intTypePromotion=3
Array
(
    [0] => Array
        (
            [banner_id] => 140
            [banner_name] => KM1 - nhân đôi thời gian
            [banner_picture] => 964_1568020473.jpg
            [banner_picture2] => 839_1568020473.jpg
            [banner_picture3] => 620_1568020473.jpg
            [banner_picture4] => 994_1568779877.jpg
            [banner_picture5] => 
            [banner_type] => 8
            [banner_link] => https://tailieu.vn/nang-cap-tai-khoan-vip.html
            [banner_status] => 1
            [banner_priority] => 0
            [banner_lastmodify] => 2019-09-18 11:11:47
            [banner_startdate] => 2019-09-11 00:00:00
            [banner_enddate] => 2019-09-11 23:59:59
            [banner_isauto_active] => 0
            [banner_timeautoactive] => 
            [user_username] => sonpham
        )

)

Một số khía cạnh của sự biến đổi của xã hội Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp Hà Nội

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
28
lượt xem
0
download

Một số khía cạnh của sự biến đổi của xã hội Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp Hà Nội

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung bài viết "Một số khía cạnh của sự biến đổi của xã hội Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp Hà Nội" trình bày về kết quả nghiên cứu về sự biến đổi của xã hội Việt Nam như: Thu nhập và tiêu dùng, tiêu dùng thiết yếu, tiết kiệm và đầu tư, sinh hoạt văn hóa,... Với các bạn chuyên ngành Xã hội học thì đây là tài liệu tham khảo hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Một số khía cạnh của sự biến đổi của xã hội Việt Nam: Nghiên cứu trường hợp Hà Nội

  1. X· héi häc thùc X· héi häc sè 2 (62), 1998 31 nghiÖm Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi Ph¹m BÝch San NguyÔn §øc Vinh T rong kho¶ng thêi gian ng¾n ngñi, kho¶ng 10 n¨m tõ 1987 ®Õn 1997, ®Êt n−íc ta ®· cã mét b−íc nh¶y rÊt c¬ b¶n tõ mét x· héi truyÒn thèng sang mét x· héi víi nhiÒu mµu s¾c cã vÎ hiÖn ®¹i h¬n: c«ng nghiÖp ®Çu khÝ, ®−êng cao tèc, thÞ tr−êng quèc tÕ, internet, tr×nh diÔn thêi trang,... vµ còng cã nhiÒu tÖ n¹n x· héi nh− bu«n lËu, ma tuý, bia «m lÉn karaoke cã kÌm tiÕp viªn... Tõ ngoµi nh×n vµo, ®ã qu¶ lµ mét sù thay ®æi chãng mÆt, ®−êng nh− cã mét có ®ét ph¸ "du kÝch" ngo¹n môc tõ x· héi truyÒn thèng sang x· héi hiÖn ®¹i. Tuy nhiªn, ®»ng sau tÊt c¶ nh÷ng hiÖn t−îng vÉn quan s¸t ®−îc ®ã, c¸i g× lµ c¸i cã thÓ ®Æc tr−ng cho sù chuyÓn ®æi cña x· héi ViÖn Nam sang thÕ giíi hiÖn ®¹i ? Hay nãi mét c¸ch cô thÓ h¬n: x· héi ViÖt Nam ®ang sèng b»ng nh÷ng gi¸ trÞ g× vµ nh÷ng biÓu tr−ng ®ã ®· thËt sù lµ hiÖn ®¹i ch−a ? §Ó thùc hiÖn ®−îc nh÷ng môc tiªu nghiªn cøu nµy chuÈn bÞ cho chuyªn ®Ò "t¨ng tr−ëng kinh tÕ vµ c«ng b»ng x· héi" phôc vô cho Héi nghÞ Trung −¬ng 4, chóng t«i sö dông sè liÖu thu ®−îc qua cuéc kh¶o s¸t t¹i Hµ Néi th¸ng 9 n¨m 1992 trong khu«n khæ ®Ò tµi nghiªn cøu cÊp nhµ n−íc vÒ "Thùc tr¹ng c¬ cÊu x· héi vµ chÝnh s¸ch x· héi", m· sè KX04-02 1 do ViÖn X· héi häc tiÕn hµnh. Ph−¬ng ph¸p chän mÉu vµ kh¶o s¸t cña ®Ò tµi ®ã ®· ®−îc ¸p dông ®Ó thùc hiÖn cuéc nghiªn cøu lÆp l¹i vµo th¸ng 5 n¨m 1997 nh»m ph©n tÝch so s¸nh vµ cè g¾ng t×m hiÓu phÇn nµo vÊn ®Ò ®Æt ra ë trªn. Ba khu vùc ®−îc chän còng nh− trong cuéc kh¶o s¸t tr−íc lµ: tõ trung t©m Hµ Néi (hå Hoµn KiÕm) theo h−íng t©y nam c¾t vµnh ®ai thø nhÊt lµ ¤ Chî Dõa, vµnh ®ai thø hai lµ Ng· t− Së. §ã lµ nh÷ng n¬i mµ trong qu¸ khø ®Õn thêi ®iÓm 1992 ®· tõng cã thÓ coi lµ ranh giíi gi÷a néi thµnh vµ ngo¹i «. T¹i mçi khu vùc chän ngÉu nhiªn mét tr−êng phæ th«ng c¬ së: tr−êng Tr−ng V−¬ng ë trung t©m thµnh phè, tr−êng T« VÜnh DiÖn ë khu vùc gi÷a vµ tr−êng ThÞnh Quang ®¹i diÖn cho khu vùc ngo¹i vi. §èi t−îng ®−îc pháng vÊn lµ phô huynh cña häc sinh líp 9 - líp cuèi cïng cña phæ th«ng c¬ së theo hÖ phæ th«ng 12 n¨m. Tõ danh s¸ch häc sinh líp 9 t¹i ba tr−êng nªu trªn, tæng céng cã 150 hé gia ®×nh víi 290 c¸ nh©n (t−¬ng øng 148 hé gia ®×nh víi 278 c¸ nh©n vµo n¨m 1992) ®· ®−îc chän mét c¸ch ngÉu nhiªn vµ sau ®ã pháng vÊn b»ng b¶ng hái vÒ thu nhËp, tiªu dïng còng nh− nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c nhau vÒ ®êi sèng cña hä. §èi t−îng ®−îc chän ®Ó pháng vÊn lµ nhãm phô huynh häc sinh nãi trªn, ë mét chõng mùc nµo ®ã, ®ang lµ nh÷ng ng−êi lao ®éng 1 Xem T−¬ng Lai: Kh¶o s¸t x· héi häc vÒ ph©n tÇng x· héi. Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc X· héi. Hµ Néi-1995. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. 32 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi ë ®é tuæi (40-50 tuæi) cã nh÷ng ®ãng gãp tÝch cùc nhÊt cho ho¹t ®éng s¶n xuÊt vµ ®êi sèng cña hä cã thÓ lµ tiªu biÓu cho ®a sè c− d©n ®« thÞ. §ã lµ dông ý cã c©n nh¾c cña chóng t«i khi chän mÉu cho cuéc kh¶o s¸t nµy. B»ng mét gi¶ ®Þnh mang tÝnh ph−¬ng ph¸p, cuéc kh¶o s¸t t¹m ph©n chia x· héi ra thµnh 5 nhãm theo thu nhËp tõ thÊp ®Õn cao, mçi nhãm 20% sè hé gia ®×nh, ®Ó so s¸nh vµ t×m hiÓu vÒ sù thay ®æi cña mçi nhãm sau 5 n¨m chuyÓn m¹nh qua nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®· diÔn ra nh− thÕ nµo. §ång thêi, chóng t«i sÏ thö nhËn xÐt vÒ mét sè khÝa c¹nh mµ Hµ Néi ®ang cßn ch−a ®−îc thËt phï hîp so víi nh− nh÷ng x· héi hiÖn ®¹i th«ng th−êng kh¸c. 1. Nh÷ng ®Æc tÝnh c¸ nh©n: Tuæi trung b×nh cña nam giíi trong sè nh÷ng ng−êi ®−îc hái n¨m 1992 lµ 48 tuæi, n¨m 1997 lµ 45,7 tuæi. Nh÷ng con sè t−¬ng øng ë phô n÷ lµ 43.5 vµ 41.9 tuæi. Sù chªnh lÖch vÒ tuæi t¸c cña ng−êi tr¶ lêi gi÷a c¸c nhãm thu nhËp kh¸c nhau kh«ng ®¸ng kÓ trõ nhãm cao nhÊt vµo n¨m 1997 lµ h¬i trÎ h¬n mét chót. Sù gi¶m sót vÒ tuæi trung b×nh cña ng−êi tr¶ lêi sau 5 n¨m cã lÏ liªn quan ®Õn sù thay ®æi trong ®é tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu vµ cïng víi nã lµ tuæi khi sinh con. Nh÷ng ng−êi tr¶ lêi n¨m 1992 thuêng kÕt h«n vµo kho¶ng ®Çu thËp kû 70 vµ tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu cña hä ë møc t−¬ng ®èi cao, nhÊt lµ ®èi víi n÷ (nam: 28.2 vµ n÷: 26.5). N¨m n¨m sau, d−íi t¸c ®éng cña hoµ b×nh, tuæi kÕt h«n ®· tôt xuèng møc thÊp lµ 26.5 cho nam vµ 23.2 cho n÷ (®iÒu tra n¨m 1997) ®Ó råi sau ®ã cã t¨ng lªn chót Ýt: tuæi kÕt h«n trung b×nh ë thµnh thÞ theo Tæng ®iÒu tra d©n sè n¨m 1989 lµ 26.42 cho nam, 24.69 cho n÷ vµ theo ®iÒu tra BiÕn ®éng d©n sè 1/4/1993 t−¬ng øng lµ 27.23 vµ 25.03 tuæi. Nh×n chung, møc sinh ng−êi Hµ Néi tõ nhiÒu n¨m vÒ tr−íc ®· ®¹t gÇn møc thay thÕ. Nh−ng sù suy gi¶m sè con nh÷ng n¨m vÒ sau nµy lµ kh«ng lín. Sè liÖu cho thÊy cã xu h−íng cña mèi quan hÖ ng−îc ®Æc tr−ng cho c¸c x· héi hiÖn ®¹i: thu nhËp cµng t¨ng th× sè con cµng gi¶m xuèng. §iÒu nµy kh¸c víi kh¸ nhiÒu khu vùc n«ng th«n ë ViÖt nam theo kÕt qu¶ mét sè cuéc kh¶o s¸t, nhÊt lµ t¹i c¸c vïng n«ng th«n kh¸ gi¶ nhê ngµnh nghÒ vµ nh÷ng khu vùc kinh tÕ míi, n¬i mµ khi kinh tÕ kh¸ lªn ng−êi ta l¹i muèn sinh nhiÒu con h¬n. Sè con trung b×nh d−íi 2 cña nhãm cã thu nhËp cao nhÊt vµo n¨m 1997 lµ rÊt ®¸ng chó ý: x· héi