intTypePromotion=3

Một số quan điểm lý thuyết về giới trong nghiên cứu gia đình - Vũ Mạnh Lợi

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
52
lượt xem
4
download

Một số quan điểm lý thuyết về giới trong nghiên cứu gia đình - Vũ Mạnh Lợi

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung bài viết "Một số quan điểm lý thuyết về giới trong nghiên cứu gia đình" đề cập đến một số lý thuyết khuynh hướng xung quanh vấn đề giới trong nghiên cứu gia đình hiện đại, nghiên cứu về bản chất của gia đình và sự vận hành của giới trong các nghiên cứu chuyên biệt về gia đình ở Việt Nam.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Một số quan điểm lý thuyết về giới trong nghiên cứu gia đình - Vũ Mạnh Lợi

  1. 12 X· héi häc sè 4(72), 2000 mét sè quan ®iÓm lý thuyÕt vÒ giíi trong nghiªn cøu gia ®×nh Vò M¹nh Lîi Gia ®×nh cã lÏ lµ mét trong nh÷ng ®Ò tµi ®−îc c¸c nhµ nghiªn cøu khoa häc x· héi trong nhiÒu chuyªn ngµnh quan t©m. Tïy thuéc vµo chç ®øng cña chuyªn ngµnh vµ nÒn t¶ng tri thøc s½n cã cña m×nh, mçi nhµ nghiªn cøu l¹i cã c¸ch tiÕp cËn riªng víi nh÷ng träng t©m nhÊt ®Þnh. NhiÒu ng−êi nh×n nh÷ng kh¸c biÖt trong c¸ch tiÕp cËn cña c¸c nhµ nghiªn cøu thuéc c¸c tr−êng ph¸i hay chuyªn ngµnh kh¸c nhau nh− nh÷ng quan ®iÓm lo¹i trõ nhau. §iÒu nµy ®· dÉn ®Õn nh÷ng tranh luËn kÐo dµi, vµ ®«i khi n¶y sinh nh÷ng chØ trÝch gay g¾t quan ®iÓm cña nhau mét c¸ch kh«ng cÇn thiÕt. Nh÷ng ng−êi theo ph¸i n÷ quyÒn (feminists) nh×n gia ®×nh nh− mét kiÕn tróc cã b¶n chÊt x· héi, phÇn nhiÒu do con ng−êi nghÜ ra vµ kh«ng dùa trªn c¬ së nh÷ng tÊt yÕu mang tÝnh tù nhiªn. Theo hä, c¸c vai trß trong gia ®×nh lµ kÕt qu¶ ®· ®Þnh tr−íc cña c¸c quan hÖ quyÒn lùc mµ theo ®ã nam giíi cã quyÒn g¸n nh÷ng c«ng viÖc nhÊt ®Þnh cho phô n÷ vµ lo¹i trõ hä khái c¸c c«ng viÖc kh¸c. Nh÷ng nhµ kinh tÕ (Becker, England vµ Farkas) th× lËp luËn r»ng gia ®×nh ®−îc kiÕn tróc theo trôc c¸c lîi Ých kinh tÕ. Nh÷ng nhµ nghiªn cøu theo thuyÕt sinh häc x· héi l¹i tin r»ng tæ chøc gia ®×nh bÞ quy ®Þnh rÊt nhiÒu bëi viÖc sinh con vµ c¸c kh¸c biÖt sinh häc kh¸c gi÷a nam vµ n÷. Nh÷ng nhµ x· héi häc còng cã nh÷ng c¸ch tiÕp cËn kh¸c vµ hä ph¶n øng kh¸ gay g¾t víi nh÷ng c¸ch nh×n trªn. Mét sè nhµ x· héi häc vÒ c¬ b¶n