intTypePromotion=3
Array
(
    [0] => Array
        (
            [banner_id] => 140
            [banner_name] => KM1 - nhân đôi thời gian
            [banner_picture] => 964_1568020473.jpg
            [banner_picture2] => 839_1568020473.jpg
            [banner_picture3] => 620_1568020473.jpg
            [banner_picture4] => 994_1568779877.jpg
            [banner_picture5] => 
            [banner_type] => 8
            [banner_link] => https://tailieu.vn/nang-cap-tai-khoan-vip.html
            [banner_status] => 1
            [banner_priority] => 0
            [banner_lastmodify] => 2019-09-18 11:11:47
            [banner_startdate] => 2019-09-11 00:00:00
            [banner_enddate] => 2019-09-11 23:59:59
            [banner_isauto_active] => 0
            [banner_timeautoactive] => 
            [user_username] => sonpham
        )

)

Một số biến đổi kinh tế, xã hội nông thôn vùng châu thổ sông Hồng hiện nay - Trương Xuân Trường

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
39
lượt xem
8
download

Một số biến đổi kinh tế, xã hội nông thôn vùng châu thổ sông Hồng hiện nay - Trương Xuân Trường

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung bài viết "Một số biến đổi kinh tế, xã hội nông thôn vùng châu thổ sông Hồng hiện nay" trình bày về một số chỉ báo về đời sống sinh hoạt, thu nhập của cư dân nông thôn vùng châu thổ sông Hồng, xu hướng chuyển đổi cơ cấu lao động nghề nghiệp, phân tầng xã hội,... Với các bạn chuyên ngành Xã hội học thì đây là tài liệu tham khảo hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Một số biến đổi kinh tế, xã hội nông thôn vùng châu thổ sông Hồng hiện nay - Trương Xuân Trường

  1. 28 X· héi häc thùc nghiÖm X· héi häc sè 3 (83), 2003 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi ë n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay Tr−¬ng xu©n tr−êng Nãi ®Õn n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång lµ nãi ®Õn ®Þa bµn d©n c− cña 9 tØnh vµ thµnh phè: Hµ Néi, H¶i Phßng, Hµ T©y, H¶i D−¬ng, H−ng Yªn, Hµ Nam, Nam §Þnh, Th¸i B×nh, Ninh B×nh. §Õn nay còng cã nhiÒu tµi liÖu xÕp tØnh B¾c Ninh vµo khu vùc ch©u thæ s«ng Hång. NÕu chØ tÝnh riªng 9 tØnh th× vïng ch©u thæ s«ng Hång cã diÖn tÝch lµ 12.510km2. Theo Tæng ®iÒu tra d©n sè 1999, hiÖn nay vïng ch©u thæ s«ng Hång cã sè d©n lµ 14.800.072 ng−êi, trong ®ã d©n sè thµnh thÞ lµ 3.117.030 vµ n«ng th«n lµ 11.683.042 ng−êi (78,9%), lµ khu vùc cã sè d©n cao thø hai sau vïng ®ång b»ng s«ng Cöu Long trªn tæng sè 8 khu vùc cña c¶ n−íc (tr−íc ®©y c¶ n−íc chia thµnh 7 khu vùc). Theo niªn gi¸m thèng kª tõng n¨m, mËt ®é d©n sè cña vïng ch©u thæ s«ng Hång ®· t¨ng lªn nhanh chãng tõ 683 ng−êi/km2 n¨m 1976 lªn 691 ng−êi/km2 n¨m 1980, 761 ng−êi/km2 n¨m 1985, 1045 ng−êi/km2 n¨m 1990, 1142 ng−êi/km2 n¨m 1995 vµ ®Õn nay lµ 1180 ng−êi/km2. Nh− vËy, mËt ®é d©n sè ë vïng ch©u thæ s«ng Hång cao gÇn gÊp ba vïng cã mËt ®é d©n sè cao ®øng thø hai lµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long (408 ng−êi/km2) vµ cao gÊp h¬n 20 lÇn so víi vïng cã mËt ®é d©n sè thÊp nhÊt lµ vïng T©y B¾c (50 ng−êi/km2). Tû lÖ t¨ng d©n sè ë vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay lµ kh¸ thÊp, chØ 1,36%, xÕp thø hai so víi vïng cã tû lÖ t¨ng d©n sè thÊp nhÊt lµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long, chØ cã 1,13%. Lµ c¸i n«i cña nÒn v¨n hãa d©n téc, ngay tõ trong lÞch sö, kü thuËt canh t¸c lóa n−íc cña ng−êi n«ng d©n ch©u thæ s«ng Hång ®· ®¹t ®Õn tr×nh ®é rÊt cao vµ thuÇn thôc. §iÒu ®ã ®−îc «ng P.Gourou, mét häc gi¶ ng−êi Ph¸p ngay tõ ®Çu thÕ kû XX ®· thõa nhËn trong cuèn “Ng−êi n«ng d©n ®ång b»ng B¾c Bé” (1936). Vµ còng ngay tõ thêi kú xa x«i ®ã, n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång còng ®· ®èi diÖn víi vÊn ®Ò søc Ðp d©n sè trªn con ®−êng m−u sinh vµ ph¸t triÓn. ChÝnh P. Gourou còng tõng nãi vÒ ®iÒu nµy khi «ng viÕt: “Tuy vËy d−êng nh− còng kh«ng c¶i thiÖn ®−îc bao nhiªu vÒ mÆt vËt chÊt sè phËn cña ng−êi n«ng d©n B¾c Kú: mËt ®é d©n sè qu¸ cao lµ c¨n bÖnh kh«ng cã thuèc ch÷a. Khã cã thÓ ®em l¹i mét nguån lîi bæ sung cho mét d©n sè n«ng th«n v−ît qu¸ 400 ng−êi/km2. Nh÷ng ng−êi n«ng d©n ®ã ®· rót ra tõ m¶nh ®Êt cña hä hÇu nh− toµn bé c¸i g× nã cã thÓ cung cÊp; nh÷ng c«ng tr×nh thuû lîi, c¶i tiÕn kü thuËt n«ng nghiÖp kh«ng thÓ n©ng cao ®−îc s¶n l−îng ®Õn møc lµm ®¶o lén ®iÒu Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 29 kiÖn sinh ho¹t vËt chÊt. NÒn c«ng nghÖ cã thÓ ph¸t triÓn h¬n nh−ng kh«ng thÓ cung cÊp thªm c«ng ¨n viÖc lµm cho nhiÒu ng−êi h¬n b©y giê”1. ThÕ mµ ®· gÇn mét thÕ kû tr«i qua ng−êi n«ng d©n ch©u thæ s«ng Hång vÉn tiÕp tôc tån t¹i vµ ph¸t triÓn, hÇu nh− bá qua lêi tiªn nghiÖm x¸c ®¸ng ®ã. MËt ®é d©n sè ë ®©y hiÖn nay cao gÇn gÊp ba so víi thêi ®ã, vµ ®êi sèng vËt chÊt cña ng−êi n«ng d©n nh×n chung cao gÊp nhiÒu lÇn so víi cha «ng hä. V× vËy vÊn ®Ò n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång ®· tõng ®èi diÖn vµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò søc Ðp d©n sè sÏ cßn tiÕp tôc lµ mét ®Ò tµi nghiªn cøu ®Çy cuèn hót ®èi víi nhiÒu nhµ khoa häc trong vµ ngoµi n−íc. Trong ph¹m vi bµi viÕt nµy chØ xin ®i vµo mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi kinh tÕ x· héi ë n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång trong thêi kú ®æi míi hiÖn nay trªn c¸c khÝa c¹nh sau: C¸c chØ b¸o vÒ ®êi sèng sinh ho¹t, thu nhËp; xu h−íng chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng- nghÒ nghiÖp vµ ph©n tÇng x· héi; nh÷ng biÕn ®æi thiÕt chÕ vµ khung c¶nh lµng quª. Thêi kú ®æi míi ®−îc §¶ng vµ Nhµ n−íc ViÖt Nam chñ tr−¬ng tiÕn hµnh tõ n¨m 1986 ®Õn nay. §©y lµ thêi kú ®−êng lèi ph¸t triÓn ®Êt n−íc ®−îc x¸c lËp theo h−íng c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa trªn c¬ së kinh tÕ thÞ tr−êng theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa. NÐt næi bËt cña xu thÕ nµy lµ sù thõa nhËn mäi h×nh thøc së h÷u, kh¼ng ®Þnh s¶n xuÊt hµng hãa, kÓ c¶ søc lao ®éng. ë ®Þa bµn n«ng th«n ®· diÔn ra qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi hîp t¸c x· kiÓu cò sang dÞch vô, s¶n xuÊt - kinh doanh hµng hãa. Vai trß cña kinh tÕ hé gia ®×nh ®−îc kh¼ng ®Þnh lµ ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ b¶n ë n«ng th«n khi vÒ mÆt lý thuyÕt ®−îc hoµn toµn tù chñ trong s¶n xuÊt vµ kinh doanh. Lao ®éng n«ng th«n - n«ng nghiÖp vÒ c¬ b¶n ®−îc tù do lùa chän nghÒ nghiÖp vµ viÖc lµm tïy theo chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ cña hé gia ®×nh. §ã lµ nh÷ng thay ®æi quan träng, lµ nÒn t¶ng cho nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ- x· héi trong thêi kú ®æi míi. 1. Mét sè chØ b¸o vÒ ®êi sèng sinh ho¹t, thu nhËp cña c− d©n n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång. Lµ mét n−íc ®ang ph¸t triÓn víi gÇn 80% d©n sè sèng ë n«ng th«n, mét thµnh qu¶ lín cña sù nghiÖp §æi míi lµ c«ng cuéc xãa ®ãi gi¶m nghÌo. Theo ®¸nh gi¸ cña Liªn HiÖp Quèc, n¨m 1999, møc thu nhËp cña ng−êi d©n ViÖt Nam ®· t¨ng 57% so víi n¨m 1990. Sè ng−êi nghÌo gi¶m tõ h¬n 70% d©n sè vµo nh÷ng n¨m 80 xuèng cßn 58% thêi kú 1992-1993 vµ gi¶m xuèng cßn 37% vµo thêi kú 1997-1998. Theo sè liÖu thèng kª trong n−íc th× tÝnh trªn quy m« c¶ n−íc tõ 70% d©n sè nghÌo c¶ n−íc tr−íc n¨m 1986 ®Õn n¨m 1996 chØ cßn 25% vµ hiÖn nay cßn kho¶ng 16%. Theo Niªn gi¸m thèng kª 1997 th× thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi mét th¸ng cña hé gia ®×nh ë n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång tÝnh theo gi¸ thùc tÕ ®· t¨ng tõng n¨m: 1994 lµ 163.340 ®ång; 1995 lµ 201.180 ®ång; 1996 lµ 223.300 ®ång. Râ rµng lµ trong thêi kú ®æi míi, ®êi sèng cña ng−êi n«ng d©n ë ®©y ®· ®−îc n©ng lªn mét b−íc ®¸ng 1. Gourou, P. (1936), Ng−êi n«ng d©n ë vïng ®ång b»ng B¾c Bé, T− liÖu Th− viÖn ViÖn X· héi häc, TL1693. Tr 18. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  3. 30 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay kÓ, kÐo theo ®ã lµ sù c¶i thiÖn kh¶ quan vÒ chÊt l−îng sèng. §iÒu nµy còng ®· ®−îc chøng minh víi c¸c chØ b¸o x· héi häc ®−îc kh¶o s¸t trong nh÷ng n¨m 1996 - 2001, qua c¸c tiªu chÝ vÒ thu nhËp, ph−¬ng tiÖn sinh ho¹t, häc vÊn vµ tiªu dïng v¨n hãa. Cô thÓ, møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi mét n¨m cña ng−êi d©n mét sè lµng x· ®ång b»ng B¾c Bé lµ: - Ninh HiÖp (Hµ Néi) 8.000.000® - D©n Hoµ (Hµ T©y) 3.000.000® - T¶ Thanh Oai (Hµ Néi) 2.500.000® - V¨n M«n (B¾c Ninh) 3.000.000® - Tam S¬n (B¾c Ninh) 1.620.813® - Phïng X¸ (Hµ T©y) 1.000.000® - T©n Hång (H¶i D−¬ng) 1.500.000® - Vò Héi (Th¸i B×nh) 3.349.000® - §«ng D−¬ng (Th¸i B×nh) 1.500.000® - H¶i B¾c ( Nam §Þnh) 1.800.000® (Nguån: T− liÖu ViÖn X· héi häc 1996- 2000) NÕu so víi thêi ®iÓm 1986, ®©y lµ mét b−íc tiÕn rÊt ®¸ng kÓ. Sè liÖu kh¶o s¸t cña phßng x· héi häc n«ng th«n - ViÖn X· héi häc cho biÕt nÕu tÝnh víi thêi gi¸ 1996 th× thu nhËp trung b×nh ®Çu ng−êi mét n¨m ë Ninh HiÖp n¨m 1986 chØ lµ 2.000.000 ®ång. T−¬ng tù nh− vËy, t− liÖu håi cè do tr−ëng th«n Mé Tr¹ch, x· T©n Hång cung cÊp th× thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi n¨m 1986 lµ 500.000 ®ång. Cïng víi thu nhËp lµ c¸c ®iÒu kiÖn vÒ nhµ ë, ph−¬ng tiÖn sinh ho¹t còng ®−îc n©ng cÊp vµ gia t¨ng, ®¸ng kÓ nhÊt lµ nhiÒu tiÖn nghi sinh ho¹t hiÖn ®¹i vµ ®¾t tiÒn ®· xuÊt hiÖn trong thêi kú ®æi míi ë c¸c gia ®×nh n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång. Kh¶o s¸t x· héi häc vÒ “C¬ cÊu x· héi n«ng th«n ®ång b»ng B¾c Bé” do ViÖn X· héi häc tiÕn hµnh n¨m 1983 t¹i mét vïng träng ®iÓm lóa ë ®ång b»ng B¾c Bé lµ tØnh Th¸i B×nh n¨m 1983 cho thÊy: c¸c ph−¬ng tiÖn sinh ho¹t cã gi¸ trÞ nhÊt trong c¸c hé gia ®×nh lµ xe ®¹p, m¸y kh©u, radio, radio cassette vµ ti vi. Trong ®ã lo¹i tµi s¶n cã chØ sè cao nhÊt, chiÕm h¬n mét nöa lµ xe ®¹p (53,3%), nh÷ng thø cßn l¹i chiÕm tû lÖ rÊt Ýt ái, cô thÓ chØ cã 2,7% ng−êi ®−îc hái cã m¸y kh©u, c¶ ba ph−¬ng tiÖn phôc vô tiªu dïng v¨n hãa lµ radio, radio cassette vµ ti vi còng chØ chiÕm mét tû lÖ rÊt khiªm tèn lµ 13,6% c¸c hé ®−îc pháng vÊn. N¨m 1997, trong cuéc kh¶o s¸t “Di d©n vµ søc kháe” (VNMHS’97), sè liÖu vÒ n«ng th«n Th¸i B×nh cho thÊy c¸c ph−¬ng tiÖn sinh ho¹t cña hé gia ®×nh lµ rÊt phong phó, ®a d¹ng, trong ®ã cã nhiÒu tiÖn nghi mµ thêi kú tr−íc ®æi míi ng−êi n«ng d©n cßn ch−a thÓ h×nh dung ®−îc. Cô thÓ, c¸c tiÖn nghi sinh ho¹t