intTypePromotion=1
ADSENSE

Lý thuyết phân tầng xã hội và những phát triển gần đây ở phương Tây - Mai Huy Bích

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

201
lượt xem
18
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Các lý thuyết về giai cấp và phân tầng, giai cấp và phong cách sống, phân tầng và giới là những nội dung chính trong bài viết "Lý thuyết phân tầng xã hội và những phát triển gần đây ở phương Tây". Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết để nắm bắt nội dung chi tiết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Lý thuyết phân tầng xã hội và những phát triển gần đây ở phương Tây - Mai Huy Bích

106 Trao ®æi nghiÖp vô X· héi häc sè 3 (95), 2006<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Lý thuyÕt ph©n tÇng x· héi<br /> vµ nh÷ng ph¸t triÓn gÇn ®©y ë ph−¬ng T©y<br /> Mai Huy BÝch<br /> <br /> <br /> X· héi th−êng ®−îc h×nh dung lµ ph©n chia thµnh nhiÒu tÇng líp theo mét<br /> trËt tù trªn d−íi, trong ®ã nh÷ng ng−êi cã nhiÒu ®Æc quyÒn ®Æc lîi th× ë trªn ®Ønh,<br /> cßn ng−êi kÐm h¬n ë d−íi ®¸y. Nh÷ng ng−êi d−íi ®¸y th−êng chÞu nhiÒu ®au khæ,<br /> thiÖt thßi c¶ vÒ vËt chÊt lÉn tinh thÇn. "Ph©n tÇng" x· héi nghÜa lµ "chia x· héi<br /> thµnh tÇng líp". Theo nghÜa ®ã, ph©n tÇng lµ c¸ch tæ chøc x· héi khiÕn cho mét sè<br /> thµnh viªn cã nhiÒu thø, trong khi mét sè kh¸c cã Ýt. Theo nhiÒu nhµ nghiªn cøu,<br /> mét møc ®é ph©n tÇng nµo ®ã lµ ®Æc ®iÓm kh«ng thÓ tr¸nh khái cña c¬ cÊu x· héi<br /> (Stark, 2004: 233). ChÝnh v× vËy c¸c nhµ x· héi häc nãi vÒ ph©n tÇng ®Ó m« t¶ nh÷ng<br /> bÊt b×nh ®¼ng gi÷a c¸c c¸ nh©n vµ nhãm trong x· héi con ng−êi. Cã thÓ ®Þnh nghÜa<br /> ph©n tÇng lµ sù bÊt b×nh ®¼ng gi÷a c¸c nhãm ng−êi kh¸c nhau (Giddens, 2001: 282).<br /> "ThuËt ng÷ ph©n tÇng trong x· héi häc th−êng ®−îc ¸p dông vµo nghiªn cøu nh÷ng<br /> bÊt b×nh ®¼ng x· héi ®· ¨n s©u vµo c¬ cÊu, tøc lµ nghiªn cøu bÊt kú nh÷ng bÊt b×nh<br /> ®¼ng nµo mang tÝnh hÖ thèng gi÷a c¸c nhãm ng−êi do hËu qu¶ kh«ng trï ®Þnh cña<br /> c¸c qu¸ tr×nh vµ quan hÖ x· héi" (Scott et al., 2005: 639).<br /> VÒ mÆt lÞch sö, bèn hÖ thèng ph©n tÇng c¬ b¶n ®· vµ ®ang tån t¹i trong x· héi<br /> loµi ng−êi: chÕ ®é n« lÖ, hÖ thèng ®¼ng cÊp Ên §é (caste), ®¼ng cÊp theo kiÓu chÕ ®é<br /> phong kiÕn ch©u ¢u (estate) vµ giai cÊp. Trong khi ba hÖ thèng ®Çu phô thuéc vµo<br /> nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng mang tÝnh chÊt ph¸p lý hoÆc t«n gi¸o, th× sù ph©n chia giai cÊp<br /> kh«ng ®−îc chÝnh thøc thõa nhËn, mµ b¾t nguån tõ c¸c nh©n tè kinh tÕ cã t¸c ®éng<br /> ®Õn hoµn c¶nh vËt chÊt trong cuéc sèng con ng−êi. C¸c nhµ x· héi häc dïng kh¸i<br /> niÖm giai cÊp x· héi ®Ó m« t¶ vµ lý gi¶i sù ph©n tÇng. Giai cÊp lµ nh÷ng nhãm ng−êi<br /> cã vÞ trÝ hay tÇng bËc gièng nhau trong sù ph©n tÇng (Stark, 2004: 233), hoÆc lµ mét<br /> nhãm lín gåm nhiÒu ng−êi cïng cã nh÷ng nguån lùc kinh tÕ chung, vµ c¸c nguån lùc<br /> nµy ¶nh h−ëng m¹nh mÏ ®Õn lèi sèng cña hä. Sù së h÷u tµi s¶n, cïng víi nghÒ<br /> nghiÖp lµ c¬ së chÝnh cho kh¸c biÖt giai cÊp (Giddens, 2001: 282). Bµi viÕt nµy xin<br /> giíi thiÖu mét vµi lý thuyÕt vÒ ph©n tÇng trong x· héi häc ph−¬ng T©y vµ nh÷ng<br /> ph¸t triÓn gÇn ®©y cña c¸c lý thuyÕt ®ã.<br /> I. C¸c lý thuyÕt vÒ giai cÊp vµ ph©n tÇng<br /> Ng−êi ta dïng nhiÒu s¬ ®å kh¸c nhau ®Ó nhËn diÖn c¸c giai cÊp x· héi. Nh÷ng<br /> ý t−ëng mµ K. Marx vµ M. Weber t¹o dùng lµ c¬ së cho hÇu hÕt c¸c ph©n tÝch x· héi<br /> häc vÒ giai cÊp vµ sù ph©n tÇng. V× lý thuyÕt cña Marx ®· ®−îc tr×nh bµy nhiÒu, bµi<br /> viÕt nµy chØ tãm t¾t r»ng «ng hÕt søc nhÊn m¹nh giai cÊp, vµ coi ®ã lµ mét ®Æc ®iÓm<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> Mai Huy BÝch 107<br /> <br /> kh¸ch quan cña c¬ cÊu kinh tÕ. ¤ng cho r»ng cã sù chia c¸ch c¬ b¶n gi÷a ng−êi së<br /> h÷u t− b¶n víi c«ng nh©n, ng−êi kh«ng cã t− b¶n. Marx vµ Engels coi toµn bé lÞch sö<br /> nh©n lo¹i bao gåm nhiÒu thêi kú, mçi thêi kú cã mét cÆp giai cÊp x· héi ®−îc x¸c ®Þnh<br /> theo quan hÖ cña hä víi t− liÖu s¶n xuÊt vµ quan hÖ gi÷a hä víi nhau. ChÕ ®é t− h÷u<br /> t¹o ra sù ph©n chia c¬ b¶n gi÷a nh÷ng ng−êi cã c¸c nguån lùc kinh tÕ víi nh÷ng<br /> ng−êi kh«ng. Sù bÊt b×nh ®¼ng vÒ tµi s¶n trong x· héi t− b¶n dùa trùc tiÕp trªn c¬ së<br /> së h÷u vÒ t− liÖu s¶n xuÊt nh− ®Êt ®ai, m¸y mãc, c«ng x−ëng. Kh¸i niÖm giai cÊp vµ<br /> biÕn ®æi x· héi ®an xen víi ý t−ëng vÒ xung ®ét giai cÊp, v× nh÷ng giai cÊp thiÖt thßi<br /> sÏ lµ c«ng cô cho biÕn ®æi x· héi.<br /> Lý thuyÕt cña Weber<br /> Weber tin r»ng quan ®iÓm thuÇn tuý vµ hoµn toµn kinh tÕ cña Marx vÒ ph©n<br /> tÇng kh«ng thÓ n¾m b¾t ®−îc nh÷ng ®Æc ®iÓm quan träng nhÊt cña c¸c hÖ thèng ph©n<br /> tÇng c«ng nghiÖp hiÖn ®¹i. Xem xÐt t×nh h×nh n−íc §øc, Weber nhËn thÊy r»ng vÞ thÕ<br /> x· héi kh«ng ph¶i bao giê còng lµ vÊn ®Ò së h÷u tµi s¶n. NhiÒu ng−êi §øc thuéc tÇng<br /> líp quý téc, kh«ng tµi s¶n nh−ng cã quyÒn lùc chÝnh trÞ (vÝ dô hä lµ sÜ quan trong qu©n<br /> ®éi). MÆt kh¸c, mét sè gia ®×nh §øc giµu cã, dï së h÷u nh÷ng x−ëng m¸y hay c«ng ty<br /> lín, nh−ng kh«ng cã quyÒn lùc chÝnh trÞ vµ vÞ thÕ x· héi v× hä lµ ng−êi Do Th¸i. NÕu<br /> theo quan niÖm marxist chÆt chÏ vÒ giai cÊp, th× nh÷ng gia ®×nh Do Th¸i nµy thuéc<br /> giai cÊp t− s¶n, trong khi nhiÒu quý téc nãi trªn l¹i thuéc giai cÊp v« s¶n. Nh− vËy,<br /> Weber coi s¬ ®å cña Marx lµ qu¸ ®¬n gi¶n. ¤ng cho r»ng sù ph©n tÇng còng dùa trªn<br /> c¬ së nh÷ng nh©n tè kh¸c (Stark, 2004: 237). Trong khi Marx coi quan hÖ giai cÊp lµ<br /> trung t©m cña tÊt c¶ mäi xung ®ét x· héi, Weber ph¸t triÓn mét quan ®iÓm phøc hîp<br /> h¬n, ®a chiÒu h¬n vÒ x· héi. Ph©n tÇng x· héi kh«ng ®¬n gi¶n chØ lµ vÊn ®Ò giai cÊp,<br /> mµ cßn bÞ t¸c ®éng cña hai nh©n tè n÷a lµ vÞ thÕ vµ ®¶ng ph¸i. Nãi c¸ch kh¸c, Weber<br /> b¸c bá ý t−ëng cho r»ng mét nh©n tè duy nhÊt nh− quan hÖ giai cÊp cã thÓ ®−a ra mét<br /> sù lý gi¶i phæ qu¸t cho c¸c hiÖn t−îng x· héi. ¤ng ®−a ra mét quan niÖm ba chiÒu vÒ<br /> sù ph©n tÇng: giai cÊp (class), vÞ thÕ (status) vµ ®¶ng ph¸i (party).<br /> Weber ®Þnh nghÜa giai cÊp lµ mét nhãm c¸c c¸ nh©n cã chung vÞ thÕ trong nÒn<br /> kinh tÕ thÞ tr−êng vµ do ®ã cã ®−îc nh÷ng lîi Ých kinh tÕ gièng nhau. Theo c¸ch nãi<br /> cña «ng, "t×nh huèng giai cÊp" (class situation) cña mét ng−êi vÒ c¬ b¶n lµ "t×nh<br /> huèng thÞ tr−êng" (market situation) cña anh (chÞ) ta. Nh÷ng ng−êi cã t×nh huèng<br /> giai cÊp gièng nhau th× còng cã nh÷ng c¬ may cuéc sèng nh− nhau. VÞ thÕ kinh tÕ<br /> cña hä t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn c¬ may hä ®−îc nhËn nh÷ng ®iÒu ®¸ng mong muèn<br /> trong x· héi, vÝ dô kh¶ n¨ng häc ®¹i häc vµ cã nhµ ë tèt.<br /> Sù ph©n chia giai cÊp b¾t nguån kh«ng chØ tõ sù së h÷u, sù kiÓm so¸t hay<br /> kh«ng cã quyÒn kiÓm so¸t t− liÖu s¶n xuÊt, mµ cßn tõ nh÷ng kh¸c biÖt kinh tÕ kh«ng<br /> liªn quan trùc tiÕp g× víi tµi s¶n. Nh÷ng nguån lùc ®ã bao gåm kü n¨ng kü x¶o vµ<br /> b»ng cÊp, tøc tr×nh ®é chuyªn m«n, vµ t¸c ®éng m¹nh ®Õn lo¹i c«ng viÖc ng−êi ta cã<br /> thÓ kiÕm ®−îc. C¸i mµ Weber gäi lµ ®Þa vÞ thÞ tr−êng (market position) cña mét c¸<br /> nh©n ¶nh h−ëng rÊt m¹nh ®Õn "nh÷ng c¬ may cuéc ®êi" (life chances) cña anh (chÞ)<br /> ta, tøc lµ c¬ may cã ®−îc nh÷ng g× ®¸ng muèn vµ tr¸nh c¸i kh«ng ®¸ng mong muèn.<br /> VÝ dô nh÷ng ng−êi qu¶n lý hoÆc lµm nghÒ ®ßi hái häc vÊn th× kiÕm nhiÒu tiÒn h¬n, cã<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> 108 Lý thuyÕt ph©n tÇng x· héi vµ nh÷ng ph¸t triÓn gÇn ®©y ë ph−¬ng T©y<br /> <br /> ®iÒu kiÖn lµm viÖc thuËn lîi h¬n ng−êi lµm lo¹i viÖc ®−îc gäi lµ cæ cån xanh. ë tÇng<br /> thÊp h¬n, trong c«ng nh©n cæ cån xanh, ng−êi lµnh nghÒ cã l−¬ng cao h¬n ng−êi b¸n<br /> lµnh nghÒ vµ kh«ng lµnh nghÒ.<br /> Weber ph©n biÖt ba lo¹i t×nh huèng thÞ tr−êng kh¸c nhau. Cã thÞ tr−êng lao<br /> ®éng, vµ nã ph©n chia x· héi ra thµnh chñ thuª lao ®éng vµ ng−êi lµm thuª; thÞ<br /> tr−êng tiÒn tÖ chia con ng−êi thµnh chñ nî vµ con nî; vµ thÞ tr−êng hµng hãa ph©n<br /> chia kÎ b¸n víi ng−êi mua (®Þa chñ vµ t¸ ®iÒn). Nh÷ng ng−êi tham dù c¶ ba thÞ<br /> tr−êng cã thÓ lµ thµnh viªn cña ba giai cÊp kinh tÕ kh¸c nhau. Nh÷ng ng−êi kh«ng<br /> së h÷u cã tr×nh ®é kü n¨ng kh¸c nhau (tõ nöa lµnh nghÒ ®Õn ng−êi chuyªn nghiÖp),<br /> vµ ®iÓm nµy sau ®ã ®· ®−îc t¸c gi¶ Erik Olin Wright sö dông ®Ó chØnh söa quan<br /> niÖm giai cÊp cña Marx.<br /> Trong lý thuyÕt cña Weber, vÞ thÕ nãi tíi nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a c¸c nhãm x· héi<br /> vÒ uy tÝn mµ hä cã so víi nh÷ng ng−êi kh¸c. VÞ thÕ biÓu hiÖn qua phong c¸ch sèng cña<br /> con ng−êi. TÊt c¶ nh÷ng dÊu mèc vµ biÓu tr−ng cña vÞ thÕ - nh− nhµ cöa, quÇn ¸o, c¸ch<br /> nãi n¨ng vµ nghÒ nghiÖp - ®Òu gãp phÇn t¹o nªn vÞ thÕ x· héi cña c¸ nh©n trong m¾t<br /> nh÷ng ng−êi kh¸c. Nh÷ng ng−êi cã cïng vÞ thÕ t¹o nªn mét céng ®ång trong ®ã ng−êi<br /> ta cã ý thøc m¹nh mÏ vÒ b¶n s¾c chung. V× c¸c thµnh viªn cña nh÷ng nhãm vÞ thÕ næi<br /> tréi ý thøc ®−îc lîi Ých chung, hä dÔ xóc tiÕn nh÷ng nç lùc ®Ó ph¸t triÓn c¸c c¬ chÕ ®Ó<br /> duy tr× vµ b¶o vÖ vÞ thÕ cña hä vµ cña con c¸i hä. Trong tr−êng hîp cùc ®oan, c¸c nhãm<br /> vÞ thÕ tiÕn hãa thµnh “®¼ng cÊp” víi chÕ ®é néi h«n, cÊm tiÕp xóc gi÷a c¸c nhãm (nh−<br /> ®¼ng cÊp tiÖn d©n ë ®¹o Hindu Ên §é vµ ng−êi Do Th¸i).