cho r»ng c«ng nghÖ cã thÓ lµ mét yÕu tè tæ chøc chÝnh cña ®êi sèng gia ®×nh (Huber); nh÷ng ng−êi kh¸c gi¶i thÝch viÖc g¸n cho phô n÷ c¸c vai trß cã tÝnh néi trî (trong khu«n khæ hé gia ®×nh) nh− mét ®Æc ®iÓm cã tÝnh ®Þa vÞ v¨n hãa (Collin). Bµi viÕt nµy ®Ò cËp ®Õn mét sè khuynh h−íng lý thuyÕt xung quanh vÊn ®Ò giíi trong nghiªn cøu gia ®×nh hiÖn ®¹i. Kh«ng cã tham väng tr×nh bµy vÒ mäi quan ®iÓm, t«i chØ chän läc nh÷ng quan ®iÓm chÝnh ®ang ®−îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu quan t©m. Hy väng lµ nh÷ng quan ®iÓm lý thuyÕt nµy cã nhiÒu ®iÒu h÷u Ých cho c¸c nghiªn cøu vÒ b¶n chÊt cña gia ®×nh vµ sù vËn hµnh cña nã trong c¸c nghiªn cøu chuyªn biÖt vÒ gia ®×nh ë ViÖt Nam. * * * ThÕ kû 20 ®· chøng kiÕn nh÷ng thay ®æi to lín cña tæ chøc gia ®×nh trªn toµn thÕ giíi. Møc ®é thay ®æi khiÕn mçi ng−êi trong chóng ta ®Òu cã thÓ c¶m nhËn vµ quan s¸t trùc quan ®−îc trong cuéc ®êi m×nh mµ kh«ng cÇn ®Õn nh÷ng con sè thèng kª chÆt chÏ. Sù gi¶m nhanh chãng møc sinh, tuæi kÕt h«n ®−îc n©ng cao vµ mét bé phËn d©n c− kh«ng hÒ kÕt h«n trong suèt cuéc ®êi, sù xuÊt hiÖn vµ gia t¨ng cña h×nh thøc chung sèng nh− vî chång mµ kh«ng cã kÕt h«n, sù gia t¨ng ly h«n, sinh con ngoµi gi¸ thó, sù gia t¨ng tû lÖ tham gia lao ®éng ngoµi gia ®×nh cña phô n÷, sù gia t¨ng sè l−îng gia ®×nh do phô n÷ lµm chñ hé, nh÷ng thay ®æi Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. Vò M¹nh Lîi 13 quan träng trong c¸c luËt liªn quan ®Õn h«n nh©n, gia ®×nh, vµ ly h«n-sù phæ biÕn ngµy cµng réng r·i cña c¸c ph−¬ng ph¸p tr¸nh thai, sù thay ®æi trong viÖc ra quyÕt ®Þnh vÒ t¸i sinh s¶n cña gia ®×nh, nh÷ng thay ®æi lín trong c¸c quan hÖ gi÷a vî vµ chång, gi÷a cha mÑ vµ con c¸i, sù thay ®æi c¸c chuÈn mùc liªn quan ®Õn c¸c quan hÖ t×nh dôc,v.v... - tÊt c¶ ®Òu lµ c¸c hiÖn t−îng cña thêi hiÖn ®¹i. TÝnh chÊt phøc t¹p vµ ®a d¹ng cña nh÷ng thay ®æi nµy ®· th¸ch thøc nh÷ng ý t−ëng cò vÒ gia ®×nh vµ kªu gäi nh÷ng t×m tßi míi vÒ b¶n chÊt cña gia ®×nh. Cã lÏ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò g©y nhiÒu tranh c·i nhÊt vÒ c¸c dµn xÕp trong gia ®×nh, vai trß cña nam vµ n÷, ng−êi trÎ tuæi vµ ng−êi giµ, c¸c quan hÖ cña hä trong gia ®×nh, vµ c¸c hµm ý cña nh÷ng dµn xÕp nµy ®èi víi c¸c tæ chøc x· héi kh¸c lµ møc ®é mµ theo ®ã c¸c dµn xÕp trong gia ®×nh phô thuéc vµo cÊu t¹o sinh häc cña nam vµ n÷, vµ møc ®é mµ theo ®ã c¸c quan hÖ gia ®×nh bÞ quy ®Þnh bëi c¸c yÕu tè x· héi vµ v¨n hãa. Nh÷ng ng−êi theo quyÕt ®Þnh luËn sinh häc cho r»ng chän läc tù nhiªn "®· cÊy vµo con ng−êi ý muèn1 truyÒn cho ®êi sau c¸c gen cña m×nh vµ phÇn nhiÒu, cã thÓ lµ hÇu hÕt, hµnh vi [con ng−êi] ®−îc kÝch thÝch bëi xung l−îng sinh häc bªn trong nµy (innate impulse) ®Ó thÊy ®−îc m· di truyÒn cña m×nh tån t¹i" (xem Epstein 1988: 47). Hä lËp luËn r»ng, nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a nam vµ n÷ trong c¸c vai trß x· héi, cÊu tróc thø bËc x· héi, trong c¸c quan hÖ quyÒn lùc, ph©n c«ng lao ®éng, v.v.. trong gia ®×nh vµ gi÷a gia ®×nh vµ x· héi réng lín h¬n cã thÓ quy vÒ nh÷ng kh¸c biÖt ®· ®−îc ch−¬ng tr×nh hãa vÒ mÆt sinh häc gi÷a hai giíi tÝnh nh− nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a nam vµ n÷ vÒ c¸c chiÕn l−îc t¸i sinh s¶n, c¸c hãc m«n, kÝch th−íc vµ h×nh d¹ng cña n·o bé, c¸c nhÞp sèng theo thêi gian trong ngµy, ®ång hå sinh häc liªn quan ®Õn c¸c thêi kú ph¸t triÓn trong chu tr×nh sèng,... Theo quan ®iÓm nµy, sù thèng trÞ cña nam giíi vµ tÝnh thô ®éng cña n÷ giíi, tÝnh h¬n h¼n vÒ trÝ tuÖ vµ kh¶ n¨ng nhËn thøc tèt h¬n cña nam giíi, kh¶ n¨ng t×nh c¶m ®Æc biÖt cña phô n÷, v.v.. lµ nh÷ng s¶n phÈm tù nhiªn cña mét, hoÆc lµ sù kÕt hîp cña mét sè yÕu tè nh− c¸c chiÕn l−îc t¸i sinh s¶n cña nam vµ n÷, nh÷ng ®Æc ®iÓm ®Æc thï vÒ giíi tÝnh cña c¸c hãc m«n vµ møc cña c¸c hãc m«n nµy, kÝch th−íc vµ h×nh d¹ng cña n·o bé, ph©n hãa chøc n¨ng theo c¸c b¸n cÇu ®¹i n·o (lateralization), vµ c¸c phÈm chÊt sinh häc kh¸c. Theo quyÕt ®Þnh luËn sinh häc, nh÷ng hµnh vi nh− ngo¹i t×nh, hiÕp d©m, sù lo¹n lu©n, ph©n biÖt chñng téc, sù hy sinh v× ng−êi kh¸c, c¸c dµn xÕp trong gia ®×nh, sù gia tr−ëng, sù kh«ng chung thñy cña nam giíi, sù bµi ngo¹i, sù thèng trÞ ng−êi kh¸c, sù chän läc b¹n ®êi,.. tÊt c¶ ®Òu cã nguån gèc tõ di s¶n sinh häc cña con ng−êi. Lèi lËp luËn nµy ®«i khi ®i xa tíi møc coi c¸c qu¸ tr×nh sinh häc lµ nh÷ng yÕu tè chÝnh quyÕt ®Þnh trËt tù x· héi hiÖn hµnh, r»ng sù bÊt b×nh ®¼ng gi÷a nam vµ n÷ lµ kh«ng tr¸nh khái, vµ "sù lo¹i trõ phô n÷ khái c¸c vai trß