trong gia ®×nh ë n«ng th«n Th¸i B×nh n¨m 1997 lµ: - Xe ®¹p: 92,3% - Xe m¸y: 16,6% - M¸y kh©u: 3,5% - Qu¹t ®iÖn 86.6% - Ti vi ®en tr¾ng: 16,1% - Radio cassette: 52.6% - Ti vi mµu: 46,8% - M¸y ¶nh: 0.6% - §Çu video: 10,1% - Tñ l¹nh: 1.6% - Karaoke: 0,5% - §iÖn tho¹i: 0.4% Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 31 ë nh÷ng vïng n«ng th«n kh¸c cña ch©u thæ s«ng Hång, nh×n chung ®êi sèng cña ng−êi d©n ®Òu ®−îc n©ng lªn rÊt nhiÒu. §iÓn h×nh vÒ sù t¨ng tr−ëng trong thêi kú ®æi míi lµ tr−êng hîp x· Ninh HiÖp: “KÓ tõ n¨m 1986 trë ®i ®−îc c¸c c¸n bé qu¶n lý, c¸n bé nghiªn cøu ®¸nh gi¸ lµ mét trong nh÷ng lµng - x· giµu nhÊt, nh× vïng ®ång b»ng s«ng Hång. Kh«ng chØ lµ lµng-x· giµu, mµ trong nh÷ng n¨m ®æi míi tèc ®é t¨ng tr−ëng kinh tÕ hµng n¨m ®¹t møc cao, trung b×nh 12-14%/n¨m, c¸ biÖt cã n¨m ®¹t 16% (n¨m 1992)2. C¸c chØ b¸o vÒ møc sèng vµ chÊt l−îng sèng cña céng ®ång d©n c− Ninh HiÖp qu¶ lµ ®¸ng m¬ −íc ®èi víi nhiÒu vïng n«ng th«n kh¸c ë ViÖt Nam. ë Ninh HiÖp nhµ ë ®· ®−îc ngãi hãa vµ cao tÇng hãa 100%, trong ®ã cã 8% nhµ m¸i b»ng vµ 26% nhµ tõ 2 tÇng trë lªn. C¸c chØ sè vÒ tiÖn nghi sinh ho¹t lµ: - Sè hé cã tivi ®en tr¾ng: 16.1% - Tivi mµu: 63.6% - Xe m¸y: 80.65% - Tñ l¹nh: 14.62% - Radio cassette: 54.5% - §iÖn tho¹i: 5.7% - M¸y giÆt: 3.8% - ¤t«: 1.2% (Nguån: T− liÖu phßng X· héi häc n«ng th«n, ViÖn X· héi häc - 1997) ë nh÷ng lµng x· kh«ng giµu cã b»ng Ninh HiÖp, thËm chÝ cßn nghÌo, th× vÒ c¸c ®iÒu kiÖn ¨n ë cña ng−êi d©n còng ®−îc c¶i thiÖn h¬n nhiÒu so víi thêi kú tr−íc ®æi míi. §iÒu nµy ®−îc thÓ hiÖn râ h¬n qua b¶ng 1. B¶ng 1: §iÒu kiÖn sèng cña ng−êi d©n n«ng th«n ë 3 x· ®−îc kh¶o s¸t (%) §Þa ph−¬ng V¨n M«n T©n Hång Nam Giang §iÒu kiÖn sèng (B¾c Ninh) (H¶i D−¬ng) (Nam §Þnh) - Nhµ ë + Tranh, tre 1.3 4.5 5,0 + X©y, m¸i ngãi 80.9 82.1 58,7 + M¸i b»ng, nhµ tÇng 17.6 13.2 35,2 - Ph−¬ng tiÖn sinh ho¹t + Xe ®¹p 89.1 95.0 * + Xe m¸y 47.0 11.5 20,0 + Qu¹t ®iÖn 96.1 92.5 86,7 + Tivi ®en tr¾ng 16.1 25.5 9,0 + Tivi mµu 62.6 30.0 50,7 + Video 8.3 7.8 21,0 + Radio cassette 42.2 50.2 47,3 + §iÖn tho¹i 7.4 0 3,3 + Tñ l¹nh 2.2 0.5 5,3 * Kh«ng cã sè liÖu Nguån: - X· V¨n M«n: T− liÖu ViÖn v¨n hãa NghÖ thuËt - 1997. - X· T©n Hång, x· Nam Giang: T− liÖu ViÖn X· héi häc 1998- 2000. 2. T« Duy Hîp (Chñ biªn), (1997), Ninh HiÖp- truyÒn thèng vµ ph¸t triÓn, NXB ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ Néi. Tr 67. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  5. 32 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay Trong lÞch sö, ng−êi n«ng d©n lµm ¨n suèt ®êi chØ −íc m¬ cã ®−îc nhµ ngãi c©y mÝt th× hiÖn nay hÇu hÕt ®· cã ®−îc −íc m¬ ®ã, mét bé phËn kh«ng nhá ®· cã nhµ tÇng. Ngoµi ra hä cßn cã thªm nhiÒu ph−¬ng tiÖn sinh ho¹t hiÖn ®¹i mµ c¸ch ®©y chõng h¬n mét thËp kû hä ch−a tõng nghÜ tíi. Kh¶o s¸t sù ®¸nh gi¸ cña ng−êi n«ng d©n vÒ møc sèng lµ mét chØ b¸o quan träng vÒ ®êi sèng thùc tÕ cña hä. §Ò tµi KX O4-O2 (ViÖn X· héi häc), tiÕn hµnh kh¶o s¸t ë n«ng th«n tØnh Th¸i B×nh n¨m 1992, khi c«ng cuéc ®æi míi võa triÓn khai ®−îc mÊy n¨m, viÖc th¨m dß ®¸nh gi¸ ®êi sèng cña ng−êi d©n cho thÊy sù t¨ng tiÕn vÒ møc sèng lµ ch−a ®¸ng kÓ. Cô thÓ chØ cã 5,6% sè ý kiÕn tr¶ lêi cho r»ng cã t¨ng lªn ®¸ng kÓ, 52,5% cho r»ng cã t¨ng chót Ýt; 9,6% ®¸nh gi¸ lµ nh− cò vµ 32,2% tù nhËn lµ ®êi sèng cã gi¶m ®i. ThÕ mµ chØ 5 n¨m sau ®ã Dù ¸n VNRP kh¶o s¸t ë Vò Héi, mét x· n«ng th«n Th¸i B×nh, còng vÒ vÊn ®Ò nµy th× t×nh h×nh ®· hoµn toµn kh¸c h¼n. Khi t×m hiÓu sù ®¸nh gi¸ cña ng−êi d©n vÒ møc sèng hiÖn t¹i so víi n¨m 1990 th× hÇu hÕt c¸c ý kiÕn tr¶ lêi ®Òu kh¼ng ®Þnh lµ cã t¨ng lªn. Cô thÓ lµ cã 41,2% cho r»ng t¨ng lªn ®¸ng kÓ, 41,7% kh¼ng ®Þnh cã t¨ng phÇn nµo, chØ cã 10,7% thõa nhËn møc sèng nh− cò vµ 6,4% nhËn xÐt lµ cã gi¶m ®i. C¸c kh¶o s¸t gÇn ®©y cña ViÖn X· héi häc còng cho nh÷ng chØ b¸o t−¬ng tù. Trong mét cuéc nghiªn cøu gÇn ®©y cña chóng t«i ë huyÖn VÜnh B¶o - H¶i Phßng (th¸ng 7- 2003) t¹i x· TrÊn D−¬ng lµ x· thuÇn n«ng thuéc diÖn nghÌo cña huyÖn, lµ x· vïng xa, vïng kinh tÕ míi cña thµnh phè th× ®êi sèng cña ng−êi n«ng d©n trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y còng ®· ®−îc c¶i thiÖn rÊt nhiÒu. X· TrÊn D−¬ng cã sè d©n lµ 7413 ng−êi víi 1820 hé th× b×nh qu©n thu nhËp hiÖn nay còng ®· ®¹t 4.400.000 ®ång/ng−êi/n¨m, gÇn 80% sè hé cã tivi vµ c¶ x· cã kho¶ng 50 xe m¸y. Râ rµng lµ møc sèng cña ng−êi n«ng d©n ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay so víi h¬n 10 n¨m tr−íc ®· ®−îc n©ng cao rÊt nhiÒu vµ v× vËy mµ chÊt l−îng cuéc sèng nãi chung cña hä còng ®−îc c¶i thiÖn ®¸ng kÓ qua nh÷ng n¨m tiÕn hµnh ®æi míi. KÐo theo ®ã lµ sù gia t¨ng tiªu dïng v¨n hãa, n©ng cao v¨n hãa vµ sù biÕn ®æi cña hÖ thèng chuÈn mùc gi¸ trÞ. ViÖc xuÊt hiÖn trong ®êi sèng ng−êi n«ng d©n nh÷ng vËt dông ®¾t tiÒn nh− ®å dïng sinh ho¹t (qu¹t ®iÖn, tñ l¹nh, m¸y giÆt), ph−¬ng tiÖn giao th«ng (xe m¸y, « t«), ph−¬ng tiÖn tiªu dïng v¨n hãa - gi¶i trÝ (cassette, bé giµn, ti vi, ®iÖn tho¹i), kh«ng chØ chøng minh vÒ sù gia t¨ng møc sèng mµ quan träng h¬n nã chØ ra r»ng: ®· b¾t ®Çu xuÊt hiÖn ë n«ng th«n mét kh«ng gian giao tiÕp - truyÒn th«ng réng lín. §iÒu ®ã cho phÐp sù th©m nhËp cña nh÷ng ý t−ëng míi, nh÷ng gi¸ trÞ míi. Mét sè nghiªn cøu trong thêi gian qua ®· x¸c ®Þnh r»ng trong thêi kú ®æi míi ë ®Þa bµn n«ng th«n ViÖt Nam ®ang diÔn ra qu¸ tr×nh va ch¹m, thay thÕ vµ bæ sung v¨n hãa. §èi víi ng−êi n«ng d©n ®· b¾t ®Çu xuÊt hiÖn nh÷ng ®Þnh h−íng gi¸ trÞ míi bªn c¹nh sù b¶o l−u nh÷ng chuÈn mùc truyÒn thèng trong ho¹t ®éng sèng cña m×nh. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 33 2. Xu h−íng chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng - nghÒ nghiÖp vµ ph©n tÇng x· héi Trong kho¶ng thêi gian tõ gÇn mét thËp kû trë l¹i nay ®· cã kh¸ nhiÒu nhµ khoa häc víi nh÷ng c«ng tr×nh khoa häc cña m×nh ®· ®Ò cËp kh¸ s©u s¾c vÒ xu h−íng chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng nghÒ nghiÖp vµ ph©n tÇng x· héi ë n«ng th«n ViÖt Nam trong thêi kú ®æi míi. §ã lµ c¸c c«ng tr×nh cña c¸c t¸c gi¶ nh− §µo ThÕ TuÊn (1994- 1996), NguyÔn Sinh Cóc (1994-1996), NguyÔn §iÒn (1997), T−¬ng Lai (1994, 1995), T« Duy Hîp (1997), Bïi Quang Dòng (1999). v.v... C¸c nhµ khoa häc ®· ph©n tÝch kh¸ toµn diÖn vÒ c¸c ®éng th¸i cña xu h−íng chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng nghÒ nghiÖp vµ ph©n tÇng x· héi còng nh− chØ ra mèi quan hÖ h÷u c¬ gi÷a chóng. Thùc ra kh«ng ph¶i chØ ®Õn thêi kú ®æi míi ë n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång míi cã chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng nghÒ nghiÖp vµ ph©n tÇng x· héi. Tuy nhiªn víi h¬n 15 n¨m ®æi míi võa qua qu¸ tr×nh nµy míi trë nªn râ rÖt h¬n, vµ mang tÝnh xu h−íng thùc sù. Thêi kú nµy ®· xuÊt hiÖn xu thÕ ®a d¹ng hãa ngµnh nghÒ vµ viÖc lµm theo h−íng t¨ng viÖc lµm phi n«ng nghiÖp. NÕu thêi kú tr−íc 1985, vÊn ®Ò nµy n¶y sinh lµ do nhu cÇu trùc tiÕp cña b¶n th©n ®êi sèng x· héi cña x· héi n«ng th«n cã nhu cÇu n©ng cao thu nhËp vµ gi¶i quyÕt viÖc lµm trong thêi ®iÓm n«ng nhµn, th× sau ®ã víi sù gi¶i phãng cña c¸c c¬ chÕ bÞ trãi buéc víi sù t¸c ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng, nghÒ nghiÖp, thu nhËp ngµy cµng trë thµnh xu h−íng cã tÝnh tÊt yÕu vµ trë thµnh néi dung quan träng cña sù nghiÖp c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa n«ng th«n trong thêi ®iÓm hiÖn nay. Tuy nhiªn, thùc tÕ kh«ng thÓ chèi bá lµ mÆc dï ®· tr¶i qua h¬n 15 n¨m ®æi míi th× nÒn kinh tÕ n«ng th«n n−íc ta hiÖn nay vÉn chñ yÕu dùa vµo n«ng nghiÖp. B¸o c¸o cña Ng©n hµng ThÕ giíi ®· ®¸nh gi¸ r»ng “N«ng nghiÖp lµ nghÒ chÝnh yÕu cña 84% lao ®éng n«ng th«n tõ 6 tuæi trë lªn. H¬n 3/4 d©n sè n«ng th«n (78%) lµ c¸c hé gia ®×nh mµ nghÒ chñ yÕu lµ nghÒ n«ng, l©m vµ ng− nghiÖp. Tû lÖ cao nhÊt tiÕp sau chØ cã 4,7% rÊt nhá lµ ho¹t ®éng ë ngµnh s¶n xuÊt hµng hãa3. V× vËy qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng - nghÒ nghiÖp trong n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång thêi gian qua còng ®· diÔn ra ®Çy khã kh¨n vµ phøc t¹p. KÓ tõ n¨m 1986 ®Õn thêi ®iÓm nh÷ng n¨m 1992-1993 th× qu¸ tr×nh ph©n hãa nghÒ nghiÖp ë n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång diÔn ra theo chiÒu h−íng gi¶m bít thuÇn n«ng, t¨ng hé kinh tÕ hçn hîp nh−ng khã ®¹t tíi phi n«ng hoµn toµn. Qua c¸c lµng x· ®−îc kh¶o s¸t ë vïng ch©u thæ s«ng Hång trong thêi ®iÓm 1996-2001, cho thÊy cã ®ñ c¸c d¹ng c¬ cÊu nghÒ nghiÖp: lµng x· cã nghÒ n«ng lµ chÝnh nh− §a Tèn (Hµ Néi), Tam S¬n (B¾c Ninh), T©n Hång (H¶i D−¬ng), H¶i B¾c (Nam §Þnh), V¨n Nh©n (Hµ T©y); lµng x· hçn hîp ngµnh nghÒ nh− H¶i V©n (Nam §Þnh), §«ng D−¬ng (Th¸i B×nh), Hång Minh, D©n Hßa (Hµ T©y)... vµ d¹ng c¸c lµng x· cã c¸c nghÒ phi n«ng nghiÖp lµ chÝnh nh− Ninh HiÖp (Hµ Néi), V¹n Phóc (Hµ T©y), Vò Héi (Th¸i B×nh), V¨n M«n (B¾c Ninh). KÕt qu¶ kh¶o s¸t cho thÊy qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi nghÒ 3 Ng©n hµng ThÕ giíi (1995), ViÖt Nam, ®¸nh gi¸ sù nghÌo ®ãi vµ chiÕn l−îc. Hµ Néi. Tr 215. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  7. 34 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay nghiÖp diÔn ra nhanh h¬n ë c¸c lµng x· thuéc diÖn nghÒ nghiÖp hçn hîp vµ c¸c nghÒ phi n«ng lµ chÝnh, víi c¸c lµng x· thuÇn n«ng lµ chÝnh th× qu¸ tr×nh ®ã diÔn ra chËm ch¹p h¬n, thËm chÝ lµ dÉm ch©n t¹i chç. Nh×n chung th× qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu nghÒ nghiÖp ë tÊt c¶ c¸c d¹ng lµng x· ®Òu diÔn ra ®Çy khã kh¨n vµ phøc t¹p. Cô thÓ nh− ë Ninh HiÖp, nhãm thuÇn n«ng gi¶m ®−îc 6,5%/n¨m trong hai n¨m ®Çu (1989- 1991), hai n¨m tiÕp theo (1991-1993) chØ gi¶m ®−îc 1,9%/n¨m; víi nhãm hçn hîp th× chiÒu h−íng cã t¨ng lªn víi tèc ®é chËm dÇn (1989-1991 t¨ng 7,7%/n¨m; 1991 - 1993 t¨ng 4,7%/n¨m); cßn nhãm hé phi n«ng th× t×nh h×nh ph¸t triÓn cã xu h−íng ng−îc l¹i, tøc lµ gi¶m dÇn qua c¸c thêi ®iÓm 1989, 1991, 1993 (16,5%; 14,3% vµ 8,9%). Trong khi ngay tõ ®Çu thÕ kû Ninh HiÖp ®· ®−îc coi lµ mét lµng x· ®a ngµnh nghÒ ë n«ng th«n B¾c Bé nh− nghÒ lµm ruéng, trång vµ s¶n xuÊt thuèc b¾c, thuèc nam, nghÒ may mÆc, nghÒ da, bu«n b¸n... ë c¸c lµng x· cã nghÒ n«ng lµ chÝnh nh− §a Tèn, Tam S¬n, T©n Hång...t×nh h×nh chuyÓn ®æi c¬ cÊu nghÒ nghiÖp cßn khã kh¨n h¬n nhiÒu. T©n Hång, trong ®ã cã lµng Mé Tr¹ch vµ lµng Tr¹ch X¸, ngay tõ trong lÞch sö ®· næi tiÕng lµ mét lµng x· cã c¸c nghÒ: lµm quan, d¹y häc, lµm