intTypePromotion=1

Một số khía cạnh lý thuyết của cách tiếp cận: Nghiên cứu hành động tham gia PAR trong phát triển cộng đồng - Nguyễn Duy Thắng

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
76
lượt xem
12
download

Một số khía cạnh lý thuyết của cách tiếp cận: Nghiên cứu hành động tham gia PAR trong phát triển cộng đồng - Nguyễn Duy Thắng

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung bài viết "Một số khía cạnh lý thuyết của cách tiếp cận: Nghiên cứu hành động tham gia PAR trong phát triển cộng đồng" trình bày một số khía cạnh lý thuyết của cách tiếp cận PAR như: Định nghĩa và các giả định cơ bản về PAR, kiến thức quyền lực và trao quyền trong nghiên cứu hành động tham gia,... Đây là tài liệu tham khảo hữu ích cho các bạn chuyên ngành Xã hội học, mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Một số khía cạnh lý thuyết của cách tiếp cận: Nghiên cứu hành động tham gia PAR trong phát triển cộng đồng - Nguyễn Duy Thắng

X· héi häc sè 1 (77), 2002 75<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt cña c¸ch tiÕp cËn<br /> "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia" (PAR)<br /> trong ph¸t triÓn céng ®ång<br /> <br /> NguyÔn Duy Th¾ng<br /> <br /> <br /> <br /> I. Giíi thiÖu<br /> Vµo thËp niªn cuèi cña thÕ kû 20, sù tham gia cña ng−êi d©n ®· trë thµnh<br /> mét bé phËn quan träng trong c¸c ch−¬ng tr×nh vµ dù ¸n ph¸t triÓn, ®Æc biÖt lµ trong<br /> c¸c ch−¬ng tr×nh vµ dù ¸n cña Ng©n hµng ThÕ giíi vµ c¸c tæ chøc ph¸t triÓn kh¸c.<br /> Tham gia ®−îc coi võa lµ môc ®Ých võa lµ ph−¬ng tiÖn, v× nã x©y dùng kü n¨ng vµ<br /> n©ng cao n¨ng lùc hµnh ®éng cña ng−êi d©n trong viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò vµ c¶i<br /> thiÖn cuéc sèng cña hä, ®ãng gãp cho c¸c chÝnh s¸ch vµ c¸c dù ¸n ph¸t triÓn tèt h¬n.<br /> C¸c dù ¸n sÏ cã nhiÒu c¬ héi thµnh c«ng vµ bÒn v÷ng h¬n nÕu cã sù tham gia cña<br /> ng−êi h−ëng lîi cña dù ¸n.<br /> Ng©n hµng ThÕ giíi xem sù tham gia cña ng−êi d©n nh− lµ mét qu¸ tr×nh,<br /> nhê ®ã ng−êi d©n vµ ®Æc biÖt lµ phô n÷, ng−êi nghÌo vµ trÎ em ®−îc tham gia vµo<br /> qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh ¶nh h−ëng tíi cuéc sèng cña hä. Sù tham gia cña ng−êi d©n<br /> nh»m c¸c môc ®Ých: (1) Trao quyÒn - mét sù chia sÎ quyÒn lùc hîp lý víi nh÷ng ng−êi<br /> tham gia ®Ó n©ng cao nhËn thøc vÒ kh¶ n¨ng tham gia cña hä vµo qu¸ tr×nh thùc<br /> hiÖn dù ¸n; (2) X©y dùng vµ n©ng cao n¨ng lùc cña ng−êi d©n trong viÖc ph¸t triÓn<br /> cho chÝnh hä vµ céng ®ång cña hä; (3) T¨ng c−êng hiÖu lùc cña dù ¸n, thóc ®Èy sù<br /> ®ång thuËn, sù hîp t¸c còng nh− t−¬ng t¸c gi÷a nh÷ng ng−êi h−ëng lîi cña dù ¸n vµ<br /> gi÷a hä víi c¸c c¬ quan thùc hiÖn dù ¸n; (4) Chia sÎ chi phÝ cña dù ¸n víi ng−êi<br /> h−ëng lîi, do ®ã gi¶m ®−îc chi phÝ còng nh− thêi gian thùc hiÖn dù ¸n.<br /> V× vËy trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y c¸ch tiÕp cËn tham gia ®· trë thµnh mét<br /> chÝnh s¸ch, mét chiÕn l−îc trong c¸c ch−¬ng tr×nh vµ dù ¸n ph¸t triÓn cña Ng©n hµng<br /> ThÕ giíi vµ nhiÒu tæ chøc ph¸t triÓn kh¸c. Tuy nhiªn, vÊn ®Ò ®Æt ra lµ b»ng c¸ch nµo<br /> ®Ó cã thÓ huy ®éng vµ t¨ng c−êng sù tham gia cña ng−êi d©n vµo c¸c ch−¬ng tr×nh<br /> ph¸t triÓn, mµ tr−íc hÕt lµ ph¸t triÓn céng ®ång cña chÝnh hä? NhiÒu c¸ch tiÕp cËn vµ<br /> ph−¬ng ph¸p tham gia ®· ®−îc nghiªn cøu vµ ph¸t triÓn vÒ c¶ ph−¬ng diÖn lý thuyÕt<br /> vµ thùc hµnh. Theo thèng kª cña Guijt vµ Cornwall1, tõ nh÷ng n¨m 1970 tíi nay ®· cã<br /> <br /> <br /> 1<br /> Gi¸o s− ViÖn nghiªn cøu ph¸t triÓn (IDS), Tr−êng §¹i häc Sussex, V−¬ng quèc Anh<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 76 Mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt cña c¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia"...