chÝnh s¸ch chñ yÕu lµ hiÖn t−îng cã tÝnh chÊt quèc tÕ, vµ cã tÝnh chÊt gièng loµi" (David Barash 1979: 189, trÝch l¹i tõ Epstein 1988: 56). §èi lËp víi quan ®iÓm quyÕt ®Þnh luËn sinh häc, nhiÒu nhµ khoa häc x· héi ®· chØ ra tÇm quan träng hµng ®Çu cña v¨n hãa vµ sù häc hái cã tÝnh x· héi. Theo hä, viÖc suy diÔn theo quan ®iÓm sinh häc x· héi tõ c¸c loµi sang cho c¸ nh©n con ng−êi vµ tõ c¸c ®Æc tr−ng sinh lý sang t©m lý lµ ®iÒu nhÇm lÉn tÖ h¹i. Hä cho r»ng c¸c lý thuyÕt sinh häc x· héi lÖ thuéc qu¸ nhiÒu vµo sè liÖu cña c¸c nghiªn cøu vÒ ®éng vËt vµ nh÷ng kh¸i qu¸t hãa trùc tiÕp cho cuéc sèng con ng−êi tõ nh÷ng sè liÖu nµy lµ kh«ng chÝnh x¸c. Thªm vµo ®ã, chÝnh nh÷ng sè liÖu nµy còng ®−îc xem lµ "tï mï, kh«ng thÝch hîp, mang tÝnh chän läc cao, vµ sai lÇm" (Epstein 1988: 51). Nh÷ng ng−êi chèng l¹i quyÕt ®Þnh luËn sinh häc x· héi lËp luËn r»ng mÆc dï c¸c qu¸ tr×nh sinh häc cã ®Æt ra nh÷ng kiÒm chÕ ®èi víi cuéc sèng con ng−êi, nh÷ng qu¸ 1 NhÊn m¹nh trong nguyªn v¨n. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  3. 14 Mét sè quan ®iÓm lý thuyÕt vÒ giíi trong nghiªn cøu gia ®×nh tr×nh nµy còng chÞu sù biÕn ®æi d−íi ¶nh h−ëng cña c¸c m«i tr−êng x· héi vµ v¨n hãa cña con ng−êi. Ch¼ng h¹n, cã b»ng chøng cho thÊy "sù ph©n hãa chøc n¨ng theo b¸n cÇu ®¹i n·o cã thÓ bÞ t¸c ®éng bëi m«i tr−êng vµ hµnh vi, vµ kh«ng hÒ lµ thuéc tÝnh cã tÝnh chÊt cè ®Þnh hay "®ãng cøng" cña sù vËn hµnh cña bé n·o" (xem Epstein 1988: 53). Sù dån nÐn hay viÖc tËp thÓ dôc cã thÓ thay ®æi c¸c qu¸ tr×nh hãc m«n. §iÒu ®Æc biÖt ®¸ng chó ý lµ thùc tÕ cã mét sè l−îng lín c¸c nghiªn cøu so s¸nh c¸c nÒn v¨n hãa vµ bªn trong mçi nÒn v¨n hãa ®· cho thÊy sù biÕn thiªn lín trong tæ chøc gia ®×nh-®iÒu khã cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch b»ng quan ®iÓm sinh häc ®¬n gi¶n hãa. Nh÷ng b»ng chøng nh©n chñng häc x· héi ®· cho thÊy cã nhiÒu x· héi mµ ë ®ã phô n÷ kh«ng lÖ thuéc vµo ®µn «ng, cïng tham gia mét c¸ch b×nh ®¼ng víi ®µn «ng trong ph©n c«ng lao ®éng; ë ®ã viÖc phô n÷ lùa chän b¹n ®êi vµ chñ ®éng khëi x−íng hµnh vi t×nh dôc lµ "mét thùc tÕ phæ biÕn" (Epstein 1988: 65-66). Tãm l¹i, thuyÕt sinh häc x· héi ®· bÞ phª ph¸n lµ thiÕu tÝnh cã hiÖu lùc thùc sù vÒ khoa häc do viÖc sö dông