<br /> VÞ thÕ th−êng ®éc lËp so víi sù ph©n chia giai cÊp. Th−êng th× viÖc cã tµi s¶n<br /> t¹o ra vÞ thÕ cao, nh−ng ®iÒu ®ã kh«ng ph¶i bao giê còng ®óng, mµ cã nhiÒu ngo¹i lÖ.<br /> Theo Weber, trong x· héi hiÖn ®¹i, viÖc lËp ®¶ng ph¸i lµ mét khÝa c¹nh quan<br /> träng cña quyÒn lùc, vµ cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn sù ph©n tÇng, bÊt kÓ giai cÊp vµ vÞ thÕ.<br /> Weber ®Þnh nghÜa ®¶ng ph¸i lµ nh÷ng nhãm ng−êi ®Æc biÖt quan t©m ®Õn viÖc g©y<br /> ¶nh h−ëng tíi c¸c chÝnh s¸ch vµ viÖc ra quyÕt ®Þnh v× lîi Ých c¸c thµnh viªn. Theo lêi<br /> Weber, c¸c ®¶ng ph¸i quan t©m "cã ®−îc quyÒn lùc x· héi". §¶ng ph¸i x¸c ®Þnh mét<br /> nhãm c¸ nh©n cã nguån gèc xuÊt th©n chung, môc tiªu hay lîi Ých chung. Th−êng th×<br /> mét ®¶ng ph¸i ho¹t ®éng cã tæ chøc nh»m vµo mét môc tiªu cô thÓ v× lîi Ých cña ®¶ng<br /> viªn. §¶ng ph¸i nh− vËy bao gåm c¸c chÝnh ®¶ng, nh−ng réng h¬n thÕ.<br /> Weber cho r»ng trong x· héi t− b¶n chñ nghÜa cã nh÷ng giai cÊp sau:<br /> 1. Giai cÊp th−îng l−u cã tµi s¶n (propertied upper class),<br /> 2. Nh÷ng ng−êi cæ cån tr¾ng kh«ng cã tµi s¶n (propertyless white-collar workers)<br /> 3. TiÓu t− s¶n (petty bourgeoisie)<br /> 4. Giai cÊp c«ng nh©n lao ®éng ch©n tay (manual working class) (Haralambos<br /> et al., 1987: 45).<br /> NhiÒu nhµ khoa häc x· héi hiÖn ®¹i thÊy r»ng mét sè thuËt ng÷ cña Weber dÔ<br /> g©y nhÇm lÉn. Hä ®· ®Æt l¹i tªn c¸c thuËt ng÷ nµy theo tiÕng Anh lµ 3P: tµi s¶n<br /> (property, tøc c¸i mµ Weber gäi lµ giai cÊp); uy tÝn (prestige, c¸i Weber gäi vÞ thÕ); vµ<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> Mai Huy BÝch 109<br /> <br /> quyÒn lùc (power, tøc c¸i Weber gäi ®¶ng ph¸i) (Stark, 2004: 237). Chóng ta h·y xÐt<br /> tõng khÝa c¹nh:<br /> Tµi s¶n. Nãi tíi giai cÊp, Weber hµm ý ®Ò cËp ®Õn nh÷ng nhãm ng−êi cã "c¬<br /> may cuéc ®êi" t−¬ng tù nhau, vµ c¬ may nµy chÞu sù quy ®Þnh cña vÞ trÝ kinh tÕ cña<br /> hä trong x· héi (tøc së h÷u vËt chÊt vµ c¬ may cã thu nhËp cña hä). §©y lµ c¸i mµ<br /> khoa häc x· héi hiÖn ®¹i gäi lµ tµi s¶n.<br /> Weber nhÊn m¹nh t− c¸ch thµnh viªn giai cÊp trªn c¬ së vÞ trÝ kinh tÕ kh¸ch<br /> quan. Kh¸c víi Marx, Weber kh«ng cho r»ng kh¸i niÖm giai cÊp chØ ¸p dông víi<br /> nh÷ng nhãm cã ý thøc giai cÊp vµ ®· ®−îc tæ chøc cho ®Êu tranh xung ®ét giai cÊp.<br /> H¬n thÕ n÷a, Weber kh«ng nhÊn m¹nh sù së h÷u tµi s¶n, mµ cho r»ng trong<br /> mét sè tr−êng hîp, sù kiÓm so¸t tµi s¶n cã thÓ ®éc lËp víi së h÷u. NÕu mét ng−êi cã<br /> thÓ kiÓm so¸t tµi s¶n ®Ó kiÕm lîi cho riªng m×nh, th× viÖc ng−êi ®ã cã së h÷u tµi s¶n<br /> ®ã vÒ mÆt ph¸p lý hay kh«ng kh«ng quan träng l¾m. Nhê thÕ, Weber ®· nhËn ra<br /> ®−îc vÞ thÕ giai cÊp cao cña nhµ qu¶n lý (nh÷ng ng−êi kiÓm so¸t c¸c c«ng ty mµ hä<br /> kh«ng së h÷u), cßn Marx ch¾c h¼n coi hä lµ thuéc giai cÊp v« s¶n.<br /> Uy tÝn. Weber nhËn ra r»ng vÞ trÝ kinh tÕ cã thÓ dùa trªn sù kiÓm so¸t dï<br /> kh«ng së h÷u bëi v× «ng thÊy r»ng uy tÝn (mµ theo thuËt ng÷ cña «ng lµ "vÞ thÕ") vµ<br /> quyÒn lùc kh«ng hoµn toµn chØ lµ hÖ qu¶ cña quan hÖ tµi s¶n. Thay vµo ®ã, hai nh©n<br /> tè nµy cã thÓ lµ nguån gèc cña quan hÖ së h÷u. VÝ dô nh÷ng vËn ®éng viªn næi tiÕng<br /> cã thÓ qu¶ng c¸o cho mét s¶n phÈm th−¬ng m¹i nµo ®Êy, vµ hä trao ®æi uy tÝn cña hä<br /> lÊy lîi thÕ kinh tÕ.<br /> QuyÒn lùc. Weber ®Þnh nghÜa quyÒn lùc lµ kh¶ n¨ng lµm theo ý m×nh mÆc dï<br /> nh÷ng ng−êi kh¸c chèng l¹i. Ng−êi ta cã thÓ ®Çy quyÒn lùc dï kh«ng giµu tµi s¶n.<br /> C«ng tr×nh cña Weber ®· cho thÊy ngoµi giai cÊp, nh÷ng chiÒu c¹nh kh¸c cña<br /> sù ph©n tÇng còng ¶nh h−ëng ®Õn cuéc sèng cña con ng−êi rÊt m¹nh mÏ. Trong khi<br /> Marx quy sù ph©n tÇng x· héi chØ thµnh sù ph©n chia giai cÊp, Weber chó ý ®Õn sù<br /> t¸c ®éng qua l¹i phøc t¹p gi÷a giai cÊp, vÞ thÕ vµ ®¶ng ph¸i víi t− c¸ch lµ nh÷ng khÝa<br /> c¹nh riªng biÖt cña sù ph©n tÇng. HÇu hÕt c¸c nhµ x· héi häc cho r»ng ®èi víi viÖc<br /> ph©n tÝch sù ph©n tÇng th× s¬ ®å cña Weber t¹o ra mét c¬ së linh ho¹t h¬n vµ tinh tÕ<br /> h¬n s¬ ®å cña Marx (Giddens, 2001: 286). D−íi ®©y lµ mét vÝ dô cô thÓ.