nhaø Thieàn hoïc loãi laïc hieám coù thôøi

baáy giôø, laø vò Toå coù coâng tích ñoái vôùi doøng Thieàn Truùc Laâm.

17

1.2. Thôøi ñaïi

1.2.1. Lyù Traàn – thôøi ñaïi phuïc höng vaên hoùa daân toäc

Thôøi ñaïi Lyù Traàn (1009 – 1440) laø laø thôøi kyø ñænh cao trong lòch söû caùc

trieàu ñaïi phong kieán Vieät Nam. Thôøi Lyù (1009 – 1225) baét ñaàu töø naêm 1009 khi

Lyù Coâng Uaån leân ngoâi thaùng 10 naêm 1009 sau khi giaønh ñöôïc quyeàn löïc töø trong

tay nhaø Tieàn Leâ vaø keát thuùc naêm 1225 khi vua Lyù Chieâu Hoaøng, luùc ñoù môùi coù 8

tuoåi bò eùp thoaùi vò ñeå nhöôøng ngoâi cho choàng laø Traàn Caûnh, toång coäng laø 216

naêm. Quoác hieäu Ñaïi Vieät cuûa Vieät Nam coù töø naêm 1054 khi vua Lyù Thaùnh Toâng

leân ngoâi. Thôøi Traàn (1225 – 1440) baét ñaàu khi vua Thaùi Toâng Traàn Caûnh leân

ngoâi naêm 1225 sau khi giaønh ñöôïc quyeàn löïc töø tay nhaø Lyù vaø chaám döùt khi vua

Thieáu Ñeá, khi ñoù môùi 5 tuoåi bò eùp thoaùi vò ñeå nhöôøng ngoâi cho oâng ngoaïi laø Hoà

Quyù Ly, toång coäng laø 175 naêm.

Hôn boán theá kyû lòch söû soâi ñoäng cuûa moät quoác gia non treû ôû phöông Nam

vöøa môùi thoaùt khoûi söï thoáng trò cuûa phong kieán phöông Baéc vaø mang treân mình

söù meänh phaùt trieån toaøn dieän vaên hoùa – tö töôûng – chính trò – ngoaïi giao – quaân

söï ñaõ ñaët neàn taûng cho söï phaùt trieån nhieàu theá kyû veà sau cuûa caû daân toäc. Nhaø

nöôùc non treû ñaõ coù coâng lôùn khi ra moät quyeát ñònh chieán löôïc laø dôøi ñoâ töø Hoa Lö

heûo laùnh hieåm trôû ra Ñaïi La, ñieåm trung taâm cuûa ñaát nöôùc, roài möôïn hình töôïng

roàng bay khaúng ñònh laïi moät laàn nöõa nguoàn goác con Roàng chaùu Tieân, ñaët teân cho

kinh ñoâ môùi laø Thaêng Long. Sau ñoù ñoåi teân nöôùc Ñaïi Coà Vieät thaønh Ñaïi Vieät,

trang troïng vaø kieâu haõnh, cuõng laø moät caùch khaúng ñònh ñaát nöôùc trong theá ñoäc

laäp vôùi ñeá quoác Trung Hoa phöông Baéc. Luaät phaùp, ngoaïi giao, quaân söï, giaùo

duïc - thi cöû, kieán truùc, ngheä thuaät, kinh teá thôøi Lyù Traàn ñeàu coù nhöõng thaønh töïu

lôùn lao. Trieàu Lyù ñaõ laõnh ñaïo nhaân daân choáng quaân Toáng xaâm löôïc thaéng lôïi

18

naêm 1075, thaäm chí vò anh huøng Lyù Thöôøng Kieät coøn chæ huy quaân ñoäi ñaùnh sang

Ung Chaâu, nôi taäp trung binh maõ chuaån bò xaâm löôïc nöôùc ta cuûa nhaø Toáng. Naêm

1258, 1275 vaø 1277-1278 trieàu Traàn laïi laõnh ñaïo nhaân daân ba laàn ñaùnh baïi aâm

möu xaâm löôïc cuûa ñeá quoác huøng maïnh Nguyeân Moâng, ñe doïa söï toàn vong cuûa

daân toäc.

Thôøi ñaïi ñaày bieán ñoäng ñoøi hoûi nhieàu laàn phaûi duøng ñeán vuõ löïc ñeå ñaùnh

ngoaïi xaâm, deïp noäi loaïn, nhöng giaù trò ñöôïc daân toäc ta ñeà cao hôn heát laïi laø tinh

thaàn nhaân vaên nhaân ñaïo töø bi mang ñaäm maøu saéc Phaät giaùo. Ngay töø trieàu Lyù,

Phaät giaùo ñaõ cöïc kyø höng thònh, Ñaïi Vieät söû kyù toaøn thö cheùp:

“Năm 1010, mùa thu, tháng 7, vua [Lý Thái Tổ] từ thành Hoa Lư, dời đô ra

kinh phủ ở thành Đại La... Xuống chiếu phát tiền kho 2 vạn quan, thuê thợ

làm chùa ở phủ Thiên Đức, tất cả 8 sở đều dựng bia ghi công...Lại ở trong

thành làm chùa ngự Hưng Thiên. Ngoài thành về phía nam dựng chùa Thắng

Nghiêm... Tháng 12, phát bạc ở kho 1.680 lạng để đúc chuông lớn, treo ở

chùa Đại Giáo... Năm 1011, bên hữu dựng chùa Vạn Tuế. Ngoài thành dựng

chùa Tứ Đại Thiên Vương và các chùa Cẩm Y, Long Hưng, Thánh Thọ...

Năm 1014, mùa thu, tháng 9, xuống chiếu phát 310 lạng vàng trong kho để

đúc chuông treo ở chùa Hưng Thiên, tháng 10, xuống chiếu phát trăm lạng

bạc trong kho để đúc hai quả chuông treo ở chùa Thắng Nghiêm... Năm

1016, độ cho hơn nghìn người ở kinh sư làm tăng đạo. Dựng hai chùa Thiên

Quang, Thiên Đức và tô bốn pho tượng Thiên Đế... Năm 1018, mùa hạ,

tháng 6, sai Viên ngoại lang là Nguyễn Đạo Thanh và Phạm Hạc sang nước

Tống xin kinh Tam Tạng... Năm 1019, xuống chiếu độ dân trong nước làm

tăng... Năm 1021, làm nhà Bát giác chứa kinh... Năm 1024, mùa thu, tháng 9,

19

làm chùa Chân Giáo ở trong thành để vua tiện ngự xem tụng kinh.” [72,

tr.125]

Caùc ñôøi vua veà sau tieáp tuïc tích cöïc uûng hoä vieäc cheùp kinh, ñuùc chuoâng, taïc

töôïng, xaây chuøa. Phaät giaùo trôû thaønh quoác ñaïo vaø phaùt trieån tôùi möùc “nhaân daân

quaù nöûa laø sö saõi, trong nöôùc choã naøo cuõng coù chuøa chieàn” (Leâ Vaên Höu). Ñænh

cao cuûa Phaät giaùo Vieät Nam – cuõng laø ñænh cao tinh thaàn daân toäc thôøi Lyù Traàn laø

söï hình thaønh vaø höng thònh cuûa Thieàn phaùi Truùc Laâm Yeân Töû maø Huyeàn Quang

laø Toå sö thöù ba.

Thôøi ñaïi Lyù Traàn laø thôøi ñaïi phoùng khoaùng vaø haøo saûng. Tinh thaàn tam

giaùo ñoàng nguyeân cuøng vôùi tinh thaàn hoøa quang ñoàng traàn ñaõ môû ra moät thôøi kì

vaên hoùa röïc rôõ trong lòch söû daân toäc. Vaên hoùa Phaät giaùo toân troïng töï do cuûa con

ngöôøi. Trong khoâng khí vaên hoùa aáy, con ngöôøi môû ra boán höôùng vôùi taâm hoàn bao

dung roäng lôùn, ñaày söùc saùng taïo. Vì theá, con ngöôøi cuûa neàn vaên hoùa Thieàn laø con

ngöôøi ña dieän ña chieàu, hieàn minh, phoùng khoaùng. Ba theá kæ thôøi Lyù Traàn ñaõ saûn

sinh cho daân toäc bieát bao teân tuoåi löøng laãy ôû nhieàu phöông dieän: giöõ nöôùc, döïng

nöôùc, vaên chöông hoïc thuaät vaø caû trong phöông dieän taâm linh. Huyeàn Quang laø

moät trong nhöõng keát tinh tieâu bieåu cuûa truyeàn thoáng vaên hoùa aáy.

1.2.2. Thiền phái Trúc Lâm

Maïch phaùt trieån chuû ñaïo cuûa Phaät giaùo Vieät Nam laø Thieàn toâng. Theâm vaøo

ñoù laø söï uûng hoä nhieät tình cuûa caùc vöông trieàu Lyù - Traàn, Thieàn toâng Vieät Nam

phaùt trieån leân ñeán thôøi kyø hoaøng kim maø ñænh cao laø Thieàn phaùi Truùc Laâm Yeân

Töû. Vò Hoaøng ñeá xuaát gia Traàn Nhaân Toâng saùng laäp Thieàn phaùi Truùc Laâm naêm

Ñinh Daäu 1297, vaø doác söùc doác loøng hoaèng döông Phaät phaùp. Ñaây laø moät böôùc

20

ngoaët lôùn trong doøng phaùt trieån cuûa Thieàn toâng Vieät Nam, thoáng nhaát tö töôûng

caùc heä phaùi Thieàn Trung Quoác truyeàn vaøo nöôùc ta töø tröôùc, taïo neân heä Thieàn

mang ñaëc ñieåm rieâng cuûa Vieät Nam. Thieàn Trung Quoác truyeàn vaøo nöôùc ta chuû

yeáu thuoäc doøng Thieàn Nam toâng do Toå Hueä Naêng khôûi xöôùng, chuû tröông “ñoán

ngoä”, ñoái laäp vôùi heä Thieàn Baéc toâng cuûa Thaàn Tuù, chuû tröông “tieäm ngoä”. Phoå

heä truyeàn thöøa cuï theå töø Thieàn toâng Trung Hoa sang Thieàn Truùc Laâm Yeân Töû coù

theå khaùi quaùt nhö sô ñoà hình 1 vaø 2.

21

Hình 1: Phoå heä truyeàn thöøa Thieàn toâng Trung Hoa [72:46]

22

Hình 2: Sô ñoà truyeàn thöøa töø Thieàn Nam toâng ñeán Thieàn Truùc Laâm [72, tr.71]

Veà tö töôûng, Thieàn Truùc Laâm chuû yeáu keá thöøa tö töôûng cuûa heä Thieàn Voâ

Ngoân Thoâng, laáy tö töôûng cuûa Laâm Teá toâng, moät trong 5 toâng Thieàn chuû yeáu ñôøi

Ñöôøng Trung Quoác laøm trung taâm, cho raèng Phaät phaùp cuõng chính laø “Ñaïo” cuûa

Laõo Trang, cuõng chính laø “Trung dung” cuûa Khoång Töû, vì theá chuû tröông tinh

thaàn “nhaäp theá”, Phaät phaùp khoâng xa rôøi theá gian. Thieàn Truùc Laâm chuû tröông

toïa Thieàn vaø tham khaûo phöông phaùp hoûi ñaùp “tham thoaïi ñaàu” cuûa Laâm Teá

23

toâng ñeå truyeàn ñaïo, cho raèng “taâm töùc thò Phaät”, Phaät chính ôû trong taâm cuûa

chuùng sinh. [60, tr.76-81] Sô toå Traàn Nhaân Toâng ñaõ keát hôïp tö töôûng Thieàn Nam

toâng, ñaëc bieät laø Laâm Teá toâng vaø keá thöøa tö töôûng Thieàn hoïc cuûa Traàn Thaùi

Toâng, Tueä Trung thöôïng só, chuû tröông nhaäp theá haønh Thieàn, keát hôïp “tam giaùo

ñoàng nguyeân”3, taïo neân ñaëc saéc Thieàn Vieät Nam.

Tö töôûng Thieàn Truùc Laâm coù theå khaùi quaùt thaønh 4 ñieåm chính sau:

- Dung hôïp tö töôûng cuûa “Baùt Nhaõ kinh”, “Kim Cöông kinh”, “Vieân giaùc

kinh”.

- Chuû tröông “töùc taâm töùc Phaät”:

- Quan nieäm veà “voâ nieäm”, “voâ truï”, “voâ töôùng”:

- Tinh thaàn nhaäp theá - hoøa quang ñoàng traàn.

Nghieân cöùu tö töôûng Thieàn Truùc Laâm vaø Thieàn Nam toâng Trung Hoa, coù

theå ñuùc ruùt nhöõng ñieåm töông ñoàng vaø khaùc bieät giöõa hai heä phaùi Thieàn naøy nhö

3 Tam giaùo: Nho, Phaät, Laõo

sau:

24

Thieàn Nam toâng Thieàn Truùc Laâm Thieàn phaùi Töông ñoàng / Khaùc bieät

Töông ñoàng

1. Laáy tö töôûng “Baùt Nhaõ kinh”, “Kim Cöông kinh” vaø “Vieân Giaùc kinh” laøm tö töôûng caên baûn. Ñoàng thôøi, khoâi phuïc tö töôûng “kinh Laêng giaø” 4 cuûa Toå Ñaït Ma. 2. Ñeà cao tö töôûng “töùc Phaät töùc taâm”. Chuù troïng phaùp “duyeân khôûi” vaø “voâ nieäm” cuûa tö töôûng “saéc khoâng”, “sinh dieät”.

Tö töôûng Thieàn hoïc

3. Ñeà cao tö töôûng tieâu dao töï taïi “tuøy duyeân baát bieán, baát bieán tuøy duyeân”.

1. Laáy tö töôûng cuûa “kinh Baùt Nhaõ” vaø “kinh Kim Cöông” laøm tö töôûng caên baûn cuûa Thieàn, thay theá tö töôûng “kinh Laêng giaø” cuûa Toå Ñaït Ma thôøi kyø ñaàu töø AÁn Ñoä truyeàn vaøo. 2. Ñeà cao tö töôûng “voâ nieäm”, “voâ töôùng”, “voâ truï”, chuù troïng “kieán tính thaønh Phaät”. Chuû tröông quan nieäm “baát nhò phaùp moân” vaø “khoâng tính” cuûa Thieàn. 3. Coi troïng tö töôûng “Phaät theá phaùp khoâng xa rôøi gian” vaø “tinh thaàn nhaäp theá”. 4. Khoâng coi troïng thaønh laäp caùc Thieàn vieän. Khaùc bieät

5. Thieàn phaùp daønh cho giai caáp bình daân trong xaõ hoäi.

Töông ñoàng trong söï khaùc bieät.

4. Coi troïng xaây döïng caùc Thieàn vieän, Thieàn hoïc haøn laâm. 5. Tuy chuû tröông Thieàn hoïc haøn laâm, song cuõng raát chuù troïng truyeàn baù Thieàn phaùp cho ñoâng ñaûo daân chuùng.

4 Kinh Laêng Giaø, tieáng Phaïn laø Lavkavatarasutra. Teân ñaày ñuû laø Lăng Già A Bạt Đa La Bảo Kinh. Laø quyeån thöù 16 trong Ñaïi Chính Taïng kinh. Laêng Giaø laø teân moät ngoïn nuùi. Tö töôûng chuû yeáu cuûa kinh Laêng Giaø cho raèng moïi söï hieän höõu trong theá giôùi ñeàu do taâm taïo neân, moïi ñoái töôïng nhaän thöùc cuûa chuùng ta ñeàu khoâng toàn taïi trong theá giôùi maø chính ôû trong taâm ta. Boä kinh keát hôïp tö töôûng Nhö Lai taïng vaø duy thöùc A Laïi Ña thöùc, tieâu bieåu cho kinh ñieån Phaät giaùo Ñaïi Thöøa AÁn Ñoä. Kinh Laêng Giaø nhaán maïnh caùi goác cuûa söï meâ ngoä laø do chöa hieåu ñöôïc moïi phaùp ñeàu laø söï hieän höõu cuûa töï taâm, vì theá neáu giaùc ngoä ñöôïc boån tính cuûa yù thöùc, khoâng coøn chaáp tröôùc söï ñoái laäp cuûa coù vaø khoâng, thì coù theå lónh hoäi ñöôïc baûn chaát voâ sai bieät cuûa theá giôùi. (theo Phaät Quang Ñaïi Töø ñieån, baûn ñieän töû)

Hình 2: So saùnh tö töôûng Thieàn Nam toâng vaø Thieàn Truùc Laâm

25

Veà cô baûn, tö töôûng Thieàn hoïc cuûa Sô toå Traàn Nhaân Toâng vaø Nhò toå Phaùp

Loa laø heä keá thöøa thoáng nhaát, nhöng Thieàn hoïc cuûa Tam toå Huyeàn Quang coù

nhöõng ñieåm töông ñoái khaùc vôùi hai vò tröôùc. Chuùng toâi seõ ñi vaøo phaân tích cuï theå

trong chöông 2.

Veà phöông phaùp tu Thieàn, Truùc Laâm laáy “giaùc ngoä” laøm muïc ñích tu taäp

chính yeáu, laáy “Thieàn luaät hôïp nhaát” laøm phöông phaùp tu taäp chuû ñaïo, keát hôïp

vôùi nieäm Phaät phaùp moân cuûa Tònh Ñoä toâng taïo neân neùt ñaëc saéc “Thieàn Tònh song

tu”, vaän duïng moät caùch coù hieäu quaû phöông phaùp hoûi ñaùp “tham thoaïi ñaàu” vaø

pheùp “toïa Thieàn”. Ngoaøi ra, “hình thöùc vaên chöông” cuõng laø neùt ñaëc saéc cuûa

Thieàn Truùc Laâm, raát nhieàu tö töôûng Thieàn ñöôïc caùc Thieàn sö vaên chöông hoùa

döôùi daïng nhöõng baøi keä ñaày chaát thô ñeå khai ngoä cho ñeä töû. Thieàn sö ñoàng thôøi

cuõng laø thi nhaân, maø tieâu bieåu nhaát laø Truùc Laâm Tam toå Huyeàn Quang vôùi phong

caùch thô khoaùng ñaït, tieâu dao, töï taïi.

1.3. Thô ca

Coù leõ sinh thôøi Huyeàn Quang saùng taùc khaù nhieàu, vì caùc saùch söû ñeàu ghi

nhaän taøi vaên chöông xuaát chuùng cuûa oâng. Leâ Quí Ñoân – Phan Huy Chuù khen thô

oâng “yù tinh teá cao sieâu”, “lôøi bay böôùm, phoùng khoaùng”. Tuy nhieân, vì nhieàu lyù

do, thô phuù cuûa oâng nay chæ coøn löu laïi 25 baøi thô chöõ Haùn vaø 1 baøi phuù chöõ Noâm:

Vònh Vaân Yeân töï.

Vaán ñeà vaên baûn hoïc thô Huyeàn Quang hieän nay vaãn coøn chöa thoáng nhaát.

Beân caïnh moät soá dò bieät veà caâu chöõ, baøi thô Xuaân nhaät töùc söï cuûa oâng cuõng ñöôïc

coi laø möôïn cuûa moät nhaø thô Trung Quoác. Tuy nhieân, truyeàn thoáng nhaø Thieàn

cho raèng khi ñaõ duøng thì thaønh cuûa mình vì moãi laàn nhaéc laïi laø moät laàn khôûi phaùt

26

nhöõng yù nghóa môùi, cho neân neáu baøi thô ñaõ ñöôïc ghi nhaän laø cuûa Huyeàn Quang

thì khoâng theå khoâng phaûn aùnh moät phaàn taâm tö tình caûm cuûa oâng.

Coù theå noùi, chính vì phong caùch thi nhaân khoaùng ñaït, töï do töï taïi maø cuoäc

ñôøi Huyeàn Quang phuû ñaày huyeàn thoaïi. Quaû thaät chöa coù thieàn sö thôøi Lyù Traàn

naøo laïi gaén lieàn vôùi nhieàu huyeàn thoaïi nhö oâng, tieâu bieåu nhö söï töông truyeàn

oâng laø thaùc sinh cuûa toân giaû A Nan ñaõ ñeà caäp ôû phaàn tröôùc vaø caâu chuyeän noåi

tieáng veà naøng Ñieåm Bích. Vua Traàn Anh Toâng voán yeâu quyù Huyeàn Quang ñaïo

cao ñöùc troïng, luùc ñoù ñaõ veà truï trì chuøa Vaân Yeân nuùi Yeân Töû, vaø coù ban cho sö

moät daät vaøng. Nhöng sau ñoù, vua boãng hoaøi nghi khoâng tin raèng con ngöôøi coù theå

hoaøn toaøn töø boû coâng danh vaø nhöõng duïc voïng cuûa ñôøi ñeå toaøn taâm vôùi vieäc tu

haønh nôi röøng nuùi thaâm saâu. Vua beøn sai moät cung phi xinh ñeïp, lanh lôïi cuûa

mình laø naøng Ñieåm Bích giaû trang leân nuùi ñeå thöû loøng sö. Naøng Bích ñeán Yeân Töû,

giaû daïng coâ gaùi ngheøo moà coâi ñeán xin taù tuùc taïi chuøa. Thôøi gian giao heïn vôùi vua

ñaõ ñeán gaàn, khoâng laøm sao quyeán ruõ ñöôïc sö beøn ñaët ra caâu chuyeän ñaùng thöông

cuûa mình nhaèm ñoïâng ñeán loøng traéc aån cuûa sö, laáy ñöôïc daät vaøng vua ban ñem veà

cho Traàn Anh Toâng, ñoàng thôøi ñaët ra baøi thô chöõ Noâm höõu tình, noùi laø do sö laøm:

Vaèng vaëc traêng mai aùnh nöôùc

Hiu hiu gioù truùc ngaân seânh

Ngöôøi hoøa töôi toát, caûnh hoøa laï

Maøu Thích ca naøo thöôû höõu tình.

Vua nhaän ñöôïc daät vaøng tröôùc kia ban taëng Huyeàn Quang taát nhieân trong

loøng khoâng vui, beøn môû phaùp hoäi môøi Huyeàn Quang veà chuû trì, ñoà teá leã baøy thòt

5 Luïa vaøng chöõ Haùn laø Hoaøng quyeân, noùi laùi thì thaønh Huyeàn Quang

röôïu laãn trong hoa quaû chay tònh vaø ñaøn teá trang trí baèng luïa vaøng5. Huyeàn

27

Quang veà ñeán nôi, leân ñaøn teá leã thì laäp töùc röôïu thòt luïa vaøng ñeàu bò gioù cuoán bay

ñi heát, chöùng nghieäm loøng trong saïch cuûa Thieàn sö.

Nhieàu hoïc giaû nghi ngôø tính xaùc thöïc cuûa caâu chuyeän treân, noù cuõng khoâng

ñöôïc ghi cheùp trong caùc thö tòch Thieàn chính thöùc naøo. Tuy nhieân, vöôït qua

nhöõng nghi vaán, ôû moät goùc ñoä naøo ñoù, caâu chuyeän cho thaáy moät phaàn phong

caùch thi nhaân höõu tình cuûa Huyeàn Quang. Vaø hôn theá nöõa, theå hieän baûn lónh cuûa

moät nhaân caùch hôn ngöôøi. Moät con ngöôøi uyeân baùc saéc saûo nhö Huyeàn Quang leõ

naøo laïi khoâng nhìn ra caâu chuyeän hoang ñöôøng cuûa Ñieåm Bích khi naøng muoán coù

ñöôïc daät vaøng cuûa oâng. Nhöng ngöôøi vaãn ñöa vaøng cho naøng Bích, ñeå cöùu coâ gaùi

naøy khoûi toäi khoâng hoaøn thaønh vieäc vua giao. Bieát maø vaãn giuùp ngöôøi, ñoù laø

haønh ñoäng cuûa con ngöôøi coù baûn lónh vaên hoùa cao caû.

Veà thô ca cuûa Huyeàn Quang, caùc nhaø nghieân cöùu ñeàu khaúng ñònh giaù trò vaø

phong caùch ñaëc bieät cuûa thô oâng. Tôn Sĩ Giác trong Nghiên cứu thơ Thiền cổ Việt

Hán khaúng ñònh thô oâng phaûn aùnh caûnh giôùi tu Thieàn vaø thaäm chí coù nhöõng taùc

phaåm tröõ tình khoù coù theå cho laø do moät Thieàn sö vieát neân.[75:32] Giaû Duy

Khang trong Nghiên cứu Thiền phái Trúc Lâm triều Trần thì nhaän xeùt: “Huyeàn

Quang gioûi Phaät hoïc nhöng thô cuûa oâng bình dò, ít naëêng neà danh töø Phaät giaùo.

Tuy vaäy, tính caùch ñaït ngoä thanh thoaùt vaãn baøng baïc trong thô oâng”[53:44].

Tieåu keát

Moãi thôøi ñaïi seõ saûn sinh ra con ngöôøi tieâu bieåu cho thôøi ñaïi ñoù. Coù nhieàu

caùch ñeå xaây döïng moät xaõ hoäi vöõng maïnh, ñaát nöôùc phoàn vinh thaùi hoøa. Ñoù coù

theå laø xaõ hoäi laáy toân ti traät töï, laáy kyû cöông laøm gieàng moái quoác gia. Ñoù cuõng coù

theå laø laáy töï do taâm hoàn, laáy baûn lónh vaø söùc maïnh taâm hoàn cuûa con ngöôøi laøm

28

truï coät tinh thaàn cuûa ñaát nöôùc. Khi xaõ hoäi laáy kyû cöông laøm goác, xaõ hoäi seõ trôû

neân traät töï thaùi hoøa nhöng baûn lónh cuûa con ngöôøi thôøi ñaïi khoâng theå hieän moät

caùch roõ neùt. Trieàu Haäu Leâ cuûa Vieät Nam vôùi neàn taûng tinh thaàn laø kyû cöông,

gieàng moái cuûa cuûa Nho gia ñaõ ñöa ñaát nöôùc Vieät phong kieán ñaït tôùi ñænh cao

höng thònh nhaát, nhöng khoâng theå hieän roõ baûn lónh cuûa con ngöôøi thôøi Leâ. Coù theå

keå ñeán baûn lónh cuûa vò hoaøng ñeá loãi laïc Leâ Thaùnh Toâng, tuy nhieân ñoù laø con

ngöôøi mang baûn lónh caù nhaân mình bao truøm leân caû thôøi ñaïi, chöù vaãn chöa phaûi

laø tieâu bieåu cho baûn lónh chung cuûa con ngöôøi Vieät thôøi ñoù. Coøn thôøi ñaïi Lyù Traàn,

ñaëc bieät laø thôøi Traàn, vôùi neàn taûng laø trieát lyù cuûa ñaïo Phaät Thieàn toâng, ñaõ laáy söùc

maïnh cuûa caùi taâm laøm goác, toân troïng töï do tinh thaàn cuûa con ngöôøi. Thieàn laø töï

do, con ngöôøi coù theå theå hieän söï töï do cuûa mình, khoâng phaûi söï töï do voâ toå chöùc

maø laø töï do coù traùch nhieäm. Vì theá, thôøi ñaïi Lyù Traàn môùi coù theå saûn sinh ra

nhöõng con ngöôøi loãi laïc nhö Tueä Trung, Traàn Nhaân Toâng, Huyeàn Quang, nhöõng

con ngöôøi ñaày baûn lónh, laáy söùc maïnh töï do cuûa caùi taâm ñeå tu döôõng tinh thaàn, vaø

quan troïng hôn laø phuïc vuï ñaát nöôùc, vì haïnh phuùc an laïc cuûa muoân daân.

Con ngöôøi vaø cuoäc ñôøi cuûa Huyeàn Quang laø moät trong nhöõng keát tinh ñeïp

nhaát cuûa baûn lónh con ngöôøi thôøi ñaïi Lyù Traàn. OÂng ñaõ soáng moät ñôøi soáng tinh

thaàn minh trieát, an laïc vaø ñoùng goùp lôùn vaøo söï höng thònh cuûa Thieàn phaùi Truùc

Laâm. Tuy nhieân, sau khi oâng keá thöøa Phaùp Loa trôû thaønh Toå thöù ba cuûa Thieàn

Truùc Laâm thì thieàn phaùi cuõng daàn ñi vaøo suy thoaùi. Coù ngöôøi cho raèng oâng laø

moät trong nhöõng nguyeân nhaân daãn ñeán söï suy thoaùi ñoù. Thöïc ra, phaùt trieån ñeán

ñænh cao roài ñi vaøo suy thoaùi, hieän töôïng naøy keá tieáp hieän töôïng kia, con soùng

naøy tieáp theo con soùng khaùc laø quy luaät muoân ñôøi, khoâng söï vaät hieän töôïng naøo

naèm ngoaøi quy luaät naøy caû. Thieàn Truùc Laâm phaùt trieån ñeán Huyeàn Quang laø ñaït

29

ñeán ñænh cao roài, cho neân söï suy thoaùi sau ñoù laø ñieàu hoaøn toaøn coù theå lyù giaûi.

Hôn nöõa, chính quyeàn thôøi kyø naøy ngaøy caøng coi troïng Nho giaùo, laáy söùc maïnh

cuûa kyû cöông traät töï laøm goác chöù khoâng phaûi laáy söùc maïnh tinh thaàn laøm goác nhö

thôøi kyø tröôùc ñoù nöõa, thì thieàn Truùc Laâm, ñænh cao cuûa chöõ taâm vaø töï do tinh thaàn

daàn ñi vaøo suy thoaùi cuõng laø ñieàu deã hieåu. Nguyeân nhaân vaän ñoäng noäi taïi keát

hôïp vôùi taùc ñoäng cuûa caû xu theá xaõ hoäi beân ngoaøi laø nhaân toá chuû yeáu daãn ñeán söï

mai moät cuûa Thieàn Truùc Laâm, ñoù khoâng phaûi laø ñieàu maø moät caù nhaân Huyeàn

Quang coù theå ñi ngöôïc laïi quy luaät cuûa phaùt trieån. Huyeàn Quang coù leõ nhaän thöùc

töôøng taän xu höôùng taát yeáu ñoù, hôn nöõa tuoåi taùc ñaõ cao, neân veà cuoái ñôøi oâng

thöôøng giao cho quoác sö An Taâm chuû trì coâng vieäc.

Thôøi ñaïi toân troïng töï do tinh thaàn, laáy söùc maïnh cuûa caùi taâm laøm caên goác

cuûa toaøn xaõ hoäi ñaõ saûn sinh ra moät Huyeàn Quang ñaày baûn lónh trong ñôøi soáng

tinh thaàn caù nhaân, trong söï nghieäp hoaèng döông Phaät phaùp vaø caû trong theá giôùi töï

do saùng taïo cuûa vaên chöông ngheä thuaät. Baûn lónh vó ñaïi ñoù cuûa Huyeàn Quang laø

keát tinh saùng ngôøi cuûa thôøi ñaïi Lyù Traàn, moät giai ñoaïn lòch söû tuyeät ñeïp khoâng

deã gì laëp laïi.

30

Chöông 2:

THÔ CA CUÛA HUYEÀN QUANG,

MOÄT THIEÀN GIAÛ – TRIEÁT GIA – NGHEÄ SYÕ

Lòch söû nhaân loaïi ñaõ traûi qua nhieàu neàn vaên minh, vaên hoùa. Coù nhöõng thôøi

kyø huy hoaøng raïng rôõ nhö thôøi ñaïi vaên hoùa Phuïc Höng phöông Taây, vaø cuõng coù

nhöõng thôøi kyø taêm toái chaúng haïn nhö thôøi kyø Ñaïi Caùch maïng Vaên hoùa cuûa Trung

Quoác. Con ngöôøi cuûa neàn vaên hoùa toái laø con ngöôøi moät chieàu, cuoàng tín, tö töôûng

cuûa moät caù nhaân duy nhaát aùp ñaët leân caû thôøi ñaïi, con ngöôøi khoâng coù söï töï do töï

thaân maø ngöôïc laïi laø söï tin töôûng tuyeät ñoái vaøo moät theá löïc tinh thaàn naøo ñoù.

Ngöôïc laïi, con ngöôøi cuûa neàn vaên hoùa saùng laø con ngöôøi cuûa nhieàu chieàu kích

khaùc nhau, con ngöôøi töï do roäng môû ra boán phöông taùm höôùng. Taâm hoàn bao

dung roäng lôùn aáy laø nguoàn goác cuûa nhöõng saùng taïo vaên hoùa kyø tuyeät. Vaên hoùa

Phuïc höng vaø vaên hoùa Thieàn laø tieâu bieåu cho neàn vaên hoùa raïng rôõ ña chieàu kích

aáy. Chaúng theá maø neàn vaên hoùa Phuïc höng coù theå saûn sinh ra nhöng con ngöôøi vó

ñaïi nhö Rabelai, L. Da Vinci, Cervantes … , nhöõng con ngöôøi vöøa laø ngheä syõ, vöøa

laø chieán binh, kieán truùc sö …, maø phöông dieän naøo cuõng heát söùc thaønh coâng.

Chaúng theá maø thôøi ñaïi Thieàn Lyù Traàn ñaõ saûn sinh ra nhöõng con ngöôøi nhö Traàn

Thaùi Toâng, Tueä Trung, Traàn Nhaân Toâng, Huyeàn Quang, nhöõng con ngöôøi vöøa coù

theå laø hoaøng ñeá, vöøa laø thieàn sö, vöøa laø ngheä syõ. Trong ñoù, Huyeàn Quang toân giaû

noåi baät leân vôùi söï dung hoøa tuyeät vôøi giöõa moät Thieàn sö, moät trieát gia vaø moät

ngheä syõ.

31

2.1. Thô ca Huyeàn Quang – nhöõng kinh nghieäm taâm linh cuûa moät Thieàn giaû

Huyeàn Quang toân giaû tröôùc heát laø moät Thieàn sö loãi laïc trong lòch söû Phaät

giaùo Vieät Nam. Thieàn veà baûn chaát laø töï do, vaø ñænh cao cuûa söï giaùc ngoä töï do

Thieàn chính laø moät baûn lónh soáng an nhieân töï taïi giöõa cuoäc ñôøi. Nieàm an nhieân töï

taïi aáy ñöôïc oâng hoøa quyeän nhuaàn nhuyeãn trong saùng taïo ngheä thuaät, trôû thaønh

moät trong nhöõng neùt ñaëc saéc chuû ñaïo cuûa thô Huyeàn Quang. Nhöõng kinh nghieäm

taâm linh ñaäm chaát Thieàn ñöôïc theå hieän noåi baät ôû ba phöông dieän: caûm thöùc giaûi

thoaùt, thieân nhieân Phaät – coõi voâ taâm vaø caûm quan huyeãn moäng.

2.1.1. “Queân” – Caûm thöùc giaûi thoaùt

Caûm giaùc giaûi thoaùt thöôøng hieän dieän trong thô oâng. Con ngöôøi vaãn soáng

giöõa cuoäc theá nhöng vôùi moät nieàm hoan laïc thaàm kín, an nhieân töï taïi, keát ñoïng

trong nhöõng khoaûnh khaéc “queân” thaàn dieäu, khi con ngöôøi ñaït ñöôïc troïn veïn caùi

haïnh phuùc töï nhieân, töï taïi cuûa cuoäc soáng.

Giaûi tröø phieàn naõo trong cuoäc soáng laø moät trong nhöõng cöùu caùnh cuûa ñaïo

Phaät, tu Thieàn cuõng khoâng naèm ngoaøi muïc ñích ñoù. Phaät chæ cho chuùng sinh thaáy

roõ goác gaùc caên baûn cuûa phieàn naõo khoå ñau chính laø söï “voâ minh” cuûa con ngöôøi.

“Voâ minh” töùc laø khoâng saùng suoát, vì theá maø khoâng nhìn ra ñöôïc baûn chaát cuûa

heát thaûy söï vaät hieän töôïng trong cuoäc soáng naøy laø voâ thöôøng, baát cöù moät söï vaät

hieän töôïng naøo ñeàu khoâng theå thoaùt khoûi quy luaät “thaønh, truï, hoaïi, khoâng”6.

Con ngöôøi vì chaáp vaøo söï bieán ñoåi, maát ñi cuûa nhöõng ñieàu toát ñeïp ñoù maø sinh ra

öu phieàn ñau khoå. Coøn Thieàn sö, moät khi ñaõ lónh ngoä ñöôïc baûn chaát bieán ñoåi 6 Töùc laø “hình thaønh, toàn taïi, maát ñi, trôû thaønh hö khoâng”, theo quan nieäm cuûa nhaø Phaät, vaïn vaät trong theá giôùi naøy ñeàu phaûi tuaân theo quy luaät treân, khoâng coù baát kì söï vaät hieän töôïng naøo coù theå thöôøng truï (toàn taïi maõi maõi), söï haèng thöôøng duy nhaát ñoù chính laø voâ thöôøng. (theo Phaät Quang ñaïi töø ñieån, baûn ñieän töû).

32

khoâng ngöøng ñoù cuûa vaïn vaät, nghóa laø bieát chaáp nhaän söï sinh ra, toàn taïi, bieán ñoåi,

maát ñi cuûa moïi söï vaät hieän töôïng trong cuoäc soáng moät caùch an nhieân töï taïi, thì

cuõng chính laø ñaõ thoaùt ra khoûi chaáp tröôùc, giaûi thoaùt mình ra khoûi söï phieàn naõo

ñôøi thöôøng.

Trong thô Huyeàn Quang, oâng theå hieän söï giaûi thoaùt cuûa mình baèng caùch

trôû veà vôùi thieân nhieân. Söï trôû veà vôùi thieân nhieân ôû ñaây chính laø söï hoøa laøm moät

vôùi thieân nhieân, ñoùn nhaän thieân nhieân nhö noù ñang laø, khoâng maûy may khôûi leân

yù nghó veà söï sinh dieät, ñeïp xaáu, queân taát caû theá söï traàn tuïc, nhö coù theå thaáy roõ

hôn trong baøi Cuùc hoa 1:

Vöông thaân vöông theáù dó ñoâ vöông

Toïa cöûu tieâu nhieân nhaát thaùp löông

Tueá vaõn sôn trung voâ lòch nhaät

Cuùc hoa khai xöù töùc truøng döông

(Queân mình, queân ñôøi, queân heát caû

Ngoài laâu laëng leõ, moät giöôøng thaám laïnh

Cuoái naêm ôû trong nuùi khoâng coù lòch

Nhìn hoa cuùc nôû bieát ñaõ ñeán tieát truøng döông)

Con ngöôøi suoát naêm ôû trong choán röøng nuùi, khoâng maûy may baän bòu,

khoâng coøn vöông vaán gì. Thaân, taâm vaø caûnh ñeàu tòch tónh neân daãn ñeán traïng thaùi

queân kì dieäu. Thôøi gian, keû saùt nhaân voâ tình voán laø noãi aùm aûnh khoân nguoâi cuûa

con ngöôøi, nay chaúng coøn maûy may laøm ñoäng loøng thieàn. Ngöôøi ôû trong nuùi queân

caû ngaøy thaùng, thaáy hoa cuùc nôû ñaày môùi chôït nhôù ra laø muøa thu ñaõ ñeán. Söï

“queân” aáy khoâng phaûi laø phuû nhaän taát thaûy moïi söï treân ñôøi. Coù moät thöïc taïi maø

thieàn sö khoâng luùc naøo nguoâi queân laø thieân nhieân ñeïp ñeõ xung quanh. Coù theå noùi,

33

Huyeàn Quang ñaõ “queân” chính mình trong thieân nhieân, trong veû ñeïp raïng rôõ cuûa

hoa cuùc muøa thu giöõa nuùi röøng coâ tòch.