ruéng, tiÓu thñ c«ng nghiÖp (méc, lÒ, dÖt v¶i...) th× hiÖn nay gÇn nh− nghÒ n«ng lµ ®éc diÔn, c¸c nghÒ tiÓu thñ c«ng nghiÖp bÞ teo tãp l¹i, nghÒ míi cã ch¨ng lµ nghÒ ®i lµm thuª hay cßn gäi lµ di d©n t¹m thêi - mïa vô. Nãi chung ë ch©u thæ s«ng Hång nhãm c¸c lµng x· cã nghÒ n«ng lµ chÝnh vÉn lµ nhãm chiÕm ®a sè. Xu h−íng chuyÓn ®æi c¬ cÊu vµ ®a d¹ng hãa nghÒ nghiÖp ë vïng nµy tuy ®· xuÊt hiÖn nh−ng cßn chËm ch¹p vµ gÆp nhiÒu khã kh¨n. Trªn ®Þa bµn vïng ch©u thæ s«ng Hång c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cho biÕt trong nh÷ng n¨m 1990-1993 sè hé thuÇn n«ng chiÕm kho¶ng 50 - 60%; hé hçn hîp 30 - 40% vµ hé phi n«ng chiÕm kho¶ng 5-10% . Nh×n chung th× nhãm hé thuÇn n«ng vÉn lµ chñ yÕu, v× lÏ ch−a cã mét quy chuÈn chung vÒ xÕp lo¹i nghµnh nghÒ, ë mét sè ®Þa ph−¬ng khi xÕp lo¹i th× trong nhãm hé hçn hîp cã kh«ng Ýt hé ®−îc tÝnh mét c¸ch h×nh thøc khi cã thªm mét nghÒ phô hoÆc ho¹t ®éng dÞch vô mµ thùc tÕ chØ phÇn kh«ng ®¸ng kÓ trong c¬ cÊu thu nhËp, trong khi ho¹t ®éng n«ng nghiÖp vÉn lµ c¬ b¶n. MÆt kh¸c, ranh giíi vÒ b−íc chuyÓn tõ hé thuÇn n«ng sang hé hçn hîp hiÖn nay lµ kh«ng râ rµng vµ kh«ng ch¾c ch¾n. MÆc dï cã nhiÒu khã kh¨n vµ phøc t¹p nh−ng xu h−íng chuyÓn ®æi c¬ cÊu lao ®éng nghÒ nghiÖp ë n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång còng ®· vµ ®ang diÔn ra. Nã cã quan hÖ g¾n bã h÷u c¬, cã thÓ coi võa lµ nguyªn nh©n võa lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh ph©n tÇng x· héi, mµ tr−íc hÕt lµ vÒ thu nhËp vµ møc sèng, ®ang diÔn ra kh¸ râ rÖt hiÖn nay. Theo Niªn gi¸m thèng kª 1997 th× thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi mét th¸ng n¨m 1996 cña n¨m nhãm thu nhËp, tõ thÊp ®Õn cao cña hé gia ®×nh ch©u thæ s«ng Hång lµ: Nhãm I: 79.850 ®ång; II: 138.550 ®ång; III: 181.380 ®ång; IV: 234.230 ®ång; V: 523.060 ®ång; chªnh lÖch gi÷a nhãm I vµ nhãm V lµ: 6,55 lÇn. Theo ®¸nh gi¸ cña Ban N«ng nghiÖp Trung −¬ng, sù chªnh lÖch giµu nghÌo ë ch©u thæ Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 35 s«ng Hång thêi kú 1960-1975 lµ tõ 1,5-2 lÇn, 1976-1980 lµ 3-4 lÇn ®Õn thêi kú 1981- 1989 lªn ®Õn 6-8 lÇn, mét vµi n¨m tiÕp theo ®· t¨ng lªn ®Õn 9-10 lÇn4. Theo mét sè nghiªn cøu gÇn ®©y th× ®é chªnh lÖch giµu nghÌo cßn cao h¬n nhiÒu. §iÒu ®ã ®−îc thÓ hiÖn qua c¸c chØ b¸o vÒ thu nhËp, qua viÖc sö dông c¸c ®å dïng, ph−¬ng tiÖn ®¾t tiÒn vµ hiÖn ®¹i, qua nhµ ë... Râ rµng lµ tèc ®é ph©n hãa giµu nghÌo lµ kh¸ cao ë vïng ch©u thæ s«ng Hång trong thêi kú ®æi míi. Nh− ®· ®Ò cËp, sù ph©n hãa giµu nghÌo g¾n bã chÆt chÏ víi xu h−íng chuyÓn dÞch c¬ cÊu lao ®éng nghÒ nghiÖp. Thùc tÕ kh¶o s¸t cho thÊy víi c¸c hé gia ®×nh n«ng th«n ngoµi n«ng nghiÖp cã thªm nghÒ kh¸c hoÆc tho¸t ly khái n«ng nghiÖp th−êng cã møc sèng cao h¬n, kh¶ n¨ng chuyÓn dÞch tèt h¬n, trong khi víi c¸c hé thuÇn n«ng ®iÒu kiÖn ®Ó v−¬n lªn lµm giµu lµ rÊt khã kh¨n. §Ó minh häa cho ®iÒu nµy cã b¶ng biÓu sè 2. B¶ng 2: T−¬ng quan gi÷a ngµnh nghÒ vµ møc sèng cña hé gia ®×nh n«ng th«n qua c¸c ®iÓm kh¶o s¸t (%) Giµu Kh¸ gi¶ Trung b×nh ThiÕu ¨n NghÌo ®ãi Lo¹i hé - ®Þa ph−¬ng Hé T©n Hång 0.8 10.5 52.0 32.4 4.2 thuÇn n«ng Xu©n S¬n 0.0 0.0 77.2 21.6 0.6 §«ng D−¬ng 0.0 2.9 63.6 32.1 1.4 V¨n M«n 0.5 7.1 71.7 18.5 2.0 T©n Hång 7.8 23.4 48.3 18.4 0.0 Hé Xu©n S¬n 0.0 2.8 86.1 11.1 0.0 hçn hîp §«ng D−¬ng 0.0 9.6 81.4 9.0 0.0 V¨n M«n 3.3 16.5 72.5 7.7 0.0 Hé Xu©n S¬n 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 phi n«ng* V¨n M«n 8.0 28.0 64.0 0.0 0.0 * T©n Hång vµ §«ng D−¬ng kh«ng cã sè liÖu vÒ hé phi n«ng nghiÖp. (Nguån: T− liÖu ViÖn X· héi häc 1996-1998) Nh− vËy, ë c¶ bèn ®iÓm ®−îc kh¶o s¸t ë b¶ng 2, c¸c nhãm hé cã ngµnh nghÒ hçn hîp vµ phi n«ng kh«ng cßn hé nµo ë t×nh tr¹ng nghÌo ®ãi, riªng víi nhãm hé phi n«ng th× còng kh«ng cßn tr−êng hîp nµo ë diÖn thiÕu ¨n, tû lÖ c¸c hé kh¸ gi¶ vµ giµu cã chiÕm cao nhÊt ë hai nhãm hé ngµnh nghÒ nµy. MÆt kh¸c ngay ë b¶ng 2 còng ®· cho thÊy sù ph©n hãa vÒ møc sèng còng rÊt kh¸c nhau gi÷a c¸c lµng cã møc ®é phi n«ng nghiÖp kh¸c nhau. §Ó h×nh dung mét c¸ch râ rµng h¬n xin tham kh¶o nh÷ng con sè ë b¶ng 3 vÒ sù ph©n hãa møc sèng gi÷a c¸c lµng x· theo thø tù tõ n¬i cao nhÊt ®Õn n¬i thÊp nhÊt vÒ møc ®é phi n«ng nghiÖp hãa. Qu¸ tr×nh ph©n tÇng x· héi vÒ møc sèng còng ®· kÐo theo sù ph©n tÇng vÒ v¨n hãa. Râ rµng c¸c nhãm d©n c− n«ng th«n cã thu nhËp vµ møc sèng kh¸c nhau sÏ cã kh¶ n¨ng vµ ®iÒu kiÖn kh¸c nhau cho viÖc ®Çu t− vµ tiªu dïng v¨n hãa. V× vËy 3. T−¬ng Lai (1997), X· héi häc vµ nh÷ng vÊn ®Ò cña sù biÕn ®æi x· héi, NXB Khoa häc x· héi, Hµ Néi. Tr. 43. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  9. 36 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay kho¶ng c¸ch vÒ tr×nh ®é ph¸t triÓn gi÷a c¸c lo¹i hé gia ®×nh, gi÷a c¸c lµng x· cµng ngµy cµng béc lé râ rÖt h¬n. B¶ng3: Ph©n lo¹i møc sèng ë c¸c ®iÓm kh¶o s¸t (%) Ninh HiÖp V¨n M«n Vò Héi Xu©n TiÕn §«ng D−¬ng Tam S¬n T©n Hång Møc sèng Giµu 25.0 17.8 15.0 12.3 6.6 2.5 3.6 Kh¸ gi¶ 40.0 23.0 44.0 26.2 21.5 20.8 19.2 Trung b×nh 33.0 50.8 38.0 52.0 60.3 40.8 47.8 ThiÕu ¨n 2.0 6.1 3.0 7.7 8.6 30.7 26.1 NghÌo ®ãi 0.0 2.2 0.0 1.4 2.9 5.2 3.2 (Nguån: T− liÖu ViÖn X· héi häc 1996-1998). 