<br /> NÕu mét ng−êi giµu nh−ng uy tÝn thÊp vµ kh«ng cã quyÒn lùc, th× t×nh tr¹ng<br /> nµy ®−îc gäi lµ sù kh«ng nhÊt qu¸n vÒ vÞ thÕ (status inconsistency). Lý thuyÕt sù<br /> kh«ng nhÊt qu¸n vÒ vÞ thÕ cho r»ng nh÷ng ng−êi r¬i vµo t×nh tr¹ng nµy sÏ bÊt m·n vµ<br /> thÊt väng h¬n ng−êi kh¸c. Nhµ x· héi häc Mü Gerhard Lenski lµ ng−êi ®Ò x−íng lý<br /> thuyÕt nµy vµ lý gi¶i qu¸ tr×nh Êy nh− sau. Khi mét ng−êi ®øng cao ë mét khÝa c¹nh vÞ<br /> thÕ nh−ng thÊp ë khÝa c¹nh kh¸c, th× anh (chÞ) ta sÏ nhÊn m¹nh vÞ thÕ cao vµ lê ®i vÞ<br /> thÕ thÊp cña m×nh. Trong quan hÖ víi ng−êi kh¸c, anh (chÞ) ta muèn ®−îc ®¸nh gi¸ vµ<br /> ®èi xö theo vÞ thÕ cao nhÊt ®ã. Tuy nhiªn, nh÷ng ng−êi kh¸c l¹i muèn x¸c lËp vÞ trÝ cao<br /> nhÊt cho b¶n th©n m×nh, vµ cã xu h−íng ®¸p l¹i ng−êi kia ë vÞ thÕ thÊp nhÊt.<br /> Cô thÓ nh− nh÷ng nhµ c«ng nghiÖp Do Th¸i giµu ë §øc thêi Weber muèn<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> 110 Lý thuyÕt ph©n tÇng x· héi vµ nh÷ng ph¸t triÓn gÇn ®©y ë ph−¬ng T©y<br /> <br /> ®−îc xÕp h¹ng trªn c¬ së tµi s¶n cña hä, nh−ng thùc tÕ hä l¹i bÞ khinh rÎ v× téc ng−êi<br /> cña m×nh. Hay c¸c gi¸o s− ®¹i häc muèn ng−êi kh¸c ®èi xö víi hä trªn c¬ së häc vÊn<br /> cao cña hä. Tuy nhiªn nhiÒu ng−êi bªn ngoµi tr−êng ®¹i häc coi th−êng ®iÒu ®ã vµ ®èi<br /> xö víi hä nh− víi nh÷ng kÎ nghÌo vµ kh«ng quyÒn lùc. Vµ cuèi cïng lµ nh÷ng kÎ<br /> giµu song kh«ng sang, nªn ph¶i “tr−ëng gi¶ häc lµm sang”. Hä th−êng míi phÊt lªn,<br /> rÊt muèn nh−ng ch−a kÞp tiÕp thu vµ hÊp thô nh÷ng gi¸ trÞ v¨n hãa cao sang cña c¸c<br /> giai cÊp th−îng l−u cã truyÒn thèng l©u ®êi, nªn thÞ hiÕu cña hä rÊt sèng s−îng vµ<br /> dung tôc. Thµnh ng÷ tiÕng Ph¸p "nouveaux riches" hay tiÕng Anh "the vulgar rich"<br /> vµ "giµu xæi" trong tiÕng ViÖt ®· lét t¶ sù kh«ng nhÊt qu¸n vÒ vÞ thÕ ®ã.<br /> Lenski cho r»ng nh÷ng ng−êi kh«ng ®−îc ®èi xö ®óng c¸ch mµ hä tin r»ng<br /> m×nh xøng ®¸ng ®−îc h−ëng sÏ chèng ®èi c¸c quy t¾c vÒ vÞ thÕ trong x· héi cña hä.<br /> Hä ñng hé nh÷ng hµnh ®éng chÝnh trÞ nh»m vµo c¸c nhãm cã vÞ thÕ cao, tøc hµnh<br /> ®éng chèng ®èi cña c¸c ®¶ng ph¸i cÊp tiÕn vµ tù do. KÕt luËn lý thuyÕt quan träng<br /> nµy gióp lý gi¶i v× sao nh÷ng ng−êi cã vÞ thÕ x· héi ®¸ng kÓ l¹i quay l−ng víi lîi Ých<br /> giai cÊp cña chÝnh hä vµ ñng hé kÎ kÐm thÕ h¬n.<br /> Lý thuyÕt sù kh«ng nhÊt qu¸n vÒ vÞ thÕ nµy ®· ®−îc nhiÒu nghiªn cøu thùc<br /> nghiÖm ë Mü x¸c nhËn. ChØ cã thÓ cã kh¸i niÖm sù kh«ng nhÊt qu¸n vÒ vÞ thÕ nµy<br /> nÕu chóng ta chÊp nhËn quan ®iÓm cña Weber r»ng cã nhiÒu (chø kh«ng chØ mét) c¬<br /> së ®Ó xÕp tÇng líp trong x· héi. NÕu chóng ta theo quan ®iÓm cña Marx r»ng chØ cã<br /> mét c¬ së duy nhÊt cho sù xÕp tÇng líp, th× tÊt nhiªn kh«ng thÓ nµo quan niÖm ®−îc<br /> sù kh«ng nhÊt qu¸n nµy (Stark, 2004: 237).<br /> Lý thuyÕt vÒ giai cÊp cña Erik Olin Wright<br /> Nhµ x· héi häc Mü Erik Olin Wright ®· ph¸t triÓn mét lý thuyÕt vÒ giai cÊp<br /> cã ¶nh h−ëng m¹nh mÏ, vµ lý thuyÕt nµy cè g¾ng kÕt hîp nh÷ng khÝa c¹nh trong<br /> c¸ch tiÕp cËn cña Marx vµ Weber l¹i víi nhau. Theo «ng, trong nÒn s¶n xuÊt t− b¶n<br /> chñ nghÜa hiÖn ®¹i, cã ba khÝa c¹nh trong sù kiÓm so¸t c¸c nguån lùc kinh tÕ, vµ<br /> nh÷ng khÝa c¹nh nµy cho phÐp ta nhËn diÖn c¸c giai cÊp chñ yÕu: sù kiÓm so¸t ®èi<br /> víi ®Çu t− hay vèn tiÒn tÖ; sù kiÓm so¸t c¸c t− liÖu s¶n xuÊt vËt chÊt (ruéng ®Êt hay<br /> c«ng x−ëng vµ c«ng së v¨n phßng); vµ sù kiÓm so¸t ®èi víi søc lao ®éng.<br /> Giai cÊp t− b¶n kiÓm so¸t mäi khÝa c¹nh nµy trong hÖ thèng s¶n xuÊt. Giai<br /> cÊp c«ng nh©n th× kh«ng kiÓm so¸t khÝa c¹nh nµo. Tuy nhiªn, gi÷a hai giai cÊp nµy,<br /> cã nh÷ng nhãm mµ vÞ trÝ kh«ng râ rµng - nh÷ng ng−êi qu¶n lý vµ c«ng nh©n cæ cån<br /> tr¾ng. Wright cho r»ng nh÷ng ng−êi nµy ë vÞ trÝ giai cÊp mang tÝnh m©u thuÉn<br /> (contradictory class locations) v× hä cã kh¶ n¨ng ¶nh h−ëng ®Õn mét sè khÝa c¹nh cña<br /> s¶n xuÊt, nh−ng kh«ng cã quyÒn kiÓm so¸t c¸c khÝa c¹nh kh¸c. VÝ dô nh÷ng ng−êi cæ<br /> cån tr¾ng vµ cã chuyªn m«n ph¶i ký hîp ®ång b¸n søc lao ®éng cho chñ ®Ó kiÕm<br /> sèng, gièng hÖt nh− c«ng nh©n lao ®éng ch©n tay. §ång thêi hä cã møc ®é kiÓm so¸t<br /> m«i tr−êng lµm viÖc cao h¬n hÇu hÕt nh÷ng ng−êi lµm viÖc cæ cån xanh. Hä kh«ng<br /> ph¶i nhµ t− b¶n, còng kh«ng ph¶i c«ng nh©n lao ®éng ch©n tay, nh−ng cã nh÷ng nÐt<br /> chung víi mçi giai cÊp trªn. (Wright, 1997). Nh− vËy, Wright chØnh söa Marx b»ng<br /> c¸ch nªu ra r»ng cã nhiÒu sù ph©n chia vÒ l−îng trong néi bé giai cÊp së h÷u tµi s¶n.<br /> H¬n n÷a, theo «ng, viÖc cã nhiÒu lo¹i nguån lùc hay vèn quý míi cã t¸c ®éng nhµo<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> Mai Huy BÝch 111<br /> <br /> nÆn quan hÖ x· héi ë n¬i lµm viÖc nh− “vèn vÒ tæ chøc” (quyÒn ra quyÕt ®Þnh), “vèn<br /> vÒ kü n¨ng” (cña c¸c chuyªn gia), v.v...