Caùi “queân” cuûa Thieàn sö ôû ñaây laø caûm thöùc “queân” tuyeät ñoái. Khoâng chæ

queân söï theá, töùc laø boû qua söï chaáp tröôùc ñoái vôùi cuoäc ñôøi, maø coøn queân caû chính

mình, “vong thaân”, voâ ngaõ. Thoùi thöôøng, moãi con ngöôøi ñeàu coi mình laø moät tieåu

vuõ truï trung taâm trong ñaïi vuõ truï. Caùi “töï ngaõ” trong baûn thaân moãi chuùng ta laø

ñieàu khieán con ngöôøi khoù vöôït qua nhaát. Chaáp nhaän söï bieán ñoåi khaùch quan laø

ñieàu khoâng ít ngöôøi coù theå laøm ñöôïc, nhöng chaáp nhaän söï bieán ñoåi tröïc tieáp lieân

quan ñeán lôïi ích ñöôïc maát caù nhaân thì khoù voâ cuøng. Chuùng ta gìn giöõ moät tình

yeâu, níu keùo moät ngöôøi yeâu ngay khi ngöôøi ñoù coøn ñang ôû beân ta, vì chuùng ta lo

sôï tình yeâu aáy cuûa ta ngaøy naøo ñoù seõ bieán maát. Haân thöôûng veû ñeïp cuûa hoa coû

trong trôøi ñaát ñoàng thôøi ta cuõng man maùc buoàn khi chöùng kieán veû ñeïp aáy rôi ruïng.

Vì theá, theá giôùi tieåu thuyeát môùi coù moät naøng Laâm Ñaïi Ngoïc cuûa Hoàng Laâu Moäng

thöông taâm ñeán möùc khoùc choân xaùc hoa taøn. Moät Thieàn sö ñaït ngoä nhö Huyeàn

Quang thì khaùc. Vôùi oâng, “queân” töùc laø chaáp nhaän cuoäc soáng nhö noù voán theá.

Chaáp nhaän nhöng khoâng phaûi nhaãn nhòn chòu ñöïng maø ngöôïc laïi, ñem heát taâm

hoàn mình ra ñeå thaâm nhaäïp, caûm nhaän caùi ñeïp cuûa ñôøi soáng. Queân söï theá, queân

caû caùi töï ngaõ cuûa baûn thaân, Huyeàn Quang hoøa nhaäp vaøo theá giôùi moät caùch tuyeät

ñoái: Toïa cöûu tieâu nhieân nhaát thaùp löông (Ngoài laâu laëng leõ, moät giöôøng thaám

laïnh). Thieàn sö ngoài toïa Thieàn trong am nuùi, cuõng maùt laïnh deã chòu nhö khí nuùi

chung quanh, Thieàn sö laø moät vôùi caây coû thieân nhieân quanh oâng, söï hoøa nhaäp

tuyeät ñoái vaøo ñaïi vuõ truï. Caùi laïnh ñoù khoâng chæ laø caùi laïnh maùt cuûa caûm giaùc vaät

chaát, maø coøn laø caùi tònh maùt cuûa taâm ngöôøi, nhö Thieàn ngöõ “Taâm tònh töï nhieân

löông”, taâm an tònh thì töï nhieân seõ maùt. Khi taâm khoâng khôûi nieäm phaân bieät chaáp

34

tröôùc thì töï nhieân seõ laëng, seõ laïnh maùt deã chòu nhö khí nuùi tòch mòch. Ngöôïc laïi,

moät khi loøng chöùa ñaày duïc voïng thì cho duø ôû giöõa baêng ñaûo vaãn thaáy quaù noùng.

Caûm giaùc laïnh maùt aáy khoâng chæ laø cuûa nuùi röøng maø coøn töø chính caùi taâm ñaõ laëng

cuûa Thieàn nhaân. Caùi an nhieân tónh taïi cuûa ngöôøi ñaõ thoaùt khoûi chaáp tröôùc nhò

nguyeân laø caûnh giôùi kyø dieäu cuûa nhöõng baäc kyø nhaân ñaéc ñaïo.

Tuy nhieân, caùi queân aáy cuûa Thieàn sö khoâng phaûi laø söï baát chaáp, quay löng

vôùi thöïc taïi, maø laø queân ñi töï ngaõ ñeå thaâm hieåu nguyeân lyù vaän ñoäng cuûa ñôøi soáng,

ñeå haân thöôûng moïi veû ñeïp trong ñôøi soáng naøy. Naøng Laâm yeâu hoa maø khoùc hoa

taøn, coøn Huyeàn Quang cuõng daønh nhieàu tình yeâu cho hoa, nhöng ngöôøi bieát raèng

veû ñeïp kia theo quy luaät seõ ñeán luùc taøn luïi. Vì theá, ngöôøi khoâng tieác thöông hoa

maø daønh heát taâm hoàn mình cho vieäc thöôûng thöùc veû ñeïp huy hoaøng ngay tröôùc

maét cuûa hoa,:

Hoa taïi trung ñình nhaân taïi laâu

Phaàn höông ñoäc toïa töï vong öu

(Cuùc hoa 5)

(Hoa ôû döôùi saân, ngöôøi ôû treân laàu

Moät mình thaép höông ngoài queân heát phieàn muoän)

“Vong öu”, queân heát phieàn muoän laø caûm giaùc cuûa Thieàn sö khi ñoái dieän

vôùi hoa. Taát thaûy döôøng nhö khoâng coøn toàn taïi, ngoaïi tröø veû ñeïp huy hoaøng tröôùc

maét cuûa cuùc hoa. Con ngöôøi voâ ngaõ ñeán beân hoa, hoa haøo phoùng chia seû nieàm an

nhieân töï taïi vôùi Thieàn sö.

Con ngöôøi voâ ngaõ hoaøn toaøn “queân” mình trong khoaûnh khaéc moät ñeâm

traêng ñaàu thu tuyeät ñeïp vôùi khoùm caây giaêng löôùi vaàng traêng saùng:

Daï khí phaân löông nhaäp hoïa bình

35

Tieâu tieâu ñình thuï baùo thu thanh

Truùc ñình vong thích höông sô taän

Nhaát nhaát tuøng chi voõng nguyeät minh

(Taûo thu)

(Khí ñeâm chia hôi maùt vaøo ñeán böùc reøm veõ

Caây tröôùc saân xaøo xaïc baùo tieáng thu

Döôùi maùi nhaø tre queân baüng höông vöøa taét

Maáy khoùm caây caønh giaêng löôùi vaàng traêng saùng)

Hôi ñeâm maùt röôïi nhaäp vaøo böùc reøm veõ, tieáng caây laù xaøo xaïc nhö tieáng

muøa thu ñi, caùi khoâng gian beân ngoaøi ñang löu chuyeån khoâng ngöøng aáy vôùi

khoâng gian beân trong saâu thaúm cuûa taâm thöùc döôøng nhö ñang hoøa laøm moät.

Trong khoaûnh khaéc aáy, töø trong thieàn thaát tòch tónh, taâm hoàn con ngöôøi höôùng ra,

hoøa vaøo ñaát trôøi meânh moâng, vaøo nhòp thôøi gian löu chuyeån. Vaøo giaây phuùt böøng

thöùc aáy, con ngöôøi “queân” heát chung quanh, queân caû söï tu thieàn maø nhaäp laøm

moät vôùi vuõ truï bao la. Caûnh vaät thieân nhieân döôøng nhö cuõng ñang tan vaøo nhau:

maáy khoùm caây caønh giaêng löôùi vaàng traêng saùng… Theá gian voâ thöôøng ngöng tuï

laïi vaø trôû thaønh vónh cöûu trong moät aùnh traêng, trong tình yeâu thaâm thieát vôùi veû

ñeïp cuûa vuõ truï.

Soá löôïng thô Huyeàn Quang coøn laïi hieän khoâng nhieàu, nhöng caûm giaùc

“queân”- giaûi thoaùt naøy trôû ñi trôû laïi trong nhieàu baøi thô cuûa Thieàn sö. Trong

Thieàn thaát giöõa ngaøn caây töôi toát cuûa mình, ngöôøi nhö queân heát caû thôøi gian, nhö

trong baøi Truù mieân:

Moäc teâ song ngoaïi thieân cöu tuyeät

Nhaát chaåm thanh phong truù moäng dö

36

(Treân caây queá ngoaøi cöûa soå, ngaøn con chim cöu vaéng tieáng

Moät chieác goái trong gioù maùt, giaác moäng ban ngaøy chöa taøn)

Thieàn sö traàm mình trong khoâng gian vaéng laëng cuûa vöôøn töôïc caây coái

xung quanh, moät caùch töï nhieân chìm vaøo giaác nguû giöõa laøn gioù maùt hiu hiu luùc

naøo khoâng hay. Ngöôøi khoâng caûm thaáy coâ ñôn leû loi trong buoåi tröa laëng tieáng

chim, maø ngöôïc laïi trong giaác nguû bình an giöõa ban ngaøy oâng ñaõ theå nhaäp vaøo

caûnh giôùi xung quanh, hoøa laøm moät vôùi giaác tröa yeân aéng. Caûnh tòch mòch nhöng

khoâng mang laïi caûm giaùc coâ ñoäc, maø trôû thaønh söï tòch laëng eâm ñeàm khoâng gôïn

chuùt aâu lo. Söï theá cho duø coù ñaûo ñieân theá naøo, giang sôn coù bieán ñoåi ñeán ñaâu

chaêng nöõa thì Thieàn sö vaãn laáy caùi taâm Phaät tòch laëng cuûa mình ñeå nhìn söï vaät,

vaãn coù theå hoøa mình toaøn veïn vaøo moät buoåi tröa eâm dòu baèng giaác nguû ngaøy voâ

öu, baèng taám loøng Thieàn, Phaät taâm, cuûa baäc Thieàn nhaân ñaït ñaïo:

Loøng Thieàn vaëc vaëc traêng soi roïi

Theá söï hiu hiu gioù thoåi qua

Coác ñöôïc tính ta neân Buït thöïc

Ngaïi chi non nöôùc caûnh ñöôøng xa.

(Vònh Hoa Yeân töï phuù)

Coù theå noùi, daïo böôùc trong coõi thô cuûa Huyeàn Quang, ta caûm nhaän saâu saéc

caûnh giôùi sieâu thoaùt cuûa moät Thieàn nhaân ñaït ñaïo, “queân” caùi töï ngaõ cuûa mình

trong voâ cuøng voâ ngaõ cuûa theá giôùi xung quanh. Caùi sieâu thoaùt aáy khoâng coøn chæ

cuûa rieâng Thieàn sö Huyeàn Quang vaø caûnh giôùi Thieàn – thô cuûa oâng maø coøn vöôït

thoaùt ra ngoaøi ñöôøng bieân cuûa ngoân ngöõ, lan toûa ñeán ngöôøi ñoïc.

37

2.1.2. Vaân Yeân - Thieân nhieân Phaät vaø coõi voâ taâm

Thieân nhieân luoân laø nieàm caûm höùng baát taän cuûa thi nhaân. Theá giôùi thieân

nhieân vôùi muoân vaøn hình saéc beân ngoaøi ñöôïc phaûn chieáu qua laêng kính taâm hoàn

phong phuù cuûa nhaø thô khoâng chæ ñôn thuaàn laø nhieân nhieân nhö noù laø maø coøn

bieåu hieän caùi nhìn rieâng cuûa thi nhaân veà cuoäc ñôøi. Vì theá ñi vaøo theá giôùi thieân

nhieân trong thô cuõng laø ñang tieáp xuùc vôùi theá giôùi taâm hoàn cuûa thi gia. Theá giôùi

Phaät giaùo bao haøm taát caû chuùng sinh, bao haøm moïi söï soáng duø laø teá vi nhaát. Vì

theá, trong theá giôùi Thieàn, nhaát laø trong thô Thieàn, chuùng ta coù theå thaáy ñöôïc

nhöõng ñaëc ñieåm veà caûm quan thieân nhieân cuûa Thieàn toâng, ñeå thaáy ñöôïc moät theá

giôùi töï nhieân môùi meû döôùi goùc nhìn cuûa Thieàn gia.

Thieàn toâng tuy laø moät loaïi trieát hoïc taâm linh chuû quan, nhöng caûm quan veà

theá giôùi töï nhieân cuûa Thieàn so vôùi trieát hoïc tröôùc noù coù nhieàu khaùc bieät saâu saéc.

Truyeàn thoáng Laõo Trang chuû tröông hoïc thuyeát ngöôøi vaø töï nhieân hôïp thaønh moät

theå , “thieân nhaân hôïp nhaát”, “teà vaät” coù phaàn thieân veà phieám thaàn luaän. Truyeàn

thoáng Nho gia laïi chuù troïng moái töông quan veà “bæ ñöùc” giöõa con ngöôøi vaø töï

nhieân, ñeà cao moái quan heä veà maët nhaân caùch vaø tình caûm giöõa con ngöôøi vaø giôùi

töï nhieân, cho raèng “baäc trí giaû thì hieáu ñoäng, laïc quan, maø baûn tính cuûa nöôùc thì

linh hoaït, vì theá thích hôïp vôùi nöôùc; baäc nhaân giaû thì thích caùi tòch tónh, soáng laâu,

maø baûn tính cuûa nuùi laø traàm tónh, neân thích hôïp vôùi nuùi” [79, tr.140]. Truyeàn

thoáng thieân nhieân cuûa Nho gia laáy sôn thuûy laøm heä maïch chính, thieân nhieân laø

bieåu töôïng vaø nhaân caùch, tình caûm cuûa con ngöôøi, mang yù nghóa töôïng tröng saâu

saéc. Coøn caûm quan thieân nhieân cuûa Thieàn naèm ngoaøi caùc truyeàn thoáng Laõo

Trang vaø Nho gia ñoù, ñoái dieän vôùi cuøng moät theá giôùi thieân nhieân, Thieàn döïa vaøo

quan ñieåm veà phaùp khoâng, coi moïi vaïn vaät vaïn töôïng laø moät hieän töôïng thuaàn

38

tuùy duy nhaát – saéc (phaùp) cuûa töï nhieân, cuõng laø moät theå ñoàng nhaát vôùi khoâng.

Thieàn toâng thöôøng noùi “saéc töùc thò khoâng, khoâng töùc thò saéc” vaø “phi saéc dieät

khoâng”, nghóa laø khoâng khoâng naèm ngoaøi baûn chaát hieän höõu cuûa saéc. Caûm quan

thieân nhieân môùi meû naøy cuûa Thieàn ñaõ nhanh choùng trôû thaønh toá chaát tö duy môùi

cuûa tö töôûng ngheä thuaät Trung Hoa, vôùi hai göông maët ñaïi dieän xuaát saéc laø

Vöông Duy vaø Toâ Ñoâng Pha.

Caûm quan thieân nhieân cuûa Thieàn toâng theå hieän trong luaän ñieåm khaùi quaùt

“nhaát thieát saéc töùc thò Phaät saéc, nhaát thieát thanh töùc thò Phaät thanh”. Trong Luïc toå

Ñaøn Kinh coøn ghi cheùp coâng aùn “phong xuy phaøm ñoäng”, noåi tieáng cuûa Luïc toå

Hueä Naêng. Hai hoøa thöôïng tranh luaän vôùi nhau xem laù buoàm ñoäng hay laø gioù lay

ñoäng, töùc laø luaän veà baûn chaát cuûa söï vaät. Nhöng kieán giaûi maø Hueä Naêng ñöa ra

khaùc haún vôùi tri thöùc vaø kinh nghieäm thöôøng tình. Hueä Naêng phuû ñònh caû gioù

ñoäng laãn buoàm ñoäng maø cho raèng do “taâm ñoäng”. Trong hoaøn caûnh naøy, taát caû

nhöõng kinh nghieäm vaø ngoân ngöõ trong quaù khöù cuûa con ngöôøi ñeàu khoâng coù ích

lôïi gì, caùi ñang toàn taïi ñoù chính laø thöïc taïi tröôùc maét, thöïc taïi hieän tieàn. Thieàn

toâng khoâng quan taâm nhieàu ñeán hieän töôïng töï nhieân, maø chuû yeáu taäp trung vaøo

caûm nhaän söï hieån hieän cuûa chaân nhö trong ñoái töôïng töï nhieân tröïc quan tröôùc

maét. Caâu chuyeän cuûa Thieàn sö Thanh Nguyeân cheùp trong Nguõ ñaêng hoäi nguyeân

coù theå tieâu bieåu cho tinh thaàn naøy.

“ Laõo taêng ba möôi naêm tröôùc chöa tham thieàn, thaáy nuùi laø nuùi,

thaáy nöôùc laø nöôùc. Khi tham thieàn, thaáy nuùi khoâng phaûi laø nuùi, thaáy

nöôùc khoâng phaûi laø nöôùc. Baây giôø, thaáy nuùi chæ laø nuùi, thaáy nöôùc chæ

laø nöôùc.” [61]

39

Coù theå khaùi quaùt caùi nhìn cuûa Thieàn sö Thanh Nguyeân thaønh ba loaïi. Thöù

nhaát, khi chöa tham Thieàn, thaáy nuùi laø nuùi, thaáy nöôùc laø nöôùc, ñoù laø goùc nhìn

khaùch quan veà hieän töôïng töï nhieân. Thöù hai, khi hoïc Thieàn, töùc laø ñaõ tieáp caän

vôùi quan ñieåm veà phaùp khoâng, thaáy nuùi khoâng phaûi laø nuùi, thaáy nöôùc khoâng phaûi

laø nöôùc, baét ñaàu hình thaønh moät loaïi tröïc quan caûm tính, saéc töôùng hoùa ñoái töôïng

töï nhieân tröôùc maét, cho neân nuùi khoâng phaûi laø nuùi, nöôùc khoâng phaûi laø nöôùc. Ñoù

laø do ngöôøi quan saùt vaãn chöa thoaùt khoûi ngaõ chaáp vaø phaùp chaáp, “ngaõ” muoán

nhìn thaáy “khoâng” (ngaõ chaáp), cho neân khoâng muoán nhìn sôn thuûy nhö laø sôn

thuûy (phaùp chaáp, töùc laø duøng goùc nhìn cuûa kinh nghieäm theá tuïc), vì theá maø khoâng

theå thaät söï caûm nhaän ñöôïc caùi phaùp khoâng cuûa nuùi, cuûa nöôùc. Thöù ba, khi ñaõ ñaït

ngoä roài, thaáy nuùi chæ laø nuùi, thaáy nöôùc chæ laø nöôùc, coù chuùt gì ñoù gioáng nhö goùc

nhìn töï nhieân khaùch quan khi chöa tham Thieàn. Thöïc ra, khi ñoù nhìn thaáy nuùi vaø

nöôùc chæ ñôn thuaàn laø tröïc quan, ñôn thuaàn laø hieän töôïng töï nhieân, noù vöôït leân

treân thôøi gian vaø khoâng gian, khoâng coù baát cöù kinh nghieäm lòch söû naøo, sôn thuûy

trôû thaønh moät ñoái töôïng tröïc giaùc, ñeå giuùp ngöôøi tham thieàn coù theå töï chöùng

nghieäm Phaät tính. Khi sôn thuûy laø ñoái töôïng tröïc quan thuaàn tuùy, thì cuõng ñaõ caûm

nghieäm ñöôïc phaùp khoâng . Noùi caùch khaùc, phaùp khoâng ñöôïc lónh hoäi chính thoâng

qua sôn thuûy.

Vôùi Huyeàn Quang, con ñöôøng Thieàn cuõng laø con ñöôøng trôû veà vôùi thieân

nhieân, hoøa ñoàng vôùi phaùp khoâng cuûa thieân nhieân. OÂng “Phaät hoùa” nuùi trôøi Vaân

Yeân, coi nôi ñaây cuõng laø moät coõi trôøi Phaät, caûnh Phaät, thieân nhieân Phaät, moät veû

“Thieàn thieân”. Ngöôøi buoâng boû nieàm traàn tuïc nhö buoâng boû moät noãi buoàn, vaø caát

böôùc vaân du nhö ñi tìm moät phaùp vui, naùu tôùi Vaân Yeân, naùu vaøo khoùi maây. Trong

con maét Thieàn sö, caùi ñeïp cuûa vuõ truï naøy laø hieän thaân cuûa Buït, Buït truù thaân trong

40

gioù thoåi qua coû vaø möa bay qua nuùi. Trôû veà vôùi thieân nhieân laø neûo veà thieân nhieân

Phaät, chuyeån hoùa phong caûnh nöôùc non thöïc taïi thaønh moät thieân nhieân Phaät gaén

lieàn vôùi “coõi voâ taâm”. Coõi voâ taâm ñoù laø caùi hö khoâng thanh tónh tuyeät ñoái, laø coõi

khoâng taâm sieâu thoaùt chöù khoâng phaûi laø söï voâ taâm voâ tính.

Trong myõ hoïc Thieàn, thieân nhieân laø ñoái töôïng ñöôïc öu aùi ñaëc bieät, vì trôû

veà vôùi thieân nhieân cuõng chính laø trôû veà vôùi nguoàn taâm trong saùng cuûa mình.

Ñöôïc truyeàn töø AÁn Ñoä, Thieàn nguyeân thuûy ñeán Trung Hoa thì töông hôïp vôùi

thuyeát Laõo Trang taïo thaønh Thieàn Toâng Phaät giaùo. Thieân nhieân trong thô Thieàn

ñeïp ñeõ khoaùng ñaït moät phaàn vì noù phaûn chieáu söï linh dieäu cuûa quan nieäm Laõo

Trang veà theá giôùi tieâu dao. Vì tieâu dao cuõng laø giaûi thoaùt, maø coát tuûy cuûa Thieàn

laø giaûi thoaùt. Khi aáy, thieân nhieân laø con ñöôøng cuûa ñaïo taâm, vì voán dó ñaïo (con

ñöôøng) khoâng phaûi laø ñeå chieâm nghieäm hay thaéc maéc, maø laø con ñöôøng ñeå ñi.

Taát nhieân, con ñöôøng ñaïo taâm aáy cuõng coù nhöõng thaêng traàm khaùc nhau khi chieáu

qua moãi taâm hoàn thieàn sö - thi só. Khi phoùng chieáu qua taâm hoàn Huyeàn Quang

toân giaû, döôøng nhö con ñöôøng thieân nhieân aáy raïng rôõ aùnh saùng giaùc taâm.

Trong maáy chuïc naêm xuaát gia ñaàu Phaät, Huyeàn Quang ñeàu daønh phaàn lôùn

thôøi gian tu haønh trong nuùi Yeân Töû, taïi chuøa Vaân Yeân. Coù theå noùi, khoâng gian

nuùi maây Yeân Töû – khoâng gian cuûa taâm thieàn, an nhieân vaø tòch lieâu, laø nôi choán

yeâu thích cuûa Huyeàn Quang. Luùc naøo oâng cuõng muoán veà vôùi choán nuùi maây.

Veà vôùi khoâng gian thieân nhieân nuùi maây tuy nhieân khoâng phaûi laø trôû veà vôùi

meï thieân nhieân huyeàn bí vaø meânh moâng vöôït quaù taàm voùc beù nhoû cuûa con ngöôøi

maø chính laø trôû veà vôùi ngöôøi baïn tri kæ taâm giao, trôû veà vôùi ngöôøi baïn thuôû “sô

taâm”... Vì caây coû chim muoâng trong nuùi quaù nöûa ñaõ laøm baïn cuøng thieàn sö roài

(Truùc laâm ña tuùc ñieåu. Quaù baùn baïn nhaøn taêng – Yeân töû sôn am cö).

41

Theá nhöng, maëc duø soáng vôùi nuùi hoa, vôùi caây ñaù uy nghi hieàn hoøa, thieàn

sö vaãn daønh nhieàu yeâu meán hôn caû cho maây khoùi, thöïc theå bieán ñoåi khoâng ngöøng

vaø voâ thöôøng hôn taát thaûy. Vì taâm hoàn Huyeàn Quang cuõng chính laø caùnh cöûa

“moân khai vaân thöôïng taàng” (Cöûa môû taän taàng maây – Yeân Töû sôn am cö). Cho

neân, sö soáng laø soáng ôû trong maây, hít thôû cuøng maây, quaán quyùt beân nhau: “Baùn

gian thaïch thaát hoøa vaân truï” (Nöûa gian nhaø ñaù laãn cuøng maây – Thaïch thaát). Maây

coù theå raát xa maø cuõng coù theå raát gaàn, raát thaân thieát, nhö Huyeàn Quang vaø sau

naøy laø Nguyeãn Traõi töøng thaáy: Laùng gieàng moät aùng maây baïc,…

Maây töø ñaâu ñeán? Maây ñi veà ñaâu? Khoâng ñaâu caû. Töï do laø ñaëc tính cuûa maây.

Khoâng chaân dung laø dung nhan cuûa maây. Con ngöôøi cöù vieäc nhìn maây theo caùch

nghó cuûa mình. Trong khi aáy thì maây bay, bay giöõa thinh khoâng nhö nhöõng nuï

cöôøi traéng xoùa ñaõ töï nghìn naêm: Baïch vaân thieân taûi khoâng du du (Hoaøng Haïc

laâu – Thoâi Hieäu)… Vì theá maø taâm hoàn thieàn sö thi só môû taän taàng maây (Huyeàn

Quang), vì voán ñaõ cuøng chung maây traéng taâm (Coäng höõu baïch vaân taâm – Taëng vi

muïc thaäp baùt, Vöông Duy) roài ... Vì theá maø moïi neûo ñöôøng thieàn – thi ñeàu laø ñi

veà phía maây traéng (Ñoäc höôùng baïch vaân qui – Quy voõng xuyeân taùc, Vöông Duy)

vì voán ñaõ heïn cuøng maây traéng (ñoäc döõ baïch vaân kì – Taûo thu sôn trung taùc,

Vöông Duy) töø laâu…

Coù theå noùi, khoâng gian nuùi maây laø nôi choán cuûa nieàm eâm dòu töø taâm. Vì

theá neân ñænh Vaân Yeân nuùi Yeân Töû, nôi maø Non muoán döùt tình maây chaúng döùt

(Thanh sôn duïc ñoaïn vaân voâ ñoaïn – Di Ñaø töï caûm taùc, Thaïch Lieâm), nôi nuùi coù

tình nuùi, maây coù tình maây, vôùi Huyeàn Quang, chính laø bieåu töôïng cho nôi an truù

taâm linh cuûa moãi ngöôøi. OÂng caát tieáng haùt treân ñænh maây cao aáy baèng moät thöù

tieáng Vieät hoàn nhieân vaø trong treûo laï kì trong baøi phuù noâm Vònh Vaân Yeân töï:

42

Buoâng nieàm traàn tuïc

Naùu tôùi Vaân Yeân

Buoâng, buoâng nieàm traàn tuïc, buoâng xaû heát thaûy raøng buoäc theá gian ñeå naùu

tôùi Vaân Yeân, tôùi xöù khoùi maây naøy. Ñoù laø caùi maø thieàn sö Trieäu Chaâu goïi laø

Phoùng haï lai (Buoâng xuoáng ñi!)7. Trieäu Chaâu keâu goïi chuùng ta “Buoâng xuoáng

ñi !” buoâng boû caùi coù, buoâng boû caû caùi khoâng coù, buoâng boû heát thaûy. Ñoù laø con

ñöôøng leân ñænh Vaân Yeân – con ñöôøng cuûa buoâng boû, xaû ly, con ñöôøng maø Truùc

Laâm ñaàu ñaø ñaõ buoâng boû ngoâi baùu, cung vaøng, ñieän ngoïc…, con ñöôøng maø Huyeàn

Quang ñang buoâng boû caùi boùng cuûa khoa cöû, coâng chuùa, giai nhaân, danh voïng,

caùi boùng cuûa “chín nghìn nhaân duyeân”…

Naùu tôùi Vaân Yeân, ñoù khoâng chæ laø nöông naùu trong moät thieàn vieän maø coøn

laø naùu vaøo khoùi maây, aån mình vaøo trong maây khoùi, vaøo trong caùi bieán ñoåi voâ

thöôøng cuûa maây khoùi, aån vaøo thieân nhieân bao dung. Ñoù chính laø caùch thieàn sö an

truù giöõa coõi ñôøi buïi naøy. Gioáng nhö Thieàn sö Nhaät Baûn Matsuo Basho cuõng töøng

muoán naùu thaân mình döôùi boùng khu röøng muøa haï:

Muoán naùu thaân toâi

7 Ñaây laø caâu noùi cuûa Thieàn sö Trieäu Chaâu trong moät coâng aùn Thieàn noåi tieáng: “Moät hoâm, moät Phaät töû ñeán thaêm Trieäu Chaâu, nhöng khoâng chuaån bò leã vaät cuùng döôøng, neân toû yù xin loãi: “Toâi tay khoâng maø ñeán

nay”. Trieäu Chaâu noùi: “Neáu tay khoâng maø ñeán, thì haõy buoâng xuoáng ñi. ” Ngöôøi kia khoâng hieåu, hoûi laïi:

“Thieàn sö! Toâi khoâng ñem leã vaät ñeán, thaày muoán toâi buoâng caùi gì xuoáng cô?” Thieàn sö laäp töùc traû lôøi:

“Vaäy thì, oâng laïi mang veà ñi.” Ngöôøi kia vaãn khoâng hieåu: “Toâi khoâng coù caùi gì caû, mang caùi gì veà cô

chöù?” Thieàn sö ñaùp: “Vaäy oâng mang caùi thöù caùi gì cuõng khoâng coù ñoù veà ñi.” Ngöôøi kia caøng hoang mang:

“Caùi khoâng coù laøm sao mang veà ñöôïc chöù? Thieàn sö, thaày chæ cho ñeä töû ñi aï.” Luùc bay giôø, sö môùi noùi:

“Noùi vôùi oâng nhieàu lôøi quaù roài, tieác laø oâng khoâng coù Phaät tính, nhöng oâng cuõng khoâng thieáu Phaät tính.

OÂng khoâng chòu buoâng xuoáng, cuõng khoâng chòu noùi ñeán, laø khoâng coù Phaät tính, hay laø khoâng thieáu Phaät

tính?”” ( dòch töø Du Mai Ẩn (1984), Thiền học Trung Quốc, Kim Lâm xuaát baûn, Đài Bắc, tr. 56)

Trong röøng muøa haï

43

Döôùi boùng caây soài

(Nhaät Chieâu dòch)

Maây khoùi thì töï do, vì theá Huyeàn Quang naùu trong Vaân Yeân cuõng laø böôùc

vaøo nôi choán cuûa töï do:

Nöông am vaéng

Buït hieän töø bi

Gioù hiu hiu

Maây nheø nheï

Trong caùi am cuûa vaéng laëng, cuûa hö khoâng, maây gioù töï do ñi veà. Khi taâm

laø am vaéng thì Buït hieän. Khi taâm ta laø gioù, laø maây thì Buït hieän. Gioù maây aáy laø

hieän thaân cuûa Buït, cuûa Töø bi. Huyeàn Quang ñaõ Buït hoùa caû khoâng gian Vaân Yeân,

Yeân Töû. Sau naøy, thieàn sö Boryu cuõng traûi nghieäm caûm thöùc maây traéng aáy cuøng

Huyeàn Quang:

Treân hoà sen naøy

Moät vaàng maây traéng

Seõ thaønh Nhö Lai

(Nhaät Chieâu dòch)

Khi taâm troáng vaéng thì caû theá gian laø coõi Phaät. Nhö Lai, ngöôøi ñaõ ñeán nhö

theá, ñeå nhöõng aûo voïng ngoâng cuoàng cuûa theá gian lui vaøo boùng toái, ñeå khaép

khoâng gian laø thieân nhieân Phaät. Ngöôøi coù maët ôû khaép nôi choán cuûa nieàm eâm dòu

töø taâm, khi khoâng coøn moät ham muoán tranh caïnh naøo nöõa caû. Trong khoâng gian

baùt ngaùt cuûa Töø bi luoân coù gioù, maây, nuùi, hoa … Nhö coù laàn Basho ñaõ chieâm

ngöôõng dung nhan cuûa Buït trong aùnh naéng xuaân aám aùp ôû moät ngoâi chuøa hoang

pheá giöõa non saâu tòch laëng:

44

Neàn ñaù hoang taøn

Lung linh boùng naéng

Buït hieän dung nhan

(Nhaät Chieâu dòch)

Nhö coù laàn Thieàn sö Issa ñaõ nhìn thaáy dung nhan Phaät ñaø treân mình oác

nhoû. Phaät tính cuûa vuõ truï hieån hieän khaép nôi :

Coá höông ta

OÂi con oác nhoû

Dung nhan Phaät ñaø

(Nhaät Chieâu dòch)

Trong voøng tay bao dung thieân nhieân Phaät aáy, coõi maây khoùi aáy, Huyeàn

Quang khôûi söï tieâu dao, chôi ñuøa vôùi nuùi, vôùi maây:

Ta nay

Ngoài ñænh Vaân Tieâu

Cöôõi chôi Caùnh Dieàu

Vaân Tieâu vaø Caùnh Dieàu ñeàu laø nhöõng ñænh nuùi treân Yeân Töû, nhöng ñoù coøn

laø maây (vaân) vaø dieàu. Vaø thieàn sö Huyeàn Quang ngoài thieàn treân nuùi maø nhö ñang

bay cuøng nuùi, nhö maây, nhö dieàu… Nhö moät beù thô hoàn nhieân ñang bay vôùi chuù

ngöïa goã döôùi chaân vaäy. Vì taâm thieàn sö cuõng hoàn nhieân troáng roãng nhö am vaéng

treân non, nhö maây khoùi phieâu du ñaàu nuùi…

Bao nhieâu nieàm traàn tuïc, bao nhieâu chôi ñuøa, bao nhieâu traêng gioù cuûa

cuoäc ñôøi roài cuõng buoâng xaû heát ñeå veà vôùi ñænh Maây treân Yeân Töû, vì ñaây chính laø

coõi voâ taâm: Bao nhieâu phong nguyeät. Veà coõi voâ taâm… Coõi voâ taâm aáy chính laø nôi

khoâng coøn khôûi leân moïi voïng ñoäng cuûa taâm. Vì voâ taâm maø coù an laïc töø taâm. Cho

45

neân, con ñöôøng veà vôùi khoâng gian nuùi maây Yeân Töû laø con ñöôøng trôû veà vôùi thieân

nhieân, chuyeån hoùa nöôùc non thöïc taïi thaønh moät thieân nhieân ñaày Phaät tính gaén

lieàn vôùi “coõi voâ taâm”. Coõi voâ taâm ñoù laø caùi hö khoâng thanh tónh tuyeät ñoái, laø coõi

khoâng taâm sieâu thoaùt chöù khoâng phaûi laø söï voâ taâm voâ tính.

Naêm xöa, treân ñænh Linh Sôn (coøn goïi laø Linh Thöùu), trong Phaùp hoäi, Phaät

toå naâng treân tay moät caønh hoa sen, chö taêng ñeàu ngaïc nhieân chöa hieåu yù Ngaøi,

chæ coù Ca Dieáp mæm cöôøi, “Phaät toå nieâm hoa, Ca Dieáp vi tieáu”, vaø töø ñænh nuùi

thieâng Linh Sôn ñoù Phaät giaùo ñöôïc ngöôøi ñeä töû xuaát saéc Ca Dieáp hoaèng döông

khaép theá gian, ñænh Linh Sôn trôû thaønh thaùnh ñòa linh thieâng cuûa coõi Phaät8. Thì

nay, ñoái vôùi Thieàn Truùc Laâm, töø khi Ñeä nhaát Toå Ñieàu Ngöï xuaát gia leân nuùi Vaân

Yeân tu haønh, truyeàn ñaïo, sau ñoù Ñeä tam Toå Huyeàn Quang tieáp tuïc gìn giöõ suoát

30 naêm töø khi môùi xuaát gia, ñaõ trôû thaønh choán Toå, thaønh ñænh nuùi thieâng cuûa

Thieàn Vieät Nam, maëc duø sau naøy ñaõ xuaát hieän nhieàu trung taâm Phaät giaùo lôùn

khaùc nhö Quyønh Laâm, Baùo AÂn do Ñeä nhò Toå Phaùp Loa daøy coâng xaây döïng.

Chính Huyeàn Quang ñaõ ví ngoïn nuùi naøy nhö Linh Sôn cuûa Thieàn Vieät Nam trong

baøi phuù Vònh Hoa Yeân töï:

Laï nhöõng oâi

Taây Truùc döôøng naøo;

Nam chaâu coù maáy.

8 Nuùi Linh Thöùu 靈鷲山, teân tieáng Phaïn laø Griddhkuta, thöôøng goïi taét laø nuùi Linh Sôn, naèm ôû phía Taây thaønh Vöông Xaù, nay laø bang Behar, AÁn Ñoä. Töông truyeàn, Thích Ca Maâu Ni töøng nhieàu laàn môû Phaùp hoäi giaûng Phaät taïi nay. Sau khi, Phaät nhaäp Nieát baøn, caùc ñeä töû cuûa ngaøi ñaõ toå chöùc laàn ñaïi hoäi thöù nhaát cuûa Phaät giaùo taïi nay. Caùc cao taêng Trung Hoa coå ñaïi nhö Phaùp Hieàn, Huyeàn Trang, Nghóa Tònh ñeàu ñaõ töøng vöôït ngaøn daëm ñöôøng tôùi ñaây hoïc Phaät, tham cöùu Phaät phaùp, thænh kinh, vaø ñeàu ñöôïc ghi cheùp roõ raøng trong saùch söû. (Dòch theo Phaät Quang ñaïi töø ñieån, baûn ñieän töû, muïc töø “Linh Sôn”. )

Non Linh Thöùu ai ñem veà ñaây;

46

Caûnh Phi Lai9 maët ñaø thaáy ñaáy

Vaøo chöng coõi Thaùnh theânh theânh;

Thoaùt reõ loøng phaøm phaây phaáy.

Ñænh Vaân Yeân, nuùi Yeân Töû, ñoù laø “coõi Thaùnh”, laø ñænh Linh Sôn cuûa Phaät

giaùo Vieät Nam. Neáu AÁn Ñoä coù Linh Thöùu sôn thì taïi Trung Hoa coù ñænh Phi Lai,

moät hoùa thaân cuûa Linh Thöùu, vaø taïi Vieät Nam coù ñænh Vaân Yeân, nuùi Yeân Töû. Vò

trí ñòa lyù coù khaùc, teân goïi coù khaùc, nhöng ñeàu laø caùc nuùi thieâng cuûa Phaät taâm, coù

khaû naêng thanh loïc taâm hoàn con ngöôøi, ñeå khi ñeán vôùi nuùi, nhaéc ñeán nuùi thieâng

laø chuùng sinh coù theå “thoaùt reõ loøng phaøm phôi phôùi”, buoâng boû moïi ham muoán

phaøm tuïc ñeå böôùc vaøo theá giôùi tòch tónh cuûa taâm Phaät.