hiÖn ®¹i sÏ kh«ng cã xu h−íng cã nhiÒu con (2 trë lªn) còng nh− kh«ng ®Æt nÆng vÊn ®Ò cÇn ph¶i "cã nÕp cã tÎ". §èi víi tÊt c¶ c¸c nhãm, nÐt næi bËt lµ tû träng ng−êi cã tr×nh ®é häc vÊn thÊp (tõ phæ th«ng c¬ së trë xuèng) gi¶m râ rÖt: tõ 38% n¨m 1992 xuèng cßn 26.9% n¨m 1997. Nh−ng ®ång thêi, tû träng ng−êi cã häc vÊn tõ ®¹i häc trë lªn tÝnh chung lµ 26.2% còng tôt xuèng mét chót so víi n¨m 1992: 27.2%. Sù sôt gi¶m lín nhÊt diÔn ra ë nhãm cã thu nhËp cao nhÊt: 39.3% so víi 50.0%. Tuy nhiªn, vµo n¨m 1997, mèi quan hÖ thuËn gi÷a tû lÖ ng−êi cã tr×nh ®é ®¹i häc vµ møc thu nhËp ®−îc kh¼ng ®Þnh h¬n so víi n¨m 1992: tr×nh ®é häc vÊn cao cã lÏ ®−îc ®¸nh gi¸ ®óng h¬n hoÆc cã chç ®Ó sö dông h¬n. C¶m nhËn râ rÖt lµ d©n trÝ trung b×nh cã ®−îc n©ng lªn vµ häc vÊn còng trë nªn thùc tÕ h¬n. Tû lÖ nh÷ng ng−êi cho r»ng hä cã biÕt tiÕng Anh, ë mét chõng mùc nµo ®Êy, còng cã gia t¨ng, nh−ng kh«ng nhiÒu. Sù chuyÓn biÕn vÒ nghÒ nghiÖp cã lÏ ph¶n ¸nh t−¬ng ®èi s©u s¾c nh−ng ®æi thay ®ang diÔn ra trong lßng Hµ Néi. Sau 5 n¨m, lao ®éng ch©n tay thuÇn tuý, kh«ng cã chót chuyªn m«n ®µo t¹o nµo ®· gi¶m rÊt m¹nh: chØ cßn kho¶ng mét nöa so víi n¨m 1992. Trong khi ®ã, tû lÖ lao ®éng cã chuyªn m«n cao, l·nh ®¹o, qu¶n lý t−ëng chõng ph¶i t¨ng lªn th× thùc tÕ còng gi¶m xuèng ®¸ng kÓ: tõ 37% xuèng cßn 22%. Cã nhiÒu lý do, c¶ tÝch cùc còng nh− tiªu cùc, cã thÓ lý gi¶i sù thay ®æi nµy. Tr−íc hÕt, sù thay ®æi c¬ cÊu qu¶n lý cho gän nhÑ h¬n ®· diÔn ra trong nh÷ng n¨m qua cïng víi sù gi¶m bá nhiÒu bé vµ c¬ quan l·nh ®¹o ®· gãp phÇn lµm cho tû lÖ nµy gi¶m xuèng. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  3. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 33 Nh−ng mét mÆt kh¸c, c¸n bé cã chuyªn m«n cao, theo nhiÒu nguån tin, còng ®ang cã sù hÉng hôt vµ kh«ng bï ®¾p ®−îc. Ngoµi ra, viÖc ph©n chia lo¹i h×nh nghÒ nghiÖp trong 2 lÇn kh¶o s¸t ch−a thÓ tuyÖt ®èi thèng nhÊt vµ chÝnh x¸c do sù ®a d¹ng, phøc t¹p cña nã. B¶ng 1: Mét sè ®Æc ®iÓm c¸ nh©n Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • Tuæi Nam - N¨m 1992 48.1 47.7 48.8 48.7 46.9 48.0 - N¨m 1997 47.0 45.1 46.7 46.5 43.2 45.7 N÷ - N¨m 1992 43.7 43.1 42.8 44.9 42.9 43.5 - N¨m 1997 44.0 40.0 43.1 42.1 39.3 41.9 • Tuæi kÕt h«n lÇn ®Çu Nam - N¨m 1992 28.9 28.2 27.8 27.9 28.0 28.2 - N¨m 1997 25.6 26.2 27.3 27.2 25.8 26.5 N÷ - N¨m 1992 24.8 24.1 23.8 24.0 23.9 24.1 - N¨m 1997 23.8 22.6 23.7 23.5 22.4 23.2 • Sè con N¨m 1992 2.69 2.68 2.25 2.41 2.20 2.45 N¨m 1997 2.55 2.30 2.15 2.24 1.98 2.24 • Tr×nh ®é häc vÊn (%) N¨m 1992 - PTCS hoÆc thÊp h¬n 59.6 45.8 43.1 24.5 16.4 38.0 - §¹i häc trë lªn 10.5 22.0 19.6 34.0 50.0 27.2 N¨m 1997 - PTCS hoÆc thÊp h¬n 50.9 30.0 23.1 20.4 10.7 26.9 - §¹i häc trë lªn 7.3 20.0 29.2 35.2 39.3 26.2 • BiÕt tiÕng Anh (%) - N¨m 1992 1.8 13.6 13.7 24.5 33.9 17.4 - N¨m 1997 5.3 15.5 21.5 33.3 32.1 21.4 • NghÒ nghiÖp (%) N¨m 1992 - Lao ®éng ch©n tay 50.9 32.2 33.3 22.6 8.9 29.7 - Lao ®éng cã chuyªn m«n cao, qu¶n lý, l·nh ®¹o 12.3 33.9 31.4 41.5 66.1 37.0 N¨m 1997 - Lao ®éng ch©n tay 24.6 24.1 12.3 9.3 3.6 14.8 - Lao ®éng cã chuyªn m«n cao, qu¶n lý, l·nh ®¹o 5.3 15.5 24.6 27.8 37.5 22.0 • §ang lµ §¶ng viªn (%) N¨m 1992 17.5 44.1 29.4 30.2 30.4 30.4 N¨m 1997 21.8 31.7 41.5 25.9 25.0 29.7 Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. 34 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi KÕt qu¶ ph©n tÝch cho thÊy, trong khi vµo n¨m 1992, cã tíi 12.3% sè ng−êi thuéc nhãm cã thu nhËp thÊp nhÊt lµ lao ®éng cã chuyªn m«n cao, qu¶n lý, l·nh ®¹o th× n¨m 1997, con sè nµy chØ cßn 5.3%. Tû lÖ t−¬ng øng ë nhãm kÕ tiÕp lµ 33,.9% vµ 15.5% vµ nh− vËy, tr×nh ®é chuyªn m«n cã lÏ ®· ®−îc ®¸nh gi¸ ®óng h¬n. §ång thêi, ë hai nhãm cã thu nhËp cao nhÊt, sù gi¶m sót còng m¹nh mÏ kh«ng kÐm vµ ®iÒu ®ã cho thÊy sù bÊt b×nh ®¼ng theo nghÒ nghiÖp ®· gi¶m bít. Ph¶i ch¨ng, xu h−íng ph©n phèi qu©n b×nh ®ang trë l¹i ? Tû lÖ nh÷ng ng−êi ®ang lµ §¶ng viªn §¶ng céng s¶nViÖt Nam gÇn nh− kh«ng thay ®æi qua hai cuéc nghiªn cøu: 30.4% vµ 29.4%. Tuy nhiªn, cã mét sè thay ®æi nhá trong t−¬ng quan víi møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi. Trong khi tû lÖ ®¶ng viªn trong hai nhãm cã thu nhËp cao nhÊt ®Òu gi¶m (kho¶ng 30% n¨m 1992 xuèng chõng 25% n¨m 1997) th× ë tÇng líp thu nhËp thÊp, tû lÖ nµy l¹i cã sù gia t¨ng (tõ 17.5% lªn 21.8%). Nh− vËy, c¸c ®Æc tÝnh c¸ nh©n sau 5 n¨m ë Hµ Néi cã sù c¶i thiÖn ®¸ng kÓ vÒ chÊt l−îng. Nh−ng c¸i mµ chóng ta ®ßi hái lµ chÊt l−îng chuyªn s©u víi tr×nh ®é rÊt cao ®Ó cã thÓ vät tiÕn ngang tÇm víi thêi ®¹i míi còng nh− ngang tÇm víi thñ ®« cña mét ®Êt n−íc ®ang v−¬n m×nh tíi hiÖn ®¹i... vµ ®iÒu ®ã ch−a ph¶i lµ ®· cã c¸ch gi¶i quyÕt. 2. Thu nhËp vµ tiªu dïng 2.1. Thu nhËp So s¸nh sè liÖu tõ 2 cuéc kh¶o s¸t cho thÊy, cã mét sù thay ®æi lín lao trong thu nhËp cña ng−êi Hµ Néi trong nh÷ng n¨m võa qua. DÜ nhiªn, ®iÒu cã thÓ dù ®o¸n tr−íc ®−îc lµ thu nhËp sÏ gia t¨ng lªn nhiÒu. Thùc tÕ sau 5 n¨m, b×nh qu©n thu nhËp theo ®Çu ng−êi t¨ng 2.64 lÇn vµ theo hé gia ®×nh lµ 2.73 lÇn. Trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi nµy, nhãm nghÌo nhÊt cã sù gia t¨ng lín nhÊt (3.57 lÇn) vµ t¨ng nhiÒu h¬n so víi nhãm kh¸ gi¶ (2.33 lÇn). Trong khi sù gia t¨ng thu nhËp ë Hµ Néi cã t−¬ng xøng víi sù gia t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng hay kh«ng vÉn cßn lµ mét c©u hái më th× chóng ta l¹i cã thÓ dÔ dµng nhËn thÊy r»ng, sù gia t¨ng ®ã lµ t−¬ng ®èi lín so víi tèc ®é ph¸t triÓn kinh tÕ chung cña ®Êt n−íc vµ c¶ cña thñ ®« Hµ Néi. NÕu ë nh÷ng tÇng líp cao, theo quan s¸t, cã vÎ nh− trang bÞ kü thuËt, kiÕn thøc cña hä ®ang v−¬n lªn rÊt nhanh tíi c¸c chuÈn chung cña khu vùc §«ng Nam ¸ th× ®iÒu nµy khã cã thÓ lµ nguyªn nh©n cña nh÷ng tÇng líp cã thu nhËp thÊp: ë ®©y, chñ yÕu vÉn lµ lao ®éng c¬ b¾p vµ chØ víi c−êng ®é cao h¬n mµ th«i. B¶ng 2: Thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi/ th¸ng theo 5 nhãm (mçi nhãm 20% sè hé) ë Hµ Néi n¨m 1992 vµ 1997 (§¬n vÞ: ngh×n ®ång) 5 nhãm thu nhËp ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • Tæng thu nhËp cña G§ / 1 th¸ng - 9/ 1992 288.8 548.2 625.4 807.9 2298.9 929.9 - 5/ 1997 997.3 1467.4 1833.9 2774.1 5814.1 2535.2 • Thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi - 9/ 1992 63.4 115.1 141.4 192.7 601.8 224.5 - 5/ 1997 226.2 337.9 445.1 613.4 1401.4 593.8 - Tû lÖ thay ®æi (1997 / 1992) 3.57 2.94 3.15 3.18 2.33 2.64 Ghi chó: th¸ng 9/1992 1USD ≈ 10800 ®ång; th¸ng 5/1997 1USD = 11160 ®ång Xin ®−îc l−u ý lµ nhãm hé gia ®×nh cã thu nhËp cao nhÊt ë c¸c tØnh ®ång b»ng B¾c bé vµo n¨m 1992 lµ kho¶ng trªn d−íi 50000 ®ång/ ng−êi mçi th¸ng vµ vµo th¸ng 6/1997 lµ kho¶ng 60000 ®ång/ ng−êi mçi th¸ng: mét sù gia t¨ng kh«ng qu¸ 20% trong ®iÒu kiÖn kh«ng cã sù biÕn ®éng vÒ Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  5. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 35 gi¸ c¶, nh−ng trong thùc tÕ gi¸ c¶ sinh ho¹t ®· t¨ng lªn nhiÒu 2. NÕu sù gia t¨ng nh− thÕ Ýt nhiÒu phï hîp víi sù t¨ng tr−ëng cña n¨ng suÊt lao ®éng ë n«ng th«n th× sù gia t¨ng thu nhËp ë khu vùc ®« thÞ rÊt nªn cÇn ®−îc c©n nh¾c, ®Æc biÖt trong bèi c¶nh khi mµ môc tiªu ph¸t triÓn cña ViÖt Nam tõ rÊt l©u ®· lµ: thu hÑp sù kh¸c biÖt gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ còng nh− duy tr× ®−êng h−íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng. H×nh 1: Thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm (mçi nhãm 20% sè hé) t¹i Hµ Néi n¨m 1992 vµ 1997 1600 1400 1992 1200 1997 1000 Ngh×n ®ång 800 600 400 200 0 ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Chung H×nh 2: §−êng cong Lorenzt vÒ ph©n bè thu nhËp t¹i Hµ Néi n¨m 1992 vµ 1997 1997 1992 HÖ sè GINI: N¨m 1992 : 0.44 N¨m 1997: 0.37 Sù c¶i thiÖn vÒ ph©n phèi thu nhËp còng rÊt ®¸ng khÝch lÖ. Chªnh lÖch b×nh qu©n thu 2 Xem Ph¹m Xu©n §¹i: Ph¸t triÓn ngµnh nghÒ ë n«ng th«n ®ång b»ng B¾c Bé. T¹p chÝ X· héi häc sè 4/1997, Tr. 83. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. 36 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi nhËp ®Çu ng−êi gi÷a nhãm thu nhËp cao nhÊt vµ nhãm thÊp nhÊt nÕu n¨m 1992 lµ 9.5 lÇn th× n¨m 1997 cßn 6.2 lÇn. Tuy nhiªn, còng nh− n¨m 1992, sù kh¸c biÖt lín nhÊt diÔn ra ë nhãm hé gia ®×nh cã thu nhËp b×nh qu©n cao nhÊt: gÊp 3.1 lÇn (n¨m 1992) vµ 2.3 lÇn (n¨m 1997) so víi nhãm trªn trung b×nh kÕ cËn. Khi chuyÓn tõ nhãm cã møc thu nhËp trung b×nh sang nhãm d−íi trung b×nh: tû lÖ t−¬ng øng lµ 1.8 vµ 2.3 lÇn. HÖ sè Gini vÒ møc ®é bÊt b×nh ®¼ng theo ph©n bè thu nhËp ë Hµ Néi ®· gi¶m kh¸ nhiÒu sau 5 n¨m: tõ 0.44 n¨m 1993 xuèng cßn 0.37 n¨m 1997. Con sè nµy b¾t ®Çu n»m ë møc t−¬ng ®−¬ng víi thµnh phè Hå ChÝ Minh cuèi n¨m 1994 lµ 0.35 3. Nh− vËy, qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa cïng víi viÖc chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng cã thÓ ®em ®Õn sù bÊt b×nh ®¼ng h¬n, sù ph©n hãa giµu nghÌo h¬n trong giai ®o¹n ban ®Çu, nh−ng khi ®¹t ®Õn mét ®é nhÊt ®Þnh sÏ mang l¹i cho x· héi ViÖt nam mét sù ph©n chia tµi s¶n qu©n b×nh h¬n. Vµ ®iÒu nµy hoµn toµn kh«ng ph¶i lµ sù chia ®Òu nghÌo khã nh− trong qu¸ khø hay t¹i c¸c khu vùc n«ng th«n cßn kÐm ph¸t triÓn hiÖn nay. 2.2. Tiªu dïng thiÕt yÕu NÕu thu nhËp lµ mét chØ b¸o chÝnh x¸c ph¶n ¸nh sù thay ®æi cña x· héi th× nh÷ng chØ b¸o vÒ tiªu dïng cung cÊp cho chóng ta mét ý t−ëng rÊt cô thÓ vÒ viÖc x· héi ViÖt Nam thay ®æi nh− thÕ nµo. Cã 3 chØ b¸o c¬ b¶n vÒ tiªu dïng ®−îc xem xÐt ®Çu tiªn: chi tiªu cho ¨n - nhu cÇu thiÕt yÕu, chØ tiªu cho ®iÖn sinh ho¹t - nhu cÇu tèi thiÓu cña x· héi hiÖn ®¹i vµ chi tiªu cho häc hµnh cña con c¸i - mét sù ®Çu t− cho t−¬ng lai vµ còng lµ nhu cÇu truyÒn thèng cña ng−êi ViÖt. B¶ng 3: Mét vµi tiªu dïng thiÕt yÕu t¹i Hµ Néi (§¬n vÞ: ngh×n ®ång) Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • TiÒn ¨n - TiÒn ¨n b×nh qu©n ®Çu ng−êi 1992 70.80 96.21 109.2 131.2 190.2 120.2 - % trªn thu nhËp 111.7% 83.6% 77.2% 69.6% 31.6% 53.5% - TiÒn ¨n b×nh qu©n ®Çu ng−êi 1997 176.4 248.8 279.9 302.0 353.0 271.7 - % trªn thu nhËp 77.98% 73.63% 62.88% 49.23% 25.19% 45.76% • TiÒn ®iÖn - TiÒn ®iÖn TB ®Çu ng−êi n¨m 1992 9.72 8.90 13.62 16.52 26.27 15.05 - % trªn thu nhËp 15.33% 7.73% 9.63% 8.57% 4.37% 6.70% - TiÒn ®iÖn TB ®Çu ng−êi n¨m 1997 17.51 19.97 27.24 36.32 48.98 29.69 - % trªn thu nhËp 7.74% 5.91% 6.12% 5.92% 3.49% 5.00% • TiÒn häc cho con - Cho mçi con ®i häc th¸ng 8/ 1992 19.0 27.3 32.2 40.5 54.9 34.89 - Cho mçi con ®i häc th¸ng 4/ 1997 178.7 190.4 227.6 264.6 399.1 250.5 - Tæng céng cho con th¸ng 8/ 1992 32.99 55.18 52.80 65.75 95.04 60.70 - % trªn thu nhËp 11.4% 10.1% 8.4% 8.1% 4.1% 6.5% - Tæng céng cho con th¸ng 4/ 1997 314.6 362.6 406.8 490.2 716.1 454.8 - % trªn thu nhËp 31.5% 24.7% 22.2% 17.7% 12.3% 17.9% Trong mét x· héi nghÌo nµn vµ l¹c hËu nh− ë ViÖt Nam tr−íc kia, gi¶i quyÕt c¸i ¨n lu«n lµ mèi quan t©m hµng ®Çu cña mçi gia ®×nh, mçi ng−êi d©n. §Õn møc trong tiÕng ViÖt tõ "¨n" rÊt hay ®−îc g¾n cho ®i cïng vµ ®i tr−íc mét lo¹t c¸c ho¹t ®éng ®êi th−êng nh− ¨n mÆc, ¨n nãi, ¨n ch¬i,... vµ thËm chÝ c¶ ¨n n»m. Ng−êi Hµ Néi chi mét sè tiÒn lín tõ thu nhËp cña hä cho ¨n vµ con sè nµy 3 T−¬ng Lai,. S¸ch ®· dÉn. Tr.84 Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  7. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 37 ®· t¨ng 2.26 lÇn sau 5 n¨m. Tuy nhiªn, møc ®é chÖnh lÖch vÒ tiÒn ¨n gi÷a nhãm thu nhËp b×nh qu©n cao nhÊt vµ thÊp nhÊt ®· gi¶m tõ 2.69 xuèng cßn 2 lÇn. ¡n ®ñ calo kh«ng cßn lµ vÊn ®Ò ®èi víi ng−êi d©n Hµ Néi ë bÊt kú tÇng líp nµo nh−ng chÊt l−îng cña b÷a ¨n lµ c¸i ph¶i tÝnh ®Õn trong thêi kú tíi. Tû träng cña chi tiªu cho ¨n trong thu nhËp b×nh qu©n ë Hµ Néi ®· gi¶m tõ 53.5% xuèng cßn 45.7% sau 5 n¨m. Sù thay ®æi ®Æc s¾c nhÊt diÔn ra ë nhãm thu nhËp thÊp nhÊt: tû lÖ chi cho ¨n tõ møc v−ît qu¸ thu nhËp b×nh qu©n cña m×nh vµo n¨m 1992 th× nay (th¸ng 5/1997) ®· xuèng cßn 77.98% thu nhËp. MÆc dï con sè nµy vÉn cßn rÊt cao nh−ng còng ®· t−¬ng ®−¬ng víi tû träng tiÒn ¨n / thu nhËp cña nhãm trung b×nh vµo n¨m 1992 lµ 77.2%. Cïng víi sù gia t¨ng thu nhËp, tû träng cña chi cho ¨n trong thu nhËp vµo n¨m 1997 gi¶m mét c¸ch lòy tiÕn trong khi vµo n¨m 1992 sù suy gi¶m ®ét ngét chØ diÔn ra ë nhãm cã thu nhËp thÊp b×nh qu©n ®Çu ng−êi thÊp nhÊt vµ cao nhÊt. Do thu nhËp t¨ng lªn, tû träng tiÒn ®iÖn tÝnh theo ®Çu ng−êi trong thu nhËp cña ng−êi d©n Hµ Néi ®· gi¶m xuèng: tõ 6.7% n¨m 1992 xuèng cßn kho¶ng 5% n¨m 1997 vµ tû träng nµy còng cã xu h−íng gi¶m dÇn theo møc thu nhËp tõ thÊp ®Õn cao. TiÒn ®iÖn trong hé gia ®×nh còng cã sù gia t¨ng thÝch ®¸ng cïng víi sù gia t¨ng thu nhËp trong c¶ 2 lÇn nghiªn cøu (b¶ng 3). §ång thêi, tiÒn ®iÖn còng t¨ng xÊp xØ trªn d−íi 2 lÇn ë tÊt c¶ c¸c nhãm sau 5 n¨m. Tuy nhiªn, kÕt hîp nh÷ng sè liÖu vÒ vËt dông trong nhµ víi sè chi tiªu tuyÖt ®èi trong viÖc sö dông ®iÖn còng cho thÊy nhu cÇu sö dông n¨ng l−îng ®iÖn vÉn ë møc thÊp vµ chñ yÕu lµ dµnh cho nh÷ng viÖc tèi cÇn thiÕt. Hay nãi c¸ch kh¸c: hä tho¶ m·n nhu cÇu hiÖn ®¹i ë møc tèi thiÓu. Còng rÊt lý thó khi xem xÐt chi tiªu cho häc vÊn dï r»ng sè liÖu cña hai cuéc nghiªn cøu kh«ng t−¬ng thÝch vÒ thêi ®iÓm trong n¨m häc. §iÒu ®Çu tiªn cã thÓ thÊy lµ mÆc dï chÕ ®é häc phÝ chÝnh thøc cña chóng ta lµ rÊt thÊp vµ thËm chÝ cã thêi kú kh«ng mÊt tiÒn, th× häc phÝ mµ ng−êi d©n Hµ Néi thùc sù ph¶i bá ra kh«ng hÒ rÎ chót nµo, nhÊt lµ so víi møc thu nhËp. Vµo thêi ®iÓm th¸ng 4 n¨m 1997, trung b×nh c¸c gia ®×nh ph¶i chi 250 ngµn ®ång cho mçi con ®i häc. Con sè nµy ë tÇng líp nghÌo nhÊt còng lµ 179 ngµn ®ång vµ ë nhãm kh¸ gi¶ nhÊt lªn tíi 400 ngµn ®ång, t−¬ng ®−¬ng víi l−¬ng cña mét viªn chøc nhµ n−íc cÊp trung b×nh. Chi phÝ cho con ®i häc cña c¸c gia ®×nh ngµy cµng t¨ng kh«ng chØ vÒ con sè tuyÖt ®èi mµ c¶ tû träng trong thu nhËp: tõ 6,5% n¨m 1994 lªn 17.9% n¨m 1997. §iÒu ®ã cho thÊy thÕ hÖ t−¬ng lai ®· ®−îc quan t©m ®óng møc h¬n. Còng nh− ngµy x−a, ng−êi ViÖt Nam cã lßng t«n träng s©u xa ®èi víi häc vÊn vµ thñ ®« Hµ Néi rÊt xøng ®¸ng víi truyÒn thèng nµy. Vµ ®iÒu hiÓn nhiªn kh«ng kÐm lµ nh÷ng lêi than phiÒn vÒ thiÕu kinh phÝ gi¸o dôc kh«ng thÓ nµo ®øng v÷ng ®−îc, vÊn ®Ò lµ chØ cã thÓ huy ®éng nguån tiÒm n¨ng cña nh©n d©n mµ th«i. Tuy nhiªn, chi phÝ cho con ®i häc ngµy cµng lµ g¸nh nÆng v« cïng lín lao ®èi víi c¸c gia ®×nh thu nhËp thÊp, nã ®· chiÕm tíi 31.5% tæng thu nhËp cña hä. Tû träng nµy gi¶m dÇn cïng víi sù gia t¨ng thu nhËp vµ xuèng cßn mét con sè hîp lý ë nhãm cã møc thu nhËp cao: 12.3%. ChØ b¸o nµy ®· ph¶n ¸nh phÇn nµo tÝnh chÊt bÊt b×nh ®¼ng trong hÖ thèng gi¸o dôc hiÖn nay vµ nh− vËy c¸c gia ®×nh cã thu nhËp thÊp râ rµng lµ kh«ng thÓ cho con ®i häc cao ®−îc. Tèi ®a hä chØ cã thÓ cÇm cù ®−îc hÕt phæ th«ng trung häc v× ngay c¶ nÕu c¸c em cã nhËn ®−îc häc bæng ë tr−êng ®¹i häc th×, theo ®Þnh l−îng cña chóng t«i, häc bæng ®ã còng chØ míi b»ng kho¶ng 5-10% chi phÝ cho con häc ®¹i häc mµ th«i. 2.3. Nh÷ng kho¶n tiªu dïng kh¸c X· héi ViÖt Nam nh×n tõ bÊt cø chiÒu c¹nh nµo còng thÊy cã sù phån vinh h¬n còng nh− cã vÎ chuyÓn dÇn vÒ nh÷ng d¸ng nÐt x· héi tiªu thô h¬n. Mét trong nh÷ng ®Æc tÝnh truyÒn thèng cña d©n c− ë miÒn B¾c lµ quan t©m ®Æc biÖt ®Õn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. 38 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi nhµ ë. Sù t¨ng tiÕn c¬ b¶n nhÊt ®· diÔn ra trong lÜnh vùc x©y dùng nhµ ë vµ c«ng tr×nh phô gia ®×nh bÊt chÊp c¸c chÝnh s¸ch còng nh− c¸c kho¶n ®Çu t− cña nhµ n−íc vÒ ®Êt ®ai nhµ cöa diÔn ra nh− thÕ nµo vµ ®ang ®−îc bµn luËn ra lµm sao. Kh«ng kÓ ®Õn chÊt l−îng hay quyÒn sö dông së h÷u, diÖn tÝch nhµ ë b×nh qu©n ®Çu ng−êi ®· cã sù c¶i thiÖn ®¸ng kÓ sau 5 n¨m: t¨ng 1.53 lÇn vµ riªng ë 2 nhãm thu nhËp thÊp nhÊt t¨ng xÊp xØ gÊp ®«i (b¶ng 4). KÕt qu¶ cho thÊy diÖn tÝch nhµ trung b×nh mçi ng−êi cña nhãm hé gia ®×nh ®· kh¶o s¸t n¨m 1997 lµ 11.75 m2, trong ®ã, nhãm nghÌo nhÊt còng cã ®−îc 8.55 m2, b»ng nöa nhãm cao nhÊt. Nh− vËy, diÖn tÝch ®ã lµ t−¬ng ®èi cao so víi møc ®é ph¸t triÓn kinh tÕ vµ ®iÒu ®ã cho thÊy r»ng: viÖc "bïng næ" x©y dùng nhµ ë d©n dông ë Hµ Néi trong nh÷ng n¨m võa qua kh«ng chØ do søc Ðp d©n sè hay do diÖn tÝch ë qu¸ chËt hÑp nh− mét sè ng−êi vÉn nghÜ. B¶ng 4: Nhµ ë, ®å dïng, ph−¬ng tiÖn trong gia ®×nh Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • DiÖn tÝch nhµ ë (m )2 - TB ®Çu ng−êi n¨m 1992 4.75 5.89 7.66 7.66 12.2 7.68 - TB ®Çu ng−êi n¨m 1997 8.55 10.18 11.47 11.38 17.47 11.75 - Tû lÖ thay ®æi (1997 / 1992) 1.8 1.73 1.50 1.49 1.43 1.53 • §å dïng, tiÖn nghi sinh ho¹t (%) 1 - Cã c«ng tr×nh phô hiÖn ®¹i N¨m 1992 0.0 0.0 0.0 6.9 12.9 4.1 N¨m 1997 13.8 32.3 47.1 51.9 86.2 46.0 2 - §un nÊu b»ng bÕp ®iÖn hay gas N¨m 1992 10.0 13.3 25.9 27.6 67.7 29.3 N¨m 1997 41.4 54.9 61.7 84.6 93.1 66.4 3 - Cã xe m¸y lo¹i tèt N¨m 1992 0.0 6.7 14.8 13.8 51.6 17.1 N¨m 1997 41.4 58.1 76.5 81.5 100.0 71.3 4 - Cã TV mµu & Video N¨m 1992 0.0 10.3 0.0 44.8 58.1 23.3 N¨m 1997 37.9 61.3 67.6 77.8 96.6 68.0 5 - Cã m¸y giÆt N¨m 1992 0.0 3.3 3.7 13.8 22.6 8.8 N¨m 1997 10.3 22.6 38.2 48.1 75.9 38.7 Mét trong nh÷ng ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña x· héi hiÖn ®¹i lµ c«ng tr×nh phô theo kiÓn hiÖn ®¹i, hiÓu theo nghÜa t−¬ng ®èi vµ ch−a bµn ®Õn chÊt l−îng hay trÞ gi¸: lµ khu riªng, cã hè xÝ tù ho¹i, cã vßi t¾m hoa sen. NÕu n¨m 1992, lo¹i c«ng tr×nh phô nµy gÇn nh− ch−a cã: chØ 4.1% sè hé gia ®×nh víi sù hiÖn diÖn cña chóng chØ ë hai tÇng líp cã thu nhËp cao nhÊt th× n¨m 1997, con sè ®ã ®· lµ 46% vµ cã ë tÊt c¶ c¸c nhãm thu nhËp. Ngay c¶ nhãm thu nhËp thÊp nhÊt còng cã tíi 13.8% cã c«ng tr×nh phô theo kiÓu hiÖn ®¹i. Sù thay ®æi nµy qu¶ lµ ®Æc s¾c bëi chóng ta biÕt r»ng: trong qu¸ khø, ng−êi ViÖt Nam ch−a coi nhu cÇu vÒ c«ng tr×nh phô lµ c¸i riªng t− vµ cÇn thiÕt. Ph−¬ng tiÖn ®un nÊu còng cã sù thay ®æi c¬ b¶n: khëi ®Çu lµ cñi, sau ®ã lµ bÕp dÇu, tiÕp ®ã lµ ®iÖn vµ cuèi cïng lµ bÕp gas. Tû lÖ hé gia ®×nh dïng bÕp ®iÖn hay gas giê ®©y ®· lµ 66.4% so víi 29.3% vµo n¨m 1992. C«ng søc, thêi gian vµ sù gi¶i phãng phô n÷ cã lÏ ®· cã b−íc ngoÆt ®¸ng Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  9. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 39 kÓ nhê sù thay ®æi hµnh vi nµy. Còng vËy, nhu cÇu ®èi víi m¸y giÆt t¨ng lªn vµ nã b¾t ®Çu trë thµnh mét vËt dông cÇn thiÕt cho ®êi sèng hiÖn ®¹i: 38.7% cã m¸y giÆt so víi 8.8% vµo thêi ®iÓm 5 n¨m vÒ tr−íc. BÕp ga vµ m¸y giÆt lµ nh÷ng nhu cÇu hoµn toµn míi cña thêi kú hiÖn ®¹i vµ còng lµ nh÷ng nhu cÇu ph¶n ¸nh sù chuyÓn ®æi vÒ chÊt trong thu nhËp còng nh− trong hµnh vi tiªu dïng cña ng−êi Hµ Néi. Ngoµi ra, ®êi sèng ng−êi Hµ Néi còng cã nhiÒu sù thay ®æi ®¸ng chó ý biÓu hiÖn qua viÖc mua s¾m sö dông nh÷ng ®å dïng ®¾t tiÒn nh−: xe m¸y lo¹i tèt, tivi mµu vµ video...Trong khi chØ cã kho¶ng 50% nhãm thu nhËp cao nhÊt n¨m 1992 cã nh÷ng tiÖn nghi ®ã th× th× 5 n¨m sau, con sè nµy ®· lµ gÇn 100%. N¨m 1997, cã tíi 71.3% sè hé gia ®×nh ®−îc hái còng nh− 100% gia ®×nh cã thu nhËp cao cã xe m¸y lo¹i tèt. Con sè nµy cßn cao h¬n nhiÒu nÕu tÝnh tÊt c¶ c¸c lo¹i xe vµ ®iÒu ®ã kh«ng ph¶i lµ mét tÝn hiÖu l¹c quan cho giao th«ng c«ng céng. Cø theo ®µ nµy ch¾c mçi gia ®×nh Hµ Néi ®Òu cã Ýt nhÊt mét xe m¸y vµ sù qu¸ t¶i cña hÖ thèng ®−êng s¸ lµ ®iÒu dÔ hiÓu. Nh− vËy, nhiÒu vËt dông th«ng th−êng cña x· héi hiÖn ®¹i ®· hiÖn diÖn t−¬ng ®èi phæ biÕn trong c¬ cÊu tiªu dïng cña ng−êi Hµ Néi ë tÊt c¶ c¸c tÇng líp kh¸c nhau vµ hä ®· quen víi viÖc sö dông chóng. H¬n thÕ, thãi quen tiÕt kiÖm cña x· héi n«ng d©n truyÒn thèng vèn ¨n s©u trong ®Çu ng−êi d©n B¾c bé vµ ®−îc cñng cè thªm bëi nh÷ng n¨m khã kh¨n ®Õn cïng cùc cña chiÕn tranh vµ thêi kú hËu chiÕn, cã vÎ nh− kh«ng cßn l−u gi÷ ®−îc n÷a khi mµ chØ trong cã 5 n¨m ng−êi ta ®· cã thÓ an t©m mua s¾m nhiÒu ®Õn thÕ. Chóng ta cã thÓ dÔ dµng thÊy r»ng, cho dï thu nhËp trung b×nh ®· t¨ng tíi 2.6 lÇn sau 5 n¨m nh− ®· tr×nh bµy ë trªn, ng−êi ta còng khã cã thÓ mua s¾m vµ sö dông nhiÒu vËt dông ®¾t tiÒn nh− vËy (nhµ cöa, xe m¸y, video,...) chØ b»ng ®ång tiÒn tiÕt kiÖm tõ nguån thu nhËp æn ®Þnh trong thêi gian t−¬ng øng, nhÊt lµ ë c¸c nhãm cã møc thu nhËp trung b×nh trë xuèng. VËy møc ®é mua s¾m, tiªu dïng ®ã cã thÓ kÐo dµi ®−îc bao l©u vµ mét khi ®ang tiªu dïng m¹nh th× khã cã thÓ dõng l¹i ®−îc vµ, theo dù b¸o cña chóng t«i, còng kh«ng dÔ kªu gäi ®ãng gãp nÕu gÆp khã kh¨n nh− ë Hµn Quèc ®−îc. 2.4. TiÕt kiÖm vµ ®Çu t− Trong khi ®ã, mét sè tiÒn nhµn rçi ®−îc cho lµ vÉn cßn rÊt lín trong d©n, vËy ng−êi Hµ Néi cã xu h−íng sö dông chóng nh− thÕ nµo ? Tr−íc hÕt ng−êi ta mua vµng vµ sau ®ã, hiÖn ®¹i h¬n, mua ngo¹i tÖ (dollar) ®Ó lµm ®å dù tr÷. MÆc dï, cuéc nghiªn cøu ®· kh«ng thu ®−îc c¸c sè liÖu vÒ ph−¬ng diÖn nµy, tuy nhiªn, qua c¸c nguån ®¸nh gi¸ chÝnh thøc kh¸c nhau cã thÓ c¶m nhËn r»ng l−îng tiÒn mÆt, vµng, ngo¹i tÖ dù tr÷ trong d©n lµ kh«ng nhá. Ngoµi ra, nh− ®· ph©n tÝch ë trªn, ng−êi Hµ Néi ®· ®Çu t− t−¬ng ®èi lín vµo viÖc x©y dùng nhµ cöa hay mua ®Êt vµ nhiÒu khi ®iÒu ®ã mang ý nghÜa mét kho¶n tiÕt kiÖm h¬n lµ tho¶ m·n nhu cÇu bøc xóc vÒ chç ë. Nãi chung, mÊy kiÓu "tiÕt kiÖm" kÓ trªn ®Òu kh«ng mang ý nghÜa tÝch cùc vµ kh«ng ph¶i lµ ph−¬ng thøc tiÕt kiÖm cña c¸c x· héi hiÖn ®¹i. Kh¸i niÖm ®Çu t− hiÖn ®¹i cßn rÊt manh nha ngay c¶ ë Hµ Néi. VÒ mÆt chÝnh thøc ë ViÖt Nam míi chØ cã ph−¬ng thøc göi tiÕt kiÖm: l·i suÊt thÊp, an toµn trong thêi kú æn ®Þnh nh−ng ®Ô dµng bÞ mÊt m¸t khi nÒn kinh tÕ chao ®¶o (nh− ®· tõng x¶y ra trong nh÷ng n¨m cña thËp kû 80 vµ ®Çu thËp kû 90). Cho ®Õn b©y giê ng−êi Hµ Néi vÉn chØ quen nhÊt kiÓu "®Çu t−" nµy vµ nãi chung lµ ng¹i m¹o hiÓm: trong ngµy ®Çu tiªn cña ®ît b¸n tr¸i phiÕu cña ng©n hµng §Çu t− vµ Ph¸t triÓn (BIDV) ë thµnh phè Hµ Néi vµ Hå ChÝ Minh ®· b¸n ®−îc 24 tû ®ång; cã 2 kh¸ch hµng cña Hµ Néi ®· mua cao nhÊt 2 tû ®ång vµ 70000 ®« la 4. ChÝnh thøc vÉn ch−a cã ph−¬ng thøc ®Çu t− kh¸c nµo kh¶ dÜ cã thÓ mang l¹i l·i suÊt, ®é an toµn còng nh− tho¶ m·n kh¶ n¨ng m¹o hiÓm vµ kinh doanh cña c¸c c¸ nh©n. H×nh thøc s¬ khai nhÊt vÉn lµ ch¬i hä vµ kh«ng Ýt ng−êi ®· sö dông h×nh thøc nµy. Nãi chung, dù ®Þnh 4 B¸o §Çu t−, 23/4/1998. Tr. 7. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. 40 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi ®Çu t− cña ng−êi Hµ Néi thËt mê nh¹t trong khi nhu cÇu thùc cña hä vÉn cã. Møc ®é vay m−în cña ng−êi Hµ Néi kh¸ æn ®Þnh qua c¶ hai cuéc nghiªn cøu: 24.5% (1992) vµ 25.3% (1997) gia ®×nh ®−îc hái cho biÕt hä cã vay m−în trong 2 n¨m qua. Nhãm trªn trung b×nh cã sù tréi næi h¬n vµo n¨m 1997: 37% cã vay m−în. §ång thêi, vay m−în ®Ó ®Çu t− cho s¶n xuÊt, kinh doanh vÉn ë møc thÊp còng kh«ng cã sù thay ®æi ®¸ng kÓ: 6.8% vµ 6.6% sè hé gia ®×nh cho biÕt ®· vay m−în v× môc ®Ých nµy. Lý do vay m−în chñ yÕu kh¸c lµ ®Ó lµm nhµ hay mua s¾m ®å dïng ®¾t tiÒn. Cã vÎ nh− c¸c nhãm cã thu nhËp thÊp cã ý ®Þnh nµy lín h¬n c¶: 10 % ®· vay ®Ó mua s¾m ®å dïng ®¾t tiÒn, tû lÖ cao h¬n h¼n c¸c nhãm kh¸c. Nh×n chung, sù gia t¨ng vay m−în vÉn tËp trung chñ yÕu vµo viÖc lµm hay söa ch÷a nhµ. B¶ng 5: T×nh tr¹ng vay m−în vµ dù ®Þnh chi tiªu (§¬n vÞ: %) Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • Vay m−în trong 2 n¨m qua N¨m 1992 40.0 20.0 22.2 17.2 22.6 24.5 N¨m 1997 26.7 16.7 20.6 37.0 27.6 25.3 • Vay ®Ó lµm nhµ, söa ch÷a nhµ N¨m 1992 10.0 3.3 18.5 6.9 3.2 8.2 N¨m 1997 10.0 10.0 14.7 18.5 10.3 12.7 • Vay ®Ó mua s¾m ®å dïng ®¾t tiÒn N¨m 1992 3.3 3.3 0.0 0.0 3.2 2.0 N¨m 1997 10.0 3.3 0.0 7.4 0.0 4.0 • Vay ®Ó ®Çu t− cho SX, kinh doanh N¨m 1992 3.3 10.0 7.4 3.4 9.7 6.8 N¨m 1997 0.0 3.3 2.9 14.8 10.3 6.6 • Dù ®Þnh chi tiªu lín thêi gian tíi N¨m 1992 26.7 30.0 40.7 41.4 54.8 38.8 N¨m 1997 23.3 20.0 35.3 37.0 51.7 33.3 • Dù ®Þnh lµm nhµ, söa ch÷a nhµ N¨m 1992 6.7 3.3 14.8 13.8 25.8 12.9 N¨m 1997 6.7 6.7 11.8 11.1 10.3 9.3 • Dù ®Þnh mua s¾m ®å dïng ®¾t tiÒn N¨m 1992 3.3 3.3 0.0 0.0 3.2 2.0 N¨m 1997 10.0 3.3 0.0 7.4 0.0 4.0 • Dù ®Þnh ®Çu t− s¶n suÊt, kinh doanh N¨m 1992 3.3 3.3 0.0 10.3 6.5 4.8 N¨m 1997 0.0 3.3 2.9 14.8 10.3 6.0 • Dù ®Þnh tr¶ nî N¨m 1992 10.0 6.7 7.4 0.0 0.0 4.8 N¨m 1997 13.3 10.0 14.7 14.8 3.4 11.3 Dù ®Þnh chi tiªu lín trong thêi gian tíi còng cã nh÷ng ®−êng nÐt t−¬ng tù. Lµm nhµ hay söa ch÷a nhµ tuy vÉn lµ lý do hµng ®Çu (9.3%) nh−ng nhu cÇu nµy cã gi¶m xuèng so víi 5 n¨m tr−íc ®ã (12.9%). Dù ®Þnh ®Çu t− s¶n xuÊt kinh doanh cã nhÝch lªn nh−ng vÉn ë møc thÊp: 4.8% Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  11. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 41 n¨m 1992 lªn 6.0% n¨m 1997. Còng nh− tr−íc kia nhãm thu nhËp trªn trung b×nh vÉn cã dù ®Þnh ®Çu t− s¶n xuÊt kinh doanh cao nhÊt (14.8%). Nh×n chung, thãi quen sö dông ®ång tiÒn ë Hµ Néi vÉn ®Æc tr−ng cho x· héi ch©u ¸: tiªu dïng hay ®Ó tiÕt kiÖm vÉn lµ chñ yÕu, ®Çu t− m¹o hiÓm rÊt Ýt. Lµm thÕ nµo ®Ó x©y dùng tinh thÇn d¸m m¹o hiÓm, m¹nh d¹n ®Çu t− trong c«ng cuéc c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i hãa lµ mét viÖc ®¸ng ph¶i suy t− trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn s¾p tíi. 3. Sinh ho¹t v¨n ho¸ Thu nhËp gia t¨ng nh−ng ®êi sèng v¨n hãa tinh thÇn cña ng−êi Hµ Néi cã ®−îc sù t¨ng tr−ëng hay kh«ng vµ sù thay ®æi ®ã diÔn ra nh− thÕ nµo lµ nh÷ng ®iÒu ®−îc l−u t©m tíi trong nghiªn cøu nµy. ChØ b¸o ®Çu tiªn, mua s¸ch, ph¶n ¸nh nhu cÇu tri thøc vèn ®· tån t¹i tõ ngµn x−a. §iÒu rÊt lý thó lµ trong khi râ rµng thu nhËp trung b×nh cña ng−êi d©n cao lªn th× tû lÖ th−êng xuyªn mua s¸ch cho ng−êi lín tôt h¼n xuèng: tõ 17.2% n¨m 1992 xuèng cßn 10.0% n¨m 1997. S¸ch kh«ng cßn lµ nguån gi¶i trÝ gÇn nh− duy nhÊt trong thêi giê nhµn rçi cña nh÷ng ng−êi cã häc n÷a mµ trong x· héi hiÖn ®¹i, cã thÓ cã nhiÒu c¸ch tiÕp cËn th«ng tin kh¸c ngoµi ph−¬ng ph¸p ®äc s¸ch th«ng th−êng. Tû lÖ hé gia ®×nh th−êng xuyªn mua s¸ch cho ng−êi lín t¨ng tuÇn tù theo møc t¨ng thu nhËp víi sù t¨ng ®ét biÕn cña nhãm cã thu nhËp cao nhÊt lµ 24.1%, gÊp nhiÒu lÇn so víi c¸c nhãm tr−íc ®ã. Khi ph©n tÝch sè liÖu n¨m 1992 chóng ta thÊy r»ng, chÝnh nhãm cã møc thu nhËp trung b×nh vµ d−íi trung b×nh míi lµ nh÷ng ng−êi th−êng xuyªn mua s¸ch cho ng−êi lín nhÊt: 13.3% vµ 25.9%. Cã lÏ ®ang bËn rén vµ tËn dông c¬ héi lµm ¨n, tû lÖ th−êng xuyªn mua s¸ch cho ng−êi lín ®ét ngét tôt xuèng rÊt thÊp ë 2 nhãm tiÕp theo (6.9% vµ 4.4%) vµ chØ h¬n cã nhãm thu nhËp thÊp nhÊt vèn kh«ng cã ®iÒu kiÖn ®Ó mua s¸ch. N¨m 1997, kh¶ n¨ng mua s¸ch râ rµng lµ phô thuéc vµo møc thu nhËp nhiÒu h¬n: thÊp nhÊt lµ 2 nhãm cã møc thu nhËp thÊp nhÊt, sau ®ã tû lÖ nµy t¨ng dÇn lªn ®Õn 24.1% ë nhãm thu nhËp cao nhÊt. Ph¶i ch¨ng, sù thï lao c«ng søc lao ®éng ®· t−¬ng xøng víi kiÕn thøc h¬n vµ nh÷ng ng−êi cÇn ®Õn s¸ch nh− nguån kiÕn thøc ®· cã thu nhËp kh¸ h¬n so víi 5 n¨m vÒ tr−íc. Giê ®©y, chóng ta cã lý do ®Ó tin r»ng: ng−êi trÝ thøc ®ñ ¨n, tuy kh«ng giµu nh−ng còng kh«ng thÓ nghÌo ®−îc. Xu h−íng mua s¸ch cho con l¹i kh«ng hoµn toµn nh− vËy. Tû lÖ nµy gia t¨ng m¹nh tõ 27.4% n¨m 1992 lªn 36.7% n¨m 1997. C¶ hai lÇn kh¶o s¸t ®Òu cho thÊy, trõ nhãm cã møc thu nhËp trung b×nh, tû lÖ th−êng xuyªn mua s¸ch cho con t¨ng dÇn lªn theo møc thu nhËp cña gia ®×nh. §Æc biÖt lµ ë nhãm cã møc thu nhËp cao nhÊt, tû lÖ nµy v−ît xa nhãm tr−íc tíi 2 lÇn (56.7% vµ 72.4%) vµ ®ã cã lÏ míi lµ møc ®é cÇn thiÕt ®Ó ®¶m b¶o cho sù ph¸t triÓn c¸c thÕ hÖ t−¬ng lai cña ®Êt n−íc. Nhãm cã møc thu nhËp trung b×nh n¨m 1992 vµ 1997 ®Òu cã tû lÖ mua s¸ch cho con thÊp nhÊt, thÊp h¬n møc ®¸ng ra ph¶i cã. §iÒu ®ã cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch r»ng: ë ng−ìng thu nhËp nµy, cã lÏ xuÊt hiÖn nhiÒu nhu cÇu míi kh¸c mµ viÖc mua s¸ch cho con ph¶i gi¶m xuèng mét chót. Bªn c¹nh ®ã, b¸o chÝ, mét nhu cÇu cao cÊp vÒ th«ng tin còng cã sù c¶i thiÖn nhÊt ®Þnh. Sau 5 n¨m, c¶ tû lÖ mua b¸o ngµy vµ b¸o tuÇn ®Òu cã sù gia t¨ng ®¸ng kÓ. Cã ®iÒu, sù t¨ng tiÕn vÒ tû lÖ nµy gi÷a c¸c nhãm thu nhËp kh¸c nhau rÊt tuÇn tù, kh«ng cã sù ®ét biÕn g× lín. Nãi chung, tû lÖ c¸c gia ®×nh th−êng xuyªn mua b¸o, ngay c¶ ®èi víi c¸c nhãm cã møc thu nhËp cao, còng kh«ng ph¶i lµ lín l¾m. H¬n n÷a, tû lÖ nµy cña nhãm hé gia ®×nh cã møc thu nhËp trªn trung b×nh vµo n¨m 1992 cßn tôt xuèng rÊt thÊp: chØ cã 17.2%. Cã lÏ nhiÒu ng−êi trong sè hä, nhÊt lµ nh÷ng ng−êi lµm ë c¸c c¬ quan nhµ n−íc, ®· cã b¸o ®äc ë n¬i lµm viÖc cña m×nh. N¨m 1997, sè l−îng b¸o Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  12. 