nh÷ng sè liÖu thiªn lÖch vµ mang tÝnh chän läc cao, sù bá qua c¸c t¸c ®éng cña v¨n hãa vµ viÖc häc hái, "sù ®¬n gi¶n hãa qu¸ møc vÒ logic, vµ sù suy luËn kh«ng thÝch hîp th«ng qua viÖc sö dông phÐp t−¬ng ®ång (analogy)" (Epstein 1988: 52; xem thªm Thorne 1982; Collier, Rosaldo, vµ Yanagisako 1982). T−¬ng ph¶n mét c¸ch s¾c nÐt víi c¸ch tiÕp cËn sinh häc x· héi lµ quan ®iÓm cña c¸c häc gi¶ theo thuyÕt n÷ quyÒn. XuÊt ph¸t ®iÓm cña c¸c lý thuyÕt n÷ quyÒn lµ gia ®×nh kh«ng ph¶i lµ mét thiÕt chÕ cã tÝnh tÊt yÕu vÒ sinh häc. Tr¸i l¹i, ®ã lµ mét thiÕt kÕ x· héi, mét hÖ t− t−ëng, mét hÖ thèng mang tÝnh thiÕt chÕ cña c¸c quan hÖ x· héi vµ c¸c ý nghÜa v¨n hãa (Epstein 1988; Thorne 1982; Collier vµ ®ång nghiÖp 1982). Nh÷ng häc gi¶ n÷ quyÒn xem sinh häc chØ nh− "mét ph¹m vi cña c¸c n¨ng lùc, mét lý thuyÕt vÒ "tÝnh tiÒm n¨ng sinh häc"" (Epstein 1988: 6). Nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a nam vµ n÷ thÓ hiÖn ë hµnh vi x· héi cña hä, trÝ tuÖ, ®¹o ®øc, t×nh c¶m,.. kh«ng mÊy lµ hËu qu¶ cña c¸c yÕu tè sinh häc mµ chÝnh lµ s¶n phÈm ®−îc t¹o ra bëi v¨n hãa vµ c¸c can thiÖp x· héi tõ vËt liÖu sinh häc th« (Epstein 1988: Thorne 1982). V× vËy, kh¸i niÖm phï hîp trong viÖc ph©n tÝch gia ®×nh, nh÷ng kh¸c biÖt vµ t−¬ng ®ång gi÷a nam vµ n÷ cÇn ph¶i lµ kh¸i niÖm giíi (gender) chø kh«ng ph¶i giíi tÝnh (sex). HÖ thèng gia ®×nh hiÖn tån ®· ®−îc t¹o ra bëi con ng−êi, vµ nã ®−îc t¹o ra theo c¸ch thøc ®· mang l¹i rÊt nhiÒu lîi thÕ cho nam giíi víi c¸i gi¸ lµm gi¶m quyÒn cña phô n÷. Nh÷ng ng−êi theo thuyÕt n÷ quyÒn xem quyÒn lùc cña nam giíi ®èi víi phô n÷ nh− nguån gèc cña sù bÊt b×nh ®¼ng giíi trong gia ®×nh vµ ngoµi x· héi. Hä lËp luËn r»ng viÖc kiÓm so¸t quyÒn lùc cho phÐp nam giíi t¹o ra mét diÖn réng c¸c vai trß cña nam giíi vµ thu hÑp ®¸ng kÓ nh÷ng lùa chän dµnh cho phô n÷. KÕt qu¶ lµ nh÷ng ®Þa vÞ cã lîi nhÊt trong cÊu tróc x· héi ®· ®−îc gi÷ riªng cho nam giíi. ViÖc ph©n chia vai trß ®−îc xem nh− ®iÓm mÊu chèt trong khung lý thuyÕt cña ph¸i n÷ quyÒn. Hä cho r»ng bÊt b×nh ®¼ng giíi trong gia ®×nh cÇn ph¶i ®−îc gi¶i thÝch d−íi d¹ng sù ph©n c«ng c¸c vai trß giíi mµ ®Õn l−ît m×nh chØ cã thÓ hiÓu ®−îc "b»ng viÖc chóng ta ®· nu«i d¹y con c¸i nh− thÕ nµo, b»ng sù ph©n c«ng lao ®éng