Töïu trung, nuùi maây Vaân Yeân laø khoâng gian thaân thieát cuûa Huyeàn Quang,

laø ñænh nuùi thieâng cuûa Phaät giaùo Vieät Nam. Trong khoâng gian thieân nhieân

khoaùng ñaït vaø meânh moâng aáy, gioù maây möa hoa töï do ñi veà ñeå taïo döïng theá giôùi

cuûa taâm thieàn, cuûa an nhieân vaø tòch lieâu…

2.1.3. Thuûy nguyeät - Caûm quan “huyeãn moäng”

Buoâng xaû vaø taâm töï nhieân laø baûn chaát cuûa thô Thieàn Lyù Traàn trong caûm

höùng moäng aûo veà ñôøi soáng. Huyeàn Quang nhìn ñôøi soáng baèng caùi tuùy mang mang,

khai nhaõn tuùy mang mang (maét môû maø say moøng – Ngoï thuïy) – caùi nhìn tænh

9 Ñænh Phi Lai 飛來峰 : Töông truyeàn vaøo ñôøi Ñoâng Taán, cao taêng AÁn Ñoä laø Tueä Lyù ñeán Haøng Chaâu Trung Quoác, Ngaøi nhìn thaáy phía sau chuøa Linh AÅn coù moät ngoïn nuùi, gioáng nhö hình daùng cuûa nuùi Linh Thöùu ôû queâ nhaø, cho raèng ñoù laø nuùi Linh Sôn ôû AÁn Ñoä bay tôùi (Phi Lai) ñaây, vì theá töø ñoù ñaët teân nuùi laø ñænh Phi Lai. Vì theá ñænh Phi Lai cuõng laø moät daïng hoùa thaân cuûa nuùi thieâng Linh Sôn. ( Theo Phaät Quang ñaïi töø ñieån, baûn ñieän töû)

giaùc trong côn say vaø giaác moäng.

47

Nguyeät, hay coøn goïi laø traêng, khoâng chæ laø moät hình töôïng thaåm myõ ñaày

chaát thô, maø coøn laø bieåu töôïng raát quan troïng cuûa Phaät giaùo. Nguyeät trong truyeàn

thoáng vaên hoïc coå ñieån coù noäi haøm raát phong phuù, coù theå quy vaøo ba yù nghóa chuû

yeáu sau: traêng coù khi troøn khi khuyeát; traêng tính aâm, ñoái laäp vôùi tính döông cuûa

maët trôøi; baûn tính cuûa traêng laø nöôùc: “nguyeät giaû, thuûy chi tinh daõ” (tinh tuùy cuûa

nöôùc laø traêng – chöôngThuyeát nhaät – Luaän Hoaønh)10, töø ñoù hình töôïng aùnh traêng

nhö nöôùc baét ñaàu ñöôïc söû duïng trong vaên chöông thô phuù. Ñaøo Uyeân Minh trong

baøi Taïp thi töøng mieâu taû hình aûnh traêng – nöôùc, thuûy – nguyeät moät caùch heát söùc

sinh ñoäng: “Bạch nhật luân tây haø . Tố nguyệt xuất đông lĩnh. Diêu diêu vạn lí huy.

Đãng đãng không trung cảnh.” Tröông Nhöôïc Hö ñôøi Ñöôøng trong baøi thô Xuaân

giang hoa nguyeät daï caøng theå hieän tính thôøi gian cuûa hình aûnh traêng moät caùch

thaâm saâu hôn: “Giang thiên nhất sắc vô tiêm trần. Giảo giảo không trung cô

nguyệt luân. Giang bạn hà nhân sơ kiến nguyệt, Giang nguyệt hà niên sơ chiếu

nhân….” Cuoäc ñôøi heát thôøi ñaïi naøy sang thôøi ñaïi khaùc khoâng ngöøng bieán ñoåi,

gioáng nhö nöôùc soâng chaûy maõi khoâng ngöøng nghæ. Coøn vaàng traêng coâ ñôn treân

trôøi kia chieáu boùng xuoáng doøng soâng coù gioáng theá khoâng, khoâng bieát ai laø ngöôøi

ñaàu tieân chöùng kieán hình aûnh boùng nguyeät loøng soâng, cuõng khoâng bieát boùng

nguyeät loøng soâng aáy soi chieáu nhaân gian töø thuôû naøo? Hình töôïng thuûy nguyeät,

hay boùng nguyeät loøng soâng ñaõ trôû thaønh moät truyeàn thoáng trong thô coå ñieån

phöông Ñoâng.

Trong theá giôùi Phaät giaùo, hình töôïng vaàng traêng, vaàng traêng trong nöôùc,

10 Saùch Luaän Hoaønh, taùc giaû laø Vöông Sung 王充（27-97）ngöôøi Ñoâng Haùn, hoaøn thaønh vaøo khoaûng naêm 86, ñôøi Haùn Chöông ñeá nieân hieäu Nguyeân Hoøa thöù 3, hieän nay coøn laïi 85 thieân.

cuõng laø moät bieåu töôïng voâ cuøng quan troïng. Kinh Ñaïi Baùt nieát baøn kinh , phaåm

48

Nhö Lai tính coù moät ñoaïn noåi tieáng veà traêng: “Tyû nhö höõu nhaân kieán nguyeät baát

hieän, giai ngoân nguyeät moät nhi taùc moät töôûng, nhi thöû nguyeät thöïc tính voâ moät

daõ”. Con ngöôøi nhìn traêng, cho raèng coù aån coù hieän, coù troøn coù khuyeát, thöïc ra ñoù

chæ laø aûo giaùc, do vò trí cuûa maët traêng trong vuõ truï maø coù luùc nhìn thaáy, luùc khoâng

thaáy. Coøn baûn thaân maët traêng thì chaúng coù hieän ra hay aån ñi, cuõng khoâng phaân

bieät khi troøn khi khuyeát. Baûn tính cuûa traêng laø thöôøng truï baát bieán, luùc naøo cuõng

troøn ñaày. Nhö theá, hình töôïng traêng trôû thaønh moät aån duï aûo dieäu veà Nhö Lai Phaät

tính. “Vaàng traêng bieåu töôïng cho trí tueä Baùt Nhaõ – caùi saùng suoát sieâu vieät cuûa

taâm linh ñaõ giaùc ngoä… laø bieåu töôïng cuûa taâm linh, söï tröïc caûm”[29, tr.82-83].

Tröông Tieát Maït trong Mó hoïc Thieàn toâng cho raèng: “Phaät giaùo AÁn Ñoä aûnh

höôûng ñeán Thieàn Trung Hoa quan troïng nhaát vaãn laø luaän veà hình töôïng thuûy

nguyeät.”[79, tr.290] Boùng traêng trong nöôùc, gioáng nhö trong göông, laø caûnh hö

huyeãn khoâng thöïc, khoâng coù sinh dieät, trong goùc nhìn cuûa Thieàn toâng caøng phaùt

trieån theâm nhieàu taàng yù nghóa. Thieàn sö Vónh Gia Huyeàn Giaùc trong Thieàn phaåm

Chöùng ñaïo ca noåi tieáng vieát: “Nhaát tính vieân thoâng nhaát thieát tính, nhaát thieát

bieán haøm nhaát thieát phaùp, nhaát nguyeät phoå hieän nhaát thieát thuûy, nhaát thieát thuûy

nguyeät nhaát nguyeät nhieáp.” Moät vaàng traêng phoå hieän trong taát caû caùc laøn nöôùc

khaùc nhau, hình thaønh voâ soá thuûy nguyeät. Voâ soá vaàng traêng trong nöôùc aáy thöïc ra

chæ laø boùng aûnh cuûa moät vaàng traêng duy nhaát. Vì theá, laáy hình töôïng thuûy nguyeät

ñeå aån duï quan heä giöõa Phaät tính vaø nhaát thieát nhaân tính, quan heä giöõa Phaät phaùp

vaø nhaát thieát phaùp, nghóa laø Phaät tính coù trong taát caû chuùng sinh, phaät Phaùp hieän

höõu trong taát caû caùc phaùp. “Nhaát nguyeät thieân giang”, “nguyeät aán vaïn xuyeân”

chính laø yù nhö theá. Nguyeät, vaàng traêng, hình daùng vaø aùnh saùng cuûa noù laø aån duï

taát caû chuùng sinh ñeàu coù trong mình Phaät tính.

49

Ñoái vôùi Thieàn gia, thuûy nguyeät laø moät trong nhöõng caûnh giôùi Thieàn.

Huyeàn Quang ñaõ nhieàu laàn theå hieän caûnh giôùi kyø dieäu aáy trong thô cuûa mình.

Baøi Phieám chu môû ra moät khoâng gian khoaùng ñaõng cuûa soâng nöôùc:

Tieåu ñónh thöøa phong phieám dieåu mang

Sôn thanh thuûy luïc höïu thu quang

Soå thanh ngö ñòch loâ hoa ngoaïi

Nguyeät laïc ba taâm giang maõn söông

(Chieác thuyeàn con löôùt gioù leânh ñeânh treân doøng soâng baùt ngaùt

Non xanh, nöôùc bieác, laïi theâm aùnh saùng muøa thu

Vaøi tieáng saùo laøng chaøi ngoaøi khoùm hoa lau

Traêng rôi ñaùy soùng, maët soâng ñaày söông)

“Nguyeät laïc ba taâm”, aùnh traêng rôi vaøo trong con soùng, rôi vaøo trong nöôùc,

töï phaûn chieáu chính mình vaø saùng taïo neân muoân vaøn thuûy nguyeät treân lôùp lôùp

phieâu du cuûa con soùng. Aùnh traêng trong nöôùc, troø chôi cuûa aùnh saùng aáy laø troø

chôi baát tuyeät cuûa theá gian. Ngaøn vaïn ñôøi nay traêng vaãn meâ maûi soi mình trong

nöôùc. Vaø nöôùc thì baèng khaû naêng chieáu aùnh cuûa mình nhaân veû ñeïp aáy leân boäi

phaàn. Ñeán vôùi khoâng gian trôøi nöôùc meânh mang cuûa thô Huyeàn Quang, vaàng

traêng trong nöôùc aáy coù theâm taám maïng che huyeàn aûo laø maøn söông daøy maët soâng.

Phieâu du treân maøn söông vaø maët nöôùc huyeàn hoaëc aáy, aùnh traêng nhö rôi saâu hôn,

lan nhanh hôn khaép khoâng gian tòch laëng ñieåm vaøi tieáng saùo trong veo. Quaû thaät,

thô ca Huyeàn Quang ñaõ vónh cöûu hoùa khoaûnh khaéc tuyeät ñeïp aáy, khoaûnh khaéc

töông giao hoäi tuï cuûa nhöõng veû ñeïp voâ thöôøng: boùng traêng, doøng troâi, tieáng saùo,

muø söông…

50

Khoâng chæ laø thuûy nguyeät, vaàng traêng trong nöôùc, nhö trong truyeàn thoáng

Thieàn vaø thô ca, maø laø “nguyeät laïc ba taâm”, laø traêng rôi vaøo trong loøng con soùng,

laø “nguyeät saéc nhö ba”, laø aùnh traêng nhö soùng nöôùc trong baøi thô Dieân Höïu töï:11

Thöôïng phöông thu daï nhaát chung lan

Nguyeät saéc nhö ba phong thuï ñan

Xi vaãn12 ñaûo mieân phöông kính laõnh

Thaùp quang song tró ngoïc tieâm haøn…

(Ñeâm thu, treân chuøa vaúng moät tieáng chuoâng taøn

AÙnh traêng nhö soùng, caây phong laù ñoû

Boùng xi vaãn nguû yeân, in ngöôïc döôùi nöôùc maët hoà nhö taám

göông vuoâng laïnh giaù.

Hai ngoïn thaùp ñöùng song song nhö hai ngoùn tay ngoïc thon

nhoû reùt buoát…)

Yeáu toá nöôùc trong hình töôïng thuûy nguyeät cuûa thô Huyeàn Quang khoâng

ñôn thuaàn chæ laø nöôùc noùi chung maø phaûi laø soùng, traêng treân soùng. Nöôùc voán haøm

chöùa chuyeån ñoäng trong noù, cho duø chuyeån ñoäng naøy coù luùc khoâng ñöôïc roõ raøng,

gioáng nhö maët nöôùc hoà laëng gioù. Nhöng moät khi ñaõ goïi laø soùng thì coù leõ taùc giaû

muoán nhaán maïnh ñeán tính löu chuyeån cuûa nöôùc. Soùng coù theå raát nheï nhaøng, soùng

gôïn laên taên. Nhöng soùng cuõng coù theå laø soùng trieàu reàn vang. Soùng cuõng gioáng

nhö taâm ta, coù luùc bình yeân, coù luùc giaän döõ noåi traän traän phong ba.

11 Chuøa Dieân Höïu (phuùc daøi laâu) laø teân chöõ cuûa chuøa Moät Coät. Chuøa ñöôïc Lyù Thaùi Toâng xaây döïng vaøo naêm 1049, sau khi vua naèm moäng thaáy Phaät Quan AÂm ngoài treân toøa sen, giô tay daét oâng leân. Ngoâi chuøa ñöôïc xaây theo ñuùng kieåu daùng vua thaáy trong moäng, naèm trong moät toång theå kieán truùc goàm ao Bích Trì, caàu thaùp… 12 Xi vaãn: hình ñaép trang trí treân maùi caùc kieán truùc xöa, thöôøng laø hình roàng hoaëc hình chim

Soùng khôûi leân vôùi nöôùc

51

Vaø aùnh löûa xa khôûi leân vôùi löûa

Cuõng nhö theá aáy maø

Nhöõng laøn soùng vuõ truï

Khôûi leân töøng hoài vôùi ta

(Kinh Vigyana Bhairava Tantra13)

Coù leõ Huyeàn Quang muoán nhaán maïnh ñeán tính ñoäng cuûa nöôùc ñeå laøm noåi

baät hình töôïng traêng – bieåu töôïng cuûa taâm Phaät chaêng? Gioáng nhö moät lôøi thô

tanka voâ danh cuûa Nhaät Baûn:

Treân bieån thu ñaày

Soùng trieàu leân xuoáng

Xoâ boùng traêng phai

Theá maø traêng vaãn

Coøn nguyeân hình haøi

(Nhaät Chieâu dòch)

Cho duø laø traêng rôi vaøo giöõa loøng soùng, traêng döôøng nhö vaãn baát ñoäng

giöõa nhöõng con soùng trieàu leân xuoáng xao ñoäng khoâng ngöøng, gôïi leân moät vaàng

traêng thanh tònh, saùng trong. Traêng rôi vaøo giöõa soùng coàn suûûi boït nhöng vaãn an

nhieân, töï taïi. Nhöng ôû moät goùc ñoä khaùc, traêng vôùi soùng laïi döôøng nhö coù ñieåm

töông ñoàng. Vì theá maø Huyeàn Quang vieát “nguyeät saéc nhö ba”. Saéc ôû ñaây khoâng

chæ laø maøu saéc, maø coøn laø saéc töôùng theo caùch duøng thuaät ngöõ cuûa nhaø Thieàn.

Vaäy thì baûn chaát cuûa traêng coù ñieåm gì töông ñoàng vôùi soùng (nguyeät saéc nhö ba)

13 Moät boä kinh coå ñaïi cuûa AÁn Ñoä http://www.meditationiseasy.com/mCorner/techniques/Vigyan_bhairav_tantra/introduction.htm

khoâng? Neáu soùng trieàu khoâng ngöøng khôûi leân vôùi nöôùc ñöôïc ví nhö traùi tim con

52

ngöôøi khoâng ngöøng khôûi phong ba trong taâm thöùc, nhöng cuõng vôùi traùi tim aáy, ta

coù theå laøm laëng yeân saám seùt vaø leân ñöôøng ñi vaøo maây traéng phieâu dieâu nhö chæ

duï cuûa kinh Phaùp Hoa:

Bi theå giôùi loâi chaán

Töø yù dieäu ñaïi vaân [61,muïc töø “Phaùp Hoa kinh”]

(Taâm bi thì saám seùt yeân

YÙ töø nhö aùng maây hieàn bao dung)

Chính traùi tim khoâng ngöøng thoån thöùc cuûa con ngöôøi mang ñeán cho chuùng

ta nhieàu nieàm vui cuõng nhö baát taän noãi buoàn. Cuõng nhö con soùng trieàu tuyeät ñeïp

nhöng cuõng laém khi mang tôùi baõo gioâng. Theá nhöng cuõng chính töø soùng trieàu aáy

leân tieáng haùt cöùu vôùt chuùng sinh, laø “haûi trieàu aâm” nhö caùch goïi cuûa kinh Phaùp

Hoa:

Dieäu aâm, Quaùn Theá AÂm

Phaïm aâm, haûi trieàu aâm

Thaéng bæ theá gian aâm…[61, muïc töø “Phaùp Hoa kinh”]

Vöôït leân treân aâm thanh cuûa theá gian (theá gian aâm) laø aâm thanh cuûa soùng nöôùc

(haûi trieàu aâm). Soùng trieàu haùt leân dieäu aâm (thanh aâm nhieäm maøu), haùt leân lôøi cao

quyù (phaïm aâm), haùt leân Quaùn Theá AÂm, tieáng haùt quaùn chieáu tieáng keâu thöông

cuûa theá gian. Ñoù laø hai goùc ñoä trong baûn tính cuûa soùng trieàu. Gioáng nhö vaàng

traêng – bieåu töôïng cuûa taâm Thieàn – coù aâm tình vieân khuyeát, coù luùc töôûng chöøng

nhö khoâng hieän dieän; nhöng aùnh saùng raïng rôõ cuûa traêng – cuûa taâm Thieàn – thì

vónh vieãn toàn taïi trong theá giôùi ñeå soi chieáu vaø naâng böôùc moãi chuùng sinh ñeán

vôùi caûnh giôùi tòch tónh cuûa taâm, thoaùt khoûi nhöõng ñau khoå thöôøng tình do taâm voâ

minh gaây neân. Coù leõ ñoù laø ñieàu maø Thieàn sö Huyeàn Quang khi quaùn chieáu hình

töôïng thuûy nguyeät ñaõ goïi laø “nguyeät saéc nhö ba” chaêng?

53

Thuûy nguyeät, aùnh traêng trong nöôùc, Traêng – taâm Phaät – loøng Thieàn vaãn

nguyeân hình saéc maëc cho bao beå daâu cuûa cuoäc ñôøi, giöõa bao voïng ñoäng cuûa cuoäc

ñôøi.

Loøng Thieàn vaëc vaëc traêng soi gioïi

Theá söï hiu hiu gioù thoåi qua

(Vònh Hoa Yeân töï phuù)

Taâm Thieàn trong saùng nhö vaàng traêng vaèng vaëc aáy cuûa Thieàn sö Huyeàn

Quang ñaõ ñöa oâng böôùc ñi trong cuoäc ñôøi ñaày soùng gioù baèng nhöõng böôùc chaân

nheï nhaøng nhö maây nhö gioù, an nhieân, voâ ngaïi. Ñoù laø caûnh giôùi maø Thieàn sö loãi

laïc Huyeàn Quang ñaõ ñi giöõa buïi ñôøi vôùi aùnh saùng vaèng vaëc c’uûa taâm Thieàn

khoâng vaån buïi.

***

Baûn ngaõ vaø phaàn coøn laïi cuûa vuõ truï khoâng phaûi laø nhöõng thöïc theå rieâng

bieät. Chuùng cuøng thuoäc veà moät toång theå coù nhieàu chöùc naêng vaän haønh khaùc nhau.

Qua caûm thöùc “queân” – giaûi thoaùt, hình töôïng “thuûy nguyeät” – caûm quan huyeãn

moäng vaø coõi thieân nhieân Phaät – Vaân Yeân, con ngöôøi baûn ngaõ cuûa Huyeàn Quang

hieän leân trong caùi nhìn thaáu hieåu vaø hoøa nhaäp gaén boù maät thieát vôùi theá giôùi. Trí

naêng khoâng cho pheùp chuùng ta nhìn nhaän con ngöôøi vaø caùc söï vaät khaùc laø moät,

bôûi leõ chuùng khoâng coù chung hình thaùi. Chuùng ta nhaän thaáy theá giôùi vaïn vaät xung

quanh. Caùi thaáy bieát, hay nhaän thöùc ñoù khoâng taùch bieät khoûi ta, cuõng khoâng taùch

bieät khoûi theá giôùi vaïn töôïng. Nhaän thöùc laø moái töông giao. Chæ coù yù nieäm caét rôøi

tieán trình nhaän thöùc, taïo ra moái quan heä chuû – khaùch giöõa con ngöôøi vaø theá giôùi.

Cuoäc soáng laø moät doøng soáng baát taän, löu chuyeån cuøng khaép vaïn vaät trong coõi ñaát

trôøi. Baûn ngaõ, cuõng nhö moïi söï vaät khaùc, laø nôi tieáp nhaän, chuyeån hoùa vaø lan

54

truyeàn nguoàn sinh löïc luaân löu baát taän. Moãi söï vaät hieän höõu laø moät giao ñieåm noái

lieàn maïch soáng khoâng ngöøng lan toûa trong vuõ truï naøy. Nhaän thöùc baûn chaát voâ

thöôøng huyeãn moäng cuûa theá giôùi cuõng laø ñoàng thôøi caûm nhaän ñöôïc nguoàn sinh

löïc baát taän ñoù cuûa söï soáng. Ñeå töø ñoù baûn ngaõ vaø theá giôùi cuøng toàn taïi nhö moät

theå hoøa hôïp vaø thoáng nhaát, bình yeân vaø an laïc. Queân, ñoù laø khi caùi ta cuûa Huyeàn

Quang tan chaûy vaøo caûnh vaät, chæ coøn coù “caùi thaáy bieát hieän tieàn” roãng rang vaø

trong suoát. Ñeå nhaø thô buoâng nieàm traàn tuïc vaø töï do löu chuyeån trong maây khoùi

Vaân Yeân - coõi thieân ñöôøng roäng môû. Hoa coû, maët trôøi, möa hoa, nuùi non,… hoøa

quyeän vaøo nhau trong caùi nhìn roãng rang töï taïi cuûa thieàn sö.

55

2.2. Thô ca Huyeàn Quang – caùi nhìn trieát lyù veà cuoäc soáng

Huyeàn Quang laø moät Thieàn sö loãi laïc trong vöôøn Thieàn Truùc Laâm Vieät

Nam. Nhöng beân caïnh ñoù, oâng coøn laø moät trieát gia uyeân thaâm, suy töôûng nhöõng

luaän ñieåm veà theá giôùi vaø nhaân sinh maø con ngöôøi thöôøng xuyeân phaûi ñoái maët nhö

toàn taïi, moái quan heä cuûa con ngöôøi vaø giôùi töï nhieân, vò trí cuûa con ngöôøi giöõa

cuoäc ñôøi v.vv.

Baûn chaát cuûa trieát lyù laø nhìn söï vaät hieän töôïng khoâng chæ trong caùi ñoäc laäp

cuûa noù maø trong söï töông quan vôùi theá giôùi. Ñoù laø caùi nhìn ñaäm tính khaùi quaùt vaø

ñaäm chaát suy lyù. Neáu Huyeàn Quang chæ nhìn thieân nhieân vaïn vaät ôû theá tónh taïi

moät chieàu töông ñoái nhö ngöôøi bình thöôøng thì khoâng theå ruùt ra caùi “lyù”cuûa söï

vaät. Tö duy trieát lyù laø nhìn nhaän söï vaät vaø nhöõng töông quan cuûa noù vôùi theá giôùi.

Thô ca cuûa Huyeàn Quang khoâng ít laàn theå hieän tính chaát suy lyù khaùi quaùt ñoù.

Nghieân cöùu Huyeàn Quang ôû goùc ñoä moät trieát gia khoâng coù nghóa laø trieát gia ñoù

phaûi ñöa ra nhöõng ñònh luaät, ñònh ñeà, nhöõng heä tö töôûng to taùt, maø ñôn giaûn laø

nhöõng tö töôûng maø trieát gia ñoù ñeà ra vaø coá gaéng höôùng theo trong suoát cuoäc ñôøi

mình. Huyeàn Quang laø trieát gia cuûa chính cuoäc ñôøi mình, vaø töø ñoù maø aûnh höôûng

ñeán ngöôøi khaùc. Caùi nhìn töông tuøy veà baûn chaát toàn taïi cuûa theá giôùi, söï giao hoøa

tuyeät ñoái cuûa con ngöôøi vôùi thieân nhieân vaø nhaän thöùc veà xuaát theá – nhaäp theá laø

ba khía caïnh trieát lyù noåi baät trong thô ca Huyeàn Quang.

Coù theå, Thieàn cuõng laø moät kieåu trieát hoïc ñaëc thuø phöông Ñoâng. Nhöng

ngoaøi nhöõng kinh nghieäm taâm linh mang ñaäm baûn saéc Thieàn, Huyeàn Quang coøn

laø moät trieát gia vôùi nhöõng trieát lyù ñoäc ñaùo veà theá giôùi vaø cuoäc soáng con ngöôøi.

Chæ ra moät giôùi haïn raïch roøi giöõa Thieàn vaø trieát laø chuyeän khoâng deã vaø khoâng

neân laøm. . Hôn nöõa, theo Ñoaøn Thò Thu Vaân, thô Thieàn Lyù Traàn thieân veà hai xu

56

höôùng chính laø lyù luaän vaø tröõ tình, thô Thieàn thôøi Lyù ñaïi ña soá thieân veà lyù luaän

(51%), coøn thô Thieàn ñôøi Traàn thì lyù luaän thöïc söï hoøa nhaäp moät caùch nhuaàn

nhuyeãn vaøo saùng taïo ngheä thuaät, trôû thaønh ngheä thuaät ñích thöïc maø Huyeàn

Quang laø moät ñieån hình [29, tr.132-133]. Thaät ra, moãi con ngöôøi laø moät chænh theå

thoáng nhaát trong nhieàu phöông dieän, cho neân khoù theå phaân ñònh raïch roøi döùt

khoaùt con ngöôøi thieàn sö, trieát gia vaø thi nhaân trong moät Huyeàn Quang. Vì theá,

luaän baøn caùi nhìn trieát lyù cuûa Huyeàn Quang veà cuoäc soáng, chuùng toâi khoâng nhaèm

taùch baïch trieát ra khoûi Thieàn maø coá gaéng theå hieän Huyeàn Quang trong tö caùch

moät trieát gia khoâng bò haïn cheá bôûi baát kyø theá giôùi quan hay nhaân sinh quan cuûa

moät tröôøng phaùi naøo, con ngöôøi töï do voâ haïn trong tö töôûng. Baûn tính cuûa Thieàn

laø töï do. Vaø Huyeàn Quang ñi ñeán taän cuøng cuûa tö töôûng töï do ñoù.

2.2.1. Caùi nhìn töông tuøy veà baûn chaát toàn taïi cuûa theá giôùi

Baûn chaát cuûa tính trieát lyù laø nhìn vaïn vaät khoâng chæ trong söï ñoäc laäp cuûa

noù maø trong töông quan vôùi theá giôùi. Moät caùi nhìn ñaäm tính khaùi quaùt vaø ñaäm

chaát suy lyù. Noùi ñeán caùi nhìn trieát hoïc veà theá giôùi vì theá khoâng coù nghóa laø nhaát

thieát phaûi ñeà ra moät heä tö töôûng naøo ñoù maø chæ laø noùi ñeán nhöõng tö töôûng trieát

gia ñoù coá gaéng höôùng theo vaø söû duïng vaøo cuoäc soáng thöïc teá.

Huyeàn Quang nhìn nhaän theá giôùi xung quanh khoâng chæ ñôn thuaàn laø moät

phaûn aùnh, maø nhìn saâu vaøo baûn chaát cuûa söï vaät trong nhöõng töông quan cuûa noù.

Vôùi ngöôøi ñôøi, hoa mai chæ laø hoa mai, bieåu töôïng cho söï thanh cao. Nhöng ñaâu

laø caùi coát caùch cuûa loaøi hoa maø thi só Cao Baù Quaùt töøng “ñeâ thuû baùi mai hoa”?

Huyeàn Quang mieâu taû Mai hoa trong söï töông phaûn vôùi caûnh saéc quanh noù:

Duïc höôùng thöông thöông vaán sôû toøng

57

Laãm nhieân coâ tró tuyeát sôn trung

(Muoán hoûi trôøi xanh hoa mai töø ñaâu tôùi

Laãm lieät ñöùng moät mình trong nuùi tuyeát)

Huyeàn Quang khaéc hoïa söï töông phaûn giöõa caây mai vaø boái caûnh xung

quanh. Hoa mai moûng manh beù nhoû ñöùng laãm lieät moät mình giöõa nuùi tuyeát coâ

ñôn vaø laïnh giaù. Giöõa nuùi tuyeát laïnh giaù khoâ khan khaéc nghieät, caây hoa mai vaãn

toân taïi, hôn nöõa coøn ñöùng moät caùch laãm lieät vaø ñôm hoa toûa höông thanh khieát.

Ñoù laø caùi ñöùc quyù baùu cuûa hoa mai, cuõng coù theå aån duï cho caùi ñöùc thanh cao cuûa

con ngöôøi giöõa muoân truøng khaéc nghieät cuûa ñôøi soáng

Moät trong nhöõng baên khoaên töø ngaøn ñôøi nay veà caû theá giôùi quan vaø nhaân

sinh quan cuûa con ngöôøi ñoù laø caëp ñoái laäp coù vaø khoâng, hay toàn taïi vaø khoâng toàn

taïi. Ñoù laø phaïm truø lieân quan ñeán moái quan heä cuûa caùc söï vaät hieän töôïng trong

theá giôùi vaø vò trí cuûa con ngöôøi giöõa theá giôùi. Vôùi nhaø bieân kòch vó ñaïi cuûa nöôùc

Anh W.Shakespeare thì “toàn taïi hay khoâng toàn taïi” (To be or not to be – Hamlet)

laø ñieàu quan troïng ñaàu tieân trong suy töôûng cuûa moãi con ngöôøi. Phaät giaùo phöông

Ñoâng quan nieäm vaïn vaät toàn taïi laø do duyeân khôûi, moïi toàn taïi cuûa söï vaät hieän

töôïng ñeàu do duyeân hôïp laïi maø thaønh, neáu duyeân tan ñi thì söï vaät bieán maát, vì

theá söï toàn taïi cuûa vaïn vaät veà baûn chaát laø taïm thôøi, laø giaû aûo. Trong quan nieäm

cuûa chuùng ta, luaän baøn veà söï toàn taïi cuûa theá giôùi thöôøng döïa vaøo danh töø ñeå phaân

bieät, do ñoù deã daøng rôi vaøo quan heä ñoái ñaõi nhò nguyeân. Thöïc teá, noäi haøm toàn taïi

mang nhieàu tính taâm linh naøy voán khoâng theå phaân hai cöïc ñoái laäp moät caùch tuyeät

ñoái.

Veà quan nieäm coù vaø khoâng, Huyeàn Quang keá thöøa truyeàn thoáng Thieàn,

nhìn söï vaät hieän töôïng trong söï töông tuøy töông taùc. OÂng vöôït qua caùi nhìn ñoái

58

laäp giöõa coù vaø khoâng, bao dung coù vaø khoâng trong moái quan heä töông ñoái, taïo

neân moät caûnh giôùi khaùc trong ñoù coù vaø khoâng coù theå song song toàn taïi, ñoàng thôøi

nhaán maïnh con ñöôøng ñi töø coù ñeå caûm nhaän khoâng, vaø sau ñoù laø theå ngoä phaùp

khoâng. Ñoái vôùi oâng, bao nhieâu nieàm vui noãi buoàn cuûa nhaân gian cuoái cuøng ñeàu

trôû thaønh khoâng: “Bao nhieâu phong nguyeät, veà coõi voâ taâm” (Vònh Hoa Yeân töû

phuù). Bao nhieâu traêng gioù phuø hoa cuûa cuoäc ñôøi roát cuïc ñeàu quy veà khoâng maø

thoâi. Coâng danh phuù quyù maø ngöôøi ñôøi haèng ñeo ñuoåi chaúng qua cuõng chæ laø thöù

phong nguyeät aáy: “Phuù quyù phuø vaân trì vò ñaùo. Quang aâm löu thuûy caáp töông

thoâi.” (Taëng só töû ñoà ñeä). Söï giaøu sang chaúng qua chæ nhö thöù maây noåi, chaäm ñeán

choùng ñi, trong khi thôøi gian khoâng bieát chôø ai bao giôø, cöù theá maø cuoán ñi tuoåi

xuaân, say meâ, hi voïng… Vì theá, Huyeàn Quang coù luùc nhìn cuoäc ñôøi nhö “moäng,

huyeãn, baøo, aûnh” (mô, aûo, boït soùng, boùng aûnh) naøy baèng con maét say cuûa keû ñi

trong moäng, trong giaác nguû tröa (Ngoï thuïy): Phaûn quan traàn theá giôùi. Khai nhaõn

tuùy mang mang. Bôûi theá giôùi naøy suy cho cuøng ñeàu laø khoâng, neân Huyeàn Quang

duøng con maét tuùy mang mang ñeå chieâm ngöôõng theá giôùi. Ñoù khoâng phaûi laø caùi

say cuûa keû naùt röôïu hay chaùn ñôøi, maø laø say ngaém muoân vaøn veû ñeïp ñang khoâng

ngöøng thaønh töïu trong theá giôùi naøy, trong giaây phuùt naøy. Vaø vì bieát roõ nhöõng veû

ñeïp aáy khoâng toàn taïi maõi maõi neân caøng theâm traân quyù, caøng khieán Huyeàn Quang

say söa thöôûng thöùc. Nhö vaäy, ñoái dieän vôùi vaán ñeà sinh töû cuûa con ngöôøi töø xöa

ñeán nay, Huyeàn Quang duøng caùi nhìn töông tuøy ñeå hoùa giaûi. Cuoäc soáng tröôùc

maét laø söï töông hôïp cuûa nhieàu cô duyeân, veà baûn chaát khoâng tröôøng toàn; nhöng

chính vì ñöôïc kieán taïo töø voâ vaøn cô duyeân khoâng bieát tröôùc aáy maø theá giôùi naøy

hieän dieän voâ soá nhöõng veû ñeïp baát ngôø, khieán caû theá gian naøy ñeïp nhö moät giaác

moäng. Con ngöôøi khoâng caàn, khoâng neân suy nghó nhieàu veà caùi söï toàn taïi thaät hay

59

khoâng thaät cuûa mình, maø haõy vui veû ñoùn nhaän theá giôùi aáy, haân thöôûng theá giôùi

aáy, haân thöôûng cuoäc ñôøi höõu haïn nhöng höùa heïn voâ vaøn ñieàu baát ngôø cuûa moãi

chuùng ta, nhö chính Huyeàn Quang töøng traûi nghieäm:

Coi ñoâng sôn töïa hoøn kim luïc

Xem ñoâng haûi mieäng töïa con ngao

Nöùc ñaøi lan nghó höông ñan queá

Nghe Haèng Nga thieát khuùc tieâu thieàu.

(Vònh Hoa Yeân töï phuù)

Baát keå söï vaät hieän töôïng gì trong theá giôùi naøy ñeàu do töông taùc giöõa nhieàu

yeáu toá maø thaønh. Coù sôû dó toàn taïi vì coù khoâng. Khoâng sôû dó toàn taïi vì coù coù. Coù ôû

ngay chính trong khoâng vaø khoâng voán hieän dieän ngay trong coù. Vì theá maø ñænh

cao cuûa ngheä thuaät theå hieän caùi khoâng laø duøng caùi coù vaø ngöôïc laïi. Nhö khi

chaøng Kim Troïng böôùc ñeán vöôøn thuùy thì ngöôøi ngoïc ñaâu khoâng thaáy, chæ coù

“hoa ñaøo naêm ngoaùi coøn cöôøi gioù ñoâng” (Truyeän Kieàu – Nguyeãn Du). Nhaø thô

taøi tình chæ nhaéc ñeán caûnh hoa ñaøo khoe saéc röïc rôõ chôi ñuøa vôùi gioù xuaân tröôùc

maét gioáng nhö caûnh naêm ngoaùi, maø theå hieän ñöôïc caùi thieáu vaéng boùng daùng

ngöôøi thieáu nöõ. Moái quan heä coù - khoâng ñoù khoâng ngöøng vaän ñoäng bieán chuyeån.

Vaø Thieàn sö hieàn minh Huyeàn Quang trong suoát cuoäc ñôøi mình ñaõ laøm cuoäc daïo

chôi thaûnh thôi an nhaøn giöõa hai thaùi cöïc töôûng chöøng nhö ñoái laäp aáy.

Con ngöôøi tieáp xuùc vaø caûm nhaän theá giôùi xung quanh qua nguõ giaùc: thò

giaùc, thính giaùc, xuùc giaùc, vò giaùc, khöùu giaùc. Trong ñoù, thò giaùc giuùp ta caûm nhaän

theá giôùi bieán chuyeån khoâng ngöøng moät caùch tröïc quan nhaát. Coøn thính giaùc mang

laïi cho chuùng ta moät theá giôùi khoâng theå nhìn ngaém cuï theå maø chæ coù theå caûm

nhaän, do ñoù caøng theâm phong phuù vaø nhieàu taàng baäc. Thanh vaø voâ thanh, coù aâm

60

thanh hay khoâng coù aâm thanh, hoaøn toaøn phuï thuoäc vaøo caûm giaùc. Nghe thaáy hay

khoâng nghe thaáy, vì laø caûm giaùc, cuõng mang tính chaát töông ñoái. So vôùi caùi nhìn

tröïc giaùc, caûm nhaän baèng thính giaùc cuõng phong phuù nhöng mô hoà vaø khoù naém

baét hôn raát nhieàu. Trong soá thô ca coøn laïi cuûa Huyeàn Quang (khoâng keå baøi phuù

Noâm Vònh Hoa Yeân Töï), aâm thanh khaù hieám hoi. Tieáng chim cöu ñöôïc nhaéc ñeán

moät laàn trong baøi Truù mieân nhöng laïi laø tieáng chim ñaõ taét (Moäc teâ song ngoaïi

thieân cöu tòch). Tieáng deá ñöôïc nhaéc ñeán moät laàn trong baøi Sôn vuõ (Cuøng thanh

töùc töùc vò thuøy ña). Tieáng thoâng reo ñöôïc khaéc hoïa moät laàn trong baøi Taûo thu

(Tieâu tieâu ñình thuï baùo thu thanh). Tieáng chuoâng ñöôïc nhaéc ñeán nhieàu nhaát (hai

laàn) trong baøi Ñeà Ñaïm Thuûy töï (UÛng phaïm xao chung giaûn laïc hoa) vaø baøi Dieân

Höïu töï (Thöôïng phöông thu daï nhaát chung lan).

Trong thô Huyeàn Quang, theá giôùi cuûa aâm thanh hieän dieän trong söï töông

taùc giöõa thanh vaø voâ thanh. Vì khoâng coù aâm thanh maø ta caûm nhaän ñöôïc aâm

thanh coù toàn taïi. Tieáng chim cöu ríu ríùt ñöôïc caûm nhaän moät caùch saâu saéc nhaát khi

noù ñaõ taét. Trong khung caûnh chieàu queâ caây coái töôt toát, nuùi non xanh rôøn quanh

co thaáp thoaùng döôùi boùng taø döông, caùi yeáu toá coøn thieáu aáy laø tieáng chim cöu.