<br /> II. Giai cÊp vµ phong c¸ch sèng<br /> Khi ph©n tÝch vÞ trÝ giai cÊp, c¸c nhµ x· héi häc x−a nay vÉn dùa vµo nh÷ng<br /> chØ b¸o ®· quy −íc ®Ó ®o nã nh−: ®Þa vÞ thÞ tr−êng (market position); quan hÖ ®èi víi<br /> t− liÖu s¶n xuÊt; vµ nghÒ nghiÖp.<br /> Tuy nhiªn, gÇn ®©y, mét sè t¸c gi¶ cho r»ng nªn ®¸nh gi¸ vÞ trÝ giai cÊp cña c¸<br /> nh©n kh«ng chØ d−íi gãc ®é kinh tÕ häc vµ c«ng ¨n viÖc lµm, mµ c¶ c¸c nh©n tè v¨n<br /> hãa nh− phong c¸ch sèng vµ m« h×nh tiªu dïng, tøc c¸i gäi lµ v¨n hãa giai cÊp (class<br /> culture). Nãi c¸ch kh¸c, giai cÊp cã xu h−íng ph¸t triÓn vµ duy tr× c¸c nÒn v¨n hãa<br /> riªng biÖt, cô thÓ lµ nh÷ng phong c¸ch nãi n¨ng, ¨n mÆc, lÔ nghi, ng«n ng÷ c¬ thÓ<br /> (body language), së thÝch, th«ng tin vµ thÞ hiÕu (Coleman, 1990). Riªng c¸c giai cÊp<br /> d−íi ®¸y cã thÓ mang mét vµi nÐt cña c¸i mµ O. Lewis gäi lµ “nÒn v¨n hãa cña sù<br /> nghÌo khæ”. Theo c¸ch tiÕp cËn nµy, thêi ®−¬ng ®¹i cña chóng ta lµ thêi ®¹i mµ<br /> nh÷ng "biÓu tr−ng" vµ vËt ®¸nh dÊu liªn quan ®Õn tiªu dïng ®ang ®ãng vai trß ngµy<br /> cµng lín h¬n trong ®êi sèng hµng ngµy. C¸i gäi lµ "b¶n s¾c c¸ nh©n" (tøc nh÷ng ®Æc<br /> ®iÓm riªng, kh¸c biÖt cña mét con ng−êi, cho biÕt hä lµ ai vµ c¸i g× quan träng víi hä)<br /> tËp trung nhiÒu h¬n xung quanh nh÷ng sù lùa chän phong c¸ch sèng (nh− mÆc thÕ<br /> nµo, ¨n g×, ch¨m sãc c¬ thÓ ra sao vµ nghØ ng¬i ë ®©u v.v.), vµ Ýt tËp trung quanh<br /> nh÷ng chØ b¸o giai cÊp nh− c«ng ¨n viÖc lµm.<br /> Nhµ x· héi häc Ph¸p Pierre Bourdieu (1984) coi giai cÊp lµ nh÷ng nhãm ng−êi<br /> kh¸c nhau vÒ møc ®é cã c¸i mµ «ng gäi lµ vèn v¨n hãa (cultural capital), tøc nh÷ng<br /> vèn quý dùa trªn c¬ së tri thøc, kü n¨ng vÒ ng«n ng÷ vµ v¨n hãa, thÞ hiÕu, së thÝch,<br /> phong c¸ch, v.v... mµ ng−êi së h÷u nã cã thÓ dïng ®Ó mua ®Æc quyÒn ®Æc lîi vµ quyÒn<br /> lùc. ¤ng t¹o ra thuËt ng÷ "vèn v¨n hãa" ®Ó ph©n biÖt c¸c khÝa c¹nh kinh tÕ cña quan<br /> hÖ giai cÊp víi nh÷ng ®iÒu ®¸ng gi¸ vÒ v¨n hãa. ¤ng xem xÐt c¸ch mµ vèn v¨n hãa bæ<br /> sung vµo nh÷ng −u thÕ hay kÐm thÕ cña mét giai cÊp nµy so víi giai cÊp kh¸c. Mét sè<br /> vÝ dô vÒ vèn v¨n hãa rÊt râ rÖt (nh− b»ng cÊp hoÆc danh hiÖu), nh−ng mét sè kh¸c<br /> th× tinh tÕ, khã nhËn ra h¬n. NÒn v¨n hãa cña c¸c giai cÊp th−îng l−u th−êng vËn<br /> hµnh nh− mét bé m· khiÕn cho c¸c thµnh viªn ngay lËp tøc nhËn ra nhau trong khi<br /> c¸c giai cÊp thÊp h¬n kh«ng dÔ g× thÊy ®−îc ®iÒu ®ã. C¸c c¸ nh©n ph©n biÖt hä víi<br /> nh÷ng ng−êi kh¸c kh«ng theo c¸c nh©n tè kinh tÕ hay nghÒ nghiÖp mµ trªn c¬ së thÞ<br /> hiÕu v¨n hãa vµ nh÷ng theo ®uæi lóc r¶nh rçi.<br /> Theo Bourdieu, nÒn v¨n hãa cña c¸c giai cÊp th−îng l−u thiªn nhiÒu h¬n vÒ<br /> t− duy vµ suy luËn trõu t−îng. Hä quan t©m h¬n ®Õn v¨n häc nghÖ thuËt vµ nh÷ng<br /> ho¹t ®éng trÝ tuÖ lóc r¶nh rçi. C¸c nÒn v¨n hãa giai cÊp thÊp h¬n th× hÑp h¬n, vµ tËp<br /> trung vµo nh÷ng vÊn ®Ò cô thÓ vµ nh÷ng ®iÒu thiÕt yÕu hµng ngµy.<br /> T−¬ng tù nh− vËy, c¸ch nãi n¨ng vµ ng«n ng÷ cña c¸c giai cÊp th−îng l−u Ph¸p<br /> sö dông nh÷ng ý t−ëng trõu t−îng, dïng nhiÒu th× cña ®éng tõ h¬n, vµ th−êng nh¾c<br /> ®Õn thêi gian vµ kh«ng gian kh¸c; trong khi c¸ch nãi n¨ng cña c¸c giai cÊp thÊp mang<br /> tÝnh th¼ng tuét, thiªn vÒ sö dông ®éng tõ th× hiÖn t¹i, vµ th−êng cã nh÷ng c©u kh«ng<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> 112 Lý thuyÕt ph©n tÇng x· héi vµ nh÷ng ph¸t triÓn gÇn ®©y ë ph−¬ng T©y<br /> <br /> ®Çy ®ñ h¬n. KÕt qu¶ nghiªn cøu nµy cho thÊy c¸c giai cÊp kh«ng chØ kh¸c nhau vÒ<br /> kinh tÕ mµ c¶ vÒ ng«n ng÷, vµ ng«n ng÷ kh«ng ph¶i ph−¬ng tiÖn giao tiÕp trung tÝnh<br /> nh− x−a nay nhiÒu ng−êi lÇm t−ëng, mµ võa thÓ hiÖn võa gãp phÇn t¹o nªn hÖ thèng<br /> giai cÊp. KÕt qu¶ Êy còng kh¼ng ®Þnh tÝnh ®óng ®¾n trong h−íng tiÕp cËn g¾n ng«n<br /> ng÷ víi giai cÊp mµ nhµ x· héi häc Basil Bernstein ®· sö dông ë Anh (mÆc dï cÆp<br /> ph¹m trï ph©n lo¹i ng«n ng÷ theo giai cÊp cña «ng ph¶i chØnh söa nhiÒu lÇn).<br /> Nãi gän l¹i, c¶m nhËn vÒ nh÷ng g× ®Ñp, cã gi¸ trÞ (hay thÞ hiÕu) rÊt kh¸c nhau<br /> gi÷a c¸c giai cÊp, vµ c¸c giai cÊp trªn ®Ønh th¸p ph©n tÇng th−êng xuyªn t¸ch khái<br /> nh÷ng tÇng líp kh¸c, t¹o ra kho¶ng c¸ch gi÷a hä víi thÞ hiÕu ®¹i chóng.<br /> Nh÷ng kh¸c biÖt nªu trªn xuÊt hiÖn tõ tuæi nhá. Con c¸i c¸c giai cÊp th−îng<br /> l−u kh«ng chØ ®−îc chuÈn bÞ tèt h¬n khi ®Õn tr−êng xÐt vÒ mÆt kiÕn thøc nh− c¸c con<br /> sè vµ ch÷ c¸i, mµ c¶ nh÷ng hiÓu biÕt mµ nhµ tr−êng coi lµ ®¸ng vµ cÇn biÕt. Nhµ<br /> nh÷ng trÎ em nµy cã nhiÒu s¸ch b¸o, cã tranh b¶n gèc trªn t−êng; c¸c em ®−îc cha<br /> mÑ ®−a ®i nghe hoµ nh¹c, vµ xem c¸c vë opera. Dï Ýt tuæi nh−ng trong giíi h¹n cña<br /> løa tuæi, c¸c em ®· nãi ®óng ng÷ ph¸p vµ tõ vùng. C¸c em kh«ng chØ biÕt nh÷ng n¬i<br /> xa, mµ b¶n th©n c¸c em ®· tõng ®Õn n¬i ®ã.