Mô hình tài phán Hiến pháp nào cho Việt Nam?
Là sản phẩm của nền dân chủ, hiến pháp được xác định là đạo luật cơ bản và
giữ vị trí tối cao trong hệ thống pháp luật. Tính tối cao của hiến pháp mang một
nội dung kép: một mặt, các văn bản pháp quy được xây dựng nhằm mục đích cụ
thể hoá các nguyên tắc chung nhất được thiết lập trong hiến pháp; mặt khác, bất kỳ
quy tắc nào trong hệ thống pháp luật đều phải phù hợp với tinh thần của hiến pháp.
Bảo đảm tính tối cao của hiến pháp là biện pháp chủ yếu nhằm bảo đảm tính
nhất quán của hệ thống pháp luật. Sự nhất quán ấy, đến lượt mình, có tác dụng tạo
ra diện mạo tích cực của luật pháp đối với xã hội như là một công trình có chất
lượng và đáng tin cậy, một trong những điều kiện cần để pháp luật được tôn trọng,
thực thi bằng ý thức tự giác của chủ thể.
Vấn đề đặt ra là làm thế nào để có được sự bảo đảm ấy trong thực tiễn. Rõ hơn,
phải làm thế nào để có được một cơ chế kiểm tra hữu hiệu thoả mãn tiêu chí kép:
một mặt, mọi chủ thể trong đời sống chính trị và pháp lý đều có thể dễ dàng tiếp
cận cơ quan tài phán hiến pháp với chi phí thấp nhất mỗi khi cần yêu cầu thủ tiêu
một quy tắc hay một văn bản quy phạm nào đó với lý do vi hiến; mặt khác, bản
thân cơ quan bảo hiến phải được độc lập trong xét xử để có thể đưa ra phán quyết
khách quan, vô tư và có tính thuyết phục cao. Quá trình tìm kiếm giải pháp cho
vấn đề ấy đã dẫn đến sự ra đời của nhiều mô hình bảo hiến đa dạng ở các nước.
Việt Nam cũng đương đầu với cùng một vấn đề, đã có cách giải quyết của riêng
mình và hiện đang ở một giai đoạn nào đó của lộ trình hoàn thiện giải pháp.
1. Thực trạng hoạt động bảo hiến ở Việt Nam
Bảo hiến: một phần của chức năng giám sát, kiểm tra theo phân công trong
hệ thống. Cho đến nay, vấn đề bảo hiến không được đặt ra trong luật thực định
Việt Nam một cách chuyên biệt, mà được coi là một phần của vấn đề chung về bảo
đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật. Cơ chế bảo đảm được xây dựng dựa
vào tư tưởng chủ đạo theo đó Quốc hội, cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất,
thực hiện quyền giám sát tối cao đối với toàn bộ các hoạt động xây dựng pháp luật
bao gồm cả chính hoạt động làm luật của mình. Tư tưởng ấy là hệ quả logic của
nguyên tắc tập trung toàn bộ quyền lực nhà nước về tay nhân dân, nguyên tắc cơ
bản trong tổ chức bộ máy Nhà nước xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Với cách đặt vấn đề như thế, xu hướng dựa vào tôn ti trật tự được thiết lập trong
hệ thống phân cấp thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật (VBQPPL)
phát triển một cách tất yếu: Quốc hội tự kiểm tra và có quyền kiểm tra các văn bản
của các cơ quan do mình trực tiếp lập ra, như Uỷ ban thường vụ Quốc hội
(UBTVQH), Chủ tịch nước, Chính phủ...; Chính phủ kiểm tra văn bản của các
bộ… Cơ chế kiểm tra theo kiểu “thác đổ” (cascade) này được chính thức thừa
nhận tại Luật Ban hành VBQPPL năm 2008 (Điều 87 và kế tiếp).
Việc kiểm tra dựa vào hệ thống tôn ti trật tự văn bản: cao nhất là Hiến pháp, kế
đó là luật, rồi đến các văn bản dưới luật. Nội dung kiểm tra hoàn toàn như nhau
đối với tất cả các loại văn bản không phân biệt hình thức: đánh giá tính hợp hiến,
hợp luật và phù hợp với tinh thần VBQPPL của cơ quan nhà nước cấp trên. Tuy
nhiên, khi tiến hành kiểm tra, cơ quan kiểm tra thường chỉ đối chiếu văn bản được
kiểm tra với một văn bản nào đó ở bậc cao hơn kế tiếp1, chứ không nhất thiết đem
văn bản ra phân tích dưới ánh sáng của Hiến pháp. Cách làm này một phần xuất
phát từ ý thức tôn ti của con người sống trong xã hội chịu ảnh hưởng của tư tưởng
Khổng - Mạnh.