Tieáng chim trong thöïc taïi thì khoâng coù nhöng ñöôïc goïi leân baèng hoài öùc cuûa nhaø

thô, cuøng vôùi caûnh ñeïp tröôùc maét laøm neân moät caûnh saéc hoaøn myõ. Ñoù laø caùch laáy

voâ thanh ñeå bieåu ñaït aâm thanh heát söùc taøi tình. Coù khi, nhaø thô laïi duøng caùi höõu

thanh ñeå töông taùc vôùi caùi tòch laëng voâ hình nhö tieáng deá trong baøi Sôn vuõ. Duøng

tieáng deá gaùy næ non ñeå theå hieän loøng thieàn tòch tónh (Dó hó thaønh thieàn taâm nhaát

phieán) cuûa nhaø thô. Caøng tòch tónh bao nhieâu thì aâm thanh caát leân caøng vang

ñoäng baáy nhieâu, caøng laøm noåi baät caùi tòch tónh. Nguyeân lyù töông quan giöõa thanh

61

vaø voâ thanh ñöôïc theå hieän moät caùch sinh ñoäng trong theá giôùi ngheä thuaät cuûa

Huyeàn Quang.

AÂm thanh tieáng chuoâng vang voïng trong moät phaïm vi khoâng gian roäng laø

moät bieåu töôïng quan troïng cuûa Phaät giaùo. Thieàn sö Thaàn Tuù coù moät baøi keä noåi

tieáng veà aâm thanh:

Nhöõ vaên ñaû chung thanh, ñaû thôøi höõu, vò ñaû thôøi höõu? Thanh thò haø

thanh?

Nhöõ vaên ñaû chung thanh, chæ taïi töï noäi höõu, thaäp phöông theá giôùi

dieäc höõu chung thanh baát? [81, tr.162]

(Anh nghe thaáy tieáng chuoâng, luùc ñaùnh chuoâng nghe thaáy, hay khi

chöa ñaùnh chuoâng nghe thaáy? AÂm thanh ñoù laø caùi naøo?

Anh nghe thaáy tieáng chuoâng, chæ trong chuøa nghe thaáy, möôøi

phöông theá giôùi coù nghe thaáy hay khoâng?)

Thaàn Tuù ñöa ra moät vaán ñeà raát thaâm thuùy: tieáng chuoâng luùc ñöôïc ñaùnh leân

thì nghe thaáy, vaäy luùc chöa ñaùnh chuoâng coù nghe thaáy khoâng? Neáu tieáng chuoâng

chæ trong phaïm vi chuøa môùi nghe thaáy, vaäy thì caû vuõ truï (möôøi phöông theá giôùi)

phaûi chaêng cuõng coù theå nghe ñöôïc? Tieáng chuoâng laø moät hieän töôïng vaät lyù, ñöôïc

duøng ñeå baùo thôøi gian, roài ñöôïc nghe thaønh moät aâm thanh khaùc, laø tieáng thuyeát

Phaùp cuûa ñöùc Phaät Thích ca. Tieáng chuoâng vaät lyù coù theå bò giôùi haïn veà phaïm vi

tieáng vang, coøn tieáng thuyeát phaùp cuûa Phaät thì vöôït qua moïi giôùi haïn veà khoâng

gian vaø thôøi gian. ÔÛ ñaây, thanh vaø voâ thanh ñöôïc Thaàn Tuù ñeà caäp ñeán döôùi goùc

ñoä töông taùc giöõa aâm thanh tieáng chuoâng thöïc taïi vaø söï phaûn chieáu heát lôùp naøy

ñeán lôùp khaùc cuûa tieáng chuoâng – tieáng Phaät – trong taâm linh con ngöôøi.

62

Tieáng chuoâng aáy ñöôïc Huyeàn Quang öu aùi nhaéc ñeán trong thô mình hai

laàn, moãi laàn ñeàu khôûi phaùt nhöõng caûm nhaän khaùc nhau. Neáu nhö Thaàn Tuù khoâng

bieát nghe thaáy tieáng chuoâng khi ñaùnh leân hay khi chöa ñaùnh chuoâng thì trong

ñeâm thu ôû chuøa Dieân Höïu, Huyeàn Quang nghe ñöôïc aâm thanh cuûa tieáng chuoâng

ñaõ taét: Thöôïng phöông thu daï nhaát chung lan (Ñeâm thu, treân chuøa nghe moät

tieáng chuoâng ñaõ taøn). Caáu taïo cuûa chuoâng khieán cho aâm thanh coù moät vuøng coäng

höôûng roäng, tieáng chuoâng thöïc söï ñaõ döùt nhöng nhöõng lôùp coäng höôûng cuûa noù thì

cöù noái tieáp nhau ñöa aâm höôûng cuûa tieáng chuoâng lan xa maõi. Trong buoåi chieàu

daïo chôi beân ñình Ñaïm Thuûy coû caây töôi toát sau côn möa, baàu trôøi quang ñaõng

trong boùng taø döông nhaøn nhaït, caûnh saéc mang moät veû thanh tòch an nhieân, nhaø

ngheä syõ – thieàn sö thaûn nhieân giuùp nhaø chuøa thænh chuoâng vaø nhaët hoa rôi. AÂm

thanh veà baûn chaát vaät lyù laø do soùng aâm caáu thaønh, laø moät daïng ñoäng. Nhöng vôùi

Huyeàn Quang thì aâm thanh ñoù thuaàn tuùy laø moät hieän töôïng xöùng ñaùng ñöôïc naâng

niu traân troïng nhö bao hieän töôïng khaùc trong ñôøi soáng, chöù khoâng maûy may laøm

caùi taâm tòch tónh cuûa nhaø thô xao ñoäng. Ñoù laø thöù naêng löïc thaáy bieát söï vaät “nhö

thöïc”, khoâng baét nguoàn töø baát kyø kieán thöùc, hoïc thuaät, giaùo ñieàu naøo. “Noù laø

naêng löïc tröïc giaùc phaùt khôûi trong traïng thaùi hieän höõu troïn veïn, khoâng coù boùng

daùng cuûa yù thöùc tö löôïng phaân bieät.”[2, tr.86] Khi nghe tieáng chuoâng nhö laø

chính noù, töùc laø ñaõ tieáp caän baûn tính cuûa aâm thanh. Khi ñoù, aâm thanh tieáng

chuoâng kì dieäu nhö laø lôøi giaûng veà Phaät tính cuûa Ñöùc Phaät vaäy.

Nghe moät hoài chuoâng ngaân nga vaøo luùc nöûa ñeâm ngaân nga treân soùng nöôùc

meânh moâng nhö trong baøi Dieân Höïu töï döôøng nhö laøm ta laïc vaøo moät theá giôùi

khaùc. Taâm ta khoâng coá yù tìm ñoùn baét tieáng chuoâng, cuõng nhö moïi tieáng nhaïc

khaùc cuûa ñaát trôøi. Maø chính tieáng chuoâng ñaõ ñeán vôùi ta, töï nhieân nhö coù nhö

63

khoâng, nhö gaàn nhö xa… Thöôïng phöông thu daï nhaát chung lan. Tieáng chuoâng

chuøa töï thaân phaûng phaát moät aâm höôûng sieâu thoaùt, aâm höôûng ñöa ñöôøng, ñöa

chuùng sinh ñi qua caây caàu moäng aûo cuûa theá gian ñeå ñeán beán bôø sieâu thoaùt, nhö

trong töù thô taøi hoa cuûa coâng chuùa Hueä Phoå (em gaùi vua Minh Maïng):

Tuyeát baéc höông nam döõu moäng dieâu

Nguyeät saéc chung thanh toáng quaù kieàu

(Tuyeát baéc höông nam dìu daét côn moäng

Tieáng chuoâng maøu traêng tieãn qua caàu)

Trong thô Thieàn, aùnh traêng vaø tieáng chuoâng thöôøng laø aån duï cuûa söï thöùc

tænh, cuûa ñôøi soáng thanh thoaùt an nhieân töï taïi. Baèng caùi nhìn aâm thanh trong

töông quan tuøy thuoäc laãn nhau cuûa nhieàu hieän töôïng, Huyeàn Quang thaät söï ñaõ

hoïc ñöôïc caùch laéng nghe aâm thanh, trong thôøi khaéc ñoù nghe noù chæ thuaàn tuùy laø

aâm thanh, thì töùc laø ñaõ nghe ñöôïc aâm thanh cuûa söï thöùc tænh. Luùc ñoù chính laø ñaõ

ñaït ñeán caûnh giôùi “höõu thanh thôøi töùc vaên, voâ thanh thôøi dieäc vaên” (nghe ñöôïc

aâm thanh, nghe ñöôïc caû voâ thanh) (Kinh Ñaïi Baùt Nieát Baøn) [61].

AÂm thanh laø voâ hình, voâ aûnh, khoâng theå sôø naém ñöôïc noù maø chæ coù theå

caûm nhaän khi chuùng soi chieáu, phaûn aùnh leân nhöõng hieän töôïng khaùc. Trong thô

oâng, aâm thanh tieáng chuoâng lan toûa, tieáng saùo vaúng giöõa thinh khoâng, tieáng deá næ

non nôi goùc nuùi,… vöøa nhö laø nhöõng thanh aâm ñaùnh thöùc khoâng gian tónh mòch

xung quanh, vöøa nhö laø söï caûm nhaän veà baûn chaát hö khoâng cuûa theá giôùi, vöøa theå

hieän söï tuøy thuoäc laãn nhau cuûa vaïn vaät vöøa nhö laø moät caùch thöùc nhaän veà theá

giôùi voâ thöôøng.

Toùm laïi, thô ca Huyeàn Quang theå hieän caùi nhìn töông giao vaø hoøa hôïp veà

theá giôùi, vaïn vaät toàn taïi trong moái quan heä raøng buoäc laãn nhau. Thoâng qua caùi

64

nhìn veà moái quan heä töông taùc giöõa coù vaø khoâng, giöõa thanh vaø voâ thanh, oâng

caûm nhaän ñöôïc moät caùch saâu saéc quaù trình vaän ñoäng lieân tuïc, lieân tuïc hoaøn taát

cuûa vaïn vaät. Moãi con ngöôøi khoâng chæ laø moät caù theå ñang hoaøn chænh maø coøn laø

moät boä phaän gaén boù vôùi vaïn vaät toång theå thoâng qua moái töông giao töông tuøy

huyeàn nhieäm.

2.2.2. Söï giao hoøa cuûa con ngöôøi vôùi thieân nhieân - Töï do vaø saùng taïo

Con ngöôøi ñöôïc sinh ra töø thieân nhieân. Do ñoù, loaøi ngöôøi toàn taïi baèng caùch

soáng hoøa hôïp vôùi thieân nhieân thì hieäu quaû hôn laø coá gaéng khuaát phuïc noù. Thieân

nhieân thì lieân tuïc bieán ñoåi töøng khaéc töøng giaây trong moät doøng chaûy khoâng

ngöøng khoâng nghæ, con ngöôøi cuõng vaäy. Tuy nhieân, chuùng ta coù khuynh höôùng

nhaän thöùc veà linh hoàn vaø baûn ngaõ cuûa con ngöôøi nhö moät thöïc theå baát bieán. Thöïc

teá, nhöõng bieán ñoåi nôi thaân xaùc con ngöôøi dieãn ra töông ñoái chaäm, caùc moái quan

heä xaõ hoäi laïi ñoøi hoûi moãi caù nhaân phaûi coù moät soá tính caùch coá ñònh. Trong hoaøn

caûnh ñoù, öôùc muoán an toaøn thuùc ñaåy con ngöôøi xaây döïng moät aûo töôûng baûo veä

caùi toâi quyù baùu, tröôøng cöûu cuûa mình tröôùc muoân vaøn bieán ñoåi dieãn ra töøng giaây

xung quanh. AÛo töôûng ñoù laøm cho con ngöôøi soáng moät ñôøi soáng noâ leä cho tham

voïng vaø saàu haän, goùp phaàn nuoâi döôõng maàm moáng khoå ñau, maát maùt vaø cheát

choùc treân theá giôùi naøy. Vöùt boû nieàm tin veà caùi toâi tröôøng cöûu aáy con ngöôøi coù

ñöôïc caùi nhìn tónh taïi veà moïi ñoåi thay, ñeå dung hoøa vaø theå nhaäp vaøo theá giôùi xaõ

hoäi vaø thieân nhieân xung quanh. Cuoäc soáng noùi nhö Huyeàn Quang, gioáng nhö

doøng nöôùc: Laïng Chaâu nhaân vaät thuûy löu ñoâng (Nhaân vaät ñaát Laïng Chaâu nhö

nöôùc chaûy veà ñoâng – Quaù Vaïn Kieáp). Nöôùc chaûy, con ngöôøi thì soáng. Soáng hoøa

hôïp vôùi doøng chaûy cuûa bieán ñoäng ñoù laø trieát lyù nhaân sinh cuûa Huyeàn Quang.

65

Nöôùc chaûy thì lieân tuïc bieán ñoäng, caùi coá ñònh khoâng ñoåi chính laø caùch

nhìn cuûa chuùng ta. Neáu coá gaéng baûo veä aûo töôûng baát bieán thì seõ ñau khoå. Coøn

vöôït thoaùt khoûi aûo töôûng ñoù ñeå coù caùi nhìn tónh taïi, minh trieát tröôùc bieán ñoåi thì

seõ vöôït thoaùt khoå ñau. Ñoái vôùi Huyeàn Quang, ñænh cao cuûa söï vöôït thoaùt ñoù laø

hoøa nhaäp hoaøn toaøn vaøo thieân nhieân vôùi moät nieàm an laïc voâ bieân. Trong am nuùi

treân ñænh Yeân Tö û (Yeân Töû am sôn cö), ngöôøi vui vôùi baïn beø cuûa mình laø chim

muoâng vaø caây coû:

Truùc laâm ña tuùc ñieåu

Quaù baùn baïn nhaøn taêng

(Röøng truùc nhieàu chim ñaäu

Quaù nöûa laøm baïn vôùi nhaø sö thanh thaûn)

Trôû thaønh baïn beø, trôû thaønh moät vôùi thieân nhieân xung quanh laø caûnh giôùi

cao nhaát cuûa söï hoøa hôïp giöõa con ngöôøi vaø töï nhieân. Baïn beø laø tri aâm, tri kyû.

Taâm tính cuûa thieàn sö hoàn nhieân thanh thaûn nhö nhöõng ngöôøi baïn truùc, baïn chim

cuûa mình. Vì theá maø chính chim muoâng, truùc mai nhaän ngöôøi laøm baïn. Saùch Lieät

töû – Hoaøng ñeá thieân ghi laïi moät caâu chuyeän: “Treân bieån coù ngöôøi noï raát thích

chim haûi aâu, thöôøng cuøng haûi aâu löôùt soùng vui chôi. Moät hoâm cha cuûa ngöôøi ñoù

baûo con: “Maøy hay chôi cuøng chim haûi aâu, ngaøy mai baét moät con veà cho cha

chôi”. Hoâm sau, ngöôøi ñoù ra bieån nhö thöôøng leä, nhöng haûi aâu ñeàu ruû nhau bay

cao, khoâng ñeán gaàn anh ta nöõa.” Moät khi con ngöôøi khôûi leân caùi mong muoán sôû

höõu thì khoâng ñöôïc thieân nhieân coi laø baïn nöõa. Taâm hoàn Huyeàn Quang ñaõ thanh

tònh, voâ sôû caàu nhö laø thieân nhieân vaäy. Ngöôøi baïn thieân nhieân aáy luoân laø öu tieân

quan taâm cuûa oâng, nhö trong baøi Cuùc hoa 2: “Thi bieàu thöïc vò cuùc hoa mang.

66

(Tuùi thô baàu röôïu thaät vì hoa cuùc maø baän roän). Con ngöôøi aáy khoâng baän bòu vì

chuyeän theá söï, nhöng saün saøng baän roän vì ngöôøi baïn hoa cuùc cuûa mình.

Giöõa Huyeàn Quang vaø thieân nhieân laø tình baïn beø, theo ñuùng nghóa tri aâm

tri kyû, hieåu nhau ñeán chaân tô keõ toùc. Chaúng theá maø trong ñeâm muøa thu, ngöôøi thô

vaø hoa cuùc chaúng caàn moät lôøi ñöa ñaåy, chæ caàn ñoái dieän vôùi nhau laø ñuû hieåu heát

taâm tö cuûa nhau (Cuùc hoa 5):

Hoa taïi trung ñình nhaân taïi laâu

Phaàn höông ñoäc toïa töï vong öu

Chuû nhaân döõ vaät hoàn voâ caïnh

Hoa höôùng quaàn phöông xuaát nhaát ñaàu

(Hoa ôû döôùi saân, ngöôøi ôû treân laàu

Moät mình thaép höông töï nhieân queân heát moïi phieàn muoän

Ngöôøi vôùi hoa hoàn nhieân khoâng tranh caïnh

Trong caùc loaøi hoa thì cuùc troäi hôn moät baäc)

Hoa ôû döôùi saân vaø ngöôøi ôû treân laàu giao hoøa trong söï laëêng yeân khoâng lôøi.

Chæ caàn laëng ngaém theá thoâi maø söï thoâng caûm laãn nhau coù theå giuùp con ngöôøi

queân heát moïi phieàn muoän. Ngöôøi vaø hoa hoàn nhieân beân nhau, khoâng vöông moät

chuùt phaân bieät, “tranh caïnh naøo”. Khoâng nhöõng thaân thieát ñoàng caûm nhö theá, con

ngöôøi coøn hieåu raèng ngöôøi baïn - thieân nhieân coù theå chia seû nhöõng xuùc caûm maø

khoâng ai khaùc coù theå thaáu hieåu ñöôïc: “Chung nhaät nhaøn ñaøn baát ñieäu caàm. Nhaøn

moân voâ söï khaû quan taâm. Caù trung khuùc phaù voâ nhaân hoäi. Duy höõu tuøng phong

hoïa thöû aâm.” (Töï thuaät – Traàn Thaùnh Toâng) Nhaø thô suoát ngaøy thaûnh thôi gaûy

caây ñaøn khoâng ñieäu. Trong caùnh cöûa nhaøn khoâng coù vieäc gì ñaùng ñeå taâm. Hôn

nöõa, ôû trong caûnh nhaøn ñoù ñaõ khaùm phaù ra khuùc nhaïc maø khoâng ai bieát. Chæ coù

67

gioù treân caây thoâng laø hoøa ñöôïc aâm thanh aáy maø thoâi. Con ngöôøi toaøn taâm toaøn yù

hoøa hôïp vôùi thieân nhieân, chia seû caû nhöõng caûm thöùc, nhöõng giai ñieäu rieâng cuûa

taâm hoàn maø ngöôøi ñôøi khoù loøng lónh hoäi ñöôïc.

Con ngöôøi cuõng khoâng caàn ñeán ngoân ngöõ ñeå tieáp xuùc vôùi thieân nhieân.

Chính luùc voâ ngoân aáy laø luùc noùi ñöôïc nhieàu ñieàu “ña aâm vaø voâ giôùi haïn” hôn caû,

taïo neân moät “theá giôùi caûm xuùc môùi meû vaø roäng môû ñeán voâ haïn” [29, tr.73].

Söï giao hoøa giöõa con ngöôøi vaø thieân nhieân ñaït tôùi caûnh giôùi cao nhaát laø voâ

ngoân. Ñoù cuõng laø caûnh giôùi cuûa con ngöôøi ñaït ñaïo maø Trang Töû coù laàn nhaéc tôùi:

“Khi Döông Chaâu treân ñöôøng ñi gaëp Laõo Töû ñeå caàu ñaïo, moïi ngöôøi ôû caùc löõ

quaùn chaøo ñoùn oâng, mang gheá ñeïp cho oâng ngoài, khaùch khöùa cuõng nhöôøng choã

cho oâng. Ñeán khi töø choã Laõo Töû hoïc ñaïo trôû veà, ngöôøi ôû löõ quaùn ñoù khoâng coøn

thaùi ñoä kính nhi vieãn chi vôùi oâng, cuõng khoâng nhöôøng gheá cho oâng nöõa, thaäm chí

coù keû coøn tranh caû choã ngoài cuûa oâng.” (Trang Töû – Nguï ngoân thieân). Khi Döông

Chaâu ñi caàu hoïc ñaïo thì ngöôøi ñôøi kính voïng oâng, vì coøn coù söï phaân bieät caàu

ñaïo – ñaït ñaïo; khi oâng ñaït ñaïo roài thì baûn tính cuûa oâng khoâng khaùc gì vaïn vaät,

cuøng moät baûn chaát maø Phaät giaùo goïi laø Phaät tính vôùi thieân nhieân cuoäc soáng xung

quanh, vì theá ngöôøi ñôøi khoâng coøn söï phaân bieät ñoái xöû vôùi oâng nöõa, gioáng nhö söï

nhaän thöùc cuûa chim haûi aâu trong caâu chuyeän cuûa Lieät Töû ôû treân vaäy.

Hoøa nhaäp vôùi thieân nhieân, ngöôøi vôùi thieân nhieân laø baïn beø laø nieàm mong

muoán, laø nieàm vui maø Huyeàn Quang luoân muoán ñaït ñeán. Ñoù cuõng laø trieát lyù

nhaân sinh cuûa oâng veà moái quan heä giöõa con ngöôøi vaø thieân nhieân, moái quan heä

maø con ngöôøi chuùng ta töø khôûi thuûy moãi giaây moãi khaéc ñeàu phaûi noã löïc ñieàu hoøa.

Song, söï hoøa mình cuûa Thieàn sö vaøo thieân nhieân khoâng phaûi laø moät söï baét

chöôùc thieân nhieân. Huyeàn Quang nhìn thieân nhieân khoâng phaûi laø caùi nhìn cuûa

68

con ngöôøi bình thöôøng, maø laø caùi nhìn mang tính chaát trieát lyù cuûa con ngöôøi töï do

vaø ñaày saùng taïo. Huyeàn Quang ñaëc bieät yeâu hoa cuùc, loaøi hoa muøa thu. Nhöng

tình yeâu ñoái vôùi cuùc hoa aáy laø moät tình yeâu töï do vaø minh trieát, hoaøn toaøn khoâng

gioáng loøng ngöôõng moä hoa cuûa keû taàm thöôøng trong baøi Cuùc hoa 4:

Nieân nieân hoøa loä höôùng thu khai

Nguyeät ñaïm phong quang thieáp thoán hoaøi

Kham tieáu baát minh hoa dieäu xöù

Maõn ñaàu tuøy ñaùo saùp quy lai

(Haèng naêm hoa nôû vaøo thu cuøng vôùi söông moùc

Gioù dòu traêng thanh, tình yù maën maø

Ñaùng cöôøi thay keû khoâng hay söï huyeàn dieäu cuûa hoa

Tôùi ñaâu thaáy hoa cuõng caém ñaày ñaàu mang veà)

Huyeàn Quang cöôøi nhöõng ngöôøi ñeán baát cöù ñaâu thaáy hoa ñeàu beû caém ñaày

ñaàu mang veà vaø töï cho laø mình yeâu hoa. Ñoù chæ laø söï baét chöôùc thoâ thieån, tieáng

laø yeâu hoa maø khoâng hay bieát ñöôïc caùi huyeàn dieäu cuûa cuùc hoa, chæ ñaùng laøm troø

cöôøi cho thieân haï. Ñoái vôùi oâng, cuoäc soáng khoâng coù choã cho söï laëp laïi. Trong

doøng troâi khoâng ngöøng nghæ cuûa cuoäc soáng, chuùng ta phaûi hoïc toàn taïi baèng caùch

lieân tuïc saùng taïo. Baét chöôùc chính laø töï saùt, cho duø ñoù laø baét chöôùc caùc baäc vó

nhaân ñi chaêng nöõa. Söï baét chöôùc chæ coù theå döøng laïi ôû veû beà ngoaøi, tuyeät khoâng

theà naém baét ñöôïc thaàn saéc beân trong. Baát kyø moät söï baét chöôùc naøo cuõng laø thoâ

keäch vaø loá bòch. Bôûi leõ moãi con ngöôøi coù moät cuoäc soáng rieâng, ñöôïc taïo neân bôûi

nhöõng nhaân duyeân rieâng, con ngöôøi phaûi töï saùng taïo neân yù nghóa cho cuoäc soáng

cuûa mình, cho taâm hoàn cuûa mình. Vôùi söùc maïnh töï do cuûa taâm hoàn, söùc saùng taïo

cuûa con ngöôøi laø voâ taän.

69

Con ngöôøi sinh ra töø thieân nhieân, soáng hoøa hôïp vôùi thieân nhieân, song ñoàng

thôøi cuõng khoâng ngöøng saùng taïo neân thieân nhieân baèng söï töï do cuûa mình. Töï do

vaø saùng taïo, ñoù laø caùch ñeå con ngöôøi toàn taïi moät caùch coù yù nghóa trong cuoäc

soáng.

2.2.3. Xuaát theá trong nhaäp theá

Ñoái vôùi trí thöùc phöông Ñoâng coå ñaïi, nhaäp theá – tham gia vaøo xaõ hoäi ñeå

thöïc hieän giaác moäng giuùp ñôøi - vaø xuaát theá – aån daät khoâng tham gia vaøo theá söï

ñeå giöõ veïn phaåm khí thanh cao cuûa mình laø moät noãi baên khoaên thöôøng tröïc. Trí

thöùc Trung Hoa, Nhaät Baûn, Trieàu Tieân, Vieät Nam baát keå thuoâc veà heä tö töôûng

naøo ñeàu coù chung söï day döùt naøy. Muïc ñích cao nhaát cuûa trí thöùc Nho gia laø “tu

thaân, teà gia, trò quoác, bình thieân haï”. Vì theá, moãi Nho sinh ñeàu coá gaéng tu döôõng

caùi ñöùc cuûa baûn thaân, hoïc haønh thi cöû thaønh taøi ñeå sau naøy laøm quan giuùp vua trò

nöôùc cöùu ñôøi. Lyù töôûng soáng nhaäp theá maõnh lieät ñoù aûnh höôûng bieát bao theá heä

Nho gia phöông Ñoâng suoát gaàn hai möôi theá kyû. Mong muoán mang caùi taøi cao

ñöùc caû cuûa mình ra cöùu giuùp muoân daân laø khaùt khao chaùy boûng cuûa bao baäc Nho

gia chaân chính, nhö Toâ Ñoâng Pha ñôøi Toáng duø bao phen bò ñaøy ñi xa vì lôøi can

giaùn thaúng thaén nhöng loøng tin vaø khaùt voïng aáy vaãn khoâng chuùt môø phai. Theá

nhöng neáu khoâng may gaëp phaûi luùc chính söï suy ñoài, ñaïo ñöùc xaõ hoäi xuoáng caáp

traàm troïng, khoâng theå thöïc hieän giaác moäng cöùu ñôøi thì Nho gia choïn caùch lui veà

aån daät nôi thoân daõ, vui vôùi thuù ñieàn vieân ñeå baûo toaøn ñöùc ñoä thanh cao cuûa mình

tröôùc cuoäc ñôøi oâ troïc, nhö baäc aån daät noåi tieáng Ñaøo Uyeân Minh vaø nhieàu aån só

noåi tieáng khaùc. Coù theå noùi, trieát lyù veà nhaäp theá – xuaát theá cuûa Nho giaùo aûnh

höôûng moät caùch saâu saéc vaø maõnh meõ trong caùc xaõ hoäi phong kieán phöông Ñoâng.

Ngöôïc laïi, heä tö töôûng Laõo Trang thì khoâng chuù troïng ñeán vieäc nhaäp theá giuùp ñôøi

70

maø chuû tröông “voâ vi”, thuaän theo töï nhieân, thoaùt ly cuoäc ñôøi oâ troïc ñeå trôû veà vôùi

thieân nhieân thanh cao. Moät phaùt trieån sau ñoù cuûa Laõo Trang laø Ñaïo giaùo caøng

chuù taâm ñeán vieäc aån cö trong nuùi, luyeän linh ñan ñeå coù theå tröôøng sinh baát laõo.

Heä trieát lyù Phaät giaùo cuõng phaàn nhieàu thieân veà xuaát theá. Phaät cho raèng cuoäc ñôøi

laø beå khoå do con ngöôøi coù quaù nhieàu tham voïng, vì theá phaûi tu taâm, döùt boû duïc

voïng, caét ñöùt vôùi theá söï ñeå coù theå vöôït qua ñöôïc nhöõng noãi ñau ñôøi thöôøng ñoù.

Vì vaäy maø coù raát nhieàu nhaø sö döïng chuøa xaây am ôû nôi heûo laùnh ñeå thuaän beà rôøi

xa theá tuïc, ngöôøi gaëp nhieàu baát haïnh trong cuoäc ñôøi cuõng thöôøng nghó ñeán vieäc

xuaát gia ñaàu Phaät ñeå ñoaïn tuyeät vôùi khoå ñau. Theá nhöng, trong nhieàu thôøi ñieåm,

caùc nhaø sö cuõng tích cöïc tham gia vaø giöõ vai troø quan troïng vaøo ñôøi soáng chính trò

xaõ hoäi, nhö caùc Thieàn sö Trung Hoa ñôøi Ñöôøng vaø caùc Thieàn sö Vieät Nam thôøi

Lyù Traàn. Vôùi ñaïo Phaät, trieát lyù nhaäp theá – xuaát theá mang tính töông ñoái vaø coù söï

vaän duïng öùng bieán linh hoaït, phuø hôïp vôùi hoaøn caûnh. Ngay caû trong boái caûnh xaõ

hoäi hieän nay, xu höôùng nhaäp theá, thaäâm chí ñeà cao trieát lyù “nhaân gian Tònh Ñoä”14,

taïo döïng coõi cöïc laïc Tònh Ñoä ngay giöõa cuoäc ñôøi theá tuïc naøy hieän ñang laø höôùng

ñi chuû ñaïo cuûa Phaät giaùo hieän ñaïi. Trôû laïi vôùi Phaät giaùo Thieàn toâng noùi chung vaø

Thieàn toâng Vieät Nam thôøi Lyù Traàn noùi rieâng, xu höôùng nhaäp theá tích cöïc chính

laø trieát lyù chính cuûa Thieàn taêng Phaät töû thôøi baáy giôø. Thieàn toâng chuû tröông: Phaät

phaùp baát ly theá gian phaùp. Noùi nhö kinh Kim Cöông thì Phaät Ñaø aên côm, uoáng

nöôùc ñeàu laø ñang tham thieàn, nhöng caûnh giôùi aên côm uoáng nöôùc cuûa ngöôøi ñaõ

giaùc ngoä khoâng ñoàng nhaát vôùi caùi aên côm uoáng nöôùc cuûa ngöôøi thöôøng[59:42]. 14 Nhaân gian Tònh Ñoä 人間淨土 : laø xu höôùng phaùt trieån môùi cuûa Phaät giaùo Tònh Ñoä toâng hieän nay, do Phaùp sö AÁn Thuaän vaø caùc ñeä töû chuû tröông, muïc ñích laø truyeàn baù Phaät phaùp treân khaép theá giôùi, giuùp ñôõ con ngöôøi taïo döïng coõi Tònh Ñoä cöïc laïc treân chính nhaân gian naøy. Caùc toå chöùc Phaät giaùo thaønh laäp nhieàu hoäi töø thieän quy moâ lôùn ñeå cöùu giuùp nhöõng nôi gaëp thieân tai, hoaïn naïn, hoaït ñoäng baûo veâ moâi tröôøng vaø coù nhieàu aûnh höôûng ñeán chính trò nhö Phaät Quang San, Töø Khí, Trung Ñaøi Thieàn töï taïi Ñaøi Loan vaø Trung Quoác. Coù theå tham khaûo theâm taïi http://www.renjianjingtu.com

71

Caùi giaùc ngoä cuûa ngöôøi ñaït ñaïo phaûi theå hieän cuï theå trong haønh ñoäng, ñoù laø caùi

maø Thieàn toâng goïi laø haønh.15 Do hoaøn caûnh lòch söû thôøi kyø ñaàu ñoäc laäp laø haàu

heát nhöõng trí thöùc tinh hoa ñeàu naèm trong giôùi taêng só vaø yeâu caàu xaây döïng neàn

taûng tinh thaàn, tri thöùc cho toaøn daân toäc ñeå choáng laïi aùp löïc vaên hoùa cuûa phong

kieán phöông Baéc maø caùc Thieàn sö nhaäp theá giuùp ñôøi, thaäm chí tham gia saâu vaøo

trieàu chính. Ngöôøi coù coâng kieán taïo neân trieàu ñaïi nhaø Lyù laø Thieàn sö Vaïn Haïnh

loãi laïc. Vò vua vó ñaïi Traàn Nhaân Toâng hai laàn laõnh ñaïo toaøn daân chieán thaéng

quaân xaâm löôïc Nguyeân Moâng cuõng ñoàng thôøi laø ngöôøi am hieåu Phaät phaùp vaø sau

naøy xuaát gia saùng laäp neân phaùi thieàn Truùc Laâm. Tinh thaàn nhaäp theá cuûa Thieàn

toâng Vieät Nam theå hieän roõ trong lôøi vua Lyù Nhaân Toâng noùi vôùi Thieàn sö Maõn

Giaùc: “Baäc chí nhaân hieän thaân giöõa coõi ñôøi naøy taát phaûi teá ñoä chuùng sinh. Laøm

vieäc gì cuõng phaûi ñaày ñuû, khoâng vieäc gì khoâng laøm. Chaúng nhöõng ñaéc löïc veà

Thieàn ñònh maø coøn coù coâng giuùp ñôõ nhaø nöôùc” (Thieàn uyeån taäp anh). Ñoù cuõng

chính laø phaåm chaát thanh cao cuûa con ngöôøi thôøi ñaïi Lyù Traàn – “laøm vieäc taän tuïy

heát mình vì daân, vì nöôùc nhöng voâ caàu, coi coâng danh phuù quyù töïa phuø vaân”

(Thieàn uyeån taäp anh).

Nhö vaäy, coù theå thaáy roõ xu höôùng nhaäp theá laø xu höôùng chuû ñaïo cuûa Phaät

giaùo Lyù Traàn, cuï theå laø tö töôûng “hoøa quang ñoàng traàn”, “cö traàn laïc ñaïo”. Hoøa

quang ñoàng traàn nghóa laø laáy aùnh saùng cuûa ñöùc Phaät ñeå thaép saùng traàn gian, soáng

trong loøng theá tuïc, hoøa aùnh saùng cuûa mình giöõa buïi baëm, bieát caùch bieán trieát lyù

15 Haønh: tieáng Phaïn laø carya hoaëc carita, tieáng Pali laø cariya hoaëc carita, thöôøng coù caùc yù nghóa: 1. Haønh ñoäng; 2. chæ tu haønh hoaëc haønh phaùo nhaèm ñaït ñeán caûnh giôùi lieãu ngoä, nhö haønh giaûi töông öùng, haønh thuyeát nhaát trí, giaùo haønh chöùng, giaùo lyù haïnh quaû. Theo Phaät Quang ñaïi töø ñieån, baûn ñieän töû.

ñaïo Phaät thaønh lyù töôûng phuïng söï cuoäc ñôøi. Cö traàn laïc ñaïo nghóa laø soáng giöõa

72

cuoäc ñôøi maø vaãn vui vôùi ñaïo, “mình ngoài thaønh thò, neát duïng sôn laâm”, nhö lôøi

phuù cuûa Traàn Nhaân Toâng:

Mình ngoài thaønh thò, neát duïng sôn laâm, muoân nghieäp laëng an nhaøn

theå tính …

Döùt tröø nhaân ngaõ, thì ra töôùng thaät Kim Cöông;

Döùt heát tham saân, môùi laûu loøng maøu vieân giaùc.

(Cö traàn laïc ñaïo phuù)

Boán theá kyû Thieàn toâng Vieät Nam ñeàu phaùt trieån theo xu höôùng nhaäp theá,

ñaëc bieät laø Thieàn Truùc Laâm. Tuy nhieân, neáu nhö Ñieàu Ngöï vaø Phaùp Loa tích cöïc

söï nghieäp hoaèng döông Phaät phaùp ñeán thònh thôøi, thì Huyeàn Quang laïi coù nhöõng

trieát lyù rieâng cuûa oâng veà vieäc xuaát theá – nhaäp theá.

Nguyeãn Phuùc Ñöùc trong Nghieân cöùu so saùnh tö töôûng Thieàn hoïc vaø phöông

phaùp tu haønh cuûa Hueä Naêng Trung Quoác vaø Truùc Laâm Thieàn phaùi Vieät Nam

thaäm chí cho raèng Huyeàn Quang laø moät aån taêng: “Thieàn hoïc cuûa Huyeàn Quang

tuy keá thöøa Thieàn phaùp cuûa caùc baäc tieàn boái nhöng ñaëc bieät chuû tröông tinh thaàn

“xuaát theá”, xa rôøi traàn theá, aån cö tu haønh, coá gaéng ít can thieäp vaøo theá söï. Khi

ñaûm nhaän nhieäm vuï quan troïng laõnh ñaïo giaùo hoäi Truùc Laâm, oâng khoâng tích cöïc

tham döï vaøo söï nghieäp phaùt trieån giaùo hoäi, maø ñoäc aån trong sôn laâm tueá nguyeät,

coù theå goïi laø moät aån taêng. Veà maët kinh ñieån thì chòu aûnh höôûng cuûa Kinh Kim

Cöông, Baùt Nhaõ, ca ngôïi quan nieäm “voâ truï”, “voâ ngoân”.”[60, tr.94]

Nôi aån cö thöôøng xuyeân vaø cuõng laø nôi Huyeàn Quang yeâu thích nhaát coù leõ

laø chuøa Vaân Yeân nuùi Yeân Töû, ñoù laø nôi oâng muoán tìm veà ñeå traùnh xa nhöõng

tranh caïnh cuûa ñôøi thöôøng, nhö lôøi nhaén göûi cuûa oâng cho só töû ñoà ñeä cuûa mình:

Phuù quyù phuø vaân trì vò ñaùo

73

Quang aâm löu thuûy caáp töông thoâi

Haø nhö tieåu aån laâm tuyeàn haï

Nhaát thaùp tuøng phong traø nhaát boâi)

(Taëng só töû ñoà ñeä)

(Giaøu sang nhö maây noåi, chaäm chaïp chöa ñeán

Thaùng ngaøy nhö nöôùc chaûy, hoái haû giuïc nhau qua

Sao baèng veà soáng aån daät nôi röøng suoái

Moät giöôøng gioù thoâng, moät cheùn traø)

Ñoái vôùi Huyeàn Quang, giaøu sang, danh voïng, nhöõng thöù maø ngöôøi ñôøi lao

taâm tìm kieám chæ mong manh nhö maây bay nöôùc chaûy (phuø vaân, löu thuûy) maø

thoâi. Cho neân oâng muoán trôû veà choán laâm tuyeàn röøng suoái, soáng töï do trong thieân

nhieân. Khi ñoù, moät giöôøng gioù thoâng hay moät cheùn traø sôùm cuõng laø ñaày ñuû roài.