<br /> <br /> tíi 29 ph−¬ng ph¸p vµ kü thuËt tham gia ®−îc ®−a ra vµ ph¸t triÓn d−íi mét tªn gäi<br /> chung lµ "Nghiªn cøu tham gia" (PR - Participatory Research).<br /> Bµi viÕt nµy sÏ tr×nh bµy kh¸i qu¸t mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt c¬ b¶n cña<br /> c¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia" (PAR)2 trong ph¸t triÓn céng ®ång,<br /> ®Æc biÖt lµ trong ph¸t triÓn céng ®ång n«ng th«n. C¸c khÝa c¹nh c¬ b¶n nµy lµ "kiÕn<br /> thøc ®Þa ph−¬ng", "quyÒn lùc", vµ "trao quyÒn". §©y còng lµ b¶n chÊt cña c¸c c¸ch<br /> tiÕp cËn ph¸t triÓn tham gia nãi chung. Bµi viÕt sÏ tËp trung ph©n tÝch mèi quan hÖ<br /> biÖn chøng gi÷a kiÕn thøc, quyÒn lùc vµ trao quyÒn, vµ sù ph¶n ¸nh cña chóng trong<br /> c¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia" trong ph¸t triÓn céng ®ång, nh»m<br /> lµm râ tÇm quan träng cña sù tham gia cña ng−êi d©n ë cÊp c¬ së vµo qu¸ tr×nh ph¸t<br /> triÓn.<br /> II. Mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt c¬ b¶n cña c¸ch tiÕp cËn PAR<br /> 2.1 §Þnh nghÜa vµ c¸c gi¶ ®Þnh c¬ b¶n<br /> 2.1.1 §Þnh nghÜa<br /> PAR lµ mét c¸ch tiÕp cËn tham gia. Nã võa lµ mét lý thuyÕt x· héi võa lµ mét<br /> ph−¬ng ph¸p luËn thùc nghiÖm trong ph¸t triÓn céng ®ång. PAR bao gåm bèn c¸ch<br /> tiÕp cËn truyÒn thèng: "Nghiªn cøu tham gia trong ph¸t triÓn céng ®ång"; "Nghiªn<br /> cøu hµnh ®éng trong tæ chøc"; "Nghiªn cøu hµnh ®éng trong tr−êng häc"; vµ "Nghiªn<br /> cøu tham gia cña n«ng d©n" (Selener, 1997). V× vËy ®Þnh nghÜa vÒ PAR phô thuéc rÊt<br /> nhiÒu vµo c¸c c¸ch tiÕp cËn nµy vµ vµo ng−êi sö dông. Tuy nhiªn, Deshler (1995) ®·<br /> ®−a ra mét ®Þnh nghÜa mang tÝnh chung nhÊt vµ ®−îc nhiÒu ng−êi thõa nhËn:<br /> PAR lµ mét qu¸ tr×nh nghiªn cøu cã hÖ thèng, trong ®ã nh÷ng ng−êi ®ang<br /> ph¶i tr¶i qua mét hoµn c¶nh khã kh¨n ë céng ®ång hay ë n¬i lµm viÖc, trªn tinh<br /> thÇn hîp t¸c víi nh÷ng ng−êi nghiªn cøu nh− nh÷ng chñ thÓ nghiªn cøu, tham<br /> gia vµo viÖc thu thËp vµ ph©n tÝch th«ng tin, viÖc ra quyÕt ®Þnh, vµ c¸c ho¹t ®éng<br /> qu¶n lý còng nh− viÖc c¶i thiÖn hoÆc gi¶i quyÕt vÊn ®Ò cña chÝnh hä.<br /> Trong thuËt ng÷ "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia", "tham gia" thÓ hiÖn qu¸<br /> tr×nh d©n chñ hãa trong nghiªn cøu; "hµnh ®éng" cho thÊy nghiªn cøu nh»m ®ãng<br /> gãp trùc tiÕp cho nh÷ng nç lùc biÕn ®æi thùc tr¹ng cña ng−êi tham gia; "nghiªn cøu"<br /> ph¶n ¸nh sù cè g¾ng cã hÖ thèng ®Ó s¶n sinh ra kiÕn thøc còng nh− gi¶i ph¸p cho<br /> viÖc c¶i thiÖn hay thay ®æi hoµn c¶nh cña ng−êi tham gia.<br /> Theo Fals-Borda, PAR tù nã thÓ hiÖn lµ mét sù s¸ng t¹o thùc tiÔn vµ tri thøc<br /> tù sinh cña nh©n d©n c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. §iÒu nµy cã nghÜa lµ nhê sù tham<br /> gia cña ng−êi d©n trong qu¸ tr×nh PAR kiÕn thøc, kü n¨ng vµ søc m¹nh ®−îc s¶n<br /> sinh vµ ph¸t triÓn.<br /> NÕu chñ nghÜa duy vËt lÞch sö lÊy ®Êu tranh giai cÊp ®Ó gi¶i phãng ng−êi nghÌo<br /> khái ¸p bøc bãc lét d−íi sù l·nh ®¹o cña c¸c ®¶ng cÊp tiÕn, th× Rahman nhÊn m¹nh<br /> <br /> <br /> 2<br /> Ph©n biÖt PAR- Participatory Action Research (nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia) vµ PRA - Participatory<br /> Rural Appraisal (®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia)<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn Duy Th¾ng 77<br /> <br /> r»ng t− t−ëng cèt lâi cña c¸ch tiÕp cËn PAR lµ ë chç ng−êi nghÌo vµ ng−êi bÞ ¸p bøc tù<br /> ý thøc ®−îc thùc tr¹ng hoµn c¶nh cña hä vµ tõng b−íc biÕn ®æi thùc tr¹ng ®ã b»ng<br /> nh÷ng c¸ch riªng cña hä. Trong qu¸ tr×nh nµy, nh÷ng ng−êi kh¸c cã thÓ ®ãng vai trß<br /> xóc t¸c vµ ñng hé chø kh«ng ph¶i l·nh ®¹o, hä cã thÓ lµ c¸c c¸ nh©n hay tæ chøc.