Thẩm quyền “bảo hiến” được thừa nhận cho tất cả các chủ thể được trao quyền
kiểm tra, giám sát văn bản quy phạm phạm luật, theo nguyên tắc cơ quan cấp trên
có quyền kiểm tra VBQPPL của cơ quan cấp dưới trực tiếp; riêng Quốc hội tự
kiểm tra các văn bản do mình ban hành, bao gồm luật, nghị quyết và cả pháp lệnh
của UBTVQH mà suy cho cùng, có thể được coi là một loại luật được xây dựng
theo trình tự đặc biệt trong điều kiện Quốc hội không phải là một định chế hoạt
động thường xuyên. Tuy nhiên, chính Quốc hội đã thông qua luật, nghị quyết bằng
cách biểu quyết dân chủ; trong logic của sự việc, rất khó hình dung khả năng cũng
chính cơ quan này, đến một lúc nào đó, cũng bằng cách biểu quyết dân chủ, lại kết
luận rằng một luật, nghị quyết do mình thông qua trước đây là vi hiến.
Bởi vậy, theo Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội năm 2003 (Luật giám sát),
việc giám sát, kiểm tra văn bản ở cấp tối cao chỉ được thực hiện đối với các văn
bản của UBTVQH trở xuống. Điều đó cũng có nghĩa rằng, tính hợp hiến của luật
và nghị quyết của Quốc hội là cố định, đương nhiên, không tranh cãi. Vả lại, việc
giám sát của Quốc hội đối với văn bản quy phạm thuộc thẩm quyền xem xét của
mình chỉ được xúc tiến theo đề nghị của UBTVQH. Rất khó hình dung trong hoàn
cảnh đó, khả năng UBTVQH đề xuất với Quốc hội xem xét, đánh giá tính hợp
hiến của các văn bản quy phạm do mình ban hành. Rốt cuộc, trên thực tế, việc
“bảo hiến” chỉ được thực hiện đối với các văn bản của Chính phủ, Toà án nhân
dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Hội đồng nhân dân cấp tỉnh.
Các vấn đề của cơ chế đang vận hành. Ngoài việc đương nhiên tạo ra tính bất
khả xâm phạm đối với luật và nghị quyết của Quốc hội và, trong chừng mực nào
đó, cả các văn bản của UBTVQH, cơ chế giám sát, kiểm tra văn bản đang vận
hành còn bộc lộ nhiều khuyết tật hầu như không khắc phục được.
Trong điều kiện tất cả các cơ quan nắm giữ các chức năng hành pháp và tư pháp
đều do Quốc hội tạo ra, cơ chế giám sát, kiểm tra VBQPPL đang vận hành mang
đậm màu sắc kiểm tra hành chính: cấp trên đánh giá và phán xét công việc của cấp
dưới. Có lẽ chính vì tính chất đó của cơ chế, mà mặc dù nội dung kiểm tra được
xác định là khá rộng, bao gồm, như đã biết, tính hợp hiến, hợp luật và hợp với văn
bản của cơ quan nhà nước cấp trên, cơ quan kiểm tra thường chỉ dựa vào văn bản
của cấp trên trực tiếp để đánh giá văn bản được kiểm tra. Về phương diện tâm lý,
người ta nói rằng, nếu không phải là Quốc hội, cơ quan kiểm tra không có đủ sự tự
tin cần thiết để viện dẫn Hiến pháp như là căn cứ thẩm tra văn bản.