<br /> §iÒu ®¸ng chó ý lµ t−¬ng tù nh− vèn kinh tÕ, vèn v¨n hãa cã thÓ ®−îc tÝch lòy<br /> vµ ho¸n c¶i thµnh c¸c h×nh th¸i vèn kh¸c (kinh tÕ, x· héi). VÝ dô cha mÑ thuéc giai<br /> cÊp trung l−u trao truyÒn kü n¨ng kü x¶o ng«n ng÷ vµ v¨n hãa cho con c¸i, vµ vèn<br /> liÕng v¨n hãa nµy gióp con c¸i dÔ thµnh ®¹t trong häc tËp. Thµnh c«ng vÒ häc vÊn -<br /> sù ph¶n ¸nh vèn v¨n hãa ban ®Çu - lµ ph−¬ng tiÖn ®Ó cã thÓ giµnh ®−îc c«ng ¨n viÖc<br /> lµm trong nh÷ng nghÒ nghiÖp l−¬ng cao. Thu nhËp kiÕm ®−îc nhê c«ng viÖc nh− thÕ<br /> cho phÐp ng−êi thµnh ®¹t cã ®ñ tiÒn tr¶ häc phÝ cao ë c¸c tr−êng t− cho con, vµ do ®ã<br /> t¨ng c¬ héi ®Ó con c¸i thµnh c«ng trong häc vÊn. Nh− vËy, vèn v¨n ho¸ chuyÓn thµnh<br /> vèn kinh tÕ; vèn v¨n hãa vµ vèn kinh tÕ t¨ng c−êng lÉn nhau; vµ c¸c h×nh th¸i vèn cã<br /> thÓ chuyÓn ho¸ lÉn nhau.<br /> Kh«ng chØ trao truyÒn vèn v¨n ho¸ cho con c¸i, c¸c giai cÊp xÕp bªn trªn trong<br /> th¸p ph©n tÇng cßn t×m c¸ch ®Ó ®¶m b¶o r»ng vèn v¨n hãa cña hä ®−îc thõa nhËn vµ<br /> ®¸nh gÝa cao th«ng qua hÖ thèng gi¸o dôc. QuyÒn lùc cña c¸c giai cÊp nµy ®−îc sö<br /> dông ®Ó hîp thøc hãa vèn v¨n hãa mµ hä së h÷u, coi ®ã lµ c¸i danh gi¸ vµ ®¸ng häc,<br /> ®¸ng t×m hiÓu, ®¸ng giµnh ®¹t. NghÜa lµ vèn v¨n hãa cña hä ph¶i ®−îc dïng lµm<br /> chuÈn ë tr−êng. Song song víi qu¸ tr×nh Êy, hÖ thèng gi¸o dôc ®· h¹ gi¸ vµ “®¸nh tôt<br /> h¹ng” nh÷ng thãi quen v¨n hãa cña häc sinh giai cÊp lao ®éng, coi ®Êy lµ b»ng chøng<br /> vÒ thÊt b¹i häc ®−êng. Bourdieu gäi sù hîp thøc ho¸ ®ã (hay ®óng h¬n, qu¸ tr×nh tranh<br /> chÊp, ¸p ®Æt hÖ thèng v¨n hãa biÓu tr−ng cña mét giai cÊp hay mét nhãm nµy lªn hÖ<br /> thèng cña mét giai cÊp hoÆc nhãm kh¸c) lµ “b¹o lùc biÓu tr−ng” (symbolic violence).<br /> Nh− vËy, c¸c giai cÊp kh«ng chØ t¸i t¹o b¶n th©n hä b»ng c¸ch chuyÓn giao tµi<br /> s¶n cho thÕ hÖ sau, mµ cßn t¸i t¹o b¶n th©n vÒ mÆt v¨n hãa. Vèn v¨n hãa ®−îc trao<br /> truyÒn tõ cha mÑ sang cho con c¸i, gièng y nh− cña c¶i thõa kÕ vËy. NghÜa lµ giai cÊp<br /> th−êng cã nÒn tiÓu v¨n hãa. H¬n thÕ n÷a, xung ®ét giai cÊp bao gåm kh«ng chØ tranh<br /> chÊp vÒ tµi s¶n mµ c¶ vÒ v¨n hãa (Stark, 2004: 243). §©y lµ mét ph¸t hiÖn míi vµ lý<br /> thó trong nghiªn cøu gÇn ®©y vÒ ph©n tÇng x· héi.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> Mai Huy BÝch 113<br /> <br /> Bªn c¹nh vèn v¨n hãa, nhiÒu nhµ x· héi häc cßn nhËn thÊy: c¸c giai cÊp còng<br /> kh¸c nhau vÒ m¹ng l−íi x· héi (social network) cña hä, tøc lµ vÒ nh÷ng kiÓu quan hÖ<br /> quen biÕt, th©n thuéc cña c¸ nh©n mµ anh (chÞ) ta cã thÓ dùa vµo ®Ó t×m sù n©ng ®ì, hç<br /> trî nh»m giµnh ®¹t môc tiªu mong muèn cña m×nh - c¸i mµ mét sè t¸c gi¶ gäi lµ “vèn x·<br /> héi” (social capital). C¸c giai cÊp th−îng l−u cã m¹ng l−íi quen biÕt hÕt søc réng r·i<br /> (cosmopolitan network); cßn giai cÊp thÊp h¬n th× cã m¹ng l−íi mang tÝnh h¹n hÑp, ®Þa<br /> ph−¬ng (local network). Nh÷ng ai cã m¹ng l−íi réng cã thÓ huy ®éng ®ång minh vµ sù hç<br /> trî s©u xa. NghÜa lµ thµnh viªn cña m¹ng l−íi réng cã nhiÒu lîi thÕ ®Ó ®Þnh vÞ m×nh<br /> trong hÖ thèng ph©n tÇng. Quan träng kh«ng kÐm lµ kh¶ n¨ng tiÕp cËn th«ng tin, vµ<br /> ®iÒu nµy cho phÐp duy tr× mét nÒn v¨n hãa tinh tÕ vµ kh¸c h¼n m¹ng l−íi ®Þa ph−¬ng.<br /> Nh÷ng kh¸c biÖt giai cÊp vÒ vèn v¨n hãa b¾t rÔ tõ nh÷ng kh¸c biÖt vÒ m¹ng l−íi. C¸c<br /> thµnh viªn giai cÊp c«ng nh©n cã m¹ng l−íi mang tÝnh ®Þa ph−¬ng ®Ëm nÐt v× nã bao<br /> gåm chñ yÕu hä hµng vµ nh÷ng ng−êi quen biÕt l©u n¨m. Khi c¶ nhãm gÆp ph¶i mét vÊn<br /> ®Ò nµo ®ã v−ît qu¸ kinh nghiÖm cò cña hä, hä kh«ng t×m ra ®−îc gi¶i ph¸p mµ còng<br /> ch¼ng quen biÕt ai cã thÓ gi¶i quyÕt. Sù khuyÕt thiÕu nµy cµng trÇm träng h¬n do m¹ng<br /> l−íi ®Þa ph−¬ng cã xu h−íng phô thuéc chñ yÕu vµo tiÕp xóc trùc tiÕp víi con ng−êi ®Ó cã<br /> tÊt c¶ hoÆc gÇn nh− toµn bé th«ng tin, vµ do ng−êi ta chØ theo dâi c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng<br /> tin ®¹i chóng ®Þa ph−¬ng ë khu phè m×nh. VÝ dô mét ng−êi kh«ng cã viÖc lµm cã thÓ hái<br /> b¹n bÌ vÒ nh÷ng c¬ héi cã viÖc lµm ë c¸c thµnh phè kh¸c, nh−ng nÕu b¹n bÌ hä kh«ng<br /> biÕt, vµ nÕu c¸c ph−¬ng tiÖn th«ng tin ®¹i chóng ®Þa ph−¬ng kh«ng t×nh cê cã mét phãng<br /> sù vÒ chñ ®Ò nµy, th× ng−êi kia hiÕm khi ®i th− viÖn ®Ó ®äc b¸o cÊp toµn thµnh phè hoÆc<br /> t×m c¸c xa lé th«ng tin mang tÝnh phi c¸ nh©n.