Maëc duø Huyeàn Quang yeâu thích nuùi Yeân Töû, nhöng oâng khoâng phaûi laø

moät aån taêng hoaøn toaøn laùnh ñôøi nhö nhaän xeùt cuûa Nguyeãn Phuùc Ñöùc. Ngay taïi

chuøa Vaân Yeân, Huyeàn Quang vaãn haèng ngaøy thöïc hieän söï nghieäp hoaèng döông

Phaät phaùp theo caùch cuûa oâng, maëc duø khoâng soâi ñoäng nhö Phaùp Loa. Saùch söû

ñeàu ghi nhaän hoïc troø theo thieàn sö veà Yeân Töû hoïc ñaïo coù ñeán hôn ngaøn ngöôøi.

OÂng cuõng khoâng phaûi khoâng tích cöïc tham gia vaøo coâng vieäc cuûa giaùo hoäi. Baèng

chöùng laø oâng töøng chuû trì nhieàu phaùp hoäi lôùn trong nhöõng naêm trôï lyù cho Phaùp

Loa. Coù leõ vôùi oâng, xuaát theá khoâng chæ ñôn giaûn laø boû ñôøi vaøo trong nuùi tu haønh,

maø quan troïng hôn laø coù theå thoaùt khoûi voøng vöôùng maéc cuûa duyeân nôï traàn ai

trong chính luùc nhaäp theá – soáng giöõa ñôøi. Trong baøi thô Dieân Höïu töï, oâng cho

raèng: “Vaïn duyeân baát nhieãu thaønh giaø tuïc. Baùn ñieåm voâ öu nhaõn phoùng khoan.”

Muoân vaøn nhaân duyeân khoâng vöôùng laø böùc thaønh che nieàm tuïc, chæ caàn khoâng

74

vöôùng chaáp vaøo nhaân duyeân laø ñaõ thoaùt ñöôïc taâm tuïc luïy, laø ñaõ xuaát theá moät

caùch thöïc söï veà baûn chaát roài. Chính vì khoâng lo laéng chuùt gì veà nôï ñôøi nöõa neân

taàm maét caøng ñöôïc môû roäng, con ngöôøi caøng sôùm ñaït ñeán caûnh giôùi xuaát theá

trong chính luùc nhaäp theá.

Ñoái vôùi Huyeàn Quang, ngöôøi ñaõ töøng ñoã ñaït vaø laøm quan trong trieàu suoát

gaàn ba möôi naêm, cuõng ñaõ töøng ñöôïc trieàu ñình ít nhieàu troïng duïng, cô hoäi ñeå

theo ñuoåi coâng danh phuù quyù ñoái vôùi ngöôøi coù tri tröùc uyeân thaâm nhö oâng coù leõ

khoâng khoù khaên gì. Theá nhöng, ngay töø khi coøn treû coù leõ oâng ñaõ hieåu ñöôïc baûn

chaát phuø vaân cuûa thöù coâng danh phuù quyù aáy. Cho neân, oâng sôùm khoâng caïnh tranh

vôùi ngöôøi ñôøi. Theo oâng, tham khoaùi laïc, meâ ñaém phoàn hoa chæ coát laøm troø cöôøi

cho caây coû muoâng thuù maø thoâi:

Ñua khoaùi laïc, chaân böôùc laêm laêm

Nhuoám phoàn hoa, ñaàu ñaø baïc tyû

Chaúng nhöõng vöôïn haïc thoát theà

Laïi phaûi coû hoa cöôøi thæ.

(Vònh Hoa Yeân töï phuù)

Ngay töø khi môùi xuaát gia ñaàu Phaät, oâng cuõng daønh nhieàu thôøi gian löu truù

taïi Yeân Töû trong ngoâi chuøa maø oâng truï trì ñeán cuoái ñôøi. Caùc ñeä töû ñeán hoïc ñaïo

vôùi oâng cuõng phaûi ñeán vôùi choán toå Vaân Yeân chöù khoâng phaûi nhöõng trung taâm

Phaät giaùo gaàn kinh kyø khaùc. Vôùi oâng, khoâng gì baèng cuoäc soáng veà aån nôi röøng

suoái, an nhaøn beân ngaøn thoâng reo vaø cheùn traø trong söông sôùm. Caùi trieát lyù thaâm

saâu aáy ñieàu oâng muoán nhaén göûi cho só töû ñoà ñeä cuûa mình.

Ruõ khoâng thay thaûy nöôùc phoàn hoa

Laáy choán thieàn laâm laøm cöûa nhaø

75

Khuya sôùm saùng choang ñeøn baùt nhaõ

Hoâm mai röûa saïch nöôùc ma ha

(Vònh Hoa Yeân töï phuù)

Con ñöôøng trôû veà vôùi choán thieàn laâm aáy laø con ñöôøng maø suoát ñôøi oâng ñaõ

ñi. Ñi theo nhöõng ngöôøi baïn hieàn minh nhö Haøn Sôn, Thaäp Ñaéc maø oâng raát yeâu

meán:

Ñöùc baïc thöôøng taøm keá toå ñaêng

Khoâng giao Haøn Thaäp khôûi oan taêng

Tranh nhö truïc baïn qui sôn khöù

Ñieäp chöôùng truøng san vaïn vaïn taèng

(Nhaân söï ñeà Cöùu Lan töï)

(Thöôøng theïn mình ñöùc moûng maø noài ngoïn ñeøn toå

Luoáng ñeå cho Haøn Sôn. Thaäp Ñaéc sinh nieàm oaùn giaän

Chi baèng theo baïn veà röøng nuùi

Giöõa muoân vaïn taàng nuùi non truøng ñieäp)

Khoâng keå ñeán coâng danh phuù quyù thöôøng tình ôû ñôøi, keå caû caùi vinh haïnh

keá tieáp ngoïn ñeøn toå cuûa Thieàn Truùc Laâm cuõng khoâng theå laøm baän loøng oâng,

cuõng khoâng theå saùnh vôùi nieàm an tónh choán nuùi non chaäp chuøng. Chính khi ñöùng

giöõa vaïn taàng nuùi non aáy laø luùc con ngöôøi môû loøng ra hoøa hôïp vôùi thieân nhieân,

cuõng chính laø luùc loøng ngöôøi loùng laëng moïi ham muoán, coù ñöôïc caùi taâm trong

treûo nhö thieân nhieân vaäy. Thöïc söï, khoâng phaûi cöù aån mình trong nuùi ñaõ laø ñaït tôùi

caùi taâm an tónh. Vì neáu theá thì ñôøi ñaõ coù bieát bao con ngöôøi haïnh phuùc. Söï aån

mình trong choán röøng suoái maø Huyeàn Quang noùi tôùi thöïc söï laø trôû veà vôùi thieân

nhieân, chöù khoâng phaûi laø thaân ôû nuùi maø loøng vaãn ñeå nôi kinh kyø nhö nhöõng thi só

76

Nho gia khaùc: “Tuøng tö nieäm löï ñoâ voâ tuïc. Doanh ñaéc thanh phong nhaát chaåm

am” (Töø nay nhöõng moái suy nghó khoâng coøn vöông tuïc luïy. Giaønh ñöôïc giaác nguû

eâm ñeàm trong laøn gioù maùt trong - Ñeà Ñoäng Hieân ñaøn vieät giaû sôn). Vui vôùi cuoäc

soáng ôû trong nuùi vaø khoâng coøn vöông chuùt tuïc luïy, ñoù laø trieát lyù ôû aån cuûa Huyeàn

Quang. Theá nhöng, söï ôû aån ñoù cuõng khoâng coù nghóa laø hoaøn toaøn quay löng,

ñoaïn tuyeät vôùi ñôøi, cuoäc ñôøi vôùi yù nghóa thanh cao cuûa noù. Bôûi theá, ta baét gaëp

trong thô oâng nhöõng vaàn thô aám aùp tình ngöôøi nhö trong baøi thô Ai phuø loã

(Thöông teân giaëc bò baét) : “Khoùa huyeát thö thaønh duïc kyù aâm. Coâ phi haøn nhaïn taùi

vaân thaâm. Kyû gia saàu ñoái kim tieâu nguyeät. Löôõng xöù mang nhieân nhaát chuûng taâm.

(Chích maùu vieát thö muoán göûi lôøi. Caùnh nhaïn laïnh leû loi bay trong ñaùm maây daøy

ñaëc ngoaøi quan aûi. Bao nhieâu nhaø buoàn ngaém boùng traêng ñeâm nay. Xa caùch ñoâi

nôi nhöng loøng nhôù thöông chæ coù moät). Mang coát caùch cuûa moät thieàn sö thoaùt tuïc

nhöng thô Huyeàn Quang vaãn baøng baïc moät nieàm bi caûm nhaân sinh. OÂng thöông

ngöôøi lính bò baét, hieåu ñöôïc noãi nhôù nhaø vaø noãi nieàm ngöôøi thaân mong ngoùng keû

ñi xa. Nhöng nieàm thöông aáy khoâng phaûi daáu hieäu cuûa söï baát an. Ñoù laø moät nieàm

bi caûm veà coõi nhaân gian, bi caûm chöù khoâng phaûi bi luïy, thöù bi caûm cuûa Phaät höõu

tình (Phaät höõu tình töø bi phoå ñoä – Nguyeãn Du). Noù laø caùi theá höõu tình khoâng

traùnh khoûi cuûa vaät höõu tình. Chính baûn lónh giaûi thoaùt pha laãn noãi nieàm nhaân sinh

khieán thô Huyeàn Quang raát giaøu thi caûm vaø chöùng toû trieát lyù xuaát theá cuûa oâng chæ

laø khoâng nhuùng tay vaøo vieäc tranh giaønh coâng danh boång loäc cuûa theá tuïc, coøn noãi

nieàm caûm thoâng vôùi con ngöôøi thì luoân thöôøng tröïc trong taâm hoàn oâng.

Söï caûm thöông vôùi chuùng sinh aáy ñöôïc chính oâng phaàn naøo baøy toû trong

baøi thô Sôn vuõ (Nhaø trong nuùi):

Dó hó thaønh thieàn taâm nhaát phieán

77

Cuøng thanh töùc töùc vò thuøy ña

(Thoâi , loøng ta ñaõ hoaøn toaøn laëng taét

Tieáng deá vaãn vì ai raàu ró maõi)

Laø Thieàn sö ñaõ giaùc ngoä, loøng ñaõ laëng taét nieàm tuïc luïy. Nhöng loøng töø bi

cuûa oâng thì vaãn maõi vì “ai” ñoù, vì chuùng sinh maø öu tö, nhö tieáng deá kia vaãn keâu

than haøng ñeâm vì caûm öùng vôùi noãi ñau cuûa con ngöôøi. Ñoù laø aùnh saùng aám aùp

trong trieát lí xuaát theá chính trong khi nhaäp theá ñaày tính nhaân vaên cuûa thieàn sö –

thi só Huyeàn Quang.

Coù theå nhaän xeùt moät caùch töông ñoái veà phong caùch xuaát theá – nhaäp theá

cuûa oâng laø xuaát theá trong söï nhaäp theá, nhöng coù leõ chính baûn thaân Huyeàn Quang

chöa bao giôø baên khoaên veà caùi maø chuùng ta goïi laø nhaäp theá vaø xuaát theá. Ngay caû

nhöõng trieát lyù Huyeàn Quang ñöa ra khi noùi muoán “veà non ôû aån quaùch” cuõng chæ

laø moät chieàu kích, moät caùch noùi cuûa oâng, chöù oâng khoâng heà coù yù ñoà ñöa ra moät

thuyeát lyù naøo caû. OÂng khoâng ñoøi hoûi ngöôøi khaùc phaûi tin vaøo nhöõng trieát lyù cuûa

oâng, vì oâng toân troïng söï töï do tuyeät ñoái cuûa con ngöôøi.

Coù theå noùi, baèng caùi nhìn ñaäm chaát trieát lyù, ñaët söï vaät trong nhöõng moái

quan heä töông quan vôùi noù, Huyeàn Quang ñaõ thaáu hieåu baûn chaát cuûa theá giôùi

xung quanh. Töø ñoù, oâng hoøa caùi toâi cuûa mình vaøo vuõ truï moät caùch töï do vaø saùng

taïo khoâng ngöøng. Vöôït qua, giaûi tröø taát caû nhöõng tín nieäm raøng buoäc taâm hoàn con

ngöôøi, oâng ñaït tôùi söï töï do tuyeät ñoái, hoaøn toaøn laøm chuû cuoäc ñôøi cuûa mình, duø

tham gia vaøo theá söï hay qui aån choán laâm tuyeàn ñeàu do nhu caàu noäi taïi cuûa taâm

hoàn oâng chöù khoâng bò raøng buoäc bôûi baát kì moät theá löïc höõu hình hay voâ hình naøo.

78

2.3. Thô ca cuûa Huyeàn Quang – ngöôøi ngheä syõ cuûa cuoäc soáng

Beân caïnh nhöõng vaàn thô saâu saéc thieàn vò, thô ca Huyeàn Quang coøn phaùt loä

moät con ngöôøi thô – moät ngheä só cuûa cuoäc soáng. Caùc nhaø nghieân cöùu thöôøng xeáp

thô Huyeàn Quang vaøo thô thieàn Lyù Traàn. Nhöng thô Thieàn cuûa oâng ñeàu ñöôïc

coâng nhaän laø ñaäm chaát thô hôn chaát Thieàn. Toân Só Giaùc trong Nghieân cöùu thô

Thieàn coå Vieät Haùn cho raèng: “Moät soá baøi thô cuûa oâng laøm ngöôøi ñoïc khoâng theå

nghó raèng chuùng ñöôïc vieát döôùi ngoøi buùt cuûa moät Thieàn taêng.”[75, tr.32] Neáu nhö

trong truyeàn thoáng thô coå ñieån chöõ Haùn, “thi ngoân chí” (thô theå hieän yù chí, lyù

töôûng cuûa nhaø thô) vaø “thi duyeân tình” (thô theå hieän tình caûm, caûm xuùc) vaãn

ñöôïc coi laø hai heä thoáng thô chuû ñaïo, thì trong thô Thieàn cuõng ñöôïc phaân thaønh

hai xu höôùng “thô Thieàn lyù” vaø thô “Thieàn caûm”. Phaàn lôùn caùc baøi thô cuûa

Huyeàn Quang ñöôïc giôùi nghieân cöùu xeáp vaøo loaïi thô Thieàn caûm. Nhìn töø goùc ñoä

thô ca coå ñieån Vieät Nam, coù theå thaáy thô coù caûm höùng Thieàn khoâng chæ laø thô do

caùc Thieàn sö vieát neân, maø coøn laø moät xu höôùng khaù phoå bieán trong thô ca cuûa

caùc nhaø thô ngoaøi Thieàn moân. Vu Taïi Chieáu trong Nghiên cứu so sánh Thơ chữ

Hán Việt Nam và thơ ca cổ điển Trung Quốc nhaän ñònh: “Nhaân sinh quan Phaät

giaùo trôû thaønh nhö töôûng nhaân sinh cuûa khoâng ít caùc nhaø thô coå ñieån Vieät Nam.

Thi nhaân Vieät Nam laáy tö töôûng Phaät giaùo ñeå quaùn chieáu xaõ hoäi vaø nhaân sinh,

ñoàng thôøi saùng taïo neân nhöõng thi phaåm ñaày Thieàn vò. Coù theå goïi ñoù laø caûnh giôùi

“xuaát Thieàn nhaäp Nho. Treân thi ñaøn coå ñieån Vieät Nam, “dó thieàn nhaäp thi” , “dó

thieàn duï thi” trôû thaønh moät xu höôùng thaåm mó phoå bieán.”[82, tr.141-142] Nhö

vaäy, coù theå thaáy raèng, thieàn caûnh vaø thi caûnh ñöôïc caùc Thieàn sö vaø caû ñoâng ñaûo

caùc nhaø thô coå ñieån Vieät Nam nhö Nguyeãn Traõi, Nguyeãn Du keát hôïp moät caùch

nhuaàn nhuyeãn trong nhöõng vaàn thô traùc tuyeät. Trong soá caùc Thieàn sö laøm thô vaø

79

caùc nhaø thô coå ñieån aáy, phaàn lôùn thô cuûa Huyeàn Quang mang ñaäm daáu aán cuûa

moät nhaø thô hôn laø cuûa moät thieàn sö. Thô oâng ñaäm ñaø tình caûm cuûa moät nhaø thô,

moät ngheä só ñích thöïc, vôùi gioù, maây, traêng, nöôùc, möa, hoa, höõu tình thi vò.

2.3.1. Con ñöôøng truy taàm veû ñeïp cuûa thöïc taïi hieän höõu

Laø moät thieàn sö nhöng ñoàng thôøi laïi mang baûn chaát thi só neân taâm hoàn

Huyeàn Quang nhö “cöûa môû taän taàng maây” (Moân khai vaân thöôïng taàng – Yeân Töû

am sôn cö). Cho neân, ñeán vôùi thô ca cuûa oâng laø tieáp xuùc vôùi nhöõng theá giôùi thieân

nhieân vöøa roäng raõi khoaùng ñaït vöøa trong treûo traàm laëng. Ñoù laø maây nuùi meânh

moâng coâ tòch, muøa thu traàm maëc ñaày caûm xuùc, khoâng gian soâng nöôùc boùng traêng

giang hoà tieâu dao, … Thieân nhieân vôùi voâ vaøn bieåu hieän laø nôi Huyeàn Quang töï do

ñi veà vôùi taâm thaùi an nhieân töï taïi vaø nieàm say meâ caùi ñeïp.

Vôùi taâm hoàn moät nhaø thô, Huyeàn Quang naém baét moãi moät veû ñeïp duø nhoû

beù hieän dieän tröôùc maét. Taâm hoàn moïi nhaø ngheä syõ ñeàu rung ñoäng tröôùc nhöõng

caùnh hoa rôi. Vaø Huyeàn Quang cuõng vaäy:

Ñaïm Thuûy ñình bieân daõ thaûo ña

Khoâng sôn vuõ teã tòch döông taø

Nhaân qua lieãn loä ñaàu thieàn thaát

UÛng phaïm xao chung giaûn laïc hoa

(Ñeà Ñaïm Thuûy töï)

(Beân ñình Ñaïm Thuûy nhieàu coû noäi

Nuùi quang, möa taïnh, boùng chieàu cheânh cheách

Nhaân qua con ñöôøng vua ñi maø vaøo am thieàn

Giuùp nhaø chuøa thænh chuoâng vaø nhaët hoa rôi)

80

Trong boùng chieàu môùi buoâng, nuùi maây quang ñaõng sau côn möa, hoa rôi

laùc ñaùc treân coû, caûnh vaät chìm trong caûm giaùc thanh bình tòch mòch ñeán maùt laïnh.

Huyeàn Quang cuõng nhö hoøa laãn vaøo khung caûnh aáy, bình thaûn giuùp nhaø chuøa

thænh chuoâng vaø nhaët hoa rôi. Hoa laø veû ñeïp tuyeät dieäu cuûa theá gian, naøng Laâm

Ñaïi Ngoïc cuûa Hoàng Laâu Moäng ñaõ töøng khoùc thöông treân xaùc hoa rôi. ÔÛ ñaây

Huyeàn Quang cuõng xuùc ñoäng tröôùc nhöõng caùnh hoa rôi, nhöng khoâng coù caûm

giaùc tieác thöông maø coù leõ oâng nhaäân ra ñöôïc veû ñeïp thanh thaûn cuûa nhöõng caùnh

hoa trong chính söï rôi ruïng cuûa noù, bình thaûn nhö tieáng chuoâng chuøa chaäm raõi

quyeän vaøo vaïn vaät, nhö laø taâm traïng cuûa con ngöôøi minh trieát ñaõ hieåu thaáu leõ

sinh töû ôû ñôøi. Ñoái vôùi thi nhaân – thieàn sö thì thænh chuoâng chuøa vaø nhaët hoa rôi laø

hai vieäc veà baûn chaát hoaøn toaøn khoâng coù gì khaùc bieät, cuõng nhö Thieàn vaø ngheä

thuaät luoân töông giao hoã trôï laãn nhau vaäy.

Taâm hoàn ngheä syõ nhaïy caûm cuûa Huyeàn Quang khoâng boû qua töøng bieán

chuyeån nhoû nhaát cuûa trôøi ñaát. Ngay caû moät laøn gioù laïnh maùt cuûa buoåi chôùm thu

cuõng khoâng loït khoûi doøng caûm giaùc cuûa thi nhaân:

Daï khí phaân löông nhaäp hoïa bình

Tieâu tieâu ñình thuï baùo thu thanh

Truùc ñöôøng vong thích höông sô taän

Nhaát nhaát tuøng chi voõng nguyeät minh

(Taûo thu)

(Khí ñeâm chia hôi maùt vaøo ñeán böùc reøm veõ

Caây tröôùc saân xaøo xaïc baùo tieáng thu

Döôùi maùi nhaø tre queân baüng höông vöøa taét

Maáy khoùm caây caønh giaêng löôùi vaàng traêng saùng)

81

Theá giôùi caûm giaùc cuûa nhaø thô döôøng nhö luùc naøo cuõng ôû tö theá saün saøng

caûm nhaän moïi bieán chuyeån cuûa trôøi ñaát thieân nhieân xung quanh. Hôi ñeâm lan toûa,

thaám hôi maùt vaøo caû böùc bình phong. Vì theá neân chæ nghe tieáng caây coái xaøo xaïc

tröôùc saân cuõng ñuû caûm nhaän ñöôïc böôùc chaân cuûa muøa thu ñang ñeán gaàn. Chæ

baèng xuùc giaùc vaø thính giaùc, nhaø thô ñaõ nhaäp vaøo nhòp bieán chuyeån cuûa thôøi gian.

Vaø baèng söï buoâng mình hoaøn toaøn, nhaø thô ñaõ hoøa nhaäp troïn veïn cuøng ngoaïi vaät:

Truùc ñöôøng vong thích höông sô taän, Nhaát nhaát tuøng chi voõng nguyeät minh.

Trong caûnh saéc neân thô aáy hoaøn toaøn khoâng coøn thaáy boùng daùng cuûa ngöôøi

thöôûng ngoaïn nöõa, chæ coù moät vaàng traêng thu tuyeät ñeïp ñang ñuøa giôõn vôùi boùng

caây trong ñeâm thu maùt laïnh.

Taâm hoàn ngheä syõ ña caûm cuûa Huyeàn Quang coù luùc thoaùng saàu tröôùc caûnh

vaät hoang taøn coâ lieâu trong baøi thô Thöù Baûo Khaùnh töï bích gian ñeà:

Hoang thaûo taøn yeân daõ töù ña

Nam laâu Baéc quaùn tòch döông taø

Xuaân voâ chuû tích thi voâ lieäu

Saàu tuyeät ñoâng phong kyû thuï hoa

(Coû hoang khoùi nhaït, töù queâ chan chöùa

Laàu nam quaùn baéc döôùi boùng chieàu taø

Tieác thay caûnh xuaân khoâng coù chuû, thô khoâng coù nguoàn thô

Maáy caây hoa buoàn baõ tröôùc gioù xuaân)

Ngöôøi ngheä syõ khoâng chæ chieâm ngöôõng caûnh ñeïp maø döôøng nhö coøn coù

theå giao tieáp vôùi caûnh vaät. Caûnh chieàu queâ khoùi nhaït boùng chieàu taø ñaày thi töù,

nhöng vì caûnh xuaân khoâng coù chuû, khoâng coù ngöôøi thô naøo thöôûng laõm veû ñeïp kyø

aûo cuûa muøa xuaân trong thôøi khaéc naøy, khoâng coù vaàn thô naøo ghi lai khoaûng khaéc

82

tuyeät ñeïp aáy neân nhöõng boâng hoa chôït buoàn thiu duø gioù ñoâng phong aám aùp vaãn

khoâng ngôùt voã veà. Thaät ñaùng ngaïc nhieân vì taâm hoàn cuûa nhaø thô tinh nhaïy ñeán

theá. Nhaø thô coå ñieån thöôøng töùc caûnh maø sinh tình, noùi leân noãi loøng cuûa mình

tröôùc caûnh vaät. Coøn Huyeàn Quang thì nhaäp vaøo laøm moät vôùi caûnh maø noùi hoä caùi

tình, caùi khao khaùt giao hoøa cuûa caûnh vaät nôi ñaây. Coù vaäy môùi phaàn naøo lyù giaûi

ñöôïc töù thô Xuaân voâ chuû tích thi voâ lieäu naøy. Nhaø thô coù ôû ñaáy thoâi, ñang thöôûng

ngoaïn caûnh vaät ñaáy thoâi, vaäy maø noùi raèng caûnh xuaân khoâng coù chuû, thô khoâng coù

nguoàn thô? Thöïc ra thì ngöôøi thô vaø caûnh thô ñaõ hoøa laøm moät roài, ñeå caûm nhaän

veû ñeïïp hoang lieâu tòch mòch cuûa hoa coû moät chieàu xuaân muoän.

Huyeàn Quang coøn coù nhöõng giaây phuùt khaéc hoïa veû ñeïp khoâng noùi ñaày yù

vò cuûa naøng thieáu nöõ trong baøi Xuaân nhaät töùc söï: Khaû lieân voâ haïn thöông xuaân yù.

Taän taïi ñình chaâm baát ngöõ thì (Thöông bieát bao nhieâu caùi yù boài hoài tröôùc muøa

xuaân cuûa naøng. Doàn caû vaøo giaây phuùt döøng kim vaø im laëng). OÂng naém baét töùc thì

caùi veû ñeïp voâ ngoân cuûa coâ gaùi khi tay döøng theâu vì laëng ngaém caûnh saéc tuyeät

ñeïp cuûa muøa xuaân. Coâ döøng kim, khoâng noùi vì thöông yù xuaân chaêng, muøa xuaân

ñaày söùc soáng nhö theá sao laïi phaûi caûm thöông, hay laø coâ nghó ñeán söï leû loi cuûa

mình giöõa caûnh vaät töng böøng theá kia, hay thöông ôû ñaây laø söï laëng ngöôøi xao

xuyeán tröôùc veû ñeïp huy hoaøng cuûa caûnh xuaân. Veû ñeïp khoâng lôøi cuûa thieáu nöõ

döôøng nhö hoaøn toaøn hoøa hôïp vôùi caûnh xuaân kia. Söï beùn nhaïy cuûa ngöôøi ngheä syõ

trong Huyeàn Quang ñaõ khoâng boû qua böùc tranh tình yù hoøa hôïp vaø gôïi nhieàu taàng

caûm höùng aáy.

Coù theå noùi, theá giôùi thieàn trong con ngöôøi Huyeàn Quang ñaõ hoøa hôïp hoaøn

toaøn vaøo taâm hoàn thô cuûa oâng, khoâng chuùt phaân bieät. Vaø trong nhieàu khoaûnh

khaéc, oâng hoaøn toaøn duøng taâm hoàn thô tinh teá nhaïy caûm cuûa mình ñeå ñoùn baét

83

töøng nhòp ñieäu tinh nhaïy cuûa muøa, töøng lay ñoäng kheõ khaøng cuûa hoa, töøng hôi

thôû nheï nhö khoùi maây cuûa taø döông… Neáu trong buoåi chieàu ôû beân ñình Ñaïm Thuûy

ta coøn thaáy thaáp thoaùng daùng veû thung dung cuûa thieàn sö thænh chuoâng vaø nhaët

hoa rôi, thì ñeán buoåi chieàu beân chuøa Baûo Khaùnh chæ coøn laø ngöôøi thô Huyeàn

Quang toaøn taâm toaøn yù theå nhaäp vaøo veû ñeïp cuûa coû hoa vaø taø döông maø thoâi. Veû

ñeïp cuûa cuoäc soáng hieän dieän trong töøng khoaûnh khaéc, vaø taâm hoàn ngheä syõ cuûa

Huyeàn Quang luoân roäng môû ñeå saün saøng hoøa nhòp thôû vôùi moãi veû ñeïp thöïc taïi vaø

voâ cuøng vi teá aáy.

2.3.2. Giang hoà tieâu dao

Huyeàn Quang laø hoàn thô cuûa tieâu dao. Ñoù laø hình aûnh moät chieác thuyeàn

con troáng khoâng löôùt gioù leânh ñeânh treân doøng soâng baùt ngaùt döôùi aùnh traêng tòch

tónh giöõa boán beà meânh moâng nöôùc lieàn trôøi hay hình aûnh con ngöôøi chôi vôùi nuùi,

cöôõi leân noù (cöôõi chôi Caùnh Dieàu – Vònh Hoa Yeân töï phuù) maø ñi vaøo coõi voâ taâm,

nôi con maét ngöôøi khoâng coøn phaân bieät cung ma vaø coõi phaät,… Khoâng gian trong

nhieàu baøi thô Huyeàn Quang laø khoâng gian meânh moâng cuûa trôøi nöôùc – khoâng

gian cuûa giang hoà tieâu dao.

Huyeàn Quang gaén boù thaâm thieát vôùi nuùi maây Yeân Töû, nhöng nhö ñaõ noùi ôû

treân, khoâng gian nuùi maây ñoù laø bieåu töôïng cho nôi an truù taâm linh hôn laø moät aån

duï cho nhöõng nôi xa ñôøi. Bôûi vì thieàn sö khoâng chæ naùu mình treân ñænh Maây, nuùi

Yeân Töû, ngöôøi coøn laø “Con thuyeàn nhoû löôùt gioù maø chôi treân doøng soâng meânh

mang” (Tieåu ñænh thöøa phong phieám dieåu mang – Phieám chu), laø khaùch haûi hoà

phieâu du trong trôøi nöôùc meânh moâng, laø taâm hoàn cuûa giang hoà tieâu dao.

84

Ngöôøi thô ñi treân soùng nöôùc nhöng cuõng laø troâi trong baàu trôøi. Vì theá,

khoâng gian trôøi nöôùc hieän dieän trong nhöõng chuyeán rong chôi cuûa Huyeàn Quang

khoâng giôùi haïn ôû loøng soâng maø thöôøng traûi roäng tôùi meânh moâng. Ñoù laø khoâng

gian nöôùc lieàn trôøi: “Sôn thanh thuûy luïc höïu thu quang” (Non xanh, nöôùc bieác,

laïi theâm aùnh saùng muøa thu – Phieám chu). Moät maøu xanh nhieàu saéc ñoä ñang

nhuoäm khaép khoâng gian: maøu xanh cuûa nuùi, maøu xanh cuûa nöôùc, maøu cuûa aùnh

trôøi thu… Theá giôùi döôøng nhö ñang phaûn chieáu laãn nhau, saéc xanh töôûng chöøng

nhö ñang xoùa môø moïi ranh giôùi. Nuùi voán maøu xanh chaêng, hay ñoù laø maøu xanh

cuûa ngaøn caây? Nöôùc voán maøu xanh chaêng, hay nöôùc thu vaøo mình saéc xanh cuûa

nuùi, saéc bieác cuûa tô trôøi? Aùnh trôøi voán xanh chaêng, hay ñoù laø boùng xanh môø aûo

bay leân töø taát caû nhöõng maøu xanh hieän thöïc khaùc? … Nhöng trong söï hoøa hôïp aáy,

nuùi vaãn laø nuùi, nöôùc vaãn laø nöôùc, aùnh trôøi laø aùnh trôøi. Saéc bieác ñoàng nhaát nuùi

nöôùc trôøi naøy coù gì ñoù töông ñoàng vôùi caùi maøu xanh hö khoâng trong thô Vöông

Duy: “Sôn loä nguyeân voâ vuõ. Khoâng thuùy thaáp nhaân y” (Ñöôøng non daãu chaúng

möa quanh. Maøu hö khoâng aáy thaám xanh aùo ngöôøi – Sôn trung). Maøu xanh aáy laø

maøu cuûa khoâng gian hay laø maøu cuûa hö khoâng maø coù theå thaám xanh aùo ngöôøi?

Coù leõ caû Huyeàn Quang vaø Vöông Duy ñeàu caûm nhaän ñöôïc tính chaát hö khoâng

cuûa aùnh trôøi thu vaø maøu hö khoâng, nhöng hö khoâng aáy khoâng phaûi troáng khoâng

khoâng coù gì maø dung chöùa taát caû: nöôùc, nuùi, ngaøn caây… Hö khoâng aáy chæ coù theå

caûm nhaän maø khoâng theå naém baét. Vaø veû ñeïp cuûa nöôùc maây caây coû ñang töïu

thaønh trong hö khoâng aáy.

Trong baøi Chu trung, cuõng laø nöôùc lieàn trôøi nhöng ôû moät saéc ñoä khaùc: “Vi

mang töù coá vaõn trieàu sinh. Giang thuûy lieân thieân nhaát aâu baïch” (Boán beà meânh

mang, con nöôùc buoåi chieàu ñang leân; Nöôùc soâng lieàn trôøi, moät con chim aâu traéng

85

boàng beành). Nöôùc thuûy trieàu ñang leân meânh moâng noái lieàn taän trôøi töôûng chöøng

nhö khoâng theå bieát ñaâu laø ranh giôùi. Vaø treân neàn trôøi – nöôùc traéng xoùa aáy, moät

caùnh chim aâu traéng boàng beành nhö moät laù thuyeàn troâi… Maøu trôøi - nöôùc - chim ôû

ñaây ñaõ chuyeån sang ñoàng moät saéc traéng. Döôùi caùi nhìn töông tuøy, moïi söï, moïi

vaät trong theá gian naøy ñeàu toàn taïi trong söï tuøy thuoäc laãn nhau, hoøa vaøo nhau

khoâng chia caét maëc duø moãi söï vaät vaãn giöõ thuoäc tính rieâng cuûa noù. Cho neân, duø

maøu cuûa khoâng gian coù chuyeån töø saéc bieác sang saéc traéng hay saéc hoàng buoåi

bình minh, saéc vaøng chieàu hoâm thì cuõng chæ laø nhöõng bieåu hieän khaùc nhau cuûa söï

töông quan hoøa hôïp ñoù. Caûm thöùc naøy coù leõ töông ñoàng vôùi caùi nhìn cuûa Basho

tröôùc caûnh trieàu daâng:

Döôùi aùnh traêng ngaø

Thuûy trieàu tung boït

Traøn leân coång nhaø

(Nhaät Chieâu dòch)

Maïnh meõ vaø dòu eâm, doøng soùng thuûy trieàu xoùa nhoøa moïi ranh giôùi, noái

lieàn vaïn vaät trong caùi meânh moâng saâu thaúm cuûa nöôùc.

Tuy nhieân, khoâng gian soâng nöôùc trong thô Huyeàn Quang khoâng chæ traûi

roäng meânh moâng trong chieàu khoâng gian maø coøn ñöôïc khaéc hoïa töø chieàu thôøi

gian. Soâng thì luùc naøo cuõng troâi chaûy khoâng ngöng nghæ vaø cuoán theo noù taát caû

nhöõng gì hoøa vaøo doøng troâi. Coù leõ vì theá maø tröôùc caûnh soâng nöôùc ôû Vaïn Kieáp,

Huyeàn Quang nhìn doøng soâng tröôùc maét ñang xuoâi veà bieån Ñoâng nhö laø doøng ñôøi

ñang troâi …

Laïng Chaâu nhaân vaät thuûy löu ñoâng

Baùch tueá quang aâm nhieãn chæ trung

86

Hoài thuû coá sôn ngöng voïng xöù

Soå haøng quy nhaïn thieáp tình khoâng

(Quaù Vaïn Kieáp)

(Nhaân vaät ñaát chaâu Laïng nhö nöôùc chaûy veà ñoâng

Traêm naêm boùng quang aâm chæ trong moät caùi buùng tay

Ngoaûnh laïi non xöa, nôi nhìn ñaêm ñaém

Chæ thaáy vaøi haøng chim nhaïn in boùng treân trôøi quang)

Vaïn Kieáp laø trang aáp cuûa Traàn Höng Ñaïo, cuõng laø nôi quaân ta ñaõ chieán

thaéng giaëc Nguyeân. Soâng muoân ñôøi vaãn chaûy qua ñaây, nöôùc soâng nhö moät taám

göông phaûn chieáu taát thaûy: ñieàn trang thaùi aáp, anh huøng, chieán thaéng… Nhöng

nöôùc cuõng nhö göông, phaûn chieáu taát caû maø khoâng löu daáu gì caû. Nay ñöùng treân

doøng soâng nhieàu chieán tích aáy chæ thaáy vaøi haøng nhaïn coâ leû giöõa meânh moâng trôøi

ñang in boùng trong göông nöôùc maø thoâi… Taâm hoàn nhaø thô – thieàn sö Huyeàn

Quang cuõng nhö göông nöôùc aáy, phaûn chieáu moïi bieán ñoäng cuûa ñôøi chæ ñeå caûm

nhaän saâu xa hôn leõ voâ thöôøng: Baùch tueá quang aâm nhieãn chæ trung (Traêm naêm

troâi qua chæ nhö caùi buùng tay) thoâi chöù khoâng phaûi vì theá maø thöông tieác cho quaù

khöù. Göông taâm aáy duø phaûn aùnh bao nhieâu vaãn trong saùng: Töù thôøi taâm kính töï

nhö nhö… (Nguyeãn Du).

Coù theå noùi, khoâng gian trôøi nöôùc trong thô Huyeàn Quang meânh moâng voâ

taän nhö moät hö khoâng xanh thaúm vaø nhö moät taám göông taâm trong saùng coù theå

hoøa hôïp vaø bao dung moïi bieán chuyeån cuûa ñaát trôøi vaø loøng ngöôøi. Treân neàn

khoâng gian aáy, nhaø thô leân ñöôøng ngao du nhö moät khaùch haûi hoà treân moät laù

thuyeàn con giöõa meânh moâng trôøi nöôùc ñeå maø chieâm ngöôõng troø chôi cuûa aùnh

nguyeät loøng soâng, troø chôi cuûa aùnh saùng.

87

Huyeàn Quang thích töï goïi mình laø moät khaùch haûi hoà (Nhaát dieäp bieån chu

hoà haûi khaùch – Chu trung), ngöôøi khaùch ngao du cuûa bieån caû. Hoà haûi môû ra chaân

trôøi cuûa phieâu du chôi ñuøa. Chôi vôùi bieån khôi laø chôi vôùi caùi thaúm saâu voâ taän töø

sô nguyeân cuûa ñaïi döông, caùi maø Tueä Trung thöôïng só goïi laø “hoà haûi sô taâm”

(Giang hoà töï thích). Khoâng chæ coù Huyeàn Quang ñang chôi, maø caû thôøi gian

(quang aâm) cuõng ñang cuøng oâng ñuøa chôi treân chaân trôøi phieâu laõng aáy: Baùch tueá

quang aâm nhieãn chæ trung (Traêm naêm troâi qua chæ nhö caùi buùng tay)…Neáu thôøi

gian chôi troø buùng tay thì Huyeàn Quang chôi troø löôùt gioù cuûa khaùch haûi hoà treân laù

thuyeàn nhoû: (Nhaát dieäp bieån chu hoà haûi khaùch - Khaùch haûi hoà treân moät chieác

thuyeàn con) treân laù thuyeàn nhoû: Tieåu ñænh thöøa phong phieám dieåu mang (Con

thuyeàn nhoû löôùt gioù maø chôi treân doøng soâng meânh mang – Phieám chu). Laù

thuyeàn löôùt theo caùnh gioù cuûa khaùch haûi hoà Huyeàn Quang chöùa trong mình caùi

phong thaùi khoaùi hoaït thö thaùi gioáng nhö con thuyeàn chôi ñuøa vôùi khoùi söông vaø

soùng nöôùc cuûa Tueä Trung:

Dong buoàm mai sôùm phieâu du

Chieàu nghieâng saùo thoåi vôùi muø söông chôi

(Giang hoà töï thích – Nhaät Chieâu dòch)

(Hieåu quaûi coâ phaøm laêng maõn haïn

Vaõn hoaønh ñoaûn ñòch loäng yeân ba)

Caû hai oâng, Tueä Trung vaø Huyeàn Quang, nhö ñang cuøng traûi roäng taâm hoàn

khoaùng ñaït töï taïi cuûa mình chôi cuøng trôøi nöôùc meânh moâng vaø caát cao tieáng saùo.