Rốt cuộc, chỉ còn Quốc hội là cơ quan duy nhất có đủ các điều kiện khách quan
và chủ quan để thực hiện chức năng bảo hiến của toàn bộ hệ thống giám sát, kiểm
tra văn bản. Theo Luật giám sát, ngoài thẩm quyền giám sát tối cao được trao cho
Quốc hội, còn có quyền giám sát của các cơ quan thuộc Quốc hội, bao gồm
UBTVQH, Hội đồng Dân tộc và các Uỷ ban của Quốc hội. Tuy nhiên, chỉ có
UBTVQH là cơ quan của Quốc hội có quyền xử lý đến cùng đối với văn bản quy
phạm vi hiến, nghĩa là huỷ bỏ văn bản liên quan; quyền này được giới hạn áp dụng
đối với các văn bản của Hội đồng nhân dân cấp tỉnh. Đối với các văn bản của
Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân
dân tối cao, UBTVQH chỉ có quyền đình chỉ việc thi hành trong trường hợp văn
bản được cho là trái với Hiến pháp; sau đó, UBTVQH trình Quốc hội quyết định
về số phận của văn bản bị đình chỉ thi hành trong kỳ họp gần nhất.
Từ tất cả những phân tích đó, có thể thừa nhận rằng, trong cơ chế đang vận
hành, việc kiểm tra tính hợp hiến thuộc thẩm quyền của Quốc hội đối với
VBQPPL chỉ được áp dụng đối với các văn bản quy phạm của Chính phủ, Thủ
tướng Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao và Viện kiểm sát nhân dân tối cao.
Vấn đề là cho đến nay, chưa thấy một vụ bảo hiến đích thực nào được đem ra
xem xét và thẩm định trước Quốc hội. Chắc chắn không thể nói rằng đó là do chưa
có văn bản quy phạm nào nào bị cho là vi hiến; điều này cũng có nghĩa rằng cơ
chế giám sát, kiểm tra đang vận hành có vấn đề về tính khả thi, ít nhất về phần liên
quan đến việc đánh giá tính hợp hiến của các văn bản quy phạm của các cơ quan
hành pháp, các cơ quan quản lý nhà nước nói chung.
Cần nhấn mạnh rằng, theo Luật Ban hành VBQPPL năm 2008, việc giám sát,
kiểm tra văn bản thuộc thẩm quyền của Quốc hội được thực hiện theo các quy
định của Luật giám sát; về phần mình, Luật giám sát chỉ có những quy định rất
ngắn gọn về thủ tục “bảo hiến” (Điều 10 khoản 2): UBTVQH trình bày sự việc
trong một kỳ họp của Quốc hội và Quốc hội thảo luận như đối với mọi vấn đề
khác, trước khi biểu quyết để phán xét. Cách làm giống hệt như trong trường hợp
chuẩn bị thông qua một dự án luật; nhưng, như đã biết, văn bản được đem ra xem
xét, trong logic của cơ chế, chỉ có thể là một văn bản của Chính phủ, Thủ tướng
Chính phủ, Toà án nhân dân tối cao hoặc Viện kiểm sát nhân dân tối cao. Rất khó
lý giải tại sao một văn bản được xây dựng và thông qua theo trình tự lập quy, rốt
cuộc lại được kiểm tra tính hợp hiến theo trình tự lập pháp. Vả lại, không có quy
định nào trong Luật giám sát hay bất kỳ luật nào có liên quan chỉ ra được điểm bắt
đầu của một quy trình kiểm tra tính hợp hiến của một văn bản quy phạm: ai (cơ
quan nào) sẽ là người lên tiếng đầu tiên? Lên tiếng với ai, UBTVQH hay một cơ
quan trung gian nào? Việc thụ lý và phản hồi được thực hiện như thế nào? Yêu cầu
kiểm tra phải thoả mãn những điều kiện nào mới được đưa vào chương trình nghị
sự của một kỳ họp Quốc hội?...
2. Vài suy nghĩ về cơ chế bảo hiến khả dĩ áp dụng cho Việt Nam
Sự cần thiết của việc đặt vấn đề bảo hiến một cách độc lập. Thực ra, không có
nước nào được biết là nơi có mô hình bảo hiến có thể tham khảo và học tập được
mà lại giao chức năng bảo hiến cho cơ quan lập pháp. Đơn giản, cơ quan lập pháp
chẳng bao giờ có được sự phán xét khách quan đối với các văn bản do chính mình
ban hành. Trong khi đó, việc kiểm tra tính hợp hiến chỉ có thể được thực hiện đối
với tất cả các văn bản dưới hiến pháp, thì mới có điều kiện bảo đảm tính thống
nhất của hệ thống luật pháp.