3. Nh÷ng biÕn ®æi thiÕt chÕ Cã thÓ nãi b¾t ®Çu tõ n¨m 1986, lµng quª ViÖt Nam, nhÊt lµ ë khu vùc ch©u thæ s«ng Hång ®· b¾t ®Çu cã sù chuyÓn ®éng. §ã lµ tõ khi ng−êi n«ng d©n cã nh÷ng mïa vô béi thu theo c¬ chÕ kho¸n, gia ®×nh ®−îc x¸c ®Þnh lµ ®¬n vÞ tù chñ trong s¶n xuÊt - kinh doanh vµ c¬ chÕ kinh tÕ thÞ tr−êng b¾t ®Çu lan táa víi møc ®é kh¸c nhau ë mçi miÒn quª. Trong h¬n chôc n¨m qua ng−êi ta ®· tõng bµn ®Õn sù ph¸t triÓn cña thÞ tr−êng lao ®éng n«ng nghiÖp, nh÷ng thay ®æi vÒ ph©n c«ng lao ®éng trong gia ®×nh, nh÷ng thay ®æi vÒ ph¹m vi lµng x·, nh÷ng thay ®æi vÒ c¸c quan hÖ céng ®ång ë nh÷ng miÒn quª cã tÝnh di ®éng cao vµ bµn c¶ vÒ nh÷ng hËu qu¶ cña nh÷ng thay ®æi. Dï sao th× sù thay ®æi còng ®· diÔn ra. Tuy nhiªn ®ã lµ nh÷ng chuyÓn ®æi ®Çy khã kh¨n vµ nghiÖt ng·. ë trong ph¹m vi ¶nh h−ëng cña nh÷ng va ch¹m c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa ng−îc chiÒu, mäi sù lùa chän ®Òu ph¶i tr¶ gi¸ thÝch øng. ë khÝa c¹nh nµy chóng t«i xin ®Ò cËp tíi mét sè ®iÓm næi bËt sau ®©y: - Vai trß cña gia ®×nh vµ th©n téc Nh− ®· ®Ò cËp, vµo thêi kú ®æi míi, kinh tÕ hé gia ®×nh ®−îc c«ng nhËn lµ mét ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ b¶n, tù chñ trong s¶n xuÊt kinh doanh ë n«ng th«n. Hé gia ®×nh toµn quyÒn sö dông phÇn ®Êt ®ai ®−îc giao kho¸n vµ tù chñ trong lùa chän ph−¬ng thøc s¶n xuÊt - kinh doanh, bè trÝ lao ®éng vµ ®Çu t− vèn. NÕu vai trß hé gia ®×nh trong thêi kú hîp t¸c x· tËp trung bao cÊp lµ rÊt mê nh¹t bÞ thu hÑp ë mét sè chøc n¨ng t¸i s¶n xuÊt con ng−êi, mét phÇn cña chøc n¨ng x· héi hãa... th× hiÖn nay vai trß cña gia ®×nh n«ng th«n ®−îc n©ng lªn rÊt ®¸ng kÓ mµ tr−íc hÕt lµ sù “trë vÒ” cña chøc n¨ng kinh tÕ. Tuy nhiªn gia ®×nh n«ng th«n h«m nay cã cßn gi÷ nguyªn, ë møc ®é nµo hay ®· kh¸c biÖt víi khu«n mÉu gia ®×nh truyÒn thèng tr−íc ®©y vÉn lµ mét vÊn ®Ò ®ang cã nhiÒu ý kiÕn kh¸c nhau. Sù chuyÓn ®æi cña tæ chøc, cÊu tróc vµ vai trß cña gia ®×nh hiÖn nay lµ do ¶nh h−ëng cña lèi sèng thêi kú hiÖn ®¹i mµ tr−íc hÕt lµ nh÷ng t¸c ®éng trùc tiÕp cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng. Phæ cÊu tróc gia ®×nh ë c¸c lµng quª h«m nay lµ c¸c gia ®×nh h¹t nh©n hai thÕ hÖ (T©n Hång - H¶i D−¬ng: 62%; Ninh HiÖp - Hµ Néi: 77%; H¶i V©n - Nam §Þnh: 66%; V¨n M«n - B¾c Ninh: 69%; Vò Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 37 Héi - Th¸i B×nh:72%) víi quy m« gia ®×nh trung b×nh dao ®éng trong kho¶ng 4 - 5 nh©n khÈu. Ng−êi gia tr−ëng trong gia ®×nh n«ng th«n hiÖn nay còng ®· kh¸c tr−íc. ë nhiÒu gia ®×nh, ng−êi gia tr−ëng (còng th−êng lµ chñ hé) chØ cßn cã ý nghÜa tinh thÇn trong khi ng−êi chØ huy vµ ®iÒu phèi thùc sù trong gia ®×nh lµ cña ng−êi cã ®Çu ãc tæ chøc s¶n xuÊt - kinh doanh, ng−êi thùc tÕ mang l¹i thu nhËp nhiÒu nhÊt trong gia ®×nh. Víi môc tiªu b»ng mäi c¸ch ®Ó t¨ng thu nhËp ®· dÉn ®Õn sù thay ®æi vÒ m« h×nh ph©n c«ng lao ®éng cña gia ®×nh. Bªn c¹nh viÖc tËn dông mäi søc lao ®éng cã ®−îc trong gia ®×nh lµ xu h−íng chuyªn m«n hãa nghÒ nghiÖp. Cô thÓ nh− ng−êi phô n÷ ngµy cµng g¾n chÆt víi c«ng viÖc ®ång ¸ng th× nam giíi, hoÆc chØ lµm mét sè viÖc nhµ n«ng hoÆc bøt h¼n ra khái c«ng viÖc n«ng nghiÖp ®Ó t×m kiÕm mét c«ng viÖc kh¸c cã thu nhËp cao h¬n. Cã thÓ nãi gia ®×nh lµ “n¬i n−¬ng n¸u” c¬ b¶n vµ cã tÝnh sèng cßn cña mäi c− d©n n«ng th«n - n«ng nghiÖp, tõ ®ã c¸c thµnh viªn x¸c lËp c¸c t− thÕ lËp th©n - lËp nghiÖp. §ã lµ mét mÆt, mÆt h×nh thøc cña tæ hîp gia ®×nh n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay. MÆt kh¸c, tÝnh chÊt cÊu tróc gia ®×nh dÉu cã Ýt nhiÒu thay ®æi th× vÒ c¬ b¶n vÉn mang nÆng dÊu Ên gia ®×nh truyÒn thèng. §ã lµ nh÷ng kh¸c biÖt vÒ gi¸ trÞ trong c¸c quan hÖ gia ®×nh nh− quan hÖ thø bËc - trªn d−íi («ng bµ vµ ch¸u ch¾t, bè mÑ vµ con c¸i), quan hÖ giíi (vî vµ chång, con trai vµ con g¸i). Kh¶o s¸t vÒ h«n nh©n ë n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay, nhiÒu nghiªn cøu cho thÊy ®a sè c¸c ý kiÕn tr¶ lêi r»ng viÖc lËp gia ®×nh lµ do tù b¶n th©n nam - n÷ thanh niªn tù t×m hiÓu lµ chÝnh. §ã lµ nÐt míi so víi truyÒn thèng lµ do cha mÑ - gia ®×nh s¾p xÕp lµ chÝnh (Vò TuÊn Huy-1993; Vò M¹nh Lîi-1994; KhuÊt Thu Hång- 1994). Chóng t«i cho r»ng ®iÓm ®¸ng chó ý lµ ®iÒu kiÖn kÌm theo trong c©u tr¶ lêi hiÖn nay lµ: b¶n th©n nam n÷ tù t×m hiÓu vµ ®−îc bè mÑ - gia ®×nh nhÊt trÝ. ChÝnh yÕu tè kÌm theo lµ ®−îc bè mÑ - gia ®×nh nhÊt trÝ lµ yÕu tè quan träng, cã khi lµ quyÕt ®Þnh. ë n«ng th«n hiÖn nay, vÉn Ýt cã nh÷ng cÆp nam n÷ khi kh«ng ®−îc bè mÑ nhÊt trÝ mµ cã thÓ hoµn tÊt ®−îc h«n sù. B¸o chÝ ë n−íc ta hiÖn nay thØnh tho¶ng vÉn in nh÷ng bµi viÕt vÒ bi kÞch t×nh yªu - h«n nh©n ë n«ng th«n lµ ph¶n ¸nh hiÖn thùc Êy. §ång ý r»ng ng−êi phô n÷ n«ng th«n hiÖn nay ®· cã nh÷ng b−íc tiÕn bé lín nh− häc vÊn cu¶ hä cao h¬n nhiÒu so víi tr−íc ®©y, hä ®· tham gia ®¸ng kÓ vµo lùc l−îng lao ®éng x· héi vµ më réng c¸c ho¹t ®éng x· héi nh− tham gia c¸c tæ chøc, ®oµn thÓ chÝnh trÞ - x· héi... ThÕ nh−ng tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã h×nh nh− ch−a ®ñ ®Ó lµm biÕn ®æi vÒ b¶n chÊt m« h×nh v¨n hãa gia ®×nh truyÒn thèng. Trong gia ®×nh, ng−êi phô n÷ tån t¹i cã khi chØ mang tÝnh chøc n¨ng lµ chÝnh. Sù hiÖn h÷u cña hä nhiÒu khi chØ th«ng qua gi¸ trÞ cña ng−êi chång vµ nh÷ng ®øa con (Mai Huy BÝch, 1992). Cã thÓ nãi sù rµng buéc vµ chi phèi cña gia ®×nh ®èi víi mçi thµnh viªn vÉn lµ mét søc nÆng ®¸ng kÓ ë n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång. VÊn ®Ò th©n téc - dßng hä ë n«ng th«n ViÖt Nam nãi chung vµ ë ch©u thæ s«ng Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  11. 