Neáu tieáng saùo cuûa Tueä Trung bay cuøng söông chieàu thì tieáng ñòch cuûa Huyeàn

Quang löôùt theo aùnh traêng öôùt söông ñeâm ñang laën nguïp treân soùng. Hoàn thô

Huyeàn Quang ñaõ vónh cöûu hoùa khoaûnh khaéc khoaûnh khaéc töông giao hoäi tuï cuûa

88

nhöõng veû ñeïp töôïng tröng cho tieâu dao hoà haûi: boùng traêng, doøng troâi, tieáng saùo,

muø söông…

Vôùi taâm hoàn cuûa giang hoà tieâu dao, ngöôøi ngheä syõ khoaùng ñaït khoâng chæ

thöôûng laõm caûnh vaät thieân nhieân quanh mình maø coøn chuû ñoäng tìm kieám nhöõng

caûnh saéc kyø tuyeät treân böôùc ñöôøng phieâu du. Ngöôøi ngheä syõ thöôûng thöùc veû ñeïp

cuoäc soáng vaø coøn leân ñöôøng tieâu dao ñeå saùng taïo theâm voâ soá veû ñeïp khaùc nöõa.

Ñoù laø caùi baûn lónh cuûa con ngöôøi khoâng chæ bieát haân thöôûng caùi ñeïp quanh mình

maø coøn bieát chôi ñuøa vôùi caùi ñeïp trong cuoäc rong chôi saùng taïo voâ bieân.

2.3.3. Coâ lieâu vaø caùi ñeïp

Baûn chaát cuûa ngheä syõ laø coâ ñôn. Taâm hoàn ngheä syõ nhaïy caûm vôùi caùi ñeïp.

Nhöng nieàm xuùc caûm tröôùc caùi ñeïp ôû moãi ngöôøi laø khaùc nhau. Vì theá ôû moät goùc

ñoä naøo ñoù coù theå noùi ngöôøi ngheä syõ coâ ñôn vôùi nieàm xuùc ñoäng tröôùc veû ñeïp cuûa

mình, vaø coâ ñôn trong caû quaù trình saùng taïo ñeå ñöa veû ñeïp aáy thaêng hoa trong

theá giôùi ngheä thuaät. Trong coâ lieâu, ngöôøi ngheä syõ ñoàng ñieäu vôùi caùi ñeïp. Vaø

cuõng trong coâ lieâu, ngöôøi ngheä syõ saùng taïo ra caùi ñeïp.

Thô ca Huyeàn Quang man maùc moät nieàm coâ lieâu khoù taû. Neáu söï coâ ñôn

hay ñem ñeán nhöõng caûm xuùc bi ai, saàu naõo ôû ngöôøi thöôøng, thì vôùi Huyeàn Quang,

baûn lónh bình taâm thaáu hieåu tröôùc moïi bieán ñoåi cuûa cuoäc soáng khieán oâng coi coâ

lieâu laø moät nieàm an laïc, ñöôïc coâ ñôn trong söï an nhieân töï taïi laø moät nieàm haïnh

phuùc, bôûi trong coâ lieâu con ngöôøi coù theå khaùm phaù vaø thöôûng thöùc voâ vaøn veû ñeïp.

Chan hoøa vôùi nieàm coâ ñôn – an laïc aáy neân Huyeàn Quang soáng voâ cuøng hoàn

nhieân giöõa nuùi non:

Vuõ quaù kheâ sôn tònh

89

Phong laâm nhaát moäng löông

Phaûn quan traàn theá giôùi

Khai nhaõn tuùy mang mang

(Ngoï thuïy)

(Möa qua, khe nuùi trong

Röøng phong say giaác moäng

Ngoaûnh nhìn ñôøi buïi baëm

Maét môû maø say moøng)

(Nhaät Chieâu dòch)

Nhaø thô naèm moäng döôùi caùi trong treûo cuûa khe nuùi vaø say moøng vôùi hôi

maùt cuûa röøng phong sau côn möa, nhìn theá gian buïi baëm naøy baèng giaác moäng vaø

côn say. Hoàn nhieân nhö treû thô vaø minh trieát nhö nhöõng hieàn nhaân giöõa coâ lieâu…

Veû ñeïp cuûa theá giôùi vaïn vaät trong thô Huyeàn Quang thöôøng ñöôïc khaéc

hoïa trong coâ lieâu. Ñoù laø hoa mai laãm lieät treân nuùi tuyeát, hoa cuùc cuoái naêm trong

nuùi, nhaø nuùi ñìu hiu, con thuyeàn nhoû giöõa meânh moâng nöôùc lieàn trôøi, vaøi caùnh

nhaïn coâ leû trong aùnh taø huy,…

Luùc naøo cuõng an nhieân töï taïi, nhöng, khi moät mình giöõa choán nuùi maây

khoâng moät boùng ngöôøi treân ñænh Vaân Yeân, treân nuùi Coân Sôn cuõng laø luùc Huyeàn

Quang caûm nhaän saâu xa caùi coâ ñôn, coâ lieâu, tòch laëng. Ñoù laø nieàm coâ ñôn maø oâng

noùi ñeán khi vònh hoa mai:

Hoa töø ñaâu tôùi, hoûi thieân khoâng

Nuùi tuyeát coâ ñôn ñöùng laãy löøng…

(Mai hoa)

(Duïc höôùng thöông thöông vaán sôû toøng

90

Laãm nhieân coâ tró tuyeát sôn trung…)

Ñoù khoâng phaûi laø nieàm coâ ñôn thöôøng tình cuûa theá gian, nieàm coâ ñôn

thöôøng ñi cuøng vôùi khoå ñau, thaát voïng. Nieàm coâ ñôn cuûa Hoa mai treân nuùi tuyeát

vaø Huyeàn Quang treân ñænh Maây (Vaân Yeân) laø nieàm coâ ñôn maø theá gian khoâng

hieåu noåi. ÔÛ ñaây, coâ ñôn khoâng phaûi laø nguïc tuø cuûa moät con ngöôøi rieâng leû, maø laø

söï coâ ñôn vôùi vuõ truï. Ñoù laø nieàm coâ ñôn cuûa ngöôøi bieát soáng moät mình. Noùi caùch

khaùc, nieàm coâ ñôn aáy laø söï döøng laïi (止 chæ ) nhöõng duïc voïng vaø thaáu thò (觀

quaùn) nhöõng huyeàn dieäu cuûa vuõ truï. Dung nhan raïng rôõ cuûa hoa mai khi tieát xuaân

veà, caûm giaùc bay löôïn vôùi maây vôùi nuùi maø Huyeàn Quang traûi nghieäm treân ñænh

Maây laø moät vaøi trong voâ soá nhöõng huyeàn dieäu aáy.

Huyeàn Quang laø moät thieàn sö, nhöng tröôùc heát laø moät taâm hoàn ngheä syõ.

“Tay caàm oáng saùo, tay naâng moõ” (Thöû baû xuy thöông hoøa moäc ñaïc- Ñòa loâ töùc söï)

laø phong caùch “baän bòu” thöôøng xuyeân cuûa oâng. Coù leõ vì tính caùch ngheä syõ aáy

neân oâng raát nhaïy caûm vôùi veû ñeïp thieân nhieân trôøi ñaát boán muøa, ñaëc bieät laø muøa

thu. Theo quan nieäm xöa veà boán muøa, “xuaân sinh, haï tröôûng, thu thu, ñoâng taøn”,

muøa thu laø quaõng thôøi gian thôøi gian maø trôøi ñaát ñang thu mình laïi, chuaån bò cho

moät muøa ñoâng taøn taï saép ñeán. Sau moät muøa heø soâi ñoäng, muøa thu laø luùc con

ngöôøi vaø trôøi ñaát laéng laïi ñeå laéng nghe böôùc chuyeån cuûa thôøi gian. Bôûi theá, töø coå

chí kim, muøa thu luoân gieo vaøo loøng thi nhaân moät nieàm bi caûm nheø nheï, caûm

ñoäng tröôùc veû ñeïp röïc rôõ vôùi lieãu ruû vaø laù vaøng laù ñoû nôi nôi nhöng cuõng khoâng

khoûi man maùc buoàn khi bieát raèng nhöõng veû ñeïp kia seõ phai taøn theo tieát ñoâng veà.

Caûm öùng vôùi noãi nieàm coâ lieâu cuûa ñaát trôøi, muøa thu trong thô Huyeàn Quang

mang moät nieàm bi caûm traàm maëc.

91

Thô Huyeàn Quang baøng baïc moät khoâng gian muøa thu traàm maëc cuûa ñaát

trôøi vaø loøng ngöôøi. Thô oâng cuõng coù caùi trong treûo cuûa muøa haï muøa xuaân, nhöng

khoâng gian muøa thu vaãn laø noåi baät hôn caû. Muøa thu trong thô oâng thieân veà khoâng

gian thu hôn laø caûm quan veà thôøi gian luaân chuyeån. Khoâng khí thu hieän leân trong

nhöõng baøi thô veà hoa cuùc, loaøi hoa muøa thu vaø baøng baïc trong gioù thu, maây thu,

traêng thu, ñeâm thu, caùnh nhaïn cuoái thu…

AÁn töôïng ñaàu tieân laø moät khoâng gian muøa thu hoang vaéng coâ lieâu. Ñoù laø

muøa thu meânh moâng khoùi soùng vaø moät con thuyeàn beù teûo teo: “Sôn thanh thuûy

luïc höïu thu quang” nhö ñaõ thaáy trong baøi Phieám chu. Ñoù laø muøa thu bieân taùi vôùi

caùnh nhaïn laïnh vaø ñaùm maây daøy ñaëc: “Coâ phi haøn nhaïn taùi vaân thaâm” (Caùnh

nhaïn leû loi ngoaøi quan aûi ñaày maây – Ai phuø loã) vôùi noãi nhôù thöông queâ nhaø khoân

nguoâi cuûa ngöôøi tuø binh. Ñoù laø gioù thu trong nuùi ñíu hiu: “Thu phong ngoï daï phaát

thieàm nha. Sôn vuõ tieâu nhieân chaåm luïc la” (Ñeâm khuya gioù thu lay ñoäng reøm.

Nhaø nuùi ñìu hiu goái ñaàu vaøo luøm daây leo xanh bieác – Sôn vuõ)...

Muøa thu ñaày khí vò ñìu hiu, troáng vaéng, ít aâm thanh vaø thöa vaéng boùng

ngöôøi. Nhöng khoâng phaûi laø tónh taïi. Trong caùi ñìu hiu hoang vaéng cuûa muøa thu,

luùc naøo cuõng coù söï chuyeån ñoäng töông taùc cuûa vaïn vaät, duø aâm thaàm laëng leõ. Vì

söï töông taùc giao hoøa laãn nhau ñoù maø muøa thu trong thô Huyeàn Quang coù khoâng

ít nhöõng khoâng gian ñeïp. Ñoù laø muøa thu vôùi soùng traêng treân maët nöôùc in hình laù

phong ñoû vaø vaêng vaúng tieáng chuoâng khuya beân chuøa Moät Coät:

Thöôïng phöông thu daï nhaát chung lan

Nguyeät saéc nhö ba phong thuï ñan

(Ñeâm thu, treân chuøa vaúng moät tieáng chuoâng taøn

Aùnh traêng nhö soùng, caây phong laù ñoû)

92

Maët nöôùc, aùnh traêng, laù phong, tieáng chuoâng cuøng gaëp nhau, giao hoøa laãn

nhau ñeå töïu thaønh moät ñeâm thu thanh vaéng coâ tòch nhöng cuõng ñaày gôïi caûm. Vaïn

vaät hình töôùng thì khaùc nhau, nhöng khoâng phaûi vì theá maø coù phaân chia cao thaáp.

Söï vaät voán bình ñaúng vôùi nhau, bình ñaúng neân môùi coù theå cuøng soi chieáu laãn

nhau, töông giao hoøa hôïp maø taïo neân khoaûnh khaùc tuyeät vôøi cuûa veû ñeïp. Chæ coù

caùi nhìn cuûa con ngöôøi veà söï vaät laø khaùc nhau. Theá gian naøy vöøa laø cung ma, vöøa

laø Phaät quoác; noù giaùng sinh chö Phaät Nhö Lai vaø caû boïn khuûng boá löu manh.

Nhöng taát caû nhöõng thieân sai vaïn bieät ñoù cuõng chæ laø trong moät theá giôùi maø thoâi.

ÔÛ ñoù, thò phi, moäng thöïc bình ñaúng, hoøa hôïp nhaát theå: “Thò phi cuøng giaû töôùng

thoâi. Cung ma coõi phaät cuøng nôi ñaáy maø” (Tham thaáu thò phi bình ñaúng töôùng.

Ma cung Phaät quoác haûo sinh quan – Dieân Höïu töï). Muøa thu laëng leõ naøy hay muøa

xuaân daït daøo söùc soáng thì cuõng laø moät ñaáy thoâi. Caùi laëng leõ cuûa muøa thu bao

haøm trong noù böôùc chuyeån löu cuûa muøa, cuûa thôøi gian, cuûa cuoäc soáng.

Huyeàn Quang cuõng daønh nhieàu tình caûm cho hoa cuùc, veû ñeïp raïng rôõ giöõa

khí vò muøa thu hiu haét. Vôùi hoa cuùc, con ngöôøi thieàn sö – ngheä syõ aáy cuõng coù luùc

ñaït tôùi traïng thaùi “queân” kì dieäu: ôû trong nuùi coâ lieâu queân caû thaùng ngaøy, nhìn

hoa cuùc nôû môùi bieát muøa thu sang (Cuùc hoa 1), caùi “queân” cuûa taâm hoàn thöïc söï

ñaõ hoøa laøm moät vôùi töï nhieân, hoøa laøm moät vôùi Baûn theå.

Vì theá, muøa thu traàm maëc vaø coâ lieâu laø khoâng gian thích hôïp ñeå thaáu hieåu

vaø hoøa nhaäp vaøo thieân nhieân:

Hoa taïi trung ñình, nhaân taïi laâu

Phaàn höông ñoäc toïa töï vong öu

Chuû nhaân döõ vaät hoàn voâ caïnh

Hoa höôùng quaàn phöông xuaát nhaát ñaàu

93

(Cuùc hoa 5)

(Hoa ôû trong saân, ngöôøi taïi laàu

Ngoài im, höông ñoát, töï queân saàu

Ta cuøng vôùi vaät khoâng tranh caïnh

Ñi giöõa muoân hoa cuùc daãn ñaàu)

Moät mình Huyeàn Quang ngoài ñoát höông. Hoa vaø ngöôøi cuøng xoâng höông,

cuøng ngaùt höông, chöù khoâng tranh caïnh, khoâng phaân bieät ngöôøi vaät, khoâng ñònh

ngoâi chuû khaùch. Trong khoâng gian ngaùt höông thôm aáy, ngöôøi vaø hoa nhö nhaäp

laøm moät.

Coù khi, trong giaác ñeâm thu, sö vaø maùi nhaø cuøng goái ñaàu vaøo luøm daây leo

xanh bieác, trong tieáng deá keâu thieát tha:

Thu phong ngoï daï phaát thieàm nha

Sôn vuõ tieâu nhieân chaåm luïc la

Dó hó thaønh thieân taâm nhaát phieán

Cuøng thanh töùc töùc vò thuøy ña

(Sôn vuõ)

(Gioù thu ñeâm vaéng phaát qua maønh

Nhaø nuùi ñìu hiu döïa nhaùnh xanh

Coù keû thaønh thieàn taâm nhaát phieán

Vì ai tieáng deá voïng vang thanh)

Gioù thu vaø tieáng deá cöù töï do xao ñoäng vaïn vaät, cöù töï do vang voïng. Taâm

thieàn cuûa nhaø sö vaãn trong suoát vaø tòch lieâu giöõa thieân nhieân, giöõa ñeâm thanh.

Laøn gioù aáy, tieáng deá aáy khoâng theå laøm xao ñoäng giaác nguû cuûa sö, khoâng theå maûy

maûy lay ñoäng “thieàn taâm” cuûa keû ñaït ñaïo. Khoâng chæ nguû döôùi ñeâm thu, sö heát

94

nguû tröa (Ngoï thuïy) laïi ñeán nguû ngaøy (Truù mieân), bình thaûn, töï taïi vôùi moät phieán

taâm ñaõ laëng khoâng gì coù theå quaáy raày.

Coù theå noùi, vôùi thieân nhieân muøa thu, Huyeàn Quang ñaõ taïo döïng theá giôùi

cuûa taâm thieàn, cuûa an nhieân vaø tòch lieâu, nôi moïi aâm thanh coù theå vang ngaân maø

vaãn khoâng gaây moät chuùt voïng ñoäng naøo. Trong coâ lieâu, con ngöôøi thöôûng thöùc veû

ñeïp thanh thaûn cuûa coâ lieâu vaø khaùm phaù voâ soá veû ñeïp.

***

Tieåu keát

Moät ngheä syõ thöïc söï coù baûn lónh laø ngöôøi coù theå saép xeáp, kieán truùc, toå

chöùc cuoäc ñôøi cuûa mình theo yù chí töï do cuûa chính mình, khoâng maûy may bò raøng

buoäc bôûi baát kyø moät ñònh kieán, moät thoâng leä hay moät “trung taâm” giaû naøo caû.

Ngheä só laø daønh toaøn taâm toaøn yù mình truy taàm veû ñeïp, nöông theo veû ñeïp, hoøa

vaøo cuoäc soáng ñeå ñoùn baét nhöõng khoaûng khaéc kì dieäu cuûa ñôøi thöôøng. Tröôùc caùi

nhìn tröïc caûm voâ cuøng khoaùng ñaït cuûa Thieàn sö, vaïn vaät toaøn hieän veû ñeïp cuûa noù.

Moïi veû ñeïp, duø laø mong manh beù nhoû nhaát, cuõng hieän leân trong thô Huyeàn

Quang vôùi ñaày ñuû nhöõng chieàu tinh teá nhaát. OÂng ñaõ ñaït tôùi söï hoøa ñieäu vaø thöïc

söï thoâng hieåu moïi bieåu hieän cuûa caùi ñeïp. Chæ coù moät taâm hoàn thieát tha vôùi cuoäc

soáng môùi coù theå theå nhaäp vaøo con ñöôøng cuûa veû ñeïp. Vì theá, neáu nhö taâm hoàn

AÁn Rabindranat Tagore ñöôïc vinh danh laø ngöôøi tình cuûa cuoäc ñôøi thì Huyeàn

Quang toân giaû cuõng laø moät ngheä só loãi laïc cuûa cuoäc soáng. Huyeàn Quang – moät

baûn lónh lôùn lao, moät tö caùch loãi laïc ñaõ saép xeáp cuoäc ñôøi mình theo yù mình vaø laø

chính mình. Huyeàn Quang vó ñaïi coøn vì thô ca oâng, cuoäc ñôøi oâng luoân ñi theo

nhöõng thaêng traàm cuûa daân toäc.

95

Chöông 3:

SO SAÙNH

HUYEÀN QUANG, THIEÀN SÖ – THI SÓ

VAØ VÖÔNG DUY, THI SÓ – THIEÀN GIA

3.1. So saùnh cuoäc ñôøi vaø thôøi ñaïi cuûa Vöông Duy vaø Huyeàn Quang

3.1.1. Cuoäc ñôøi vaø thôøi ñaïi cuûa Vöông Duy, thi só – hoïa só

Vöông Duy (701 – 761) laø nhaø thô noåi tieáng trong thôøi ñaïi hoaøng kim cuûa

thi ca Trung Quoác, thôøi Ñöôøng. Vöông Duy, töï Ma Caät, sinh vaøo naêm Tröôøng An

nguyeân nieân (701), ñôøi Ñöôøng Trung Toâng, maát naêm naêm thöù hai nieân hieäu

Thöôïng Nguyeân (761), ñôøi Ñöôøng Tuùc Toâng. OÂng laø ngöôøi ñaát Kyø, phuû Thaùi

Nguyeân (nay laø huyeän Vónh Teá), tænh Sôn Taây. Vöông Duy hoïc haønh thoâng minh,

sôùm ñoã ñaït, oâng laøm quan ñeán chöùc Thöôïng thö höõu thöøa, neân ngöôøi ñôøi coøn goïi

oâng laø Vöông Höõu Thöøa. OÂng khoâng chæ laø nhaø thô xuaát saéc cuûa phaùi thô sôn

thuûy ñieàn vieân maø coøn laø moät hoïa gia kieät xuaát, noåi tieáng vôùi phong caùch “thi

trung höõu hoïa”, “hoïa trung höõu thi”. Cuoäc ñôøi Vöông Duy coù theå chia laøm 4 giai

ñoaïn nhö sau:

(cid:122) Nieâu thieáu ña taøi, danh tieáng moät vuøng (701-712)

Vöông Duy töø thuôû thieáu thôøi ñaõ boäc loä thieân tö xuaát chuùng, thoâng minh

hôn ngöôøi, 9 tuoåi ñaõ bieát ngaâm thô phuù, laøm caâu ñoái, ñeán tuoåi thieáu nieân laïi theâm

noåi tieáng veà hoäi hoïa vaø aâm nhaïc. Naêm 15 tuoåi rôøi queâ höông ñeán Laïc Döông,

thöôøng cuøng giôùi vaên nhaân quyù toäc cuøng nhau ngaâm vònh thô phuù, veõ tranh chôi

ñaøn. Baøi thô noåi tieáng cuûa oâng laøm naêm 16 tuoåi laø Laïc Döông nöõ nhi haønh: “…

96

Thành trung tương thức tận phồn hoa, nhật dạ kinh qua triệu lí gia. Thùy liên việt

nữ nhan như ngọc, bần tiện giang đầu tự hoán sa.”, ôùm boäc loä caùi nhìn cuûa oâng veà

theá giôùi quyù toäc phuø phieám hoan laïc, thöøa maøu meø phoàn hoa maø thieáu thoán nhaân

tình. Thôøi gian naøy Vöông Duy keát giao vôùi nhieàu vaên nhaân thi só noåi tieáng ñaát

Laïc Döông, Tröôøng An thôøi baáy giôø nhö Thoâi Hieäu (704- 754), Toå Vònh

(699-746), Lyù Kì (690-751), … Thôøi kyø thanh xuaân 19, 20 tuoåi laø thôøi kyø maø taøi

naêng thô ca, hoäi hoïa, aâm nhaïc cuûa Vöông Duy ñöôïc giôùi ngheä thuaät ñöông thôøi

Thònh Ñöôøng heát lôøi ca ngôïi, vôùi nhöõng tröôùc taùc noåi tieáng nhö Ñaøo nguyeân haønh,

Thanh nhö ngoïc ñaøi baêng, Lyù Laêng vònh, Töùc phu nhaân, … Trong ñoù, Ñaøo nguyeân

haønh ñöôïc haäu theá ca ngôïi: “coå kim vònh ñaøo nguyeân söï giaû, chí höõu thöøa nhi taïo

cöïc” (Ngöôøi vònh ñaøo nguyeân töø xöa, ñeán Höõu Thöøa laø kyø tuyeät).

(cid:122) Hoaïn loä gaäp geành, göûi tình sôn thuûy (722-740)

Taøi hoa hôn ngöôøi, ñöôøng khoa baûng cuûa Vöông Duy cuõng heát söùc thuaän

lôïi. Naêm 19 tuoåi, oâng döï kì thi ôû phuû Kinh Trieäu, ñöôïc laáy ñoã ñaàu. Naêm 21 tuoåi,

nieân hieäu Khai Nguyeân thöù chín ñôøi Ñöôøng Huyeàn Toâng (naêm 721), oâng vaøo thi

Ñình ôû ñieän Haøm Nguyeân, ñöôïc laáy ñoã ñaàu tieán só vaø ñöôïc boå laøm Ñaïi Nhaïc

Thöøa. Tuoåi treû taøi hoa, nhöng Vöông Duy cuõng sôùm ñoái maët vôùi maët traùi cuûa

quan tröôøng. Nhöng nhöõng traéc trôû treân ñöôøng hoaïn loä ñoù khoâng aûnh höôûng

nhieàu ñeán thaùi ñoä soáng tích cöïc cuûa oâng. Naêm Khai Nguyeân nguyeân nieân, vì chæ

ñaïo trình dieãn baøi muùa sö töû vaøng maø bò bieám chöùc ñeán Teá Chaâu laøm Thö

thöôøng Tham quan, khoâng laâu sau, vôï oâng qua ñôøi. Vaøi naêm sau laïi bò chuyeån

ñeán Kì Thuûy (nay laø mieàn baéc Haø Nam). Taùm naêm sau (naêm 734), Tröông Cöûu

Linh leân laøm teå töôùng, oâng ñöôïc boå laøm chöùc Höõu thaäp di, trò nhaäm taïi Laïc

Döông, ñeán ñaáy môùi keát thuùc möôøi maáy naêm bò bieám trích cuûa oâng.

97

Quaõng thôøi gian bò bieám chöùc, soáng cuoäc soáng phieâu baït töù phöông naøy

laøm cho Vöông Duy caøng nhaän thöùc saâu saéc neàn chính trò ñen toái ñöông thôøi,

nhöng khoâng heà aûnh höôûng ñeán thaùi ñoä soáng nhieät tình vaø tích cöïc cuûa oâng

[55:9]. Tuy Vöông Duy raát yeâu thích phong caùch soáng vaø thô ca cuûa Ñaøo Uyeân

Minh, trong loøng cuõng muoán aån cö ñeå döôõng chí, nhöng hoaøn toaøn khoâng gioáng

vôùi trieát lyù xuaát theá laùnh ñôøi “quaûi quan nhi khöù, vong bình sôn thuûy” (boû muõ töø

quan maø ñi, queân trong bình an sôn thuûy) nhö danh só hoï Ñaøo. Maëc duø con ñöôøng

hoaïn loä gaäp geành nhieàu traéc trôû, nhöng sau moãi laàn bò bieám trích oâng ñeàu chôø

ñôïi moät con ñöôøng môùi, theå hieän nieàm tin vaø thaùi ñoä tích cöïc nhaäp theá cuûa oâng.

Nhöõng noãi nieàm khi phieâu baït qua nhieàu mieàn ñaát xa xoâi ñöôïc oâng kyù göûi

trong haøng loaït baøi thô sôn thuûy ñieàn vieân, trôû thaønh ñaïi dieän tieâu bieåu cuûa phaùi

thô sôn thuûy ñieàn vieân thôøi Thònh Ñöôøng. Thô Vöông Duy theo ñuoåi baûn chaát

ninh tònh hoøa hôïp cuûa töï nhieân. Ñoái dieän vôùi nhöõng traéc trôû choán quan tröôøng,

Vöông Duy trôû veà beân thieân nhieân, nhöng khoâng phaûi laø thaùi ñoä muoán quy aån,

cuõng khoâng phaûi laø choïn löïa hôïp löu vôùi oâ traïch trong ñôøi, oâng ñieàu hoøa maâu

thuaãn giöõa tieán vaø thoaùi, giöõa quan vaø aån moät caùch tuyeät vôøi. Theá giôùi tinh thaàn

cuûa baûn thaân Vöông Duy dung hôïp hoaøn toaøn vôùi thieân nhieân, vaø vôùi taøi naêng

ngheä thuaät tuyeät vôøi oâng saùng taïo laïi thieân nhieân moät laàn nöõa.

(cid:122) Vöøa quan vöøa aån, Voõng Xuyeân Phaät töû (741-755)

Naêm Khai Nguyeân thöù hai möôi chín (naêm 741), oâng trôû laïi Tröôøng An

laøm quan, nhöng luùc naøy chính söï roái ren, oâng khoâng coøn thieát tha nhieàu vôùi

choán quan tröôøng. Cuõng töø ñoù, oâng baét ñaàu quaõng ñôøi vöøa laøm quan vöøa ôû aån,

daàn daàn thoaùi lui khoûi chính tröôøng. Naêm Thieân Baûo thöù hai (743), baïn thaân cuûa

Vöông Duy laø Buøi Dieäu Khanh qua ñôøi, taâm hoàn nhaø thô bò toån thöông naëng neà,

98

lui veà soáng ôû Chung Nam, nghieân cöùu kinh Phaät, tham ngoä Thieàn lyù. Sau ñoù

khoâng bao laâu, meï oâng laø Thoâi thò qua ñôøi, oâng lui veà Voõng Xuyeân döïng moät sôn

trang vaø aån cö ôû ñoù tham Thieàn tu Phaät. Sau naøy, oâng daâng chieáu xin hieán Voõng

Xuyeân sôn trang ñeå laøm chuøa cho caùc cao taêng laøm nôi tu haønh, laáy teân laø Thanh

Nguyeân töï. Loaït thô Voõng Xuyeân cuûa oâng ñöôïc ñaùnh giaù laø ñaäm chaát Thieàn hôn

caû.

Veà Phaät hoïc, Vöông Duy chòu aûnh höôûng maät thieát cuûa Thieàn Nam toâng.

OÂng töøng thoï giaùo nhieàu vò cao taêng ñöông thôøi. Ngöôøi thaày lôùn cuûa oâng suoát hôn

13 naêm laø Ñaïi Chieáu thieàn sö (töùc Phoå Tòch thieàn sö). OÂng cuõng theo thoï giaùo

Ñaïo Quang thieàn sö hôn 10 naêm. Ngöôøi hoïc troø xuaát saéc cuûa Luïc toå Hueä Naêng laø

Thaàn Hoäi thieàn sö cuõng laø ngöôøi thaày coù nhieàu aûnh höôûng lôùn ñeán oâng.

(cid:122) Vaõn nieân ñaàu baïc, ñoát höông tuïng Thieàn (756-761)

Naêm Thieân Baûo möôøi boán (756), xaûy ra cuoäc noäi loaïn An Söû, An Loäc Sôn

ñaùnh chieám kinh ñoâ Tröôøng An, Ñöôøng Huyeàn Toâng phaûi boû chaïy veà Töù Xuyeân.

Trong côn ñoäng loaïn, Vöông Duy vaø nhieàu trieàu thaàn khoâng kòp theo hoä giaù vua,

ñaønh ôû laïi Tröôøng An. An Loäc Sôn vì meán taøi neân khoâng laøm khoù deã oâng. Bò

nghi ngôø laø theo giaëc, oâng laøm baøi thô Ngöng Bích Trì ñeå baøy toû noãi loøng trung

vôùi vua Ñöôøng trong caûnh loaïn laïc ñöôïc nhieàu ngöôøi taùn thöôûng vaø loït ñeán tai

vua. Cuoái ñôøi, oâng thöôøng lui veà Voõng Xuyeân ñeå tham cöùu Phaät phaùp. Naêm 761,

Vöông Duy taï theá, an taùng taïi Voõng Xuyeân trang.

Moät ñôøi taøi hoa hôn ngöôøi, Vöông Duy ñaõ gaëp khoâng ít traéc trôû trong moät

thôøi ñaïi khoâng maáy saùng suûa nhöng oâng khoâng tieâu cöïc ñi tìm cuoäc soáng aån daät

ñeå chaïy troán thöïc taïi. Ngöôïc laïi, oâng duøng thaùi ñoä soáng thoâng ñaït leõ ñôøi cuûa

mình ñeå ñoái dieän vôùi hoaïn loä gaäp geành vaø cuoäc ñôøi laém ñoåi thay.

99

3.1.2. So saùnh cuoäc ñôøi vaø thôøi ñaïi cuûa Vöông Duy vaø Huyeàn Quang

Vöông Duy (701 – 761) soáng vaøo theá kyû thöù VII, cuõng laø thôøi Thònh

Ñöôøng, thôøi hoaøng kim cuûa thô ca Trung Quoác. Huyeàn Quang soáng vaøo theá kyû

thöù XIII- XIV, vaøo thôøi Traàn, thôøi hoaøng kim cuûa cheá ñoä phong kieán Vieät Nam.

Hai con ngöôøi soáng trong hai khoâng gian vaø thôøi gian caùch xa nhau naêm theá kyû,

song coù theå noùi, cuoäc ñôøi vaø thôøi ñaïi soáng cuûa hai oâng coù raát nhieàu ñieåm töông

ñoàng.

Veà taøi hoa hoïc thöùc, caû Vöông Duy vaø Huyeàn Quang töø nhoû ñaõ sôùm boäc

loä thieân tö xuaát chuùng. Vöông Duy thì môùi 9 tuoåi ñaõ nöùc danh khaép vuøng veà taøi

thô phuù, nhaïc hoïa. Huyeàn Quang thì töø nhoû ñaõ coù “coù chí khí cuûa baäc vó nhaân. …

nghe moät bieát möôøi, coù taøi cuûa Nhan Hoài AÙ Thaùnh”. Con ñöôøng khoa cöû cuûa hai

ngöôøi cuõng raát thuaän lôïi, ñoã ñaït sôùm. Vöông Duy ñoå ñaàu tieán só naêm 21 tuoåi vaø

ñöôïc boå laøm Ñaïi Nhaïc Thöøa. Huyeàn Quang cuõng sôùm ñoã ñaït naêm 20 tuoåi, roài ra

laøm quan suoát 30 naêm. Nhö vaäy caû hai oâng ñeàu xuaát thaân choán cöûa Khoång saân

Trình vaø coù quaõng thôøi gian daøi laøm quan döôùi cheá ñoä phong kieán.

Veà thôøi cuoäc, caû Vöông Duy vaø Huyeàn Quang ñeàu soáng trong thôøi ñaïi

phong kieán höng thònh nhöng khoâng maáy yeân oån. Thôøi Ñöôøng tuy laø thôøi kyø phoàn

vinh cuûa xaõ hoäi phong kieán Trung Quoác nhöng cuõng chöùa ñöïng nhieàu yeáu toá baát

oån, tieâu bieåu laø cuoäc noäi loaïn An Söû laøm khuynh ñaûo xaõ hoäi maø Vöông Duy ñaõ

phaûi traûi qua vôùi nhieàu lieân luïy. Coøn thôøi Traàn cuûa Vieät Nam ñöôïc coi laø thôøi ñaïi

höng thònh cuûa phong kieán Vieät Nam, nhöng thöôøng xuyeân phaûi ñoái maët vôùi

quaân xaâm löôïc phöông Baéc maø tieâu bieåu laø hai cuoäc khaùng chieán choáng quaân

Nguyeân Moâng döôùi söï laõnh ñaïo cuûa Traàn Nhaân Toâng. Soáng trong nhöõng thôøi ñaïi

100

nhieàu bieán ñoäng, coøn maát chæ trong moät sôùm moät chieàu ñaõ coù nhöõng aûnh höôûng

nhaát ñònh ñeán nhaân sinh quan vaø theá giôùi quan cuûa caû hai oâng.

Veà tö töôûng, caû hai oâng ñeàu soáng trong hai thôøi ñaïi töï do veà tö töôûng,

dung hoøa caû ba heä tö töôûng chính cuûa phöông Ñoâng laø Nho, Phaät vaø Laõo. Thôøi

Ñöôøng laø thôøi kyø maø caû Nho giaùo, Phaät giaùo vaø Laõo giaùo (Nho, Thích, Ñaïo) ñeàu

ñöôïc troïng thò vaø phaùt trieån. Tinh tuùy cuûa Thieàn toâng Trung Hoa maø ngöôøi laõnh

ñaïo tieâu bieåu laø Hueä Naêng toå sö cuõng khôûi phaùt chính trong thôøi kyø naøy [66,

tr.34]. Tinh thaàn “tam giaùo ñoàng nguyeân”, dung hoøa caû caû Nho giaùo, Phaät giaùo

vaø Laõo giaùo cuõng laø phöông chaâm cuûa thôøi ñaïi Lyù Traàn cuûa Vieät Nam, maëc duø

Phaät giaùo ñöôïc coi laø quoác giaùo nhöng ñoàng thôøi vaãn raát toân troïng caùc toân giaùo

khaùc. Chính tinh thaàn töï do ñoù cuûa hai thôøi ñaïi naøy ñaõ taïo neân nhöõng giaù trò vaên

hoùa röïc rôõ khoâng theå thay theá trong lòch söû Trung Hoa vaø Vieät Nam.

Veà Phaät hoïc, caû Vöông Duy vaø Huyeàn Quang ñeàu veà gaàn cuoái ñôøi môùi

chính thöùc chuyeân taâm tham cöùu Phaät phaùp, maëc duø Vöông Duy chæ laø cö só coøn

Huyeàn Quang thì ñaõ xuaát gia ñaàu Phaät . Caû hai oâng ñeàu voán xuaát thaân khoa baûng,

thoâng hieåu ñaïo lyù Nho gia. Vöông Duy naêm 40 tuoåi veà sau baét ñaàu coù nhöõng

cuoäc thoï giaùo vôùi nhieàu vò cao taêng veà Thieàn phaùp, thöôøng xuyeân löu truù taïi

Voõng Xuyeân sôn trang, tuy khoâng quaù xa thaønh thò nhöng nuùi non laïi bao quanh

heát söùc thanh tònh ñeå tham cöùu vaø ñaõ chöùng ngoä Thieàn phaùp. Huyeàn Quang cuõng

ñeán naêm 50 tuoåi môùi thoâi laøm quan, chính thöùc xuaát gia, theo phuï taù Ñieàu Ngöï

Traàn Nhaân Toâng treân ñöôøng truyeàn baù Phaät phaùp, bieân soaïn kinh saùch. Thieàn

hoïc cuûa hai oâng cuõng cuøng moät nguoàn laø heä Thieàn Nam toâng Trung Hoa do Toå

Hueä Naêng khai saùng vaø laõnh ñaïo. Taát nhieân, beân caïnh nhöõng neùt töông ñoàng ñoù,

Thieàn hoïc cuûa hai oâng cuõng coù nhieàu ñieåm khaùc bieät. Tuy cuõng chòu aûnh höôûng

101

chuû yeáu cuûa caùc boä kinh lôùn nhö Baùt Nhaõ, Kim Cöông, Hoa Nghieâm, … nhöng

Vöông Duy coøn chòu aûnh höôûng saâu saéc cuûa kinh Duy Ma Caät, thaäm chí ngöôøi

ñôøi coøn goïi oâng laø Vöông Ma Caät. Moät trong nhöõng tö töôûng chính cuûa kinh Duy

Ma Caät laø ñeà cao, ca ngôïi caùc cö só Thieàn tu haønh taïi gia, xuaát gia vaø tu taïi gia

khoâng phaân bieät: “Boà Taùt duïc ñaéc Tònh Ñoä, ñöông tònh kì taâm, tuøy kì taâm tònh,

taéc Phaät ñoä tònh” (boà taùt muoán ñeán coõi tònh ñoä, phaûi tònh taâm, theo caùi taâm ñaõ

tònh aáy laø ñeán coõi Phaät thanh tònh) chæ caàn “thaâm taâm thanh tònh, y Phaät trí tueä,

taéc naêng kieán thöû Phaät ñoä thanh tònh” (coõi loøng thanh tònh, nöông theo trí tueä cuûa

Phaät laø coù theå ñeán ñöôïc coõi Phaät thanh tònh) [61]. Coù leõ vì theá maø Vöông Duy

khoâng nghó ñeán vieäc xuaát gia maëc duø veà cuoái ñôøi oâng soáng ñôn ñoäc sau khi vôï

qua ñôøi maø con caùi thì khoâng coù. Noùi chung, Thieàn hoïc cuûa Vöông Duy vaø

Huyeàn Quang coù nhieàu neùt töông ñoàng, tuy coù nhöõng khaùc bieät veà hình thöùc tu

Thieàn. Caû hai oâng ñeàu thoâng hieåu Nho hoïc, sau ñoù môùi chuyeån sang tham cöùu

Thieàn hoïc Nam toâng vaø ñeàu ñaït ñaïo. Theá giôùi quan vaø nhaân sinh quan Thieàn hoïc

cuûa caû hai oâng ñeàu ñöôïc phaûn chieáu moät caùch sinh ñoäng linh hoaït trong caùc saùng

taïo ngheä thuaät.