42 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi chÝ ®a d¹ng vµ phong phó h¬n nªn mäi ng−êi ®· mua nhiÒu h¬n vµ ®iÒu ®ã còng cßn phô thuéc vµo møc thu nhËp cña hä n÷a. Tãm l¹i, s¸ch vë vµ b¸o chÝ lµ nh÷ng nhu cÇu ®· ®−îc ng−êi Hµ Néi l−u ý tíi h¬n nh−ng hoµn toµn kh«ng ph¶i lµ sù vät tiÕn nÕu ®em so víi møc gia t¨ng vÒ thu nhËp. Cã lÏ ®ã còng lµ ®iÒu hîp lý bëi trong x· héi hiÖn ®¹i lu«n s½n nh÷ng nhu cÇu ®a d¹ng phong phó mµ con ng−êi, víi nh÷ng ®Æc tÝnh kh¸c nhau, lu«n muèn ®−îc tháa m·n. §iÒu nµy kh¸c víi thêi kú tr−íc, khi s¸ch vë lµ ph−¬ng tiÖn gÇn nh− duy nhÊt cã thÓ tháa m·n ®−îc ng−êi ta vÒ tinh thÇn nh− c©u x−ng tông cæ x−a: v¹n ban giai h¹ phÈm, duy h÷u ®éc th− cao. B¶ng 6: Sinh ho¹t v¨n hãa cña ng−êi Hµ Néi (§¬n vÞ: %) Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • Th−êng xuyªn mua s¸ch ng−êi lín N¨m 1992 0.0 13.3 25.9 6.9 4.4 17.2 N¨m 1997 3.4 3.2 8.8 11.1 24.1 10.0 • Th−êng xuyªn mua s¸ch cho con N¨m 1992 3.3 26.7 22.2 27.6 56.7 27.4 N¨m 1997 17.2 35.5 23.5 37.0 72.4 36.7 • Mua b¸o ngµy N¨m 1992 10.0 20.0 37.0 17.2 41.9 25.2 N¨m 1997 13.8 25.8 35.3 40.7 51.7 33.3 • Th−êng xuyªn mua b¸o tuÇn N¨m 1992 20.0 40.0 37.0 48.3 43.3 37.7 N¨m 1997 24.1 29.0 44.1 48.1 69.0 42.7 • Tæ chøc sinh nhËt cho con N¨m 1992 44.8 64.5 82.1 89.7 90.0 74.1 N¨m 1997 58.6 61.3 79.4 85.2 93.1 75.3 • Th−êng xuyªn th¾p h−¬ng ngµy r»m, mång 1 (hoÆc ®i nhµ thê) N¨m 1992 82.8 87.1 82.1 89.7 96.7 87.8 N¨m 1997 65.5 83.9 76.5 66.7 82.8 75.3 • §i dù c¸c lÔ héi N¨m 1992 24.1 35.5 39.3 62.1 70.0 46.3 N¨m 1997 31.0 41.9 67.6 66.7 75.9 56.7 NÕu s¸ch vë, b¸o chÝ lµ nh÷ng chØ b¸o, mét cæ truyÒn, mét hiÖn ®¹i, vÒ sinh ho¹t v¨n hãa cña c¸c c¸ nh©n th× hai chØ b¸o còng mét truyÒn thèng mét hiÖn ®¹i kh¸c: ®i dù c¸c lÔ héi vµ tæ chøc sinh nhËt cho con l¹i ph¶n ¸nh vÒ sinh ho¹t v¨n hãa cã tÝnh tËp thÓ cña ng−êi Hµ Néi. Tû lÖ ng−êi di dù c¸c lÔ héi ®· gia t¨ng kho¶ng 10% so víi 5 n¨m vÒ tr−íc (tõ 46.3% lªn 56.7%) vµ t¹i c¶ hai thêi ®iÓm, tû lÖ nµy ®Òu chÞu ¶nh h−ëng m¹nh mÏ cña møc thu nhËp. NÕu ë nhãm nghÌo nhÊt chØ cã 24.1% (1992) vµ 31.0% (1997) sè ng−êi ®i dù lÔ héi th× ë nhãm cã møc thu nhËp cao nhÊt, con sè nµy lªn ®Õn 70.0% vµ 75.9%. Nãi chung, víi tÝnh chÊt céng ®ång truyÒn thèng, ®i lÔ héi vÉn lµ d¹ng sinh ho¹t v¨n hãa chñ ®¹o cña ng−êi ViÖt Nam trong khi nh÷ng sinh ho¹t v¨n hãa hiÖn ®¹i kh¸c vÉn cßn v¾ng bãng hoÆc ch−a ®ñ søc hÊp dÉn. NÕu kh«ng cã sù thay ®æi c¬ b¶n trong viÖc sö dông thêi giê nhµn rçi cña ng−êi Hµ Néi còng nh− ng−êi ViÖt Nam nãi chung th× ng−êi ta vÉn vui Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  13. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 43 vÎ víi c¸c lÔ héi vµ nã lµ sinh ho¹t v¨n hãa tËp thÓ chÝnh cña hä. Cßn tæ chøc sinh nhËt cho con, mét h×nh thøc sinh ho¹t cã thêi ®−îc coi lµ rÊt thêi th−îng, t−ëng nh− sÏ ®−îc phæ biÕn ngµy cµng réng r·i th× tr¸i l¹i, sau 5 n¨m, vÉn gi÷ ë møc gÇn nh− kh«ng thay ®æi: kho¶ng 75%. Nã chØ cã sù t¨ng tiÕn ®¸ng kÓ ë nhãm nghÌo nhÊt: tõ 44.8% lªn 58.6% vµ chót Ýt ë nhãm cã møc thu nhËp cao nhÊt: 90.0% lªn 93.1%. Trong khi ®ã, ë tÊt c¶ c¸c nhãm kh¸c, tû lÖ tæ chøc sinh nhËt cho con ®Òu gi¶m xuèng. Cã vÎ nh− ng−êi Hµ Néi kh«ng cßn thÊy c¸i hÊp dÉn cña lo¹i h×nh nµy n÷a. VËy hä sÏ lùa chän c¸i g× cho h×nh thøc sinh ho¹t v¨n hãa tËp thÓ ®©y ? Cuèi cïng, tr¹ng th¸i tÝn ng−ìng cña x· héi lµ còng lµ ®iÓm trung t©m mµ chóng ta l−u t©m tíi qua viÖc xem xÐt t×nh tr¹ng th¾p h−¬ng mïng mét, ngµy r»m cña ng−êi bªn l−¬ng hay ®i lÔ nhµ thê cña ng−êi bªn gi¸o. Tû lÖ nµy vµo n¨m 1992 ®· tõng ®¹t ®−îc møc rÊt cao lµ 96.7% ë nhãm cã thu nhËp cao nhÊt vµ trªn 80% ë c¸c nhãm kh¸c. Tuy nhiªn, sau 5 n¨m, kh¸c víi nh÷ng ®iÒu mµ chóng ta ®· vµ hiÖn ®ang pháng ®o¸n, tû lÖ th−êng xuyªn thùc hµnh tÝn ng−ìng kh«ng gia t¨ng mµ cßn cã sù suy gi¶m, trë vÒ tr¹ng th¸i mµ theo chóng t«i lµ hîp lý h¬n: 75.3%. Sù suy gi¶m tuy víi møc ®é kh¸c nhau nh−ng ®· diÔn ra ë tÊt c¶ c¸c nhãm vµ chóng ta cã thÓ thö t×m mét vµi lý do ®Ó gi¶i thÝch ®iÒu ®ã. Tr−íc hÕt, n¨m 1992, trong c¬n lèc cña sù ®æi míi kinh tÕ, cña sù thµnh ®¹t bÊt ngê, nh÷ng vËn may hiÕm cã còng nh− nh÷ng rñi ro kh«n l−êng, kh«ng mÊy ai ®o¸n ®Þnh ®−îc t−¬ng lai vµ ng−êi ta ph¶i tr«ng chê vµo c¸c dÊng linh thiªng dÉn d¾t. §ång thêi, sù nghÌo khã cßn phæ qu¸t nh÷ng n¨m ®ã còng lµ m¶nh ®Êt tèt cho niÒm tin t«n gi¸o ph¸t triÓn. Cßn h«m nay, n¨m 1977, khi c¬ cÊu kinh tÕ ®· t−¬ng ®èi æn ®Þnh, khi nh×n vµo hµnh ®éng cña b¶n th©n, ng−êi ta ®· cã thÓ phÇn nµo ®o¸n ®Þnh ®−îc kÕt qu¶, th× dÜ nhiªn lµ ®Êng linh thiªng kh«ng cßn ®ãng vai trß qu¸ quan träng trong ®êi sèng tinh thÇn cña ng−êi d©n nh− tr−íc ®−îc n÷a. VËy lµ sù lùa chän duy lý cña mét x· héi hiÖn ®¹i b¾t ®Çu manh nha nh÷ng ®−êng nÐt cña m×nh. Nh−ng sù lùa chän nµy cßn rÊt ngËp ngõng gi÷a c¸i truyÒn thèng vµ c¸i hiÖn ®¹i. VÊn ®Ò lµ nh÷ng c¸i hiÖn ®¹i nµo cÇn ®−îc ®−a vµo vµ nh÷ng c¸i truyÒn thèng nµo cÇn ph¶i bá ®i ? C©u tr¶ lêi cßn ch−a nhÊt qu¸n. C¶m nhËn cña chóng t«i, nh÷ng ng−êi tiÕn hµnh cuéc kh¶o s¸t nµy, khi nh×n x· héi Hµ Néi hiÖn nay thÊy to¸t lªn nhu cÇu lÉn lßng mong muèn chuyÓn sang cuéc sèng v¨n hãa hiÖn ®¹i, nh−ng ng−êi ta vÉn ch−a biÕt thËt râ c¸i g× lµ phï hîp, c¸i g× lµ hiÖn ®¹i cho mét x· héi v¨n minh. 4. Nh÷ng suy nghÜ vÒ cuéc sèng Chóng t«i ®· sö dông mét sè c©u hái tr¾c nghiÖm ®Ó t×m hiÓu vÒ t©m t− vµ nguyÖn väng cña ng−êi Hµ Néi vÒ cuéc sèng cña hä. B¶ng 7: Th¸i ®é vµ ý kiÕn vÒ c«ng viÖc (§¬n vÞ: %) Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • Hµi lßng víi c«ng viÖc N¨m 1992 38.2 60.7 49.1 73.6 66.0 57.5 N¨m 1997 43.6 71.7 80.0 79.6 83.9 72.1 • Hµi lßng víi thu nhËp cña m×nh N¨m 1992 16.4 23.0 18.9 30.2 32.1 24.0 N¨m 1997 21.8 28.3 49.2 48.1 67.3 42.9 • Muèn t×m viÖc cã thu nhËp cao h¬n Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  14. 