<br /> 2.1.2 C¸c gi¶ ®Þnh c¬ b¶n cña c¸ch tiÕp cËn PAR<br /> Deshler (1995) ®· ®−a ra c¸c gi¶ ®Þnh c¬ b¶n cña c¸ch tiÕp cËn PAR nh− sau:<br /> C¸c gi¸ trÞ chung: (1) Sù d©n chñ hãa trong viÖc sö dông vµ s¶n sinh kiÕn thøc;<br /> (2) Sù c«ng b»ng vÒ c¸c lîi Ých trong qu¸ tr×nh s¶n sinh kiÕn thøc; (3) Quan ®iÓm sinh<br /> th¸i h−íng tíi x· héi vµ tù nhiªn; (4) §¸nh gi¸ kh¶ n¨ng cña con ng−êi ®Ó ph¶n ¸nh,<br /> häc tËp vµ trao ®æi; vµ (5) §¶m b¶o mét sù biÕn ®æi x· héi kh«ng cã b¹o lùc.<br /> QuyÒn së h÷u: PAR lÊy lîi Ých cña céng ®ång lµm ®iÓm xuÊt ph¸t cho mäi ho¹t<br /> ®éng h¬n lµ b¾t ®Çu tõ lîi Ých cña c¸c nhµ nghiªn cøu ngoµi céng ®ång. §éng lùc<br /> nghiªn cøu cã thÓ tõ nhiÒu nguån kh¸c nhau, kÓ c¶ tõ nh÷ng ng−êi hay tæ chøc bªn<br /> ngoµi céng ®ång. Song, céng ®ång lu«n lµ ng−êi chñ së h÷u nghiªn cøu.<br /> NghÜa vô hµnh ®éng: Qu¸ tr×nh nghiªn cøu g¾n liÒn víi n¨ng lùc hµnh ®éng<br /> cña céng ®ång vµ ph¶n ¸nh nghÜa vô cña c¶ ng−êi nghiªn cøu vµ ng−êi tham gia ®èi<br /> víi c¸c ho¹t ®éng v¨n hãa, x· héi, kü thuËt vµ c¸c ho¹t ®éng c¸ nh©n.<br /> Vai trß cña ng−êi tham gia: C¸c thµnh viªn cña céng ®ång ®−îc tham gia vµo<br /> tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh nghiªn cøu, tõ viÖc quyÕt ®Þnh nghiªn cøu, lùa<br /> chän vÊn ®Ò vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu, thùc hiÖn nghiªn cøu, ph©n tÝch, gi¶i thÝch,<br /> tæng hîp, kÕt luËn vµ ra quyÕt ®Þnh hµnh ®éng. Nh÷ng ng−êi th−êng bÞ g¹t ra ngoµi<br /> qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh nh− phô n÷, trÎ em, ng−êi nghÌo... ®−îc t¹o ®iÒu kiÖn thuËn<br /> lîi ®Ó tham gia vµo qu¸ tr×nh nghiªn cøu. Nh÷ng ng−êi tham gia cña céng ®ång ®ãng<br /> gãp søc lùc hoÆc kiÕn thøc (®Þa ph−¬ng) cña hä cho qu¸ tr×nh nghiªn cøu.<br /> Vai trß cña ng−êi nghiªn cøu: Lu«n theo s¸t céng ®ång, ®øng vÒ phÝa hä,<br /> kh«ng ®øng ngoµi nh− mét ng−êi t− vÊn hay quan s¸t. Ng−êi nghiªn cøu ®ãng gãp<br /> sù tinh th«ng nghÒ nghiÖp cña m×nh cho céng ®ång khi cÇn thiÕt nh− mét ng−êi<br /> tham gia.<br /> Ph¹m vi nghiªn cøu: Ph¹m vi nghiªn cøu mang tÝnh tæng thÓ, nã bao gåm sù<br /> kÕt hîp c¸c mÆt kinh tÕ, x· héi, chÝnh trÞ, c«ng nghÖ còng nh− c¸c mèi quan hÖ gi÷a<br /> nh÷ng ng−êi trong vµ ngoµi céng ®ång.<br /> Häc c¸ch nghiªn cøu: Qu¸ tr×nh nghiªn cøu cho phÐp vµ khuyÕn khÝch nh÷ng<br /> ng−êi tham gia cña céng ®ång häc c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu vµ s¶n sinh ra kiÕn<br /> thøc, nhê ®ã nh÷ng nghiªn cøu s©u h¬n hoÆc tiÕp theo cã thÓ ®−îc thùc hiÖn mµ kh«ng<br /> bÞ phô thuéc vµo ng−êi nghiªn cøu bªn ngoµi. C¸c biÖn ph¸p ®Ó ®¸nh gi¸ vµ ph¶n ¸nh<br /> nh÷ng kinh nghiÖm trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu sÏ ®ãng gãp cho chÊt l−îng vµ sù phï<br /> hîp cña c¸c quyÕt ®Þnh còng nh− cho viÖc häc tõ chÝnh qu¸ tr×nh nghiªn cøu.<br /> C¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu: Qu¸ tr×nh nghiªn cøu tham gia cã tÝnh ®Õn sù<br /> linh ho¹t hay thay ®æi ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu nÕu cÇn thiÕt. C¸c ph−¬ng ph¸p<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 78 Mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt cña c¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia"...<br /> <br /> ®−îc lùa chän phï hîp víi c¸c vÊn ®Ò vµ kiÓu d÷ liÖu còng nh− c¸c môc ®Ých häc tËp<br /> vµ hµnh ®éng.<br /> Lîi Ých: C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu mang l¹i lîi Ých cho céng ®ång. C¸c rñi ro<br /> ®−îc chia sÎ gi÷a nh÷ng ng−êi nghiªn cøu vµ céng ®ång.<br /> Gi¶i quyÕt sù kh¸c biÖt: Nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a ng−êi nghiªn cøu vµ ng−êi<br /> tham gia liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh nghiªn cøu, së h÷u c¸c s¶n phÈm nghiªn cøu, hoÆc<br /> phæ biÕn kÕt qu¶ nghiªn cøu, cÇn ®−îc ®µm ph¸n ngay tõ ®Çu, vµ ®−îc gi¶i quyÕt<br /> th«ng qua mét qu¸ tr×nh më.<br /> 2.2 KiÕn thøc, quyÒn lùc, vµ trao quyÒn trong "Nghiªn cøu hµnh ®éng<br /> tham gia".<br /> QuyÒn lùc, trao quyÒn vµ kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng ®−îc coi lµ nh÷ng vÊn ®Ò cèt<br /> lâi cña c¸c c¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn tham gia.<br /> 2.2.1 QuyÒn lùc vµ trao quyÒn.<br /> Kh¸i niÖm quyÒn lùc ®−îc ®Þnh nghÜa theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau bëi nhiÒu<br /> t¸c gi¶ kh¸c nhau nh− Foucault, Max Weber, Tacott Pason, vµ Lukes.<br /> Mét c¸ch tæng qu¸t, quyÒn lùc ®−îc m« t¶ nh− mét mèi quan hÖ chø kh«ng<br /> ph¶i mét ®å vËt mµ ng−êi ta cã. Theo quan ®iÓm cña khoa häc x· héi hiÖn ®¹i, quyÒn<br /> lùc cã thÓ ®−îc hiÓu nh− mét bé phËn cña c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c ®¬n vÞ x· héi mµ<br /> øng xö cña mét hoÆc nhiÒu ®¬n vÞ, trong mét sè hoµn c¶nh, bÞ chi phèi bëi øng xö<br /> cña c¸c ®¬n vÞ kh¸c (Dahl, 1986).<br /> Trong x· héi, nhãm ng−êi nghÌo th−êng kh«ng cã hoÆc cã Ýt c¸c mèi quan hÖ<br /> x· héi, dÉn ®Õn hä kh«ng cã quyÒn lùc. VÊn ®Ò lµ lµm thÕ nµo ®Ó hä cã thÓ tham gia<br /> vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ®Ó c¶i thiÖn cuéc sèng cña hä vµ lo¹i bá sù mÊt c©n b»ng vÒ<br /> quyÒn lùc trong c¸c hµnh ®éng x· héi. C¸c c¸ch tiÕp cËn tham gia sÏ gióp lµm c©n<br /> b»ng quyÒn lùc gi÷a nh÷ng ng−êi cã quyÒn lùc vµ ng−êi kh«ng cã quyÒn lùc, gi÷a<br /> ng−êi trong céng ®ång vµ ng−êi ngoµi céng ®ång th«ng qua sù trao quyÒn.<br /> Trao quyÒn lµ mét m« h×nh cña sù ph¶n ¸nh vµ hµnh ®éng trong ®Êu tranh<br /> cho sù biÕn ®æi x· héi. C¸c chiÕn l−îc trao quyÒn nhÊn m¹nh tÇm quan träng cña<br /> viÖc lµm cho ng−êi d©n hiÓu vÒ nh÷ng ®éng lùc vµ c¸c mèi quan hÖ quyÒn lùc bªn<br /> trong hÖ thèng kinh tÕ, chÝnh trÞ vµ x· héi cña hä. Rappaport ®Þnh nghÜa trao quyÒn<br /> nh− mét qu¸ tr×nh, mét c¬ chÕ, nhê ®ã ng−êi d©n trong céng ®ång vµ c¸c tæ chøc ®¹t<br /> ®−îc sù kiÓm so¸t c¸c c«ng viÖc cña hä vµ tham gia vµo qu¸ tr×nh d©n chñ trong céng<br /> ®ång vµ trong c¸c tæ chøc ®ã. D©n chñ ®−îc xem lµ yÕu tè quan träng nhÊt cña sù<br /> trao quyÒn trong c¸c c¸ch tiÕp cËn tham gia.<br /> V× sao ph¶i trao quyÒn?<br /> Trao quyÒn nh»m t¨ng kh¶ n¨ng cña c¸c c¸ nh©n, nhãm vµ céng ®ång ®Ó c¶i<br /> thiÖn hoµn c¶nh cña hä. Nãi c¸ch kh¸c, trao quyÒn nh»m huy ®éng c¸c nguån lùc ®Þa<br /> ph−¬ng, t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau tham gia vµo viÖc ra quyÕt<br /> ®Þnh ¶nh h−ëng tíi cuéc sèng cña hä, x©y dùng sù ®ång thuËn trong céng ®ång vµ<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn Duy Th¾ng 79<br /> <br /> tr¸ch nhiÖm cña ng−êi d©n trong viÖc xãa ®ãi gi¶m nghÌo cho chÝnh hä. V× vËy, trao<br /> quyÒn cã thÓ xem nh− mét sù ph©n bè l¹i quyÒn lùc trong x· héi.<br /> Trao quyÒn cho ai?