<br /> Tuy nhiªn, nÕu nh− c¸i gi¸ cña viÖc chØ cã m¹ng l−íi ®Þa ph−¬ng lµ nhãm<br /> t−¬ng ®èi c« lËp, th× c¸i gÝa cña viÖc cã m¹ng l−íi réng lµ sù c« lËp t−¬ng ®èi cña c¸<br /> nh©n. Nh÷ng ng−êi thuéc c¸c giai cÊp th−îng l−u cã nhiÒu ng−êi quen nh−ng Ýt b¹n;<br /> quan hÖ cña hä cã xu h−íng ng¾n ngñi, hêi hît, lÞch sù vµ th−êng mang l¹i niÒm vui,<br /> nh−ng hiÕm khi hä cã t×nh c¶m s©u s¾c. Tuy hä còng cã m¹ng l−íi ®Þa ph−¬ng,<br /> nh−ng th−êng m¹ng l−íi nµy nhá, chØ gåm gia ®×nh cËn huyÕt vµ mét vµi ng−êi b¹n<br /> cò. Tãm l¹i, nhiÒu kh¸c biÖt râ rµng trong c¸c nÒn v¨n hãa giai cÊp lµ kÕt qu¶ cña<br /> nh÷ng kh¸c biÖt trong m¹ng l−íi cña hä (Stark, 2004: 243). Nh− vËy, nhiÒu nhµ x·<br /> héi häc ®· bæ sung cho “vèn v¨n hãa” cña Bourdieu b»ng kh¸i niÖm “vèn x· héi”, vµ<br /> kh¸i niÖm nµy hiÖn ®ang thÞnh hµnh trong ph©n tÝch vÒ ph©n tÇng.<br /> NhiÒu t¸c gi¶ kh¸c ®ång ý víi Bourdieu r»ng sù ph©n chia giai cÊp cã thÓ g¾n<br /> víi c¸c phong c¸ch sèng vµ m« h×nh tiªu dïng kh¸c nhau. Khi nãi vÒ c¸c nhãm trong<br /> néi bé giai cÊp trung l−u, nhãm nghiªn cøu cña M. Savage (1992) ë Anh ®· nhËn<br /> diÖn ba khèi cô thÓ trªn c¬ së thÞ hiÕu v¨n hãa vµ "tµi s¶n" cña hä.<br /> Nh÷ng chuyªn gia lµm viÖc trong dÞch vô c«ng céng, cã vèn v¨n hãa cao<br /> nh−ng vèn kinh tÕ thÊp, cã xu h−íng theo ®uæi phong c¸ch sèng lµnh m¹nh (tËp thÓ<br /> dôc thÓ thao, Ýt uèng bia r−îu, vµ tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng v¨n hãa vµ céng ®ång).<br /> Tr¸i l¹i, nh÷ng ng−êi qu¶n lý vµ lµm viÖc trong bé m¸y quan liªu th× theo m« h×nh<br /> tiªu dïng "kh«ng kh¸c biÖt" (møc ®é tËp thÓ dôc thÓ thao trung b×nh hoÆc thÊp, Ýt<br /> ho¹t ®éng v¨n hãa, vµ thÝch phong c¸ch truyÒn thèng trong trang bÞ ®å ®¹c ë nhµ).<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> 114 Lý thuyÕt ph©n tÇng x· héi vµ nh÷ng ph¸t triÓn gÇn ®©y ë ph−¬ng T©y<br /> <br /> Khèi thø ba lµ nh÷ng ng−êi theo chñ nghÜa "hËu hiÖn ®¹i" th× gi÷ mét phong<br /> c¸ch sèng kh«ng cã nguyªn t¾c x¸c ®Þnh nµo c¶, vµ cã thÓ hµm chøa nh÷ng yÕu tè mµ<br /> x−a nay kh«ng ®i ®«i víi nhau. VÝ dô hä cã thÓ thÝch c−ìi ngùa vµ quan t©m ®Õn v¨n<br /> häc cæ ®iÓn kÕt hîp víi thÝch nh÷ng m«n thÓ thao cùc ®oan nh− leo nói ®¸.<br /> Nãi chung, sù ph©n tÇng trong néi bé c¸c giai cÊp còng nh− gi÷a c¸c giai cÊp<br /> phô thuéc vµo nh÷ng kh¸c biÖt kh«ng chØ vÒ nghÒ nghiÖp mµ c¶ vÒ tiªu dïng vµ<br /> phong c¸ch sèng. VÒ mét sè khÝa c¹nh, mét x· héi tiªu dïng lµ mét x· héi ®¹i chóng,<br /> n¬i nh÷ng kh¸c biÖt giai cÊp bÞ bá qua ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh, vµ ng−êi thuéc c¸c<br /> giai cÊp kh¸c nhau ®Òu xem nh÷ng ch−¬ng tr×nh tivi gièng nhau, hay ®i mua s¾m<br /> quÇn ¸o ë cïng mét cöa hiÖu. Nh−ng kh¸c biÖt giai cÊp còng cã thÓ ®−îc t« ®Ëm<br /> th«ng qua nh÷ng kh¸c biÖt vÒ phong c¸ch sèng vµ "thÞ hiÕu" (Bourdieu, 1984).<br /> III. Ph©n tÇng vµ giíi<br /> Kh«ng thÓ kh«ng nh¾c tíi mét ph¸t triÓn míi n÷a trong nghiªn cøu ph©n<br /> tÇng ë ph−¬ng T©y. §ã lµ sù chuyÓn h−íng ®Ó chó ý tíi vai trß cña giíi trong sù ph©n<br /> tÇng. X−a nay sù ph©n tÝch vÒ ph©n tÇng vÉn xuÊt ph¸t tõ mét tiªn ®Ò ngÇm ®Þnh<br /> r»ng phô n÷ kh«ng quan träng ®èi víi sù ph©n chia quyÒn lùc, cña c¶i vµ uy tÝn, vµ<br /> r»ng nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng giíi chØ lµ sù ph¶n ¸nh cña bÊt b×nh ®¼ng giai cÊp. Do ®ã<br /> ng−êi ta tiÕn hµnh ph©n tÝch sù ph©n tÇng theo quan ®iÓm nam giíi, nghÜa lµ vÞ thÕ<br /> nghÒ nghiÖp vµ giai cÊp cña phô n÷ ®−îc x¸c ®Þnh theo chång hä.<br /> Tuy nhiªn, giíi lµ mét trong nh÷ng vÝ dô hÕt søc s©u s¾c vÒ sù ph©n tÇng. Kh«ng<br /> thÊy mét x· héi nµo mµ nam giíi kh«ng cã −u thÕ h¬n phô n÷ vÒ mét sè khÝa c¹nh nµo<br /> ®Êy. VÒ mÆt lÞch sö, bÊt b×nh ®¼ng giíi cã gèc rÔ s©u xa h¬n giai cÊp; vÞ thÕ nam giíi cao<br /> h¬n phô n÷ ngay c¶ ë nh÷ng x· héi s¨n b¾n vµ h¸i l−îm, tøc nh÷ng x· héi kh«ng cã giai<br /> cÊp. F. Engels, ng−êi th−êng ®−îc coi lµ ®· ®−a ra lý thuyÕt x· héi häc ®Çu tiªn vÒ sù<br /> ph©n tÇng theo giíi (Rothman, 2005: 31), cho r»ng ®Æc ®iÓm næi bËt cña c¸c x· héi s¨n<br /> b¾n vµ n«ng nghiÖp lµ chÕ ®é mÉu hÖ vµ b×nh ®¼ng giíi, nh−ng kÕt qu¶ nghiªn cøu nh©n<br /> häc gÇn ®©y kh«ng hËu thuÉn luËn ®Ò nµy. Weber coi sù bÊt b×nh ®¼ng giíi lµ mét h×nh<br /> thøc thèng trÞ cña nam giíi vèn cã nguån gèc tõ søc kháe vÒ thÓ lùc cña nam giíi. DÇn<br /> dÇn søc m¹nh c¬ b¾p ®−îc thay thÕ b»ng chÕ ®é nam trÞ, tøc mét hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ x·<br /> héi vµ niÒm tin vèn hîp thøc hãa sù bÞ trÞ cña phô n÷ trong gia ®×nh cïng c¸c thÓ chÕ<br /> kh¸c. HËu qu¶ lµ giíi trë thµnh c¬ së ®Ó h×nh thµnh nhãm vÞ thÕ, dÉn ®Õn lo¹i trõ phô<br /> n÷ ra khái c¸c nhãm do nam giíi thèng trÞ (Rothman, 2005: 37-38).