38 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay Hång nãi riªng tõ nhiÒu n¨m nay ®· ®−îc nhiÒu nhµ nhµ khoa häc x· héi ë n−íc ta quan t©m nghiªn cøu. C¸c kh¶o s¸t x· héi häc võa qua vÒ vÊn ®Ò nµy ë n«ng th«n B¾c Bé cho thÊy quan hÖ th©n téc- dßng hä dï cã biÕn ®æi Ýt nhiÒu trong ®iÒu kiÖn hiÖn nay th× vÒ c¬ b¶n vÉn lµ mét trong nh÷ng quan hÖ chñ yÕu chi phèi ®êi sèng, nhÊt lµ ®êi sèng tinh thÇn cña céng ®ång c− d©n n«ng th«n. §Æt biÖt lµ trong thêi kú ®æi míi víi xu h−íng phôc håi nh÷ng thiÕt chÕ v¨n hãa tinh thÇn truyÒn thèng ë lµng x·, trong ®ã næi bËt lµ vÊn ®Ò th©n téc - dßng hä lµ mét thùc tÕ rÊt ®¸ng l−u ý. §ã lµ phong trµo tu söa, x©y dùng nhµ thê hä, tæ chøc giç hä, lËp ban ®iÒu hµnh viÖc hä, viÕt gia ph¶... vµ nhÊt lµ sù tham gia cña dßng hä vµo c¸c ho¹t ®éng ®êi sèng tinh thÇn trong x· héi n«ng th«n, sù t¸c ®éng vµ chi phèi ë møc ®é nhÊt ®Þnh ®èi víi c¸c gia ®×nh vµ c¸ nh©n thµnh viªn. - ThiÕt chÕ lµng Lµng vèn lµ mét thiÕt chÕ quan träng vµ bÒn v÷ng cña n«ng th«n ViÖt Nam trong lÞch sö. Lµng cßn gäi ®−îc lµ th«n (hoÆc cã n¬i lµ xãm) lµ mét kh«ng gian sinh tån tù nhiªn nhÊt ®Þnh, ®−îc h×nh thµnh mét c¸ch tù ph¸t trong lÞch sö. Trong mçi lµng lµ mét céng ®ång c− d©n gåm nhiÒu gia ®×nh, phÇn nhiÒu thuéc vÒ mét sè dßng hä cïng sinh sèng vµ cã quan hÖ mËt thiÕt víi nhau. Trong mçi lµng ®Òu cã thæ canh, thæ c−, c«ng thæ víi mét hÖ thèng c¸c thiÕt chÕ v¨n hãa tÝn ng−ìng nh− ®×nh, chïa, miÕu, qu¸n... ThiÕt chÕ lµng cña n«ng th«n ViÖt Nam truyÒn thèng t−ëng nh− ®· bÞ phai mê trong suèt mét thêi gian dµi nh÷ng n¨m tr−íc 1985, th× ®Õn nay vÒ mÆt h×nh thøc ®· ®−îc phôc håi. HiÖn nay, th«n (hay lµng) ®ang dÇn ®−îc x¸c ®Þnh lµ ®¬n vÞ hµnh chÝnh c¬ së. Ng−êi tr−ëng th«n lµ ®¹i diÖn cao nhÊt cña céng ®ång d©n c− mét lµng, gi¶i quyÕt mäi viÖc x¶y ra trong lµng. Tham m−u cho tr−ëng th«n lµ hÖ thèng c¸c tæ chøc chÝnh trÞ - x· héi - quÇn chóng trong th«n nh−: chi bé §¶ng, chi héi phô n÷, thanh niªn, phô l·o, cùu chiÕn binh vv... §iÒu ®¸ng chó ý lµ cïng víi sù phôc håi vµ ph¸t triÓn cña héi lµng lµ phong trµo trïng tu, s÷a ch÷a ®×nh, chïa, nhµ thê hä vµ sù t¸i lËp cña mét sè tæ chøc truyÒn thèng ë lµng x· nh− héi ®ång niªn, héi ch− bµ (cã n¬i gäi lµ héi v·i giµ)... ë T©n Hång, víi sù ®ãng gãp cña d©n lµng vµ sù tiÕn cóng cña ng−êi lµng sinh sèng ë n¬i kh¸c, chïa vµ miÕu cña lµng ®−îc söa ch÷a, x©y dùng mét c¸ch khang trang vµo n¨m 1994. ë V¨n Nh©n (Phó Xuyªn - Hµ T©y) vµ Ninh HiÖp, ngoµi kho¶n ®ãng gãp cña d©n, ng©n s¸ch x· còng ®· chi mét kho¶n ®¸ng kÓ cho viÖc söa ch÷a, trïng tu ®×nh chïa vµo c¸c n¨m 1992 - 1993. Trong nhÞp sèng cña thêi kú ®æi míi, h×nh nh− ng−êi d©n n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång ngµy cµng g¾n bã h¬n víi c¸c ho¹t ®éng cña lµng. Héi lµng lµ dÞp cho c¸c thµnh viªn trong lµng còng nh− nh÷ng ng−êi lµng sinh sèng ë n¬i kh¸c tô häp gÆp gì. Lý gi¶i vÒ vai trß cña héi lµng, ng−êi d©n n«ng th«n ®· c«ng khai bµy tá ý nghÜ cña m×nh qua sè liÖu kh¶o s¸t ë V¨n M«n5: 5 T− liÖu cña ViÖn nghiªn cøu V¨n hãa NghÖ thuËt - Bé V¨n hãa Th«ng tin, 1997. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  12. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 39 - §ã lµ dÞp ®Ó g¾n bã c¸c thµnh viªn trong lµng: 68.7% - Kh¼ng ®Þnh danh tiÕng cña lµng: 70.9% - Gi÷ g×n truyÒn thèng cña lµng: 93.5% - Lµ dÞp vui ch¬i gÆp gì: 85.2% - Lµ dÞp ®Ó tá lßng biÕt ¬n tæ tiªn vµ ng−êi cã c«ng: 86.1% - Lµ dÞp cho c¸c dßng hä trong lµng thÓ hiÖn: 50.9% - Lµ dÞp ®Ó cÇu tµi cÇu léc: 41.3% Tãm l¹i sù “phôc håi” cña v¨n hãa lµng theo ý nghÜa tù th©n lµ mét vÊn ®Ò cÇn ®−îc bµn luËn tiÕp. §èi víi chóng t«i ®iÒu nµy lµ ch−a thÓ lý gi¶i. ChØ xin nªu gi¶ thuyÕt lµ: Ph¶i ch¨ng ®©y lµ c¸ch ®Ó chèng l¹i nh÷ng ¶nh h−ëng nghiÖt ng· cña v¨n hãa thÞ tr−êng? HoÆc gi¶ ng−îc l¹i, ®©y lµ ph−¬ng thøc theo kiÓu ViÖt Nam ®Ó hoµ vµo nhÞp sèng cña thêi buæi kinh tÕ thÞ tr−êng? 4. Khung c¶nh cña lµng quª Ng−êi ta vÉn th−êng h×nh dung lµng quª ViÖt Nam truyÒn thèng nh− mét èc ®¶o ªm ¶ vµ tÜnh lÆng. H×nh ¶nh ®ã ngµy nay ®· bÞ ph¸ vì. Bãng d¸ng r¬i rít cuèi cïng lµ thØnh tho¶ng chóng ta b¾t gÆp ®Çu ®−êng vµo lµng ë c¸c vïng quª mét cét b»ng xi m¨ng - g¹ch (hoÆc s¾t) ®Ó ng¨n kh«ng cho « t« vµo lµng. Cã thÓ nãi khung c¶nh lµng quª ë ®ång b»ng B¾c Bé trong thêi kú ®æi míi ®· thay ®æi mét c¸ch kh¸ toµn diÖn vµ s©u s¾c. Tr−íc hÕt lµ kh«ng gian sinh tån cña céng ®ång x· héi n«ng nghiÖp ®· thay ®æi mét c¸ch nhanh chãng vµ râ rÖt. Do søc Ðp cña d©n sè, ®Þa giíi ë mét sè lµng vÒ mÆt thæ c− ®−îc më réng b»ng c¸ch sö dông ®Êt gß ®èng, b·i båi, ®Êt thæ canh, san lÊp c¸c ao hå. ë T©n Hång ®· xuÊt hiÖn mét xãm míi n»m c¹nh lµng Mé Tr¹ch kÓ tõ n¨m 1989 l¹i nay víi kho¶ng 30 hé gia ®×nh lµ mét h×nh thøc nh− vËy. ë T¶ Thanh Oai trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y còng cã hµng chôc gia ®×nh chuyÓn ra c− tró c¹nh bê s«ng NhuÖ. Kh«ng gian ë cña mçi hé gia ®×nh còng kh«ng cßn nh− tr−íc, m« h×nh truyÒn thèng cña c¸c khu«n viªn bao gåm nhµ, s©n, v−ên, ao ®· bÞ thu hÑp l¹i do ph¶i chia cho c¸c con ra ë riªng, hoÆc suÊt ®Êt ë do x· cÊp b©y giê còng rÊt chËt. Ranh giíi gi÷a c¸c gia ®×nh nÕu ngµy x−a lµ lòy tre xanh, hµng d©m bôt...th× ®ang dÇn bÞ thay thÕ b»ng nh÷ng hµng rµo ®−îc x©y b»ng g¹ch. V× vËy, c¸c kiÓu lo¹i kh¸c nhau vÒ tô c− ®· cïng xuÊt hiÖn ë nhiÒu lµng x· n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång. Cô thÓ nh− ë Ninh HiÖp bªn c¹nh mét sè ng«i nhµ cæ víi khu«n viªn truyÒn thèng th−êng cã ®ñ ao, v−ên, s©n ph¬i, khu ch¨n nu«i lµ kiÓu tô c− ®−îc ph©n bè theo d·y däc kÕ tiÕp nhau, ë liÒn kÒ c¸ch nhau mét bøc t−êng g¹ch, vµ “gÇn ®©y xuÊt hiÖn kiÓu thø ba, kiÓu ph©n bè theo d·y phè, cã quy ho¹ch hÖ thèng ®−êng, cèng tho¸t n−íc, Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  13. 40 Mét sè biÕn ®æi kinh tÕ - x· héi n«ng th«n vïng ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay nhµ x©y theo kiÓu dïng mÆt tiÒn lµm cöa hµng kinh doanh bu«n b¸n”6. §ã còng lµ ®iÒu th−êng thÊy ë nh÷ng lµng x· ®ang chuyÓn ®éng m¹nh theo xu h−íng phi n«ng hãa. ë nh÷ng lµng x· nµy ®· xuÊt hiÖn nh÷ng phè lµng - phè chî nh− Ninh HiÖp, V¨n M«n, Vò Héi, Hång Minh, v.v... Víi c«ng cuéc ®æi míi, kinh tÕ ph¸t triÓn ®· lµm t¨ng thu nhËp cho ng−êi n«ng d©n mét c¸ch t−¬ng ®èi, kÐo theo sù t¨ng lªn cña nhu cÇu tiªu dïng c¶ vÒ ®êi sèng sinh ho¹t vµ v¨n hãa tinh thÇn. Cã kh«ng Ýt gia ®×nh n«ng d©n s¾m söa ®−îc c¸c lo¹i m¸y mãc phôc vô s¶n xuÊt kinh doanh vµ c¸c ph−¬ng tiÖn nh− xe m¸y, tivi, radio cassette...V× vËy, kh«ng khÝ ë nhiÒu vïng quª tõ s¸ng ®Õn khuya ®· Çm µo bao thø ©m thanh ph¸ vì kh«ng khÝ ªm ¶ cña lµng quª truyÒn thèng. ë hÇu hÕt c¸c lµng x· vïng n«ng th«n ch©u thæ s«ng Hång hiÖn nay hÖ thèng ®−êng lµng, ngâ xãm ®· ®−îc c¶i t¹o, n©ng cÊp, x©y dùng míi theo xu h−íng nhùa hãa hoÆc bª t«ng hãa. VÒ nhµ ë, nÕu nh− thËp niªn 80 ré lªn xu h−íng ngãi hãa th× ë thËp niªn 90 xu h−íng chÝnh cã lÏ lµ bª t«ng vµ cao tÇng hãa. M« h×nh ë lý t−ëng truyÒn thèng lµ: nhµ ngãi - tr−íc cau, sau mÝt... ®· kh«ng cßn ®−îc −a chuéng ë nh÷ng vïng quª b¾t ®Çu nhiÔm s¾c th¸i ®« thÞ hãa. Cã lÏ ®iÒu dÔ nhËn thÊy nhÊt vÒ nhÞp chuyÓn m×nh cña n«ng th«n ®ång b»ng B¾c Bé trong thêi kú ®æi míi chÝnh lµ sù biÕn ®æi cña khung c¶nh lµng quª. CÇn l−u ý lµ trong m« h×nh v¨n hãa lµng x· truyÒn thèng, khung c¶nh lµng quª lµ mét yÕu tè hµi hoµ trong tæng thÓ kh«ng gian sinh th¸i-v¨n hãa sinh tån. Kh«ng gian ®ã hiÖn nay ®· thay ®æi, nh−ng b¶n chÊt cña m« h×nh v¨n hãa lµng x· th× ch−a cã nh÷ng biÕn ®æi c¬ b¶n, bëi lÏ nh÷ng ®Æc tr−ng chñ yÕu cña v¨n hãa lµng vÉn cßn tån t¹i trong c¸c quan hÖ thiÕt chÕ nh− gia ®×nh, hä téc, lµng xãm. KÕt luËn §iÒu dÔ nhËn thÊy lµ ng−êi n«ng d©n hiÖn nay nh×n chung n¨ng ®éng vµ chñ ®éng h¬n, v× vËy xu h−íng di ®éng cao h¬n víi nh÷ng mong −íc thµnh ®¹t theo h−íng kinh tÕ - thu nhËp, n©ng cao møc sèng. NhiÒu gi¸ trÞ míi ®· ®−îc x¸c lËp, ®an xen hçn hîp víi hÖ thèng nh÷ng gi¸ trÞ truyÒn thèng ®ang dÇn ®−îc biÕn c¶i. Sù giao thoa vµ tiÕp biÕn v¨n hãa còng ®ång thêi xuÊt hiÖn nh÷ng va ch¹m vµ xung ®ét v¨n hãa trong nhÞp sèng cña thêi buæi kinh tÕ thÞ tr−êng. §iÒu ®ã ®−îc thÓ hiÖn râ trong c¸c khÝa c¹nh nh−: vÊn ®Ò c¸c thÕ hÖ, vÊn ®Ò vÞ thÕ vµ vai trß cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh vµ trong céng ®ång, vÊn ®Ò quyÒn lùc kinh tÕ nh− mét yÕu tè míi næi trong sù c©n b»ng t−¬ng ®èi cña hÖ thèng quyÒn lùc truyÒn thèng cña lµng x·.v.v... Râ rµng lµ c¸c cø liÖu kh¶o s¸t ®· cho thÊy c«ng cuéc ®æi míi mµ §¶ng ta chñ x−íng ®· thùc sù lµm biÕn ®æi bé mÆt lµng quª ®ång b»ng B¾c Bé. Víi nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng theo ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa, nÒn n«ng nghiÖp ®−îc cñng cè vµ 6 T« Duy Hîp (Chñ biªn), (2000), Sù biÕn ®æi cña lµng x· ViÖt Nam ngµy nay ë ®ång b»ng s«ng Hång, NXB Khoa häc x· héi, Hµ Néi. Tr. 128. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  14. Tr−¬ng Xu©n Tr−êng 41 ph¸t triÓn, n¨ng suÊt lao ®éng ®−îc t¨ng lªn. §Æc biÖt lµ víi viÖc kh¼ng ®Þnh gia ®×nh lµ ®¬n vÞ kinh tÕ tù chñ trong s¶n xuÊt - kinh doanh ®· thùc sù thóc ®Èy ph¸t huy mäi nguån néi lùc ë lµng quª, ®a d¹ng hãa viÖc lµm vµ thu nhËp, gia t¨ng c¸c c¬ héi th¨ng tiÕn vµ ph¸t triÓn cho ng−êi n«ng d©n. Qua 15 n¨m ®æi míi bé mÆt n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång ®· thùc sù ®æi thay, giµu cã h¬n, khang trang h¬n vµ nhiÒu sinh khÝ míi. Tuy nhiªn, c«ng cuéc ®æi míi ë n«ng th«n cho ®Õn nay còng ®· ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò kinh tÕ - x· héi nh− nh÷ng th¸ch thøc cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. Nh÷ng vÊn ®Ò nh−: gia t¨ng d©n sè, d− thõa lao ®éng, khan hiÕm ®Êt ®ai canh t¸c, vÊn ®Ò nghÌo ®ãi vµ m«i tr−êng... ®ang thùc sù lµ nh÷ng vÊn ®Ò nan gi¶i ®èi víi n«ng th«n khu vùc ®ång b»ng s«ng Hång trªn con ®−êng tiÕn vµo thêi kú c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

AMBIENT
Đồng bộ tài khoản