<br /> Robert Chambers (1997) xem c¸c mèi quan hÖ quyÒn lùc trong x· héi nh−<br /> mét tõ tr−êng gi÷a hai cùc B¾c vµ Nam. Sù tham gia dÉn ®Õn trao quyÒn ®ßi hái<br /> ph¶i lµm yÕu ®i tõ tr−êng ë tÊt c¶ c¸c cÊp b»ng c¸c liªn kÕt ngang hµng. V× vËy, trao<br /> quyÒn ®−îc ¸p dông cho c¸c tÇng líp thÊp, nh÷ng ng−êi nghÌo, nãi c¸ch kh¸c nh÷ng<br /> ng−êi kh«ng cã quyÒn lùc. Trong thùc tiÔn, mét qu¸ tr×nh tham gia thùc sù lu«n ®ßi<br /> hái sù trao quyÒn cho ng−êi tham gia. Hä trë thµnh nh÷ng ng−êi cã vÞ trÝ quan träng<br /> trong nghiªn cøu h¬n lµ ®èi t−îng cña nghiªn cøu. Bëi lÏ, hä hiÓu ®−îc chÝnh thùc<br /> tr¹ng, ®iÒu kiÖn vµ kh¶ n¨ng cña hä ®Ó ®i ®Õn hµnh ®éng lµm thay ®æi thùc tr¹ng ®ã<br /> b»ng kinh nghiÖm, kiÕn thøc vµ gi¶i ph¸p riªng cña hä.<br /> 2.2.2 KiÕn thøc ®Þa ph−¬ng<br /> §©y lµ mét kh¸i niÖm quan träng cña c¸c c¸ch tiÕp cËn tham gia. Sù thµnh<br /> c«ng cña viÖc sö dông c¸c c¸ch tiÕp cËn tham gia vµo c¸c nghiªn cøu vµ thùc hµnh<br /> ph¸t triÓn lµ ë chç biÕt kÕt hîp kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng víi kiÕn thøc khoa häc ®Ó s¶n<br /> sinh ra kiÕn thøc míi, kiÕn thøc tæng hîp ®ãng gãp cho qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. Mét vÝ<br /> dô quan träng vÒ kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng lµ ng−êi d©n sö dông c¸c lo¹i th¶o d−îc ®Ó<br /> ch÷a bÖnh. ChÝnh v× vËy mµ Warren ®· coi<br /> KiÕn thøc ®Þa ph−¬ng lµ mét lo¹i kiÕn thøc ®Æc biÖt cña mét x· héi hay<br /> mét nÒn v¨n hãa. Nã ®èi lËp víi hÖ thèng kiÕn thøc quèc tÕ ®−îc sinh ra tõ c¸c<br /> tr−êng ®¹i häc, c¸c tæ chøc nghiªn cøu hay c¸c c«ng ty t− nh©n. Nã lµ c¬ së<br /> cho viÖc ra quyÕt ®Þnh ë cÊp ®Þa ph−¬ng trong c¸c lÜnh vùc N«ng nghiÖp,<br /> Ch¨m sãc søc khoÎ, Qu¶n lý nguån lùc tù nhiªn, vµ c¸c nguån lùc kh¸c trong<br /> céng ®ång. KiÕn thøc ®Þa ph−¬ng kh«ng chØ bao gåm kiÕn thøc vÒ kü thuËt vµ<br /> kinh nghiÖm, mµ cßn c¶ vÒ v¨n hãa, lÞch sö, vµ truyÒn thèng cña céng ®ång<br /> ®Þa ph−¬ng.<br /> Nh− vËy kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng lµ sù tÝch lòy kinh nghiÖm, sù hiÓu biÕt, nh÷ng<br /> truyÒn thèng vµ v¨n hãa cña ng−êi d©n ë ®Þa ph−¬ng. Nh÷ng kiÕn thøc vµ kinh<br /> nghiÖm Êy tån t¹i trong mçi ng−êi d©n, chóng sÏ ®−îc chuyÓn thµnh søc m¹nh cho<br /> sù ph¸t triÓn nÕu ®−îc kÕt hîp víi kiÕn thøc khoa häc nhê sù tham gia cña ng−êi<br /> d©n vµo qu¸ tr×nh nghiªn cøu.<br /> Thùc tÕ cho thÊy r»ng, c¸c m« h×nh cæ ®iÓn vÒ chuyÓn giao c«ng nghÖ ®·<br /> kh«ng thµnh c«ng v× chóng ®· bá qua kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng. §iÒu nµy cã thÓ thÊy râ<br /> trong c¸c m« h×nh kÕ ho¹ch hãa tËp trung vµ ph©n phèi dÞch vô theo kiÓu tõ trªn<br /> xuèng (top-down). V× c¸c dÞch vô ®−îc cung cÊp kh«ng dùa vµo nhu cÇu cña ng−êi<br /> d©n, dÉn ®Õn cã thÓ kh«ng ®¸p øng ®−îc nhu cÇu cña hä hoÆc kh«ng phï hîp víi<br /> hoµn c¶nh ®Þa ph−¬ng, do ®ã kh«ng ®−îc sö dông hoÆc sö dông kh«ng cã hiÖu qu¶.<br /> Tr−íc sù khñng ho¶ng cña c¸c nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch hãa tËp trung ®Çu<br /> nh÷ng n¨m 80 thÕ kû 20, c¸c nhµ kinh tÕ lý thuyÕt buéc ph¶i chuyÓn sang m« h×nh<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 80 Mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt cña c¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia"...<br /> <br /> "kinh tÕ thÞ tr−êng tù do" (free market). Tuy nhiªn, m« h×nh nµy còng kh«ng cã sù<br /> tham gia cña ng−êi d©n, ®Æc biÖt lµ nhãm ng−êi nghÌo vµo viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu vµ<br /> ra quyÕt ®Þnh ¶nh h−ëng tíi cuéc sèng cña hä, nªn còng kh«ng thµnh c«ng, thËm chÝ<br /> cßn ®Èy nhanh sù ph©n hãa giµu nghÌo trong x· héi.