<br /> Ngµy nay khã lßng b¸c bá ®−îc r»ng trong x· héi hiÖn ®¹i, ë møc ®é nhÊt ®Þnh<br /> th× giíi ¶nh h−ëng ®Õn sù ph©n tÇng mét c¸ch ®éc lËp t−¬ng ®èi so víi giai cÊp. Tuy<br /> nhiªn, trong ®êi sèng hµng ngµy, giíi, téc ng−êi vµ giai cÊp cïng mét lóc kÕt hîp,<br /> t−¬ng t¸c vµ t¹o ®iÒu kiÖn hoÆc c¶n trë kh¶ n¨ng tiÕp cËn nh÷ng c¸i “®−îc” cña con<br /> ng−êi. NhiÒu nghiªn cøu hiÖn nay kh«ng chØ nhÊn m¹nh vai trß cña giíi mµ cßn t×m<br /> hiÓu sù ®an xen gi÷a giíi víi c¸c nh©n tè trªn trong sù ph©n tÇng.<br /> KÕt luËn<br /> C¸c x· héi kh¸c nhau vÒ sè giai cÊp bªn trong ®ã còng nh− vÒ nh÷ng nguyªn<br /> t¾c sö dông ®Ó ®Þnh vÞ con ng−êi ë mét giai cÊp nhÊt ®Þnh (Stark, 2004: 35). ThÕ kû<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br /> Mai Huy BÝch 115<br /> <br /> XXI lµ thêi kú cña nhiÒu m« h×nh vµ quan ®iÓm vÒ bÊt b×nh ®¼ng vµ ph©n tÇng x·<br /> héi. Tõ chç chØ thõa nhËn nh©n tè kinh tÕ trong sù ph©n chia giai cÊp, lý thuyÕt x·<br /> héi häc ë ph−¬ng T©y ®· ®i ®Õn chç cho r»ng ph©n tÇng lµ hiÖn t−îng nhiÒu mÆt, vµ<br /> c¸c nh©n tè v¨n hãa - x· héi còng ®ãng vai trß cña m×nh. Trong x· héi cã sù ph©n<br /> tÇng kh«ng chØ d−íi gãc ®é cña c¶i, tµi s¶n mµ c¶ ë kh¶ n¨ng tiÕp cËn c¸c hµng hãa<br /> s¶n phÈm vÒ vËt chÊt vµ v¨n hãa. CÇn nhÊn m¹nh r»ng c¸c lý thuyÕt ph©n tÇng xuÊt<br /> ph¸t tõ Marx vµ Weber, nh−ng kh«ng dõng l¹i ë nh÷ng m« h×nh ®· thµnh h×nh vµo<br /> giai ®o¹n ®Çu cña c«ng nghiÖp hãa ®ã, mµ ®· ph¸t triÓn s©u xa, nhiÒu mÆt vµ tinh tÕ<br /> h¬n víi nh÷ng tªn tuæi gÇn ®©y nh− Lenski, Wright, Bourdieu vµ J. Goldthorpe, v.v...<br /> ®Ó t×m hiÓu nh÷ng diÔn biÕn hiÖn nay. Khi ViÖt Nam ®ang kh¾c phôc t×nh tr¹ng biÖt<br /> lËp ®Ó héi nhËp víi thÕ giíi, viÖc n¾m b¾t nh÷ng ph¸t triÓn míi ®©y vÒ lý thuyÕt<br /> ph©n tÇng lµ rÊt cÇn thiÕt; nÕu kh«ng, dÔ r¬i vµo t×nh tr¹ng “xÈm sê voi”.<br /> Tuy nhiªn, c¸c nhµ lý thuyÕt hiÖn ®ang vÊp ph¶i hai th¸ch thøc chÝnh. Mét lµ<br /> cÇn n¾m ®−îc nh÷ng biÕn ®æi vÒ b¶n chÊt chñ nghÜa t− b¶n ë c¸c x· héi tiªn tiÕn, sù sôp<br /> ®æ cña chñ nghÜa x· héi ë nhiÒu n−íc, toµn cÇu hãa nÒn kinh tÕ thÕ giíi, cuéc c¸ch m¹ng<br /> sè hãa vµ nh÷ng biÕn thiªn ®i kÌm trong c¬ cÊu nghÒ nghiÖp v.v. mµ ng−êi ta th−êng gäi<br /> lµ “nÒn kinh tÕ míi”, thêi ®¹i “hËu c«ng nghiÖp” hay thêi ®¹i “th«ng tin”. Hai lµ ph©n<br /> tÝch chÝnh x¸c h¬n quan hÖ qua l¹i gi÷a giai cÊp, s¾c téc vµ giíi (Rothman, 2005).<br /> Tãm l¹i, tÊt c¶ c¸c quan ®iÓm lý thuyÕt ®Òu thõa nhËn r»ng giai cÊp cã hÖ lôy<br /> quan träng vµ lín lao ®èi víi chÊt l−îng cuéc sèng con ng−êi. RÊt nhiÒu nghiªn cøu<br /> ®· cho thÊy c¸ch thøc mµ giai cÊp th©m nhËp cuéc sèng ng−êi ta. Cã nh÷ng kh¸c biÖt<br /> ®¸ng kÓ dùa trªn c¬ së giai cÊp trong sù ph©n bè tµi s¶n, uy tÝn vµ quyÒn lùc chÝnh<br /> trÞ. Giíi, s¾c téc cã thÓ khuÕch ®¹i nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng nµy. Nh÷ng kh¸c biÖt vÒ tµi<br /> s¶n thËt râ rÖt, nh−ng cßn cã nh÷ng hÖ qu¶ khã thÊy h¬n nh− vèn v¨n ho¸, søc kháe,<br /> kh¶ n¨ng tiÕp cËn gi¸o dôc cã chÊt l−îng, c¶m gi¸c tù tin, m¹ng l−íi nh÷ng ng−êi<br /> quen th©n, v.v... Nh− vËy, sù ph¸t triÓn gÇn ®©y vÒ lý luËn ë ph−¬ng T©y gîi ra<br /> nhiÒu ®iÒu ®¸ng n¾m b¾t vµ suy ngÉm cho x· héi häc ViÖt Nam khi t×m hiÓu sù ph©n<br /> tÇng ®ang diÔn ra ë n−íc ta hiÖn nay.<br /> <br /> S¸ch b¸o trÝch dÉn<br /> 1. Bourdieu, P. 1984. Distinction: a social critique of judgements of taste. Cambridge, Mass.: Harvard university press.<br /> 2. Coleman, J. 1990. Foundations of social theory. Cambridge, Mass.: Harvard university press.<br /> 3. Giddens, A. 2001. Sociology. Fourth edition. Cambridge: Polity press.<br /> 4. Haralambos, R. M. et al. 1987. Sociology: themes and perspectives. Second edition. London: Bell & Hyman.<br /> 5. Rothman, R. 2005. Inequality and stratification: race, class and gender. Fifth edition. Upper Saddle<br /> River: Pearson - Prentice Hall.<br /> 6. Savage, M. et al. 1992. Property, bureaucracy and culture: middle class formation in contemporary<br /> Britain. London: Routledge.<br /> 7. Scott, J. et al. 2005. A dictionary of sociology. Third edition. Oxford: Oxford university press.<br /> 8. Stark, R. 2004. Sociology. Ninth edition. Belmont: Wadsworth.<br /> 9. Wright, E. 1997. Class counts: comparative studies in class analysis. Cambridge: Cambridge university press.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2