theo giíi tÝnh, b»ng c¸c ®Þnh nghÜa v¨n hãa vÒ c¸i g× lµ thÝch hîp ®èi víi mçi giíi, vµ b»ng c¸c søc Ðp x· héi mµ chóng ta ®Æt lªn mçi mét trong hai giíi" (Goode 1982: 134). Nh÷ng häc gi¶ theo thuyÕt n÷ quyÒn ch¼ng nh÷ng kh−íc tõ ý t−ëng vÒ c¸c yÕu tè sinh häc nh− nh÷ng c¸i quyÕt ®Þnh tæ chøc gia ®×nh, mµ cßn kh−íc tõ c¶ nh÷ng lý thuyÕt gãp phÇn hîp lý hãa hÖ thèng gia ®×nh cã cÊu tróc thø bËc vÒ giíi hiÖn ®ang tån t¹i. Hä th¸ch thøc ý t−ëng vÒ gia ®×nh nh− mét khèi thèng nhÊt (the monolithic family)2 còng nh− ý t−ëng 2 Quan niÖm nµy gi¶ ®Þnh c¸c thµnh viªn cña gia ®×nh ®Òu nh×n gia ®×nh cña hä gièng nhau vµ gia ®×nh ®ã lµ mét khèi thèng nhÊt vµ cã ý nghÜa nh− nhau ®èi víi mäi thµnh viªn. Quan niÖm nµy ®èi lËp víi quan niÖm cho r»ng ý nghÜa cña mét gia ®×nh cô thÓ ®èi víi nh÷ng thµnh viªn kh¸c nhau cña gia ®×nh ®ã lµ kh¸c nhau. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. Vò M¹nh Lîi 15 cña thuyÕt chøc n¨ng vµ lý thuyÕt vai trß mµ theo ®ã hÖ thèng gia ®×nh hiÖn ®ang tån t¹i cã tÝnh phæ biÕn vµ lµ mét thiÕt chÕ tÊt yÕu vÒ mÆt chøc n¨ng ®èi víi sù sèng cßn cña x· héi con ng−êi. Khi chØ ra tÝnh biÕn thiªn cña c¸c h×nh thøc gia ®×nh, sù ¸p ®Æt vµ bãc lét phô n÷ cña nam giíi, nh÷ng ng−êi theo thuyÕt n÷ quyÒn ®· lµm mÊt thiªng huyÒn tho¹i vÒ hÖ thèng gia ®×nh cã vÎ cã tÝnh phæ biÕn mµ trong ®ã ng−êi chång lµ cét trô ®em l¹i thu nhËp chÝnh, ng−êi vî lµ ng−êi mÑ vµ ng−êi néi trî toµn phÇn, vµ gia ®×nh vËn hµnh su«n sÎ trong mét mèi rµng buéc ®−îc gi¶ ®Þnh lµ dùa trªn t×nh c¶m. Hä lËp luËn r»ng b»ng chøng vÒ b¹o lùc vµ xung ®ét trong gia ®×nh ®· cho thÊy mét c¸ch râ rµng r»ng "c¸c cÊu tróc gia ®×nh ®−îc duy tr× ch¼ng nh÷ng b»ng t×nh ®oµn kÕt vµ t×nh yªu, mµ cßn b»ng c¶ vò lùc n÷a" (xem Epstein 1988: 204). §èi víi c¸c häc gi¶ n÷ quyÒn, cã lÏ chØ cã mét ®iÒu liªn quan ®Õn gia ®×nh lµ tÊt yÕu: ®ã lµ sù kh¶i hoµn cuèi cïng cña mét h×nh thøc gia ®×nh thùc sù b×nh ®¼ng. Con ng−êi t¹o ra gia ®×nh. V× thÕ, kh«ng cã lý do g× mµ hä kh«ng thÓ thay ®æi nã. Trªn thùc tÕ, nh÷ng thay ®æi theo h−íng mét h×nh thøc gia ®×nh b×nh ®¼ng h¬n ®· vµ ®ang diÔn ra (Goode 1982). Nãi mét c¸ch ng¾n gän, ®Æc ®iÓm ®Æc thï cña c¸c lý thuyÕt n÷ quyÒn lµ sù nhÊn m¹nh ®Õn vÊn ®Ò quyÒn lùc, xung ®ét, vµ biÕn ®æi cña hÖ thèng gia ®×nh. Tõ mét gãc ®é kh¸c, mét sè nhµ kinh tÕ häc (England vµ Farkas 1986) cè g¾ng lång ghÐp c¸c c¸ch tiÕp cËn kinh tÕ häc vµ x· héi häc vµo mét khung lý thuyÕt toµn diÖn vÒ nghiªn cøu gia ®×nh. B»ng viÖc xem xÐt c¸c kh¸i niÖm kinh tÕ nh− chi phÝ, lîi Ých, phÇn th−ëng, hîp ®ång, v.v... theo c¸ch bao gåm c¶ c¸c gi¸ trÞ cã thÓ vµ kh«ng thÓ quy ra tiÒn, c¸c gi¸ trÞ râ rµng vµ Èn dô, ng−êi ta tin r»ng nh÷ng kh¸i niÖm nµy còng cã thÓ ®−îc ¸p dông cho c¸c mèi quan hÖ trong hé gia ®×nh. Hä lËp luËn r»ng h«n nh©n vµ c¸c dµn xÕp trong gia ®×nh ho¹t ®éng nh− nh÷ng hîp ®ång Èn dô (implicit contract), nh− "mét nhµ m¸y" nhá ®−îc ®iÒu chØnh bëi mét hîp ®ång Èn dô n¶y sinh tõ mét thÞ tr−êng h«n nh©n vµ bao gåm sù trao ®æi diÔn ra th−êng xuyªn gi÷a hai vî chång vµ c¸c t−¬ng t¸c víi c¸c quan hÖ viÖc lµm. Ng−êi chång th−êng cã nhiÒu quyÒn h¬n ng−êi vî, vµ sù thèng trÞ cña nam giíi m¹nh h¬n khi ng−êi vî thuÇn tóy lµ ng−êi néi trî so víi khi ng−êi vî còng lµm viÖc ngoµi gia ®×nh. Lý gi¶i thùc tÕ nµy, England vµ Farkas (1986) nhÊn m¹nh r»ng, so víi nam giíi, phô n÷ th−êng cã ®Çu t− mang tÝnh ®Æc thï cho mèi quan hÖ lín h¬n (relationship-specific investments) mµ nh÷ng ®Çu t− nµy cã Ýt t¸c dông trong nh÷ng quan hÖ kh¸c. Së dÜ nh− vËy lµ v× quyÒn mÆc c¶ (bargaining power) cña mét ng−êi cã ®−îc kh«ng nh÷ng tõ c¸c ®ãng gãp cho mèi quan hÖ ®· cho, mµ cßn tõ kh¶ n¨ng cã nh÷ng lùa chän kh¸c bªn ngoµi mèi quan hÖ ®· cho. Ng−êi nµo cã nhiÒu kh¶ n¨ng lùa chän b¹n ®êi h¬n th× ng−êi ®ã cã nhiÒu quyÒn mÆc c¶ h¬n. §µn «ng, do c¸c ®Þa vÞ cÊu tróc cña hä, th−êng ®Çu t− cho søc m¹nh kiÕm tiÒn lµ c¸i kh«ng mang tÝnh ®Æc thï cho mèi quan hÖ nh−ng l¹i dÔ dµng ®−îc chuyÓn giao cho mét mèi quan hÖ míi. V× thÕ hä cã nhiÒu quyÒn ra quyÕt ®Þnh trong h«n nh©n h¬n vî hä. MÆc dï lîi thÕ cña nam giíi gi¶m ®i khi phô n÷ còng lµm viÖc cã thu nhËp, lîi thÕ nµy hiÕm khi biÕn mÊt v× phô n÷ hiÕm khi cã kh¶ n¨ng kiÕm tiÒn b»ng nam giíi. Tuy nhiªn, sù gia t¨ng viÖc lµm cã thu nhËp cña phô n÷ lµm cho hä cã kh¶ n¨ng tµi chÝnh ®Ó rêi bá nh÷ng cuéc h«n nh©n kh«ng h¹nh phóc. Mét c¸ch tiÕp cËn kh¸c ®−îc Randall Collins (1991) ®Ò nghÞ. Collins xem xÐt nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a