<br /> §Ó kh¾c phôc t×nh tr¹ng nµy, m« h×nh kinh tÕ thÞ tr−êng tù do ®· coi träng sù<br /> tham gia cña ng−êi d©n trong viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu, ra quyÕt ®Þnh vµ thùc hiÖn quyÕt<br /> ®Þnh ®ã cña hä. Do vËy, mét mÆt m« h×nh nµy ®· thóc ®Èy lùc l−îng thÞ tr−êng ph¸t<br /> triÓn, mÆt kh¸c lµm gi¶m sù can thiÖp cña Nhµ n−íc. Nh÷ng nç lùc nµy ®· lµm biÕn<br /> ®æi c¸ch tiÕp cËn phóc lîi cã ®Þnh h−íng, trong ®ã ng−êi d©n lµ nh÷ng ng−êi h−ëng lîi<br /> thô ®éng, sang c¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn céng ®ång nh»m n©ng cao tÝnh tù lùc cña céng<br /> ®ång th«ng qua sù tham gia chñ ®éng cña ng−êi d©n vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña<br /> chÝnh hä. M« h×nh nµy cßn cho thÊy hÖ thèng kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng cã thÓ lµm c¬ së<br /> cho viÖc x©y dùng c¸c chiÕn l−îc ph¸t triÓn bÒn v÷ng, bëi v× nã tËp trung vµo tÇng líp<br /> d©n th−êng vµ cho r»ng ng−êi nghÌo th× biÕt râ nhu cÇu vµ nh÷ng khã kh¨n cña hä.<br /> H¬n n÷a, hä cã kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng tèt h¬n nh÷ng ng−êi ngoµi céng ®ång, hä hiÓu râ<br /> ®iÒu kiÖn vµ hoµn c¶nh cña ®Þa ph−¬ng vµ cña c¶ chÝnh hä n÷a, còng nh− nguyªn<br /> nh©n v× sao hä nghÌo vµ ®· biÕt c¸ch ®Ó tån t¹i trong hoµn c¶nh nghÌo khæ ®ã. Do vËy,<br /> c¸c c¸ch tiÕp cËn tham gia nh»m tiÕp cËn ®Õn kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng ®Ó kÕt hîp nã víi<br /> kiÕn thøc khoa häc lµm c¬ së cho c¸c hµnh ®éng biÕn ®æi x· héi.<br /> 2.2.3. Mèi quan hÖ gi÷a kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng, quyÒn lùc vµ trao quyÒn<br /> Trong c¸c c¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn tham gia, kiÕn thøc (kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng<br /> vµ kiÕn thøc khoa häc), quyÒn lùc vµ trao quyÒn cã mèi quan hÖ biÖn chøng víi nhau.<br /> Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn sÏ ®−îc ®Èy nhanh vµ ®¶m b¶o tÝnh bÒn v÷ng nÕu cã sù tham<br /> gia cña ng−êi d©n. Bëi v×, sù tham gia nh»m trao quyÒn vµ t¹o c¬ héi cho ng−êi d©n<br /> ®−îc ®ãng gãp kiÕn thøc vµ kinh nghiÖm cña hä vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. Th«ng qua<br /> qu¸ tr×nh tham gia, kiÕn thøc cña ng−êi d©n ®−îc trao ®æi, th¶o luËn vµ ®−îc kÕt hîp<br /> víi kiÕn thøc khoa häc ®Ó t¹o ra mét kiÕn thøc tæng hîp, mét søc m¹nh míi cho sù<br /> ph¸t triÓn. MÆt kh¸c, kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng còng sÏ ng¨n c¶n nh÷ng ai dïng quyÒn<br /> lùc ®Ó duy tr× sù ®éc quyÒn trong viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu cña ng−êi kh¸c. Nãi c¸ch<br /> kh¸c, viÖc ¸p ®Æt nhu cÇu cho ng−êi d©n sÏ dÉn ®Õn kh«ng thµnh c«ng trong qu¸<br /> tr×nh ph¸t triÓn.<br /> Tãm l¹i nh− ®· ph©n tÝch ë trªn, kiÕn thøc, quyÒn lùc vµ trao quyÒn cã mèi<br /> quan hÖ t−¬ng t¸c lÉn nhau. KiÕn thøc t¹o ra søc m¹nh cho sù thay ®æi, trao quyÒn<br /> lo¹i bá sù mÊt c©n b»ng vÒ quyÒn lùc vµ t¹o ra mét m«i tr−êng d©n chñ trong viÖc<br /> s¶n sinh ra kiÕn thøc ®Ó ®ãng gãp vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn.<br /> 2.2.4 Sù ph¶n ¸nh kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng, quyÒn lùc, vµ trao quyÒn trong c¸ch<br /> tiÕp cËn PAR<br /> Môc tiªu cña c¸ch tiÕp cËn PAR trong ph¸t triÓn céng ®ång lµ t¹o c¬ héi cho<br /> ng−êi d©n, ®Æc biÖt nh÷ng ng−êi nghÌo vµ bÞ ¸p bøc, tham gia vµo qu¸ tr×nh ph¸t<br /> triÓn cña chÝnh hä, tõ viÖc x¸c ®Þnh vÊn ®Ò, lËp kÕ ho¹ch, thùc hiÖn vµ gi¸m s¸t,<br /> b»ng kiÕn thøc, kinh nghiÖm vµ ph−¬ng ph¸p riªng cña hä. Do ®ã, PAR ®−îc x©y<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> NguyÔn Duy Th¾ng 81<br /> <br /> dùng ®Ó chuyÓn quyÒn ra quyÕt ®Þnh vµ thùc hiÖn quyÕt ®Þnh vµo tay nh÷ng ng−êi<br /> tham gia. MÆt kh¸c, PAR t¹o ra vµ thóc ®Èy sù d©n chñ hãa trong viÖc s¶n sinh ra<br /> kiÕn thøc th«ng qua sù trao quyÒn cho ng−êi tham gia. D©n chñ ®−îc coi lµ ®iÒu kiÖn<br /> c¬ b¶n ®Ó thóc ®Èy tÝnh tù lùc cña céng ®ång. V× vËy, ph¸t triÓn céng ®ång cã thÓ coi<br /> lµ mét qu¸ tr×nh tæ chøc l¹i x· héi, bao gåm viÖc t¨ng c−êng tÝnh "tù lùc" vµ "sù hßa<br /> hîp c¸c tæ chøc", vµ x©y dùng "sù ®ång thuËn" trong céng ®ång.<br /> C¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia" trong ph¸t triÓn céng ®ång<br /> lÊy kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng lµm ®iÓm xuÊt ph¸t ®Ó x©y dùng vµ n©ng cao søc m¹nh cña<br /> ng−êi d©n vµ c¸c tæ chøc cña hä. KiÕn thøc cña ng−êi d©n ®−îc hÖ thèng hãa vµ më<br /> réng th«ng qua c¸c ho¹t ®éng tËp thÓ cña hä víi sù hîp t¸c cña ng−êi ngoµi céng<br /> ®ång (ng−êi nghiªn cøu, ng−êi thùc hµnh ph¸t triÓn). PAR t¹o ®iÒu kiÖn cho c¸c<br /> nhãm x· héi kh¸c nhau tham gia vµo viÖc ra quyÕt ®Þnh, x¸c ®Þnh c¸c m« h×nh ph¸t<br /> triÓn vµ xãa bá nghÌo khæ, x©y dùng sù ®ång thuËn trong nh÷ng ng−êi tham gia.<br /> C¸ch tiÕp cËn PAR lµm gi¶m kho¶ng c¸ch gi÷a ng−êi nghiªn cøu vµ ng−êi tham gia<br /> ®Ó x©y dùng mét mèi quan hÖ chñ thÓ-chñ thÓ trong nghiªn cøu vµ hµnh ®éng. Do<br /> ®ã, sù tham gia trong qu¸ tr×nh PAR sÏ ph¸ vì c¸c mèi quan hÖ phô thuéc, tr¶ l¹i<br /> cho ng−êi d©n kh¶ n¨ng lµm thay ®æi thùc tr¹ng cña hä b»ng kiÕn thøc, kinh nghiÖm<br /> vµ c¸c gi¶i ph¸p riªng cña hä.<br /> Hai yÕu tè quan träng nhÊt cña sù trao quyÒn trong qu¸ tr×nh PAR lµ "tù trÞ -<br /> d©n chñ", vµ "kh«i phôc vÞ thÕ - ®Èy m¹nh kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng" (Rahman, 1993).<br /> "Tù trÞ" thóc ®Èy sù ph¸t triÓn cña mét nÒn v¨n hãa vµ n©ng cao tÝnh tù lùc cña céng<br /> ®ång. "D©n chñ" t¹o nªn mét kh«ng gian më cho sù nghiªn cøu tham gia vµ s¶n sinh<br /> ra kiÕn thøc cña ng−êi d©n. Nhê ®ã kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng ®−îc coi träng vµ ph¸t<br /> triÓn. Selener (1997) nhÊn m¹nh r»ng PAR sÏ mang l¹i mét sù biÕn ®æi x· héi chØ<br /> khi c¸c vÊn ®Ò nghiªn cøu vµ ch−¬ng tr×nh hµnh ®éng ®−îc x¸c ®Þnh vµ thùc hiÖn bëi<br /> c¸c nhãm bÊt lîi thÕ.<br /> PAR tËp hîp ng−êi d©n thµnh c¸c nhãm trªn c¬ së nh÷ng tiªu chuÈn rÊt linh<br /> ho¹t nh− cïng chia sÎ lîi Ých vÒ mét vÊn ®Ò cô thÓ, liªn minh gi÷a c¸c nhãm x· héi<br /> vµ gi÷a c¸c c¸ nh©n ®Ó thùc hiÖn môc tiªu ph¸t triÓn. Th«ng qua sù tham gia v×<br /> nh÷ng môc tiªu chung nµy, c¸c m©u thuÉn trong céng ®ång, nhãm x· héi sÏ bÞ lo¹i<br /> bá. V× vËy, PAR ®−îc coi nh− mét lý thuyÕt x· héi, nã gióp x©y dùng mét thÕ giíi hoµ<br /> b×nh vµ tèt ®Ñp h¬n cho con ng−êi víi sù c«ng b»ng x· héi.<br /> KÕt luËn<br /> Nh− ®· ph©n tÝch ë trªn, kiÕn thøc, quyÒn lùc vµ trao quyÒn ®ãng vai trß rÊt<br /> quan träng trong c¸ch tiÕp cËn PAR nãi riªng vµ c¸c c¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn tham<br /> gia nãi chung. Chóng cã mèi liªn hÖ t−¬ng t¸c lÉn nhau. Trong qu¸ tr×nh PAR, kiÕn<br /> thøc, quyÒn lùc vµ trao quyÒn lµ ®éng lùc thóc ®Èy sù biÕn ®æi x· héi.<br /> PAR ®−îc xem nh− mét ph−¬ng tiÖn ®Ó huy ®éng sù tham gia cña ng−êi d©n<br /> vµo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, dùa trªn kiÕn thøc, sù hiÓu biÕt vµ c¸c gi¶i ph¸p riªng cña<br /> hä. MÆt kh¸c, PAR thóc ®Èy tÝnh tù lùc cña céng ®ång vµ t¹o m«i tr−êng d©n chñ<br /> trong sù tham gia. C¸ch tiÕp cËn PAR cã thÓ thÝch øng trong nh÷ng bèi c¶nh kh¸c<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 82 Mét sè khÝa c¹nh lý thuyÕt cña c¸ch tiÕp cËn "Nghiªn cøu hµnh ®éng tham gia"...