Veà thô ca, Vöông Duy vaø Huyeàn Quang ñeàu ñöôïc ñaùnh giaù laø nhöõng nhaø

thô taøi hoa cuûa neàn thi ca Trung Quoác vaø Vieät Nam. Töø goùc ñoä thô ca ngheä thuaät,

Vöông Duy ñöôïc bieát ñeán tröôùc heát laø moät ngheä syõ, nhöõng taùc phaåm thô ca vaø

hoäi hoïa cuûa oâng thôøi kyø tröôùc 40 tuoåi ñöôïc ñaùnh giaù laø tieâu bieåu cho phaùi thi hoïa

sôn thuûy ñieàn vieân; coøn caùc saùng taùc thôøi kyø löu truù taïi Voõng Xuyeân trang veà sau

mang ñaäm maøu saéc Thieàn ñeán möùc trong caùc ñaïi thi haøo ñôøi Ñöôøng, oâng ñöôïc

toân xöng laø Thi Phaät. Coøn Huyeàn Quang ñöôïc bieát ñeán tröôùc heát laø moät Thieàn sö

102

ñaït ñaïo cuûa thieàn phaùi Truùc Laâm, nhöng coát caùch ngheä syõ trong oâng theå hieän ôû

nhöõng baøi thô khoâng naëng neà thuyeát giaûng giaùo lyù Thieàn maø ñaày yù vò tröõ tình.

Coù theå thaáy, cuoäc ñôøi vaø thôøi ñaïi maø Vöông Duy vaø Huyeàn Quang ñaõ

soáng coù raát nhieàu ñieåm töông ñoàng vaø ñeàu coù aûnh höôûng nhaát ñònh ñeán theá giôùi

quan cuõng nhö nhaân sinh quan phaûn aùnh trong thô ca cuûa hai oâng. Veà maët ngheä

thuaät, tuy xuaát phaùt ñieåm cuûa hai oâng trong ngheä thuaät khoâng gioáng nhau, nhöng

khi boû qua nhöõng ñieàu ñoù, tröïc tieáp tieáp xuùc vôùi theá giôùi thô ca cuûa Vöông Duy

vaø Huyeàn Quang, chuùng ta seõ caûm nhaän ñöôïc caû phong thaùi Thieàn an nhieân tónh

taïi vaø coát caùch ngheä syõ töï do phoùng khoaùng cuûa caû hai, moät Vöông Duy, thi só –

Thieàn gia vaø moät Huyeàn Quang, Thieàn sö – thi só.

3.1.3. So saùnh tö töôûng xuaát theá - nhaäp theá cuûa Vöông Duy vaø Huyeàn Quang

Trong khoaûng hôn hai möôi naêm cuoái ñôøi, Vöông Duy tuy vaãn laøm quan

trong trieàu, töø naêm 739 ñeán naêm 755, oâng laàn löôït ñöôïc thaêng giöõ nhieàu chöùc vuï

nhö Kheá Lang Boä trung (742), Caáp Söï trung (755), em trai oâng laø Vöông Taán

cuõng giöõ chöùc Thò Ngöï Söû, ñöôïc ngöôøi ñôøi troïng neå; nhöng oâng ñoàng thôøi cuõng

daønh nhieàu thôøi gian aån cö nôi Voõng Xuyeân trang (Nay laø Chung Nam sôn,

huyeän Lam Ñieàn, tænh Thieåm Taây) ñeå nghæ ngôi tu döôõng tinh thaàn. Ñieàu naøy

phaûn aùnh trieát lyù xuaát theá – nhaäp theá thuù vò cuûa oâng.

Tuy hoaïn loä khoâng thuaän lôïi, laïi gaëp phaûi thôøi theá roái ren, nhöng Vöông

Duy khoâng vì theá maø laùnh boû cuoäc ñôøi, vaøo nuùi aån daät nhaèm baûo toaøn phaåm giaù

trong saïch cuûa mình tröôùc cuoäc ñôøi oâ troïc nhö nhieàu nhaø Nho khaùc. Ngöôïc laïi,

oâng luoân giöõ cho mình tinh thaàn laïc quan tröôùc nhieàu ñoåi thay cuûa cuoäc ñôøi. Ñaøm

Chieâu Vieâm trong cuoán Hoàng traàn Phaät ñaïo giaùc Voõng Xuyeân ñaõ ñaùnh giaù cao

103

thaùi ñoä nhaân sinh cuûa Vöông Duy: “Vöông Duy tuy gaëp phaûi nhöõng baát haïnh cuûa

cuoäc ñôøi, nhöng oâng ñöa noã löïc phaán ñaáu cuûa mình hoøa nhaäp vaøo theá giôùi khaùch

quan khoâng ngöøng bieán hoùa vaø voøng luaân hoài cuûa töï nhieân, laáy baûn tính khoâng

ngöøng bieán ñoåi cuûa theá giôùi laøm ñieåm töïa cho noã löïc khoâng ngöøng cuûa baûn thaân.

Nguyeân taéc öùng bieán linh hoaït vaø thaùi ñoä nhaân sinh luùc naøo cuõng ôû trong cuoäc

theá naøy laø moät bieåu hieän ñaëc bieät cuûa ñöùc ñoä noàng haäu caûm hoùa vaïn vaät.” [66,

tr.70] Vöông Duy vöôït thoaùt khoûi nhöõng öu phieàn veà söï theá ñeå hoøa nhaäp vaøo theá

giôùi khaùch quan khoâng ngöøng bieán ñoåi, thaäm chí coøn laáy chính söï bieán ñoåi ñoù

laøm ñieåm töïa cho nhöõng noã löïc khoâng ngöøng cuûa baûn thaân. Ñoù laø thaùi ñoä nhaäp

theá tích cöïc cuûa oâng, bò bieám chöùc nhieàu laàn, song moãi laàn oâng ñeàu giöõ cho mình

nieàm hi voïng, cho ñeán taän cuoái ñôøi.

Song, beân caïnh ñoù, Vöông Duy cuõng thöôøng daønh cho mình nhöõng khoaûng

thôøi gian soáng an laønh trong nuùi taïi Voõng Xuyeân trang. Sôn trang naøy laø moät ñòa

ñieåm tuyeät vôøi vôùi phong caûnh sôn thuûy höõu tình naèm khuaát trong nuùi, nhöng laïi

cuõng khoâng quaù xa caùch vôùi thò thaønh. Do ñoù maø oâng vöøa laøm quan vöøa coù theå

daønh khoâng ít thôøi gian ñeå trôû veà vôùi thieân nhieân nôi ñaây. Coù theå noùi, Vöông

Duy ñaõ löïa choïn caùch soáng dung hoøa vöøa nhaäp theá, vöøa xuaát theá (dieäc quan dieäc

aån). Ñoù khoâng phaûi laø moät caùch soáng “ba phaûi”, maø cho duø laøm quan hay khi veà

aån daät, oâng ñeàu toaøn taâm toaøn yù thöïc hieän moät caùch hoaøn haûo tö caùch moät oâng

quan heát loøng vì coâng vieäc vaø moät aån só Thieàn ñaït ñaïo.

Caùch soáng vöøa nhaäp theá vöøa xuaát theá ñoù laø caùch goïi cuûa ngöôøi ñôøi sau,

coøn Vöông Duy coù leõ khoâng maûy may phaân bieät xuaát theá vaø nhaäp theá. Bôûi leõ,

nhö treân ñaõ ñeà caäp, oâng chòu aûnh höôûng maïnh meõ cuûa kinh Duy Ma Caät, maø

trong ñoù tö töôûng “xuaát theá nhaäp theá baát nhò phaùp moân” laø moät trong nhöõng tö

104

töôûng chuû ñaïo. Xuaát theá vaø nhaäp theá khoâng phaân bieät, khoâng phaûi laø hai. Phaät

phaùp cuõng daïy raèng traàn tuïc vaø nieát baøn hoaøn toaøn khoâng phaân bieät. Vì theá ñoái

vôùi oâng, xuaát theá vaø nhaäp theá chæ laø caùi voû ngoân töø, oâng dung hoøa moät caùch töï

nhieân quan tröôøng vaø aån daät, khoâng coù söï baên khoaên phaân bieät. Thô cuûa oâng

cuõng hoàn nhieân nhö theá, gaàn nhö khoâng heà xuaát hieän nieàm baên khoaên naøy.

Caùch soáng vöøa nhaäp theá vöøa xuaát theá naøy cuûa Vöông Duy coù nhieàu ñieåm

töông ñoàng vôùi quan nieäm soáng cuûa Huyeàn Quang. Huyeàn Quang töø khi coøn laøm

quan ñaõ soáng khaù bình laëng, oâng khoâng laáy vôï, cuoäc soáng trong quan tröôøng

cuõng khoâng thaáy löu laïi nhieàu ghi cheùp trong saùch söû. Ñeán khi xuaát gia ñaàu Phaät,

oâng trôû thaønh ngöôøi phuï taù cho Ñieàu Ngöï, Phaùp Loa, roài keá tuïc laøm Toå sö thöù ba

Thieàn phaùi Truùc Laâm, tham gia nhieàu hoaït ñoäng hoaèng döông Phaät phaùp, truyeàn

baù giaùo lyù nhaø Thieàn, bieân soaïn kinh vaên, xaây chuøa döïng töôïng, chuû trì nhieàu laàn

Phaùp hoäi trong ba möôi naêm haønh Thieàn (1305 – 1334). Coù theå noùi, nhöõng hoaït

ñoäng tham gia hoaèng döông Phaät phaùp ñoù theo ñuùng tinh thaàn nhaäp theá “hoøa

quang ñoàng traàn” cuûa Phaät giaùo Vieät Nam luùc baáy giôø. Song, cuõng trong suoát ba

möôi naêm ñoù, Huyeàn Quang vôùi danh nghóa truï trì chuøa Vaân Yeân nuùi Yeân Töû,

thöôøng xuyeân daønh nhieàu thôøi gian ñeå an tónh treân vuøng nuùi non tuyeät ñeïp naøy.

Cöù moãi khi hoaøn taát coâng vieäc caàn laøm ôû kinh ñoâ hoaëc vuøng laân caän laø oâng laïi

trôû veà vôùi Yeân Töû. Maëc duø trong thô oâng khoâng ít laàn nhaéc ñeán vieäc veà trong nuùi,

vaø cuoái ñôøi oâng cuõng thöôøng giao phoù coâng vieäc giaùo hoäi cho Quoác sö An Taâm,

nhöng coù leõ ñoù laø do oâng tuoåi taùc ñaõ cao (gaàn 80 tuoåi). Coøn nhöõng haønh traïng

trong cuoäc ñôøi oâng ñöôïc ghi cheùp ñeán ngaøy nay theå hieän roõ caùch soáng dung hoøa

giöõa nhaäp theá vaø xuaát theá cuûa oâng.

105

Nhö vaäy, coù theå thaáy, tö töôûng soáng cuûa Vöông Duy vaø Huyeàn Quang ñaõ

gaëp gôõ nhau ôû söï dung hoøa giöõa xuaát theá vaø nhaäp theá. Tuy kinh Duy Ma Caät

khoâng ñöôïc nhaéc ñeán nhieàu veà aûnh höôûng ñoái vôùi Thieàn Vieät Nam, nhöng vôùi

moät ngöôøi thoâng tueä kinh vaên nhö Huyeàn Quang thì coù leõ oâng ñaõ coù tieáp xuùc vaø

chòu aûnh höôûng ít nhieàu. Caû hai oâng ñeàu khoâng maûy may coù söï baên khoaên phaân

chia xuaát theá vaø nhaäp theá, vì hoï hieåu roõ baûn chaát töông tuøy cuûa vaïn vaät. Neáu

Vöông Duy hieåu raèng “xuaát theá nhaäp theá baát nhò phaùp moân”, thì Huyeàn Quang

cuõng traûi nghieäm saâu saéc “Cung ma coõi Phaät cuøng nôi ñaáy maø” (Dieân Höïu töï).

Hai taâm hoàn caùch xa nhau naêm theá kyû ñaõ gaëp gôõ nhau trong caùch soáng dung hoøa

khoâng phaân bieät giöõa xuaát theá vaø nhaäp theá, noãi day döùt cuûa bao theá heä trí thöùc

phöông Ñoâng.

3.2. So saùnh tö töôûng Thieàn hoïc trong thô ca Vöông Duy vaø Huyeàn Quang

Nhö ñaõ noùi ôû treân, thôøi Ñöôøng laø thôøi kyø phaùt trieån röïc rôõ cuûa vaên hoùa, tö

töôûng, ngheä thuaät Trung Hoa, maø Thieàn laø trong nhöõng moät giaù trò vaên hoùa tieâu

bieåu. Tö töôûng Phaät giaùo ñaõ coù aûnh höôûng lôùn ñeán söï phaùt trieån cuûa thô ca Trung

Quoác. Thô Thieàn chính laø keát tinh cuûa söï keát hôïp truyeàn thoáng Trung Hoa vaø

vaên hoùa AÁn Ñoä trong thô ca. Thô Thieàn cuûa Vöông Duy chuû yeáu chòu aûnh höôûng

cuûa heä lí luaän Baùt Nhaõ khoâng toâng vaø Thieàn toâng. OÂng tham Thieàn ñaït ngoä, ñöa

nhöõng hieåu bieát veà Phaät giaùo dung hôïp vôùi nhaân sinh quan cuûa baûn thaân, ñoàng

thôøi caûm tình hoùa toân giaùo thaønh thô ca, saùng taïo neân moät caûnh giôùi khoâng, tòch,

nhaøn trong thô, theå hieän moät caùch ñaäm neùt trong loaït thô sôn thuûy Voõng Xuyeân

taäp. Vaø vôùi Thieàn sö Huyeàn Quang, ñoäc giaû moät laàn nöõa ñöôïc hoøa nhaäp vaøo

caûnh giôùi khoâng, tòch, nhaøn ñoù vôùi nhöõng saéc ñoä eâm ñeàm trong thô ca oâng.

106

3.2.1. Caûm nghieäm saâu saéc veà “vaïn phaùp giai khoâng”

Vöông Duy thoâng hieåu lyù luaän veà “tính khoâng” cuûa Thieàn. “Vaïn phaùp giai

khoâng” laø quan nieäm cho raèng vaïn vaät treân theá giôùi ñeàu do nhaân duyeân keát hôïp

maø thaønh, neáu duyeân tan thì söï vaät cuõng khoâng coøn toàn taïi, vì khoâng toàn taïi

thöôøng haèng neân goïi laø “tính khoâng”. Kinh Kim Cöông vieát: “Phaøm sôû höõu

töôùng, giai thò hö voïng, nhöôïc kieán chö töôùng phi töôùng, töùc kieán Nhö Lai”[61]

(phaøm taát caû caùc töôùng, ñeàu laø hö voïng, neáu nhìn caùc töôùng ñeàu khoâng coù töôùng,

töùc laø ñaõ gaëp Nhö Lai). Khoâng laø phaïm truø trung taâm cuûa trieát lyù Phaät giaùo, cho

raèng baûn chaát taát caû caùc söï vaät höõu hình, voâ hình ñeàu laø khoâng, “vaïn phaùp nhö

huyeãn, voâ höõu ñònh töôùng”. Thô sôn thuûy ñieàn vieân cuûa Vöông Duy ñaïi boä phaän

ñeàu thích theå hieän caûnh giôùi “khoâng”, “tòch”, keát hôïp quan nieäm “tính khoâng”

cuûa Thieàn vôùi nhöõng theå nghieäm toân giaùo cuûa baûn thaân, bieåu hieän ra treân töù thô.

Khoâng gian trong thô Vöông Duy môû ra moät theá giôùi khoâng bao la. Ñoù laø

khoâng laâm (röøng khoâng)

Daï toïa khoâng laâm tòch

Tuøng phong tröïc töï thu

(Quaù Caûm Hoùa töï)

(Ñeâm ngoài toïa thieàn trong röøng khoâng tòch

Tieáng gioù qua caây tuøng nhö tieáng muøa thu)

Tích vuõ khoâng laâm yeân hoûa trì

Chöng leâ xuy thöû thöôùng ñoâng tri

(Tích Voõng Xuyeân trang taùc)

107

(Röøng khoâng sau möa khoùi mòt muøng

Chöng leâ ñaõ chín mang ra ñoàng phía ñoâng)

Thöïc tuøy minh khaùnh saøo oâ haï

Ñaéc ñaïp khoâng laâm laïc dieäp thanh

(Quaù Thöøa Nhö Thieàn sö Tuùc cö só Tung khaâu Lan Nhaõ)

(AÊn, theo tieáng khaùnh, chim saø toå

Ñi, giaãm röøng khoâng, laù ruïng caønh)

Khoâng chæ röøng, nuùi trong thô Vöông Duy cuõng mang ñaäm moät saéc khoâng,

khoâng sôn:

Khoâng sôn taân vuõ haäu

Thieân khí vaõn lai thu

(Sôn cö thu minh)

(Nuùi khoâng sau côn möa

khí chieàu ñöôïm hôi thu)

Nhaân nhaøn hoa queá laïc

Daï tónh xuaân sôn khoâng

(Ñieåu minh giaûn)

(Ngöôøi nhaøn hoa queá ruïng

Ñeâm tónh non xuaân khoâng)

Khoâng sôn baát kieán nhaân

Ñaõn vaên nhaân ngöõ höôûng

108

(Loäc traïi)

(Nuùi khoâng, khoâng thaáy ngöôøi

Chæ vaúng nghe gioïng noùi)

Baàu trôøi xanh bieác ñeán voâ taän trong thô oâng caøng mang ñaäm caûm giaùc

khoâng, khoâng thuùy, moät maøu xanh bieác lan toûa ñeán voâ cuøng vuõ truï, thaám xanh caû

aùo ngöôøi ñi döôùi taùn caây:

Sôn loä nguyeân voâ vuõ

Khoâng thuùy thaáp nhaân y

(Sôn trung)

(Ñöôøng non voán chaúng möa quanh

maøu hö khoâng aáy thaám xanh aùo ngöôøi)

(Nhaät Chieâu dòch)

Ñeán caû khoâng gian meânh moâng cuûa ñaàm nöôùc laïnh cuõng mang mang caûm

höùng khoâng, khoâng ñaøm, giuùp cho ngöôøi ngoài Thieàn beân hoà cheá ngöï ñöôïc con

ñoäc long:

Baïc moä khoâng ñaøm khuùc

An thieàn cheá ñoäc long

(Quaù Höông Tích töï)

(Trong boùng chieàu, beân bôø ñaàm khoâng

Ngoài thieàn maø cheá ngöï ñöôïc con ñoäc long ï)

Khoâng trôû thaønh moät thi töù mang nhieàu yù nghóa trong thô Vöông Duy.

Trong con maét cuûa nhaø thô, theá giôùi vaïn töôïng ñeàu quy veà moät caûnh giôùi –

“khoâng”, khoâng chæ coù khoâng gian roäng lôùn cuûa nuùi laø khoâng, khoâng gian meânh

mang cuûa trôøi xanh laø khoâng, röøng caây xanh töôi raäm rì laø khoâng, maø caû hoà nöôùc

109

xanh laëng soùng cuõng laø khoâng. Thi nhaân ñaõ ñem theå ngoä veà Thieàn phaùp keát hôïp

moät caùch tuyeät vôøi vôùi caùi ñeïp cuûa thieân nhieân trong thô ca, laøm cho yù thô mang

ñaày caûm höùng khoâng tòch cuûa Thieàn. Thoâng qua mieâu taû caûnh saéc töï nhieân baèng

khoâng sôn, khoâng ñaøm, khoâng laâm, khoâng thuùy, phaûn aûnh taâm caûnh cuûa nhaø thô

trong caûnh hö khoâng tòch tónh. Khoâng laâm theå hieän caûnh saéc coû caây trong nuùi töôi

toát thoaùng ñaõng yeân tónh, ngoaøi ra coøn theå hieän caûnh giôùi khoâng tòch, meânh mang

hö voâ cuûa Thieàn, “taâm an laïc thanh tónh giaûi thoaùt goïi laø khoâng”. Khoâng sôn,

khoâng laâm thanh trong khoâng vöôùng chuùt buïi traàn naøy töôïng tröng cho coõi Tònh

Ñoä cuûa nöôùc Phaät, maø thöïc ra baét nguoàn töø coõi taâm an tónh, khoâng vöôùng chuùt

buïi traàn cuûa thi nhaân, nhö lôøi kinh Duy Ma Caät, phaåm Phaät quoác: “Nhöôïc boà taùt

duïc ñaéc Tònh Ñoä, ñöông tònh kì taâm. Tuøy kì taâm tònh, taéc Phaät ñoä tònh”. Caûnh

giôùi khoâng trong thô Vöông Duy hoøa hôïp moät caùch tuyeät vôøi giöõa Thieàn yù vaø thi

caûnh, yù Thieàn khoâng caàn nhieàu lôøi maø vaãn toaùt leân caûnh giôùi khoâng töùc thò saéc,

saéc töùc thò khoâng.

Caûnh giôùi khoâng trong thô Vöông Duy, nhaát laø khoâng sôn laøm ta lieân

töôûng tôùi nuùi non trong thô Huyeàn Quang, cuõng töøng ñöôïc nhaø thô goïi laø khoâng

sôn: “Ñaïm Thuûy ñình bieân daõ thaûo ña, khoâng sôn vuõ teã tòch döông taø” (Ñeà Ñaïm

Thuûy töï). Khoâng sôn trong thô Huyeàn Quang cuõng töông ñoàng vôùi khoâng sôn

trong thô Vöông Duy, khoâng chæ laø mieâu taû caûnh saéc thanh tònh cuûa nuùi röøng maø

coøn laø bieåu tröng cho coõi Phaät. Nuùi khoâng bôûi taâm cuûa Thieàn sö ñaõ hoaøn toaøn

laëng taét, khoâng vöông chuùt buïi traàn: “Tuøng tö nieäm löï ñoâ voâ tuïc” (Ñeà Ñoäng Hieân

ñaøn vieät giaû sôn). Nhö Vöông Duy ñaõ lónh hoäi ñöôïc “tòch vi laïc” (tòch tónh laø vui),

thaân theá naøy ñeàu do khoâng hö maø taïo thaønh, vaäy haø côù gì khoâng vui nieàm vui an

nhaøn:

110

Dó ngoä tòch vi laïc, thöû sinh nhaøn höõu dö.

Tö qui haø taát thaâm, thaân theá do khoâng hö.

( Phaïn Phuùc Phuû sôn taêng)

(Ñaõ ngoä “tòch laø laïc”, ñôøi naøy nhaøn coù thöøa.

Ra veà ñöøng soát ruoät, thaân theá voán khoâng hö)

Töïu trung, coù theå noùi trong thô Thieàn cuûa Vöông Duy vaø Huyeàn Quang,

caûnh giôùi khoâng thanh tònh ñaäm chaát Thieàn luoân ñöôïc hieän leân trong hình aûnh

thieân nhieân vaïn töôïng. Do caùi taâm cuûa ngöôøi ñaõ tòch tónh, neân döôùi nhaõn quan

cuûa nhaø thô – thieàn sö, caûnh saéc xung quanh mang tính chaát thanh tònh an laønh

nhö coõi Tònh Ñoä, coõi Phaät, laø nôi an laïc cho taâm ngöôøi ngay giöõa coõi traàn naøy.

3.2.2. Caûm ngoä veà “baûn lai dieän muïc”

Thieàn toâng cho raèng, vaïn vaät vaïn töôïng ñeàu coù Phaät tính, noùi ñôn giaûn hôn

ñoù laø ñeàu coù caùi baûn tính höôùng thieän, höôùng tôùi caùi ñeïp, höôùng tôùi nhöõng giaù trò

nhaân vaên toát ñeïp trong cuoäc soáng. Trong theá giôùi voâ thöôøng, Phaät tính luoân toàn

taïi baát dieät. Baát cöù ngöôøi naøo cuõng mang saün trong mình caùi taâm baûn nguyeân

trong saùng khoâng theå bò oâ nhieãm, vaån ñuïc, ñoù chính laø “baûn lai dieän muïc cuûa

chuùng ta”. Ñaïi Baùt Nieát Baøn kinh cho raèng nhaát thieát chuùng sinh ñeàu coù Phaät

tính, moïi ngöôøi ñeàu coù theå thaønh Phaät, ngöôøi voán hoäi ñuû moïi ñieàu kieän gioáng nhö

Phaät, do ñoù maø goïi laø “baûn lai dieän muïc”. Luïc Toå Ñaøn Kinh cho raèng: “Thöôøng

öùng chö caên duïng, nhi baát khôûi duïng töôûng. Phaân bieät nhaát thieát phaùp, baát khôûi

phaân bieät töôûng.”[61, “Luïc toå ñaøn kinh”] Chæ coù vöôït qua ñöôïc caùi nhaän thöùc,

caûm nghó thoâng qua saùu caên (maét, tai, muõi, löôõi, thaân, yù) cuûa chuùng ta, giaûi tröø

quan nieäm veà söï ñoái laäp giöõa caùc söï vaät, chuùng ta môùi coù theå khoâng coøn caùi nhìn

111

ñoái laäp chuû quan vaø khaùch quan, ta vaø ngöôøi, vaät vaø ngaõ, môùi coù theå nhìn nuùi

ñuùng laø nuùi, nhìn nöôùc chæ laø nöôùc. Taâm linh chuùng ta khi ñoù chính ôû traïng thaùi

sô nguyeân tòch tónh ñeå nhìn nhaän theá giôùi vaïn vaät xung quanh, ñoù chính laø caùi

taâm voâ taâm, cuõng chính laø Phaät taâm, cuõng laø baûn lai dieän muïc cuûa chuùng ta. Ñoái

vôùi Thieàn toâng, baûn chaát cuûa baûn lai dieän muïc laø sieâu vöôït thôøi gian, khoâng gian,

khoâng vöông buïi traàn, noù toûa saùng thanh tònh, giaùc ngoä vieân maõn, tòch tónh vónh

haèng.

“Baûn lai dieän muïc” (hay coøn goïi laø Nieát Baøn dieäu taâm, baûn taâm, baûn tính)

veà baûn chaát noäi haøm laø Phaät tính, Thieàn toâng goïi laø chaân nhö Phaät tính. Ngaõ taâm

töùc Phaät, chaân nhö chính ôû taâm ta, ñoù laø caùi maø Luïc toå Ñaøn kinh goïi laø “töùc taâm

töùc Phaät”. Ñoái vôùi “chaân nhö”, “baûn tính”, kieán giaûi cuûa Vöông Duy raát ñoäc ñaùo:

Phuø danh kyù anh boäi

Khoâng tính voâ ki öôûng

(Yeát Tuyeàn thöôïng nhaân)

(Phuø danh nhö caùi daûi muõ

Khoâng tính khoâng phaûi sôïi daây buoäc ngöïa)

Saéc thanh phi thöû voïng

Phuø huyeãn töùc ngoä chaân

(Döõ Hoà cö só giai beänh kí thöû thi Khieâm thò hoïc nhaân, kì tam)

(Saéc thanh khoâng phaûi laø hö voïng

Troâi noåi huyeãn aûo töùc laø caùi chaân thaät)

Taâm tính cuûa nhaø thô, cuõng laø chaân tính cuûa theá giôùi vaïn vaät töï nhieân, nhaø

thô caûm ñöôïc caùi chaân cuûa vaïn vaät, cuõng chính laø ngoä ñöôïc Phaät tính cuûa vaïn

töôïng. Ñaây chính laø caùch nhìn taâm, Phaät vaø chuùng sinh khoâng sai bieät cuûa Thieàn

112

toâng. Trong nhieàu baøi thô cuûa mình, Vöông Duy thoâng qua mieâu taû caûnh saéc sôn

thuûy ñeå phaûn aùnh “baûn lai dieän muïc”, “chaân nhö baûn tính” cuûa ñaïi töï nhieân:

Moäc maït phuø dung hoa

Sôn trung phaùt hoàng ngaïc

Giaûn hoä tòch voâ nhaân

Phaân phaân khai thaû laïc

(Taân di oå)

(Hoa phuø dung nôi ngoïn caây

Giöõa nuùi naåy nhöõng ñaøi ñoû.

Cöûa beân khe nuùi vaéng teo khoâng boùng ngöôøi

Bôøi bôøi hoa caùi ruïng caùi nôû)

Baøi Taân di oå laø baøi thöù möôøi taùm trong loaït thô Voõng Xuyeân taäp. Baøi thô

theå hieän theá giôùi chaân nhö “vaät ngaõ hôïp nhaát”: boâng hoa phuø dung nôû treân ñænh

ngoïn caây giöõa khe nuùi, hoa an nhieân nôû, roài an nhieân maø ruïng, tuyeät khoâng coù

ngöôøi thöôûng thöùc veû ñeïp hoaëc tieác thöông hoa taøn taï. Hoa nôû ra laø keát tinh cuûa

töï nhieân, roài laïi trôû veà vôùi töï nhieân, khoâng coù baát cöù buoàn vui söôùng khoå naøo,

khoâng nghe thaáy taâm linh rung ñoäng, cuõng khoâng coù baát cöù hoaøn caûnh thôøi ñaïi

naøo, ñeán caû thôøi gian vaø khoâng gian döôøng nhö cuõng khoâng coøn toàn taïi. Trong

caûnh saéc ve keâu chim hoùt, hoa nôû hoa taøn ñoù, taát caû vaïn vaät hieän töôïng ñeàu töï

nhieân, thanh tònh voâ vi nhö theá, töïa hoà khoâng coù chuùt quan heä naøo vôùi theá giôùi

con ngöôøi. Vaø cuõng chính trong thôøi khaéc queân mình, vong ngaõ ñoù, ta khoâng coøn

caûm nhaän ñöôïc söï toàn taïi phaân bieät cuûa vaät vaø ngaõ. Taâm caûnh cuûa nhaø thô khoâng

coù söï ñoát laäp vaät vaø ngaõ, thi nhaân döôøng nhö ñaõ hoaøn toaøn queân maát söï toàn taïi

cuûa baûn thaân mình, maø ñaõ hoøa hôïp laøm moät vôùi hoa phuø dung töï nôû töï taøn aáy roài.

113

Coù theå thaáy, taâm cuûa nhaø thô vaø Phaät tính cuûa ñaïi töï nhieân hoaøn toaøn ñaõ khoâng

coøn khoaûng caùch nöõa. Caûnh giôùi naøy laøm ta lieân töôûng ñeán baøi thô veà Cuùc hoa

cuûa Huyeàn Quang, nhaø thô vaø hoa cuõng hoøa laøm moät trong khoaûnh khaéc queân ñi

söï toàn taïi cuûa baûn thaân: “Hoa taïi trung ñình nhaân taïi laâu. Phaàn höông ñoäc toïa töï

vong öu. Chuû nhaân döõ vaät hoàn voâ caïnh. Hoa höôùng quaàn phöông xuaát nhaát ñaàu.”

(Cuùc hoa 5). Trong khoaûnh khaéc ñoùa hoa cuùc nôû tung, khoâng coøn toàn taïi phaân

bieät ngöôøi vaø hoa nöõa. Vöông Duy vaø Huyeàn Quang ñaõ cuøng gaëp gôõ nhau trong

nhöõng khoaûnh khaéc vaät ngaõ hôïp nhaát kì dieäu, trong khoaûnh khaéc queân mình ñoù,

hai nhaø thô caûm ngoä moät caùch saâu saéc caùi maø Thieàn goïi laø Phaät tính. Baøi thô Thö

söï cuûa Vöông Duy coù theå ñaët caïnh Thaïch thaát cuûa Huyeàn Quang nhö moät söï gaëp

gôõ kì laï:

114

Thaïch thaát Thö söï

Khinh aâm caùc tieåu vuõ Baùn gian thaïch thaát hoøa vaân truï

Thaâm vieän truù dung khai Nhaát lónh xoái y kinh tueá haøn

Toïa khan thöông ñaøi saéc Taêng taïi Thieàn saøng, kinh taïi aùn

Duïc thöôùng nhaân y lai… Loâ taøn coát ñoät, nhaät tam can

(Gaùc môø, möa nhoû haït (Nöûa gian nhaø ñaù, baïn cuøng maây

Vieän thaúm, ngaøy caøi then Taám aùo loâng thoâ, laïnh thaùng ngaøy

Ngoài ngaém maøu reâu bieác Sö kheånh giöôøng Thieàn, kinh

Nhö toan baùm aùo, leân…) tröôùc aùn

(Giaûn Chi dòch) Loø taøn, than luïi, saùng naøo hay)

( Hueä Chi dòch)

Caû hai nhaø thô ñeàu ôû trong Thieàn vieän giöõa nuùi cuûa mình, laëng leõ an nhaøn

nhìn caûnh vaät beân ngoaøi. Vöông Duy thì laëng ngaém ñaùm reâu xanh bieác, roài töï

nhieân queân mình ñi luùc naøo khoâng hay, caûm thaáy reâu bieác kia hình nhö cuõng

muoán baùm leân aùo nhaø thô maø leo leân. Huyeàn Quang cuõng an nhaøn thöôûng thöùc

cuoäc soáng trong nuùi cuûa mình, baïn beø cuøng maây sôùm raùng chieàu, töï nhieân khoâng

thaáy söï hieän dieän cuûa mình beân ngoaøi caûnh saéc töï nhieân nöõa. Boùng daùng con

ngöôøi khoâng coøn neân loø taøn, cuûi luïi luùc naøo chaúng ai hay, maø döôøng nhö noù hieän

dieän ñaâu ñoù hoøa trong aùnh döông quang buoåi sôùm raïng rôõ treân cao kia. Söï hoøa

hôïp giöõa con ngöôøi vaø thieân nhieân maø hai nhaø thô theå hoäi trong hai baøi thô treân

ñaõ ñaït ñeán caûnh giôùi nhìn thaáu baûn lai dieän muïc cuûa thieân nhieân vaïn vaät, trong

ñoù coù con ngöôøi.

115

Nhaø thô theo ñuoåi caûnh giôùi vaät ngaõ nhaát nhö, sieâu vöôït khoâng gian thôøi

gian, vöôït qua soáng cheát, trong söï sieâu thoaùt ñoù cuûa töï ngaõ truy caàu söï keát hôïp

giöõa con ngöôøi vaø ñaïi töï nhieân. Trong luùc theå nhaäp laøm moät vôùi ñaïi töï nhieân, con

ngöôøi ñoàng thôøi trôû veà vôùi baûn tính chaân thaät cuûa mình, giaùc ngoä “baûn lai dieän

muïc” thanh tònh khoâng buïi môø, cuõng chính laø chaân nhö Phaät tính.

Tieåu keát

Trong thô ca Huyeàn Quang, ta thaáy hieän leân nhöõng nhöõng böùc tranh phoùng

khoaùng tuyeät ñeïp nhö thöôøng thaáy trong thô thi só – hoïa só Vöông Duy, chan chöùa

nieàm coâ lieâu, caûm thöùc veà cuoäc ñôøi vaø theá giôùi. Moãi ngöôøi moät veû, nhöng taâm

hoàn Thieàn cuûa hoï gaëp gôõ nhau ôû nhöõng caûm höùng nhaân sinh tröôùc cuoäc ñôøi vaø

thieân nhieân.

Coù leõ nhöõng taâm hoàn vó ñaïi luoân gaëp nhau. Cho neân thaät thuù vò khi baét

gaëp nhöõng töông ñoàng trong tö töôûng Huyeàn Quang vôùi moät taâm hoàn ñöôïc nuoâi

döôõng trong moät truyeàn thoáng vaên hoùa hoaøn toaøn khaùc tröôùc oâng naêm theá kæ,

Vöông Duy Söï thoâng hieåu veû ñeïp cuûa ñôøi soáng, loøng yeâu meán thieân nhieân roäng

môû bao la, caûm nghieäm veà söï ngaây ngaát xuaát thaàn trong coâ ñôn, quan nieäm

Thieàn laø cuoäc soáng haøng ngaøy,… cuûa Vöông Duy döôøng nhö coù nhöõng neùt töông

ñoàng vôùi nhöõng gì Huyeàn Quang ñaõ soáng, vieát vaø laøm. Thieàn khoâng phaûi laø moät

hieän töôïng maø laø taát caû moïi hieän töôïng cuûa theá gian. Vì theá Thieàn cuõng laø töï do

saùng taïo, luoân luoân môùi meû, khoâng coù khuoân maãu.

116

KEÁT LUAÄN

Baûn lónh cuûa Huyeàn Quang toân giaû theå hieän qua thô ca oâng laø moät nhaân

caùch ña chieàu, ña dieän, phong phuù nhieàu chieàu kích khaùc nhau. Phong thaùi an

nhieân töï taïi cuûa moät thieàn sö, caùi nhìn trieát lyù thaâm thuùy veà theá giôùi vaø caûm höùng

ñaém say tröôùc caùi ñeïp cuûa moät ngheä syõ cuøng toaøn hieän vaø giao hoøa trong moät

taâm hoàn Huyeàn Quang. Cuoäc soáng voán dó khoâng coù gì laø hoaøn toaøn raïch roøi taùch

bieät. Hôn nöõa, con ngöôøi sinh ra baûn chaát laø moät khaû theå, coù theå bieåu hieän ra baát

cöù phöông dieän naøo trong theá giôùi dieän maïo con ngöôøi voán voâ cuøng phong phuù.

Laø moät Thieàn sö ñaéc ñaïo, Huyeàn Quang soáng moät cuoäc ñôøi soâi ñoäng trong

nieàm an laïc giaûi thoaùt. Caùi taâm cuûa nhaø thô ñaõ trôû veà vôùi caùi taâm baûn nhieân

thanh tònh maø Phaät goïi laø Phaät tính. Chính söùc maïnh cuûa caùi taâm trong saùng töï do

aáy ñaõ mang ñeán nieàm an nhieân töï taïi, soáng giao hoøa vôùi cuoäc ñôøi xung quanh.

Baát keå giöõa choán phoàn hoa hay nôi khe nuùi thanh tónh, oâng ñeàu baûo toaøn nieàm an

laïc aáy, nieàm an laïc cuûa con ngöôøi roäng môû taâm hoàn ñoùn nhaän vaø yeâu quyù moïi veû

ñeïp cuõng nhö moïi ñoåi thay cuûa cuoäc soáng.