44 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi N¨m 1992 63.6 41.0 37.7 32.1 38.9 42.8 N¨m 1997 47.3 51.7 40.0 24.1 23.2 37.6 • Muèn t×m viÖc tho¶i m¸i h¬n N¨m 1992 43.6 24.6 34.0 17.0 24.1 28.6 N¨m 1997 27.3 41.7 12.3 13.0 19.6 22.8 Sau 5 n¨m, ng−êi Hµ Néi ®· cã th¸i ®é hµi lßng h¬n víi c«ng viÖc cña m×nh: tõ 57.5% t¨ng lªn 72.1%. NÕu n¨m 1992 sù biÕn ®éng nµy rÊt thÊt th−êng qua c¸c nhãm thu nhËp kh¸c nhau th× n¨m 1997 ®· cã sù g¾n bã h¬n gi÷a møc thu nhËp vµ th¸i ®é hµi lßng ®èi víi c«ng viÖc. VÝ dô n¨m 1992, nhãm cã møc thu nhËp d−íi trung b×nh vµ trªn trung b×nh cã tû lÖ hµi lßng víi c«ng viÖc rÊt cao th× n¨m 1997, nh÷ng chØ sè nµy ®Òu bÞ c¸c nhãm kÕ tiÕp v−ît qua. Cã thÓ thÊy sù æn ®Þnh phÇn nµo vÒ t©m tr¹ng trong c«ng viÖc ngµy cµng râ h¬n: ngay c¶ nhãm cã thu nhËp thÊp nhÊt n¨m 1997 còng cã tíi 43.6% sè ng−êi ®−îc hái cho r»ng hä hµi lßng víi c«ng viÖc cña m×nh. MÆt kh¸c, sù hµi lßng víi thu nhËp còng t¨ng tiÕn ®¸ng kÓ (tõ 24.0% n¨m 1992 lªn ®Õn 42.9% n¨m 1997) vµ tuy cã phÇn t¨ng nhiÒu h¬n nh−ng tû lÖ chung vÉn thÊp h¬n nhiÒu so víi møc ®é hµi lßng víi c«ng viÖc (57.5% n¨m 1992 vµ 72.1% n¨m 1997). TÊt nhiªn lµ møc ®é hµi lßng víi thu nhËp ®· t¨ng lªn cïng víi thu nhËp vµ t¨ng nhanh nhÊt (lªn tíi 67.3% vµo n¨m 1997) ë nhãm cã thu nhËp cao nhÊt. Qua 5 n¨m, ®é chªnh lÖch gi÷a hµi lßng víi c«ng viÖc vµ hµi lßng víi thu nhËp kh«ng cã sù c¶i thiÖn ®¸ng kÓ: tõ 33.5 ®iÓm nay cßn 29.2 ®iÓm. T©m tr¹ng ch−a an phËn cña ng−êi Hµ Néi ®· bít phÇn bøc xóc qua chØ b¸o vÒ mong muèn t×m viÖc lµm cã thu nhËp cao h¬n. Qua 5 n¨m, con sè nµy ®· gi¶m tõ 42.8% xuèng cßn 36.7%. §iÒu ®ã ®−îc thÓ hiÖn tr−íc hÕt ë nhãm cã møc thu nhËp thÊp nhÊt: tõ 63.6% n¨m 1992 nay chØ cßn 47.3% cã ý ®Þnh nµy. Tû lÖ mong muèn t×m viÖc lµm cã thu nhËp cao h¬n ë 2 nhãm cã møc thu nhËp cao nhÊt còng cã sù suy gi¶m t−¬ng tù. Tuy nhiªn, ë 2 nhãm cã møc thu nhËp d−íi trung b×nh vµ trung b×nh th× chØ b¸o nµy l¹i t¨ng chø kh«ng gi¶m. Nh− vËy, trong khi nh÷ng ng−êi nghÌo ë Hµ Néi ®· cã cuéc sèng ®−îc ®¶m b¶o h¬n, ng−êi giµu ®· hµi lßng hoÆc c¶m thÊy khã gÆp l¹i c¬ may nh− trong thêi chuyÓn ®æi c¬ chÕ kinh tÕ th× nhiÒu ng−êi cã møc thu nhËp trung b×nh cã lÏ l¹i hy väng vµ ®ang muèn thö søc m×nh ®Ó v−¬n lªn trong x· héi. Nhãm ng−êi cã møc thu nhËp d−íi trung b×nh còng lµ nhãm duy nhÊt thÓ hiÖn m¹nh mÏ −íc muèn t×m mét viÖc lµm tho¶i m¸i h¬n. N¨m 1992 chØ cã 21.6% ng−êi thuéc nhãm thu nhËp d−íi trung b×nh muèn t×m viÖc lµm tho¶i m¸i h¬n th× ®Õn n¨m 1997 tû lÖ nµy ®· lµ 41.7%, cao h¬n nhiÒu so víi nhãm thu nhËp thÊp nhÊt. ë c¸c nhãm kh¸c l¹i cã t×nh tr¹ng ng−îc l¹i, nhÊt lµ ë nhãm cã møc thu nhËp trung b×nh: tû lÖ ng−êi muèn t×m viÖc lµm tho¶i m¸i h¬n ®· gi¶m tõ 32% n¨m 1994 xuèng cßn 12.3% n¨m 1997 - mét con sè cã thÓ nãi lµ rÊt thÊp. §iÒu ®ã cã lÏ còng hîp lý bëi ng−êi ta ph¶i h¹n chÕ bít sù "tho¶i m¸i" mét khi muèn t×m ®−îc viÖc lµm cã thu nhËp cao h¬n. Nh− vËy, nh×n chung, ng−êi Hµ Néi ®· cã t©m tr¹ng tÝch cùc h¬n ®èi víi c«ng viÖc cña m×nh vµ ®iÒu nµy lµ mét ®iÒu kiÖn rÊt c¬ b¶n cho sù æn ®Þnh x· héi. §Æc biÖt, xin ®−îc l−u ý l¹i lµ nhãm ng−êi ®−îc chän mÉu nghiªn cøu thuéc ®é tuæi ®−îc coi lµ ®Æc tr−ng cho bé phËn tÝch cùc nhÊt cña x· héi, c¶ vÒ sù ®ãng gãp søc lao ®éng còng nh− khu«n mÉu øng xö x· héi. Gi¸o dôc lµ lo¹i h×nh ®Çu t− cÇn thiÕt trong thêi buæi c¸ch m¹ng khoa häc c«ng nghÖ vµ th¸i ®é cña ng−êi Hµ Néi vÒ vÊn ®Ò nµy còng cã nh÷ng thay ®æi tÝch cùc rÊt ®¸ng chó ý. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  15. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 45 Cã ®−îc tr×nh ®é ®¹i häc lµ niÒm m¬ −íc cña mäi ng−êi vµ ®iÒu ®ã cã vÎ nh− ®ang trë thµnh trong tÇm tay h¬n víi sè ®«ng ng−êi Hµ Néi, nhÊt lµ khi thu nhËp cña hä ®· ®−îc c¶i thiÖn ®¸ng kÓ. NÕu n¨m 1992, chØ cã 39.1% sè ng−êi ®−îc hái nhÊt ®Þnh cho con ®i häc ®¹i häc th× con sè nµy vµo n¨m 1997 lµ 53.1% vµ trong c¶ hai thêi ®iÓm, tû lÖ ng−êi cã ý ®Þnh nµy ®Òu cã xu h−íng t¨ng theo møc thu nhËp. Tuy nhiªn, møc ®é "quyÕt t©m" cho con häc ®¹i häc cña nhãm cã thu nhËp thÊp lµ 36.4% vµ con sè nµy rÊt ®¸ng ®Ó suy nghÜ. Mét mÆt, nguyÖn väng cña hä lµ rÊt ®¸ng kÝnh träng, mÆt kh¸c, sù phæ cËp tr×nh ®é ®¹i häc còng nh− nguån kinh phÝ ®Ó thùc hiÖn lµ ®iÒu cÇn ph¶i c©n nh¾c trong ®−êng h−íng ph¸t triÓn gi¸o dôc ViÖt Nam hiÖn nay. Ng−êi Hµ Néi n¨m 1997 còng chia sÎ h¬n víi luËn ®iÓm cho r»ng: häc hµnh cao sÏ cã cuéc sèng ®Çy ®ñ. LuËn ®iÓm nµy vèn ®· ®−îc ®a sè ng−êi ®−îc hái (62.6%) chÊp nhËn vµo n¨m 1992 th× nay con sè nµy ®· t¨ng lªn ®Õn 87.6%. §iÒu ®¸ng chó ý lµ quan ®iÓm nµy l¹i ®−îc nh÷ng ng−êi cã thu nhËp thÊp nhÊt t¸n ®ång h¬n c¶ (92.7%). Trong khi ®ã, nhãm ng−êi cã thu nhËp cao l¹i cã phÇn dÌ dÆt h¬n víi quan ®iÓm nµy: chØ cã 81.1% nhÊt trÝ bëi cã lÏ nhãm ng−êi nµy, b»ng kinh nghiÖm cña m×nh, ®· cã nh÷ng nhËn ®Þnh x¸c ®¸ng h¬n. B¶ng 8: Th¸i ®é vµ ý kiÕn vÒ Gi¸o dôc (§¬n vÞ: %) Møc thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng−êi theo 5 nhãm 20% ThÊp D−íi TB TB Trªn TB Cao Tæng • NhÊt ®Þnh cho con häc ®¹i häc N¨m 1992 20.0 26.2 37.3 49.1 64.8 39.1 N¨m 1997 36.4 45.0 44.6 66.7 75.0 53.1 • Häc hµnh cao sÏ cã cuéc sèng ®Çy ®ñ N¨m 1992 65.5 63.3 52.8 62.7 68.5 62.6 N¨m 1997 92.7 83.3 89.2 90.7 82.1 87.6 • ThÇy c« gi¸o ®−îc x· héi träng väng N¨m 1992 65.5 62.3 52.8 71.7 61.1 62.7 N¨m 1997 72.7 83.3 78.5 79.6 85.7 80.0 • Häc hµnh cao kh«ng b»ng ®i bu«n N¨m 1992 18.2 16.4 9.4 11.5 9.3 13.1 N¨m 1997 1.8 13.3 7.7 1.9 5.4 6.2 NghÒ gi¸o, mét nghÒ x−a kia vèn ®−îc träng väng vµ cã thêi l¹i bÞ ch¸n ch−êng víi ®ång l−¬ng khiªm tèn nhÊt trong c¸c nghÒ c«ng chøc, nay xem ra ®· phÇn nµo lÊy l¹i ®−îc gi¸ trÞ cña nã: kho¶ng 80% sè ng−êi ®−îc hái vµo n¨m 1997 ®ång ý víi nhËn ®Þnh "thÇy c« gi¸o lµ nh÷ng ng−êi ®−îc x· héi träng väng", kh¸ h¬n nhiÒu so víi 62.7% n¨m 1992. Nhãm cã møc thu nhËp cao lµ nhãm cã sù thay ®æi quan ®iÓm ®¸ng chó ý nhÊt: trong khi vµo n¨m 1992 hä ®¸nh gi¸ gÇn nh− tiªu cùc vÒ nhËn ®Þnh nµy (chØ cã 61.1%) th× n¨m 1997, cã tíi 85.7% ®ång ý víi quan ®iÓm ®ã vµ lµ chØ sè cao nhÊt trong c¸c nhãm ®−îc hái. Cã lÏ, nh÷ng n¨m th¸ng ®æi míi kinh tÕ vµ biÕn ®æi ®Þnh h−íng gi¸ trÞ ®· khiÕn cho hä tõng c¶m nhËn sai l¹c, hay còng cã thÓ lµ thùc tÕ h¬n nh÷ng ng−êi kh¸c vÒ th¸i ®é cña x· héi ®èi víi ng−êi thÇy gi¸o. Ngµy nay, khi ®iÒu kiÖn kinh tÕ ®· kh¸ lªn, ng−êi ta t«n träng ngµnh gi¸o dôc h¬n vµ ®iÒu ®ã còng rÊt hîp lý víi nguyÖn väng "cho con ®i häc ®¹i häc" cña hä. Trong khi ®ã, nhËn ®Þnh cùc ®oan vµ cã phÇn xóc ph¹m "häc hµnh cao kh«ng b»ng ®i Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  16. 46 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi bu«n" ngµy cµng kh«ng ®−îc x· héi t¸n th−ëng (tõ 13.1% gi¶m xuèng cßn 6.2%). Cã lÏ thÊm thÝa ®iÒu nµy h¬n c¶ lµ nhãm cã møc thu nhËp thÊp: tõ chç cã tû lÖ ng−êi t¸n thµnh luËn ®iÓm nµy cao nhÊt: 18.2%, nay tôt xuèng møc thÊp nhÊt: 1.8%. Tû lÖ nµy ë c¸c nhãm kh¸c còng ®Òu cã sù suy gi¶m ®¸ng kÓ. Nh×n chung, ph¶i ch¨ng suy nghÜ cña ng−êi Hµ Néi giê ®©y ®iÒm ®¹m h¬n, tÝch cùc h¬n? N¨m th¸ng hßa b×nh trong x©y dùng vµ ph¸t triÓn kinh tÕ tr«i qua cho phÐp ng−êi ta cã thêi gian còng nh− ®iÒu kiÖn ®Ó suy ngÉm vµ t×m hiÓu xem c¸i g× lµ gi¸ trÞ ®Ých thùc trong cuéc sèng cña m×nh. 5. C¶m nhËn vÒ mét vµi chØ b¸o ch−a ®o l−êng ®−îc Trong nh÷ng n¨m cuèi cña thËp kû 80, ®Çu thËp kû 90, x· héi ViÖt Nam, mµ tiªu biÓu lµ Hµ Néi, cã nh÷ng nh÷ng sù thay ®æi nhanh chãng vµ s©u s¾c h−íng tíi mét x· héi hiÖn ®¹i. NhËn xÐt cña mét gi¸o s− x· héi häc n−íc ngoµi vÒ ViÖt Nam lµ "mçi lÇn quay trë l¹i, cµng thÊy ng−êi ViÖt Nam lµm viÖc cÇn cï h¬n". §iÒu nµy còng dÔ hiÓu: cã nhiÒu c«ng viÖc h¬n vµ ng−êi ViÖt Nam còng quen dÇn víi c«ng viÖc. Bªn c¹nh ®ã, ng−êi ta vÉn mang m¸ng c¶m thÊy cã c¸i g× ®ã vÒ x· héi ViÖt Nam vÉn ch−a ph¶i lµ mét x· héi víi ®Çy ®ñ nh÷ng ®−êng nÐt ®Æc tr−ng næi bËt nh− c¸c x· héi hiÖn ®¹i kh¸c. Tr−íc hÕt, ®ã lµ ®é liªn kÕt cña c¸c c¸ nh©n trong x· héi. X· héi truyÒn thèng liªn kÕt ng−êi ta b»ng hä hµng, th©n téc, céng ®ång, theo quan hÖ øng xö, quen biÕt nhau vµ sù viÖc n¶y sinh sÏ ®−îc gi¶i quyÕt trªn c¬ së ng−êi ta g¾n bã vµ quen biÕt nhau ®Õn ®©u. Trong x· héi hiÖn ®¹i, con ng−êi liªn kÕt víi nhau trªn c¨n b¶n cña sù ph©n c«ng lao ®éng, ho¹t ®éng theo chøc n¨ng vµ gi¶i quyÕt sù viÖc trªn cë së ph¸p luËt. LÊy mét viÖc thiÕt yÕu nhÊt hiÖn nay lµ t×m viÖc lµm, th× ë Hµ Néi, viÖc ®ã diÔn ra trªn c¨n b¶n c¸c mèi quan hÖ gia ®×nh, hä hµng, quen biÕt. YÕu tè chøc n¨ng: cÇn ng−êi nh− thÕ nµy ®Ó lµm c«ng viÖc nµy, kh«ng ph¶i lµ quan träng nhÊt nÕu kh«ng muèn nãi lµ ®ãng vai trß rÊt Ýt ái trong viÖc tuyÓn lùa ng−êi vµo lµm viÖc. H¬n thÕ, cho ®Õn tËn gÇn ®©y còng kh«ng cã c¬ quan chøc n¨ng nµo ®Ó gi¶i quyÕt viÖc lµm cho nh÷ng ng−êi cÇn viÖc. Ngay c¶ viÖc ph©n bè sinh viªn sau khi tèt nghiÖp, vèn ¨n häc b»ng tiÒn nhµ n−íc, còng kh«ng cßn cã c¬ quan nµo quan t©m n÷a. Do ®ã mµ cã sù kh¸c biÖt, nhá nh−ng rÊt c¬ b¶n, gi÷a Hµ Néi vµ c¸c thñ ®« kh¸c: sù tån t¹i c¸c nhãm nhá l« nh« trªn ®−êng phè mµ ng−êi ta quen gäi b»ng mét tõ d©n d· lµ "chî lao ®éng". §iÒu nµy th× gi÷a Hµ Néi víi c¸c chèn th«n quª, n¬i s¸ng s¸ng ng−êi ta tËp hîp l¹i mét chç ®Ó mét «ng chñ nµo ®ã ®Õn thuª, qu¶ lµ kh«ng cã sù kh¸c biÖt. Vµ khi cã sù viÖc tranh chÊp còng vËy: ng−êi ta phÇn nhiÒu nh×n ®Õn tr−íc hÕt lµ gia ®×nh, hä hµng, ng−êi quen tr−íc khi ®−a ®Õn gi¶i quyÕt theo chøc n¨ng. §iÒu ®¸ng suy t− chÝnh lµ khi cßn lÊy ®iÓm tùa lµ gia ®×nh, ng−êi quen cµng nhiÒu th× søc m¹nh h÷u h×nh hay v« h×nh cña nh÷ng nÐt d¸ng x· héi cæ truyÒn cµng lín. §©y lµ mét lý do ®Ó gi¶i thÝch t¹i sao ngµy giç, ®¸m c−íi l¹i ®−îc l¹i ®−îc ®«ng ®¶o mäi ng−êi hoan hû tæ chøc mét c¸ch rÊt mÊt th× giê vµ tèn kÐm. Trµo l−u t« ®iÓm cho må m¶ cha «ng mét c¸ch th¸i qu¸ ®−êng nh− ngµy cµng lan réng vµ còng lµ mét c¸ch ®Ó cñng cè mèi quan hÖ nµy. Cßn tr−êng hîp cÇn ®Õn c¬ quan chøc n¨ng ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng sù vô x¶y ra ®ét xuÊt th× sao? Gi¶ sö cã vô ®ông xe trªn phè ch¼ng h¹n. Chóng ta sÏ thÊy mét ®¸m ®«ng xóm l¹i hiÕu kú. Ýt khi thÊy c¶nh s¸t xuÊt hiÖn ngay mµ ®iÒu th−êng dÔ thÊy sÏ lµ vµi thanh niªn cã søc vãc to kháe, chñ yÕu lµ ng−êi t¹i chç, sÏ ®øng ra ®Ó gióp gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. Sù ph©n xö kh«ng chØ dùa trªn luËt giao th«ng, ®iÒu mµ trong nhiÒu tr−êng hîp ng−êi Hµ Néi cã lÏ Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  17. Ph¹m BÝch San & NguyÔn §øc Vinh 47 còng kh«ng am t−êng l¾m, mµ cßn dùa trªn tÝnh c¸ch, th¸i ®é vµ mèi quan hÖ cña nh÷ng ng−êi trong cuéc, nhÊt lµ cña mÊy ng−êi ®øng ra ph©n xö gióp. Vµ cuèi cïng, gi¶i ph¸p dung hßa dÔ ®−îc chÊp nhËn h¬n c¶ th−êng lµ ng−êi ta thu mét kho¶n tiÒn ph¹t chia nhau: ph¶i ch¨ng ®ã còng chØ lµ c¸ch gi¶i quyÕt viÖc lµng ®−îc c¸ch t©n trong khung c¶nh ®« thÞ ? NÕu khèi thèng nhÊt cña x· héi hiÖn ®¹i bÞ chia c¾t m¹nh mÏ bëi v« vµn c¸c tiÓu x· héi liªn kÕt c¸c c¸ nh©n theo cung c¸ch truyÒn thèng th× ®iÒu nµy ®Æc biÖt gia t¨ng khi m« h×nh cña x· héi cæ truyÒn quay trë l¹i nh− mét xu h−íng ®èi ng−îc víi ý ®Þnh lo¹i bá triÖt ®Ó nã trong vµi thËp kû tr−íc kia. MÆt kh¸c, còng do quen víi c¸ch cè kÕt truyÒn thèng vµ qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa trong nhiÒu thËp kû ®¬n thuÇn lµ sù thay ®æi chç ë chø kh«ng ph¶i lµ sù thay ®æi lèi sèng, nªn sù tæ chøc liªn kÕt con ng−êi Hµ Néi trªn b×nh diÖn x· héi hiÖn ®¹i lµ rÊt láng lÎo vµ trªn thùc tÕ hiÖn còng khã cã c¸i g× cã thÓ liªn kÕt hä l¹i. Ph−¬ng tiÖn giao th«ng lµ mét vÝ dô ®iÓn h×nh: kh«ng cã ë n¬i nµo mµ ë thµnh phè lín, ph−¬ng tiÖn giao th«ng c¸ nh©n l¹i chiÕm tuyÖt ®¹i ®a sè nh− ë ViÖt Nam. Lý do v× sù khã kh¨n cña hÖ thèng giao th«ng c«ng céng còng cã vµ v× t− duy cña nh÷ng ng−êi qu¶n lý ®« thÞ còng nh− lµ c¸ch øng xö cña chÝnh ng−êi d©n Hµ Néi còng cã. Còng hiÕm cã thµnh phè hiÖn ®¹i nµo mµ hÖ thèng cung cÊp vµ dù tr÷ n−íc sinh ho¹t cña riªng c¸c gia ®×nh (bÓ chøa, m¸y b¬m, giÕng khoan) l¹i phæ biÕn nh− ë Hµ Néi. Cã thêi chóng ta ®· tõng muèn tËp thÓ hãa ®ñ mäi thø th× ngµy nay d−êng nh− ng−êi ta c¶m thÊy khã cã thÓ chung nhau ®−îc thø g× n÷a, kÓ c¶ khi mäi ng−êi ®Òu thÊy cÇn thiÕt. Vµ ph¶i ch¨ng, nÐt truyÒn thèng cña b÷a cç trong lµng mµ v¨n häc ®· miªu t¶ rÊt tinh tÕ: c¸c cô ¨n cç, c¸c cô ngåi cïng m©m víi nhau vµ c¸c cô chØ chung nhau cã mçi b¸t n−íc m¾m (Ng« TÊt Tè, ViÖc lµng) ®· ®−îc thÓ hiÖn ®Æc s¾c ë Hµ Néi víi tÇm quy chiÕu lín h¬n nhiÒu ? Mét vÝ dô kh«ng kÐm ®iÓn h×nh kh¸c lµ sù hîp t¸c trong c«ng viÖc, c¸i vèn lµm nªn b¶n chÊt vµ søc m¹nh cña c¸c nÒn s¶n xuÊt hiÖn ®¹i. C¸c nhãm, c¸c phßng vµ c¸c bé phËn trong cïng mét c¬ quan nhiÒu khi lµ nh÷ng ph¸o ®µi ®éc lËp mµ trong ®ã chØ cã mèi liªn kÕt däc chø khã mµ cã thÓ triÓn khai ®−îc c¸c liªn kÕt ngang. Ng−êi ta cã thÓ c¶m thÊy ®−îc nhu cÇu cña sù liªn kÕt ngang nh−ng kh«ng cã c¸ch nµo vµ còng kh«ng cã lîi Ých bao nhiªu ®Ó thùc hiÖn nã. Cã thÓ, ng−êi Hµ Néi ch−a thùc sù cÇn mèi liªn kÕt nµy vµ ®iÒu ®ã sÏ ®Æt ra vÊn ®Ò rÊt lín trong t−¬ng lai, khi mµ mçi ng−êi cÇn lµm viÖc cã tÝnh ®éc lËp h¬n nh−ng sù liªn kÕt víi nhau l¹i ph¶i cao h¬n. NÕu ®Ó ý quan s¸t th× chóng ta cã thÓ thÊy v« vµn nh÷ng vÝ dô nh− vËy. Cã lÏ ®©y lµ mét trong nh÷ng chØ b¸o quan träng nhÊt ph¶n ¸nh kiÓu lo¹i vµ tr×nh ®é tæ chøc hiÖn t¹i cña thñ ®« Hµ Néi. §øng tõ gãc nh×n x· héi häc, chóng t«i cho r»ng tr¹ng th¸i nµy cÇn ph¶i ®−îc thay ®æi ®Ó c«ng cuéc c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa míi cã thÓ thùc thi m¹nh mÏ vµ vòng ch¾c ®−îc. 6. KÕt luËn Hai cuéc nghiªn cøu c¸ch nhau 5 n¨m t¹i Hµ Néi ®· cung cÊp nhiÒu t− liÖu cho phÐp t×m hiÓu vµ suy ngÉm vÒ sù biÕn ®æi x· héi t¹i Hµ Néi còng nh− ë ViÖt Nam nãi chung trong nh÷ng n¨m võa qua. X· héi Hµ Néi ®ang chuyÓn nhanh vÒ thÕ giíi hiÖn ®¹i víi sù thay ®æi lín lao, nhÊt lµ vÒ thu nhËp, cung c¸ch tiªu dïng vµ c−êng ®é lao ®éng còng ngµy cµng mét cao h¬n. Ng−êi d©n Hµ Néi còng dÇn dÇn cã sù b×nh t©m h¬n trong t− duy cña m×nh vÒ cuéc sèng, vÒ con ng−êi. Tãm l¹i, ®ã lµ mét x· héi ®ang tõng b−íc ®i vµo æn ®Þnh. MÆt kh¸c, ®iÒu cÇn suy nghÜ ë ®©y lµ sù tæ chøc mét x· héi hiÖn ®¹i cÇn ph¶i ®−îc tiÕn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  18. 48 Mét sè khÝa c¹nh biÕn ®æi cña x· héi ViÖt Nam: nghiªn cøu tr−êng hîp Hµ Néi hµnh nh− thÕ nµo. §iÒu lµm chóng t«i b¨n kho¨n day døt trong c¶m nhËn sau nh÷ng con sè vµ sù kiÖn thu ®−îc tõ cuéc kh¶o s¸t nµy lµ h×nh nh−, thñ ®« Hµ Néi vÉn ch−a ph¶i lµ thñ ®« hiÖn ®¹i vµ thËm chÝ vÉn ch−a cã ®−îc phong c¸ch ®ßi hái cña mét thñ ®« hiÖn ®¹i! Cã lÏ ®©y míi lµ c¸i quan träng nhÊt cho b−íc nh¶y vät tiÕp theo cña ViÖt Nam. ThiÕu sù tæ chøc l¹i x· héi mét c¸ch hiÖn ®¹i th× sÏ kh«ng thÓ cã nh÷ng ®iÒu kiÖn tiªn quyÕt cho viÖc hiÖn ®¹i hãa vµ c«ng nghiÖp hãa trong nh÷ng n¨m s¾p tíi. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

AMBIENT
Đồng bộ tài khoản