<br /> <br /> nhau vÒ kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n hãa vµ khu vùc, vµ ®−îc ¸p dông trong nhiÒu lÜnh vùc<br /> nh− ph¸t triÓn céng ®ång, ®Æc biÖt lµ céng ®ång n«ng th«n, nghiªn cøu hµnh ®éng<br /> tham gia trong tæ chøc vµ trong gi¸o dôc.<br /> PAR tù nã thÓ hiÖn nh− mét qu¸ tr×nh nghiªn cøu, gi¸o dôc, vµ hµnh ®éng ®−a<br /> ®Õn sù thay ®æi thùc tr¹ng cña ng−êi d©n, trong ®ã ng−êi nghiªn cøu vµ ng−êi d©n hîp<br /> t¸c trong viÖc thùc hiÖn nghiªn cøu, häc tËp vµ trao ®æi lÉn nhau. Nhê ®ã, c¸ch tiÕp<br /> cËn PAR thóc ®Èy sù biÕn ®æi x· héi theo h−íng bÒn v÷ng vµ kh«ng cã b¹o lùc.<br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> 1. Bennett, E.A. (1996). The participatory principle in development projects: The costs and<br /> benefits of co-operation. The international Journal of management research and practice,<br /> Vol.16. No.1<br /> 2. Bhatnagar B. and Williams, A.C. (1992). Participatory development and the World Bank :<br /> potential directions for change. Washington, D.C.World Bank, (Discussion papers ; 183).<br /> 3. Chambers, R. (1997). Whose reality count? putting the first last. London: intermediate<br /> Technology Publications.<br /> 4. Chambers, R. (2000). Paradigm shifts and the practice of participatory research and<br /> development. In Nelson, N. and Wright, S. (2000): Power and participatory development:<br /> Theory and practice. London: intermediate Technology Publications.<br /> 5. Cornwall, A., Guijt, I., and Welbourn, A. (1993). Acknowledging process: challenges for<br /> agricultural research and extension methodology. IDS discussion paper.<br /> 6. Deshler, D. and Ewert, M. (1995). Participatory action research: Traditions and major<br /> assumptions. USA: Cornell University.<br /> 7. Fals-Borda, O. and Rahman, M.A. (1991). Action and knowledge : breaking the monopoly<br /> with participatory action research. New York : Apex Press.<br /> 8. Fals-Borda, O. (1993). Knowledge and people's power: Lessons with peasants in<br /> Nicaragua, Mexico and Colombia. New Delhi and New York: Indian social Institute and<br /> New Horizons Press.<br /> 9. Foulcault, M. (1980). Power/knowledge. New York: Pantheon Books<br /> 10. Hall, L.B. (1981). Participatory research, popular knowledge and power: A personal<br /> reflection. Convergence, Vol.XIV, No.3.<br /> 11. Lammelink, M.P. (1994). People's participation and action research in community<br /> development: experience from Nicaragua. Community development Journal, Vol.29, No.4.<br /> 12. Lukes, S. (1974). Power: A radical view. London: Macmillan Press Ltd.<br /> 13. Nelson, N. and Wright, S. (1995). Power and participatory development: theory and<br /> practice. London : Intermediate Technology Publication.<br /> 14. Rahman, M.A. (1993). People's self-development: perspectives on participatory action<br /> research. London: University Press Limited.<br /> 15. Rappaport, J. (1987). Terms of empowerment - exemplars of prevention: towards a theory for<br /> community psychology. America Journal of community psychology, Vol.15, No.2, pp.121-45.<br /> 16. Selener, D. (1997). Participatory action research and social change. New York: Cornell University.<br /> 17. Whyte, W. (1991). Participatory Action Research: London: Sage.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2