Laø moät trieát gia giaøu suy nghieäm, Huyeàn Quang nhìn nhaän theá giôùi khoâng

chæ trong theá ñoäc laäp cuûa noù maø trong theá töông quan vôùi vaïn vaät chung quanh.

Töông quan laãn nhau khoâng coù nghóa laø maát töï do. Maø ngöôïc laïi, trong töông tuøy

höôùng ñeán töï do. Khi ñaõ lónh ngoä ñöôïc söï töông quan giöõa soáng vaø cheát, giöõa

höng thònh vaø suy taøn thì khoâng coøn noãi lo sôï taøn phai nöõa, maø caøng soáng an

nhieân thanh thaûn giöõa theá giôùi ñaày bieán ñoäng, caøng theâm yeâu quyù vaø traân troïng

moãi moät khoaûnh khaéc ñeïp quyù giaù cuûa cuoäc soáng. Hieåu ñöôïc giôùi haïn cuûa cuoäc

117

soáng vaø caùi ñeïp ñeå vöôït thoaùt ra khoûi giôùi haïn ñoù, saùng taïo ñôøi soáng vaø ngheä

thuaät töï do voâ bieân

Laø moät ngheä syõ, Huyeàn Quang hay noùi veà caùi ñeïp. Caùi ñeïp laø töø khoùa

(key word) trong trieát lyù cuûa oâng. Baát keå oâng laøm gì hay ôû ñaâu cuõng theå nhaäp

vaøo noù, töø caây mai laãm lieät trong nuùi tuyeát ñeán boâng cuùc nhoû beù beân bôø giaäu.

Huyeàn Quang luoân theå hieän söï thoâng hieåu thaâm thieát veû ñeïp. Söï tham thaáu thaåm

myõ ñoù laø ñieàu kieän tieân quyeát cuûa tham thieàn. OÂng ngoài Thieàn moät mình nôi

thanh tònh trong nuùi vaø phaùt hieän caùi ñeïp trong coâ lieâu. OÂng maûi meâ ñi theo caùi

ñeïp cuûa moãi khaéc giaây hieän höõu trong böôùc chaân giang hoà phieâu boàng khaép

muoân neûo soâng hoà nuùi non. Ñoù laø con ñöôøng cuûa nhöõng thieàn sö loãi laïc ñoàng thôøi

laø nhöõng ngheä syõ taøi hoa traùc tuyeät nhö Basho, Issa, Vöông Duy: “Theá gian naøy.

Böôùc ñi treân maùi ñòa nguïc. Ta nhìn hoa bay.” (Issa – Nhaät Chieâu dòch). Vaãn laø

coõi ñôøi traàn tuïc voâ vaøn ñau khoå naøy, nhöng nhöõng con ngöôøi baûn lónh phi thöôøng

aáy ñaõ vöôït qua ñòa nguïc ñeå naâng niu, haân thöôûng veû ñeïp toaøn hieäân trong caùnh

hoa bay vaø saùng taïo neân voâ soá nhöõng veû ñeïp khaùc trong vaên chöông ngheä thuaät.

Thieàn khoâng phaûi laø moät hieän töôïng maø laø taát caû caùc hieän töôïng. Huyeàn

Quang vôùi caùi taâm thanh tònh cuûa mình ñaõ ñi qua taát caû nhöõng trung taâm, nhöõng

tín ñieàu trong nhaän thöùc cuûa con ngöôøi moät caùch töï do. Söï di chuyeån cuûa oâng qua

caùc hieän töôïng thieân nhieân laø hoaøn toaøn töï do. Ngay caû vôùi khoùi maây Yeân Töû,

ñænh nuùi thieâng, choán toå cuûa Thieàn toâng Vieät Nam cuõng khoâng phaûi laø trung taâm

vôùi yù nghóa laø ñænh cao tö töôûng tuyeät ñoái vaø duy nhaát. Huyeàn Quang ñaõ giaûi taát

caû caùc trung taâm, caùc tín ñieàu lôùn nhoû trong nhaän thöùc cuûa ngöôøi ñôøi. Vôùi oâng,

ngay caû Thieàn cuõng khoâng coù trung taâm, khoâng coù truï sôû Thieàn. OÂng khoâng

muoán quy cho Thieàn moät trung taâm naøo caû, moät toâng phaùi chuû ñaïo naøo caû maø ñeå

118

cho Thieàn töï do phaùt taùn theo quy luaät rieâng cuûa noù. Ñænh cao cuûa söï giaùc ngoä laø

tinh thaàn töï do giaûi tröø heát taát caû caùc tín nieäm trung taâm. Trong thô ca, trong tö

töôûng cuûa Huyeàn Quang khoâng coù moät trung taâm Thieàn naøo, cho duø ñoù laø coõi

thieâng Yeân Töû. Ngay caû nhöõng trieát lyù cuûa Huyeàn Quang cuõng chæ laø moät chieàu

kích trong nhaân caùch cuûa oâng, chöù oâng khoâng heà coù yù ñoà ñöa ra moät trung taâm tö

töôûng naøo caû. Giaûi tröø heát taát caû caùc trung taâm, tín ñieàu khoâng phaûi laø ñeå con

ngöôøi bô vô, maø laø ñöa con ngöôøi veà vôùi baûn tính ban ñaàu thanh tònh (Phaät tính)

cuûa mình, roài cöù theá thuaän theo con ñöôøng cuûa Thieàn vaø caùi ñeïp maø tieán böôùc.

Ñoù laø con ñöôøng maø Huyeàn Quang toân giaû ñaõ ñi vaø saùng taïo neân cuoäc ñôøi löøng

laãy cuûa mình, con ñöôøng cuûa Thieàn vaø caùi ñeïp.

119

Phuï luïc

THIEÀN 16

1.

Thieàn, laø gì? Caùi gì cuõng laø Thieàn, caùi gì cuõng khoâng phaûi laø Thieàn.

Thieàn, baát khaû thuyeát; nhöng, cuõng khoâng phaûi khoâng theåà noùi.

Thieàn, sieâu vieät taát caû ngoân ngöõ vaên töï, nhöng cuõng ôû trong ngoân ngöõ vaên

töï.

Muoán hieåu roõ Thieàn? Muoán, nhöng khoâng theå hieåu roõ.

Thieàn, sieâu vieät taùc duïng cuûa tình caûm, yù thöùc, tö duy; nhöng, cuõng khoâng

theå hoaøn toaøn ñoaïn tuyeät vôùi tình caûm, yù thöùc, tö duy.

Thieàn khoâng döøng laïi trong vaïn vaät; nhöng, cuõng ôû trong taát caû söï vaät.

Höõu vi phaùp khoâng phaûi Thieàn; voâ vi phaùp cuõng khoâng phaûi Thieàn.

Thieàn sieâu vieät höõu vi vaø voâ vi; nhöng ñoàng thôøi cuõng laø höõu vi, vaø cuõng laø

voâ vi; cuõng khoâng phaûi laø höõu vi, cuõng khoâng phaûi laø voâ vi.

2.

Thieàn, laø quaùn chieáu trí tueä tuyeät ñoái cao nhaát, nhöng cuõng khoâng caûm

thaáy nhö theá.

Thieàn, coù pheùp taéc khoâng? Sieâu vieät taát caû caùc pheùp taéc, nhöng cuõng ôû

trong moïi pheùp taéc.

Taát caû caùc pheùp taéc coù theå noùi ra ñeàu khoâng phaûi laø Thieàn, nhöng Thieàn laø

16 Baûn dòch töø Lôøi töïa saùch Thiền học Trung Quốc. Du Mai Ẩn 1984 . Đài Bắc : Kim Lâm xuaát baûn, tr. 1~

tr. 19. Töïa ñeà do ngöôøi dòch ñaët.

moïi pheùp taéc, pheùp taéc cuûa pheùp taéc.

120

Phaùp cuûa Thieàn laø tuyeät ñoái, tuyeät ñoái cuûa phaùp tuyeät ñoái laø phaùp cuûa

Thieàn; nhöng cuõng laø phaùp cuûa voâ phaùp, töùc laø phaùp cuûa voâ phaùp cuõng khoâng toàn

taïi.

Nhaát thieát phaùp ñeàu do söï tuyeät ñoái cuûa phaùp maø coù. Söï tuyeät ñoái cuûa

phaùp khoâng phaûi laø coù, cuõng khoâng phaûi laø khoâng toàn taïi.

3.

Thieàn, laø tröïc chöùng söï tuyeät ñoái Nieát baøn dieäu taâm. Tröïc chöùng, ngay luùc

ñoù chöùng nhaäp nieát baøn dieäu taâm; khoâng phaûi laø höõu chöùng, cuõng khoâng phaûi laø

voâ chöùng.

Nieát baøn dieäu taâm, khoâng phaûi coù, maø cuõng khoâng phaûi khoâng coù. Noù sieâu

tuyeät höõu voâ, nhöng cuõng khoâng naèm ngoaøi höõu voâ.

Nieát baøn dieäu taâm, laø chính giaùc cuûa Nhö Lai, cuõng laø chöùng giaùc cuûa chö

Phaät chö Toå.

Nieát baøn dieäu taâm, cuõng khoâng phaûi laø Nieát baøn dieäu taâm; khoâng coù sinh

töû ñeå maø thoaùt ra, cuõng khoâng coù Nieát baøn ñeå maø nhaäp vaøo.

Nieát baøn dieäu taâm, sieâu vieät taát caû, nhöng laïi cuõng hieän höõu trong taát caû.

4.

Baûn theå tuyeät ñoái, khoâng phaûi höõu, cuõng khoâng phaûi voâ; cuõng laø höõu, cuõng

laø voâ; khoâng phaûi taâm, cuõng khoâng phaûi vaät; cuõng laø taâm, cuõng laø vaät.

Baûn theå tuyeät ñoái, laø baûn theå cuûa voâ baûn theå, laø hình töôùng cuûa khoâng hình

töôùng.

Töø tri giaùc, yù thöùc, hoaëc töø baát kyø tö töôûng naøo ñeå tö duy söï tuyeät ñoái cuûa

baûn theå thì vónh vieãn khoâng bao giôø ñaït ñöôïc.

121

Baûn theå tuyeät ñoái laø baát khaû tö nghò. Nhöng, cuõng khoâng naèm ngoaøi tö

nghò.

Vuõ truï vaø voâ vaøn hieän töôïng hieän höõu trong noù, laø hieän tieàn cuûa baûn theå,

baûn theå tuyeät ñoái haøm chöùa taát caû. Noù sieâu vieät taát caû caùc hieän töôïng, nhöng

cuõng naèm trong taát caû caùc hieän töôïng.

Baûn theå tuyeät ñoái khoâng coù thôøi gian, cuõng khoâng coù khoâng gian; nhöng

cuõng vaãn naèm trong khoâng gian, thôøi gian. Noù sieâu vieät thôøi gian- khoâng gian,

ñoàng thôøi khoâng heà taùch ra ngoaøi thôøi gian – khoâng gian.

Hö khoâng khoâng phaûi baûn theå tuyeät ñoái, thöïc taïi khoâng phaûi baûn theå tuyeät

ñoái; baûn theå tuyeät ñoái khoâng phaûi laø hö khoâng, cuõng khoâng phaûi laø thöïc taïi.

Nhöng noù chính laø hö khoâng, cuõng chính laø thöïc taïi.

5.

Phaùp moân Thieàn giaùo laø voâ thöôïng vi dieäu phaùp moân. Caùi voâ thöôïng vi

dieäu cuûa noù laïi toàn taïi trong nhöõng caùi beù nhoû taàm thöôøng nhaát.

Phaùp moân Thieàn giaùo khoâng coù baát kì phaùp moân naøo, nhöng töø baát kì phaùp

moân naøo cuõng coù theå böôùc vaøo, khoâng chaáp neâ baát kì phaùp naøo, cuõng khoâng xaû

boû baát kì phaùp naøo.

Ñaïi phaùp cuûa Thieàn giaùo khoâng phaûi coù phaùp, cuõng khoâng phaûi voâ phaùp,

cuõng laø coù phaùp, cuõng laø voâ phaùp. Noù khoâng laø khaúng ñònh, cuõng khoâng phaûi phuû

ñònh, sieâu vieät khaúng ñònh vaø phuû ñònh, cuõng laø khaúng ñònh, cuõng laø phuû ñònh. Noù

laø söï tuyeät ñoái cuûa tieán haønh, söï tuyeät ñoái cuûa vaän haønh, vónh haèng, vieân dung voâ

nghi.

Vi dieäu phaùp moân khoâng coù ra, cuõng khoâng coù vaøo, khoâng phaûi höõu moân,

cuõng khoâng phaûi voâ moân.

122

6.

Ngoân ngöõ vaên töï khoâng phaûi laø Thieàn, nhöng Thieàn khoâng hoaøn toaøn naèm

ngoaøi ngoân ngöõ vaên töï.

Ñaïi phaùp Thieàn giaùo khoâng xaùc laäp ngoân ngöõ, vaên töï, nhöng noù thöôøng

duøng ngoân ngöõ vaên töï bieåu hieän ñaïi phaùp cuûa Thieàn.ï

Ngoân ngöõ Thieàn sieâu vieät yù nghóa cuûa ngoân ngöõ, nhöng cuõng khoâng naèm

ngoaøi ngoân ngöõ.

YÙ nghóa ngoân ngöõ Thieàn khoâng phaûi laø coù ngoân ngöõ, cuõng khoâng phaûi

khoâng coù ngoân ngöõ, coù lôøi maø laø khoâng lôøi, khoâng lôøi maø laø coù lôøi.

Ngoân ngöõ vaên töï chæ laø coâng cuï ñeå ñeán ñöôïc ñaïi phaùp Thieàn giaùo maø thoâi.

Caûnh giôùi cao nhaát cuûa Thieàn khoâng heà xa rôøi nhöõng nôi taàm thöôøng haï

tieän nhaát.

Quy taéc cuûa ngoân ngöõ noùi chung khoâng phaûi laø quy taéc cuûa ngoân ngöõ

Thieàn, taâm lyù, haønh vi noùi chung khoâng phaûi laø taâm lyù, haønh vi cuûa Thieàn; nhöng

Thieàn cuõng ôû trong chuùng.

Caûnh giôùi Nieát baøn tuyeät ñoái cuûa Thieàn, laø caûnh giôùi cuoái cuøng, cuõng laø

ñieåm giaùc ngoä ñaàu tieân: “ngoân ngöõ nín baët, taâm haønh xöû dieät”

7.

Truyeàn thöøa cuûa Thieàn laø söï truyeàn thöøa tuyeät ñoái, khoâng phaûi coù truyeàn

thöøa, cuõng khoâng phaûi khoâng coù truyeàn thöøa, laø coù truyeàn thöøa, cuõng laø khoâng coù

truyeàn thöøa!

Truyeàn thöøa cuûa Thieàn laø chính truyeàn chính thuï, voâ truyeàn voâ thuï, voâ

truyeàn voâ voâ truyeàn, voâ thuï voâ voâ thuï.

123

Caùi goïi laø giaùo ngoaïi bieät truyeàn sieâu vieät trong ngoaøi, sieâu vieät caùi phoå

thoâng vaø ñaëc bieät goïi laø truyeàn thöøa taâm aán tuyeät ñoái.

Truyeàn thöøa cuûa Thieàn laø taâm taâm töông aán cuûa nieát baøn dieäu taâm; truyeàn

thöøa cao nhaát laø voâ taâm voâ voâ taâm, voâ aán voâ voâ aán.

Khoâng phaûi laø caên khí cao nhaát, khoâng phaûi laø trí tueä cao nhaát, khoâng theå

ngoä nhaäp Thieàn giaùo.

Haønh Thieàn khoù nhöng cuõng deã, caùi khoù tuyeät ñoái cuûa khoù, caùi deã tuyeät

ñoái cuûa deã, khoâng phaûi khoù, cuõng khoâng phaûi deã, laø khoù, cuõng laø deã.

8.

Thieàn tröïc chæ nhaân taâm, kieán tính thaønh Phaät. Nhö lai nieâm hoa laø toaøn ñeà

chính leänh. Ca Dieáp vi tieáu laø taâm aán chính thuï.

Toaøn ñeà chính leänh laø phaùp tuyeät ñoái, laø söï thoáng nhaát caùc phaùp, laø phaùp

tuaàn hoaøn vaän chuyeån töông ñoái, laø ñaïi cô ñaïi duïng cuûa söï dung hôïp vieân maõn

nhaát.

Töù haùt cuûa Laâm Teá chính laø toaøn ñeà chính leänh!

Ñaïi phaùp Thieàn giaùo, tieàn ñeà chính leänh, tuyeät ñoái töông ñoán, taát caû caùc

phaùp ñeàu taäp trung trong ñoù.

Khi taâm ngöôøi vöôùng vaøo meâ chaáp, coù meâ coù ngoä; sau khi ñaõ chöùng ngoä

roài thì khoâng meâ maø cuõng khoâng ngoä. Chöùng ngoä roài cuõng laø voâ phaùp, voâ chöùng,

voâ ñaéc.

Caùi chaân cuûa chöùng ngoä laø khoâng ngoä maø cuõng khoâng phaûi khoâng ngoä, voâ

taâm maø cuõng khoâng phaûi voâ taâm, voâ Phaät maø cuõng khoâng phaûi voâ Phaät, voâ Thieàn

maø cuõng khoâng phaûi voâ Thieàn!

Toaøn ñeà chính leänh, voâ höõu voâ voâ, khoâng coù coù maø cuõng khoâng coù khoâng.

124

9.

Thieàn laø cao nhaát, laø saâu nhaát; cuõng laø thaáp nhaát, cuõng laø noâng nhaát.

Thieàn, trong caûnh giôùi tuyeät ñoái, cuõng trong theá giôùi töông ñoái cuûa vuõ tru,

cuûa ba ngaøn ñaïi thieân theá giôùi.

Höõu tình voâ tình, caùc giaùo caùc toâng, cuoái cuøng ñeàu qui veà Thieàn.

Taâm, Phaät, Chuùng sinh, taát caû ñeàu coù kieáp soáng linh dieäu, kieáp soáng cao

caáp nhaát hay thaáp nhaát ñeàu bình ñaúng vôùi nhau, khoâng maûy may phaân bieät.

Thieàn laø trieát hoïc cuûa Phaät giaùp, cuõng laø taâm theå cuûa taát caû caùc trieát hoïc.

10.

Ñaïi phaùp Thieàn giaùo laø ñoán ngoä thaønh Phaät, khoâng phaûi laø coù tu chöùng,

cuõng khoâng phaûi laø khoâng tu chöùng. Tu chöùng tuyeät ñoái cuûa noù laø tu chöùng

khoâng caàu ñeán taát caû caùc phaùp, ñoàng thôøi cuõng khoâng xaû boû taát caû caùc phaùp.

Phaøm tu chöùng maø chaáp tröôùc höõu hình thì ñeàu laø hö voïng.

Phaøm tu chöùng maø chaáp tröôùc voâ hình thì cuõng laø laïc vaøo khoâng voïng.

Tu chöùng ñaïi giaùo Thieàn phaùp laø khoù maø cuõng laø deã.

Thieàn ñònh tuyeät ñoái thì khoâng coù xuaát ra maø cuõng khoâng coù nhaäp vaøo.

Thieàn ñònh tuyeät ñoái haøm chöùa taát caû vaïn phaùp!

125

THÖ MUÏC THAM KHAÛO

I. TIEÁNG VIEÄT

1. Aristotle, Löu Hieäp (1999), Ngheä thuaät thô ca (Nguyeãn Ñaêng Baûng vaø

nhöõng ngöôøi khaùc dòch), Vaên taâm ñieâu long (Phan Ngoïc dòch), NXB Vaên

hoïc, Haø Noäi.

2. Chimyo Horioka, Siewart W. Holmes, (2004), Thieàn trong hoäi hoïa –

Phöông phaùp tìm hieåu ngheä thuaät caûm nghieäm thô haiku vaø tranh maëc hoäi,

NXB Toång hôïp, TPHCM.

3. D.T. Suzuki, (1992), Thieàn luaän (3 taäp – Truùc Thieân dòch). TPHCM.

4. D.T. Suzuki, (2000) Thieàn (Thuaàn Baïch dòch). TPHCM.

5. Fritjof Capra (2004) Ñaïo cuûa vaät lyù (Nguyeãn Töôøng Baùch bieân dòch),

NXB Treû, TPHCM.

6. Giaûn Chi (tuyeån dòch) (1998), Vöông Duy thi tuyeån, NXB Vaên hoïc,

TPHCM.

7. J. Krishnamurti (2002), Taâm Thieàn, (Thanh Löông Thích Thieän Saùng dòch)

Ban Thieàn Phaùp Trí, TPHCM.

8. J. Krishnamurti (2004), Ñoái dieän cuoäc ñôøi (Nguyeãn Töôøng Baùch bieân dòch)

NXB Phuï Nöõ, TPHCM.

9. J. Krishnamurti (2005) Quyeån saùch cuûa cuoäc ñôøi – Thieàn ñònh moãi ngaøy

cuøng Krishnamurti (Leâ Tuyeân bieân dòch), NXB Toång hôïp,TPHCM.

10. John Stevens (2005) Thieàn sö Nhaät Baûn Hakuin Ekaku Baïch Aån Hueä Haïc

(Thanh Chaân bieân dòch) , NXB Toång hôïp, TPHCM.

126

11. John Stevens (2005), Thieàn sö Nhaät Baûn Ikkyu Sojun Cuoàng Vaân thieàn sö

(Thanh Chaân bieân dòch), NXB Toång hôïp, TPHCM.

12. John Stevens (2005), Thieàn sö Nhaät Baûn Ryokan Taigu Löông Khoan Ñaïi

Ngu (Thanh Chaân bieân dòch), NXB Toång hôïp, TPHCM.

13. Leâ Maïnh Thaùt (2001), Toång taäp vaên hoïc Phaät giaùo Vieät Nam taäp 1,

TPHCM.

14. Leâ Maïnh Thaùt (2001), Toång taäp vaên hoïc Phaät giaùo Vieät Nam taäp 2,

TPHCM.

15. Leâ Maïnh Thaùt (2002), Lòch söû Phaät giaùo Vieät Nam taäp 3 (Töø Lyù Thaùnh

Toâng (1054) ñeán Traàn Thaùnh Toâng (1278)). TPHCM.

16. Leâ Thò Thanh Taâm (2005), Nghieân cöùu so saùnh thô Thieàn Lyù Traàn (Vieät

Nam) vaø Ñöôøng Toáng (Trung Quoác), luaän aùn tieán só.

17. Ñaïo Nguyeân (2003), Chaùnh phaùp nhaõn taïng (An Cö dòch), NXB Thieän Tri

thöùc, TPHCM.

18. Ngoâ Thì Nhaäm (1978), Truùc Laâm toâng chæ nguyeân thanh, NXB Khoa hoïc

Xaõ hoäi, Haø Noäi.

19. Nguyeãn Coâng LyÙ (2002), Vaên hoïc phaät giaùo thôøi Lyù Traàn, dieän maïo vaø

ñaëc ñieåm, NXB ÑHQG, TPHCM.

20. Nguyeãn Duy Hinh (1998), Tueä Trung- nhaân só, thöôïng só, thi só, NXB

Khoa hoïc Xaõ hoäi. Haø Noäi.

21. Nguyeãn Lang (2000), Vieät Nam phaät giaùo söû luaän, NXB Vaên hoïc, Haø Noäi.

22. Nguyeãn Ñaêng Thuïc (1974), Phaät giaùo Vieät Nam, NXB Maët ñaát, Saøi Goøn.

23. Nguyeãn Phaïm Huøng (1999), Thô Thieàn Vieät Nam – nhöõng vaán ñeà lòch söû

vaø tö töôûng ngheä thuaät, NXB ÑHQGHN, Haø Noäi.

127

24. Nguyeãn Phaïm Huøng (1999), Thô Thieàn Vieät Nam, nhöõng vaán ñeá lòch söû

vaø tö töôûng ngheä thuaät, NXB ÑHQGHN, Haø Noäi.

25. Ñoã Tuøng Baùch (2000), Thô Thieàn Ñöôøng Toáng (Phöôùc Ñöùc dòch), NXB

Ñoàng Nai, Ñoàng Nai.

26. Ñoã Vaên Hyû (1975), Caâu chuyeän Huyeàn Quang vaø caùch ñoïc thô Thieàn,

Taïp chí Vaên hoïc soá 1/1975.

27. Ñoaøn Thò Thu Vaân (tuyeån dòch) (1998), Thô Thieàn Lyù Traàn, NXB Vaên

ngheä, TPHCM.

28. Ñoaøn Thò Thu Vaân (1992), Moät vaøi nhaän xeùt veà thô Thieàn Lyù Traàn, Taïp

chí Vaên hoïc soá 2/1992.

29. Ñoaøn Thò Thu Vaân (1997), Khaûo saùt ñaëc tröng ngheä thuaät thô Thieàn Vieät

Nam theá kyû XI – theá kyû XVI, NXB Vaên hoïc, Haø Noäi.

30. Ñoaøn Thò Thu Vaân (1998), Khoaûnh khaéc “queân” trong thô Thieàn. Taïp chí

Vaên hoïc soáá 4/1998.

31. Ñoaøn Thò Thu Vaân (2007), Con ngöôøi nhaân vaên trong thô ca Vieät Nam sô

kì trung ñaïi, NXB Giaùo duïc, TP HCM.

32. Phaïm Ngoïc Lan (1986), Chaát tröõ tình trong thô thieàn ñôøi Lyù, Taïp chí Vaên

hoïc soá 4/1986.

33. Phan Troïng Thöôûng, Trònh Baù Ñónh, Nguyeãn Höõu Sôn (bieân soaïn vaø giôùi

thieäu) (1999), Tuyeån taäp 40 naêm Taïp chí vaên hoïc 1960-1999 taäp 2.

TPHCM.

34. Taïp chí Vaên hoïc soá 4/1992, Ñaëc san Vaên hoïc Phaät giaùo Vieät Nam.

35. Thích Minh Chaâu vaø Minh Chi (1991), Töø ñieån Phaät hoïc Vieät Nam, NXB

KHXH, Haø Noäi.

128

36. Thích Phöôùc An (1992), Huyeàn Quang vaø con ñöôøng traàm laëng muøa thu,

Taïp chí vaên hoïc soá 4-1992, Haø Noäi

37. Thích Phöôùc Sôn (dòch) (1995), Tam Toå thöïc luïc, Vieän nghieân cöùu Phaät

hoïc Vieät Nam.

38. Thích Thanh TöØ (2004), Tueä Trung Thöôïng só ngöõ luïc giaûng giaûi, NXB

Toång hôïp, TPHCM.

39. Thích Thanh TöØ (2005), Tam Toå Truùc Laâm giaûng giaûi, NXB Toång hôïp,

TPHCM.

40. Traàn Nho Thìn (2003), Vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam döôùi goùc nhìn vaên

hoùa, NXB Giaùo duïc, Haø Noäi.

41. Traàn Ñình SöÛ (1997), Thô coå ñieån, in trong Nhöõng theá giôùi ngheä thuaät thô,

NXB Giaùo duïc, Haø Noäi.

42. Traàn Ñình SöÛ (1999), Maáy vaán ñeà thi phaùp vaên hoïc trung ñaïi Vieät Nam,

NXB Giaùo duïc, Haø Noäi.

43. Traàn Thò Baêng Thanh (chuû bieân) (2001), Huyeàn Quang - cuoäc ñôøi, thô vaø

ñaïo, NXB TPHCM.

44. Traàn Thò Baêng Thanh (1993), Hai khuynh höôùng Vaên hoïc phaät giaùo cuûa

thôøi trung ñaïi Vieät Nam, Taïp chí Vaên hoïc soá 2/1993 tr. 26-34.

45. Vieän Khoa Hoïc Xaõ Hoäi (2000), Tueä Trung thöôïng só vôùi Thieàn toâng Vieät

Nam, NXB Ñaø Naüng.

46. Vieän Vaên Hoïc (1989), Thô vaên Lyù Traàn, NXB KHXH, Haø Noäi.

II. TIEÁNG ANH

129

47. Edgar. Andrew, Sedgwick. Peter (1999), Cutural Theory: The key concept.

Routledge Publishing Co., London.

48. Heinrich Dumoulin (1988), Zen Buddhism: A History-India and China,

Macmillan Publishing Co., New York.

III. TIEÁNG TRUNG

49. 印順 1994。中國禪宗史。台北市：正聞。

Ấn Thuận (1994), Trung Quốc Thiền tông sử , NXB Chính Văn, Đài Bắc.

50. 鍾逢義 2002。論越南李朝禪詩。佛學研究期刊。陕西師範大學佛學研究

所。

Chung Phuøng Nghóa (2002), Luaän Vieät Nam Lyù trieàu Thieàn thi, Taïp chí

Nghieân cöùu Phaät giaùo, Sôû nghieân cöùu Phaät hoïc Ñaïi hoïc sö phaïm Thieåm

Taây, Trung Quoác, Tr. 31~51

51. 譚志詞 2006 。越南閩籍僑僧拙公和尚與十七、十八世紀中越佛教交流。

暨南大學中文系博士論文。暨南

Đàm Chí Từ (2006), Chuyết Công hòa thượng người Mân Việt Nam và sự

giao lưu Phật Giáo Trung Việt thế kỉ VII, VIII, Đại học Tế Nam, hệ Trung

văn, Luận văn tieán sĩ, Tế Nam.

52. 俞梅隱 1984。中國禪學 。臺北市 : 金林。

Du Mai Ẩn (1984), Thiền học Trung Quốc, NXB Kim Lâm, Đài Bắc.

53. 賈維康 2007。陳朝竹林禪派研究。中國人民解放軍外國語學院碩士論

文。

Giả Duy Khang (2007), Nghiên cứu Thiền phái Trúc Lâm triều Trần, Học

viện Ngoại ngữ nhân dân Quân giải phóng Trung Quốc, Luận văn thạc sĩ.

130

54. 何仟年 2003。越南古典詩歌傳統的形成－莫前詩歌研究。揚州大學中文

系博士論文。揚州。

Hà Thiên Niên (2003), Hình thành truyền thống Thơ ca cổ điển Việt Nam －

Nghiên cứu thi ca Tiền Mạc, Đại Học trung văn Dương Châu, Luận văn tiến

sĩ, Dương Châu.

55. 何春圖 2006。王維的詩歌與佛教信仰。四川大學道教與宗教文化研究

所。碩士論文。四川。

Haø Xuaân Ñoà (2006), Thô ca Vöông Duy vaø tín ngöôõng toân giaùo, Sôû nghieân

cöùu Vaên hoùa Ñaïo giaùo vaø Toân giaùo Ñaïi hoïc Töù Xuyeân, Luaän vaên thaïc só,

Töù Xuyeân.

56. 裏道德雄等（編）2005。東南亞佛教概說。台北：圖書。

Lí Đạo Đức Hùng （biên tập）(2005), Đông Nam Á Phật giáo khái thuyết,

NXB Đồ Thư, Đài Bắc.

57. 劉果宗 2001。禪宗思想史概說。臺北：文津。

Lưu Quả Tông (2001), Thiền Tông tư tưởng sử khái thuyết, NXB Văn Tân.

Đài Bắc.

58. 孟昭毅 1998。 禪與朝鮮、日本、越南漢詩。天津大學學報。1998 年第

四期。

Mạnh Chiêu Nghị (1998), Thiền dữ Triều Tiên, Nhật Bản, Việt Nam Hán thi,

Tạp chí khoa học Đại học Thiên Tân, Số 4/1998

59. 星雲大師 2006。禪學與淨土。臺北: 香海文化出版。

Ñaïi sö Tinh Vaân (2006), Thieàn hoïc vaø Tònh Ñoä, NXB Höông Haûi, Ñaøi

Baéc.

131

60. 阮福德 2007。中國惠能與越南竹林派的禪學思想及其修習方法之比較研

究。國立台灣師範大學教育學系。碩士論文。

Nguyeãn Phuùc Ñöùc (2007), Nghieân cöùu so saùnh tö töôûng Thieàn hoïc vaø

phöông phaùp tu haønh cuûa Hueä Naêng Trung Quoác vaø Truùc Laâm Thieàn phaùi

Vieät Nam, Ñaïi hoïc sö phaïm Ñaøi Loan. Khoa giaùo duïc hoïc, Luaän vaên Thaïc

só, Ñaøi Baéc.

61. 佛典電子 CBETA

Phaät Ñieån ñieän töû CBETA

62. 佛光大辭典，電子版

Phaät Quang ñaïi töø ñieån, baûn ñieän töû

63. 普穎華 1996。禪宗美學。臺北 : 昭文社出版 ; 臺北縣中和市 : 旭昇總

經銷。

Phổ Dĩnh Hoa (1996), Mĩ học Thiền toâng, Chiêu Văn xã, Đài Bắc.

64. 方懷認 1994。越南竹林派禪宗創始陳仁宗的禪學思想。佛學研究期刊。

陕西師範大學佛學研究所。中國。

Phöông Hoaøi Nhaãn (1994) Vieät Nam Truùc Laâm phaùi Thieàn toâng saùng thuûy

nhaân Traàn Nhaân toâng ñích Thieàn hoïc tö töôûng, Taïp chí Nghieân cöùu Phaät

giaùo, Sôû nghieân cöùu Phaät hoïc Ñaïi hoïc Sö phaïm Thieåm Taây, Trung Quoác.

65. 關世謙（譯）1986。中國禪宗史。台北：東大。

Quan Thế Khiêm (1986), Trung Quốc Thiền Tông Sử , NXB Đông Đại, Đài

Bắc.

66. 偈兆光 1987。禪宗與中國文化。李仁書局。台北

Caùt Trieäu Quang (1987), Thieàn toâng vaø vaên hoùa Trung Quoác, Lyù Nhaân thö

cuïc, Ñaøi Baéc. Tr. 34

132

67. 釋條條（重編）1765。三祖實錄。河內：現藏在越南漢喃院圖書館。

Thích Điều Điều (biên tập) (1765), Tam Tổ Thực Lục, Viện Hán Nôm, Hà

Nội.

68. 釋條條（述）1731。越南安子山竹林諸祖聖燈語錄。河內：現藏在越南

漢喃院圖書館。

Thích Điều Điều (thuật) (1731), Việt Nam An Tử sơn Trúc Lâm Chư Tổ

Thánh Đăng ngữ lục, Viện Hán Nôm, Hà Nội.

69. 釋行心 2005。臨濟禪系在越南的傳承與流變。國立台灣師範大學國文系

碩士論文，未出版，台北市。

Thích Hành Tâm (2005), Lịch sử truyền thừa của Lâm Tế Thiền hệ tại Việt

Nam,Đại Học Sư Phạm Quốc Lập Đài loan, Khoa Quốc văn, Luận văn thạc

sĩ, Đài Bắc.

70. 釋月溪 1985。禪宗源流與修持法。台北：天華。

Thích Nguyệt Khê (1985), Nguyên lai và phép tu của Thiền Tông, NXB

Thiên Hoa, Đài Bắc.

71. 釋廣臨。2007。越南陳朝竹林禪派之研究。佛光大學宗教學系碩士論文，

未出版，宜蘭。

Thích Quảng Lâm (2007), Nghiên cứu Trúc Lâm Thiền phái Triều Trần Việt

Nam, Đại học Tông Giáo Phật Quang, Luận văn thạc sĩ, Đài Loan.

72. 釋清決 2001。越南禪宗史論。中國社會科學院研究生院博士論文。北京。

Thích Thanh Quyết (2001), Việt Nam Thiền Tông Sử Luận, Viện nghiên cứu

khoa học xã hội Trung Quốc, Luận văn tiến sĩ, Bắc Kinh.

73. 釋善議（編譯）1988。越南佛教史略。世界佛學名著譯叢，第五七冊。

台北：華宇。

133

Thích Thiện Nghị （biên dịch） (1988), Việt Nam Phật Giáo Sử Lược, Thế

giới Phật học, quyển 57, NXB Hoa Vũ, Đài Bắc.

74. 釋圓雅 2006。越南陳仁宗與竹林禪派之研究。國立台灣大學歷史研究所

碩士論文。台北。

Thích Viên Nhã (2006), Nghiên cứu Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc

Lâm Việt Nam, Đại Học Sư Phạm Quốc Lập Đài loan, Khoa Lịch sử, Luận

văn thạc sĩ, Đài Bắc.

75. 孫士覺 2003。古越漢禪詩研究。廣西師范大學中文系碩士論文。廣西。

Tôn Sĩ Giác (2003), Nghiên cứu thơ Thiền cổ Việt Hán, Đại học Sư phạm

Quảng Tây, Hệ Trung văn, Luận văn thạc sĩ, Quảng Tây.

76. 孫士覺 2006。古越漢詩史述及文本輯考。華中師范大學中文系博士論

文。華中。

Tôn Sĩ Giác (2006), Thơ cổ Việt Hán sử thuật và văn bản tập khảo, Đại học

Sư phạm Hoa Trung, Hệ Trung văn, Luận văn tiến sĩ, Hoa Trung.

77. 趙亮傑 1986。六祖大師化跡因緣。台北：千華。

Triệu Lượng Kiệt (1986), Lục Tổ Đại Sư Hóa Tích Nhân Duyên, NXB

Thiên Hoa, Đài Bắc.

78. 張小欣 2003。淺談禪宗在越南歷史上的傳播及其文化影響。東南亞研

究。2003 年 02 期 。

Tröông Tieåu Haân (2003), Sô baøn söï truyeàn baù vaø aûnh höôûng vaên hoùa cuûa

Thieàn toâng trong lòch söû Vieät Nam, Taïp chí Nghieân cöùu Ñoâng Nam AÙ, Soá

2/2003

79. 張廷仕 2005。越南佛教的歷史與現況。香港：新亞。

134

Trương Đình Sĩ (2005), Lịch sử và hiện trạng Phật giáo Việt Nam, NXB Tân

Á, Hương Cảng.

80. 張節末 1999。禪宗美學。杭州市 : 浙江人民。

Trương Tiết Mạt (1999), Mĩ học Thiền tong, NXB Chiết Giang nhân dân,

Hàng Châu.

81. 張節末 2006。禪宗美學。北京市 : 北京大學出版社。

Trương Tiết Mạt (2006), Mĩ học Thiền toâng, NXB Đại học Bắc Kinh, Bắc

Kinh.

82. 于在照 2006。越南歷史上佛教的“入世”與越南古典文學的產生和發

展。東南亞研究。2006 年 02 期。

Vu Tại Chiếu (2006), Söï hình thaønh vaø phaùt trieån cuûa tö töôûng “nhaäp theá”

trong lòch söû Phaät giaùo vaø vaên hoïc coå ñieån Vieät Nam, Taïp chí Nghieân cöùu

Ñoâng Nam AÙ, Soá 2/2006.

83. 于在照 2007。越南漢詩與中國古典詩歌之比較研究。解放軍外國語學院

研究生管理大隊十九隊。博士論文

Vu Tại Chiếu (2007), Nghiên cứu so sánh Thơ chữ Hán Việt Nam và thơ ca

cổ điển Trung Quốc, Học viện ngoại ngữ giải phóng quân, Luận văn tiến sĩ.