nam vµ n÷ vÒ vÞ trÝ cña hä trong sù ph©n tÇng hai chiÒu bao gåm c¸c chiÒu giai cÊp (class) vµ chiÒu ®Þa vÞ (status). Collins ph©n biÖt giai cÊp nh− vÞ trÝ quyÒn lùc vÒ tæ chøc cña ng−êi ra lÖnh ®èi diÖn víi ng−êi nhËn lÖnh, víi kh¸i niÖm ®Þa vÞ nh− vÞ trÝ cã liªn quan ®Õn c¸c ph−¬ng tiÖn vËt chÊt cña sù s¶n xuÊt mang tÝnh v¨n hãa. ¤ng ta lËp luËn r»ng nh÷ng kh¸c biÖt giíi b¾t nguån tõ viÖc "phô n÷ th−êng tham gia vµo viÖc s¶n xuÊt vµ tiªu dïng v¨n hãa trong khi nam giíi tËp trung nhiÒu h¬n vµo lÜnh vùc s¶n xuÊt vËt chÊt vµ c¸c Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  5. 16 Mét sè quan ®iÓm lý thuyÕt vÒ giíi trong nghiªn cøu gia ®×nh quan hÖ quyÒn lùc cña nã" (1991: 53). VÒ quyÒn lùc, mét c¸ch ®iÓn h×nh lµ c¶ ng−êi chång lÉn ng−êi vî lµ nh÷ng ng−êi nhËn lÖnh ë n¬i lµm viÖc, nh−ng ë nhµ th× ng−êi chång trë thµnh ng−êi ra lÖnh do thu nhËp lín h¬n cña anh ta. Bèi c¶nh nµy ®· dÉn ®Õn "hai cuéc ®Êu tranh giai cÊp kh¸c biÖt nhau: nam nh©n c«ng ®èi diÖn víi nhµ t− b¶n trong nÒn kinh tÕ bªn ngoµi vµ c¸c bµ néi trî ®èi diÖn víi c¸c «ng chång-nhµ t− b¶n trong nÒn kinh tÕ gia ®×nh" (1991: 57). VÒ mÆt ®Þa vÞ, phô n÷ th−êng cã xu h−íng s¶n xuÊt vµ tiªu dïng c¸c s¶n phÈm v¨n hãa nhiÒu h¬n nam giíi ë c¶ n¬i lµm viÖc lÉn ë nhµ (Collins 1991: 60). V× thÕ, sù kh¸c biÖt gi÷a v¨n hãa cña nam vµ n÷ lµ lín nhÊt trong nh÷ng gia ®×nh mµ ng−êi chång lµ nh©n c«ng cæ xanh (lao ®éng ®¬n gi¶n) vµ ng−êi vî lµ nh©n c«ng cæ tr¾ng (lao ®éng cã kü n¨ng cao). Joan Huber (1991) còng ®Ò xuÊt mét lý thuyÕt kh¸c vÒ gia ®×nh vµ giíi cã tÝnh ®Õn c¸c t¸c ®éng cña c¸c ®iÒu kiÖn sinh th¸i häc x· héi3 vµ khu«n mÉu sö dông c«ng cô lao ®éng. TÇm quan träng cña sinh th¸i vµ c«ng nghÖ ®−îc nhÊn m¹nh nh− ®iÒu kiÖn cÇn thiÕt, "loµi ng−êi kh«ng chØ sèng b»ng b¸nh mú kh«ng th«i, nh−ng kh«ng cã b¸nh mú th× kh«ng ai cã thÓ tån t¹i ®−îc" (Huber 1991: 39). Huber ®−a ra ba luËn ®Ò c¬ b¶n: (1) ng−êi nµo s¶n xuÊt ra cña c¶i cã xu h−íng nhiÒu quyÒn lùc vµ uy tÝn h¬n ng−êi tiªu dïng chóng; (2) nam giíi kh«ng thÓ mang thai vµ nu«i d−ìng trÎ em nªn nh÷ng nhiÖm vô thÝch hîp nhÊt ®èi víi viÖc nu«i d−ìng con c¸i th−êng ®−îc giao cho phô n÷; vµ (3) quyÒn lùc vµ uy tÝn lín nhÊt th−êng n»m trong tay ng−êi cã kh¶ n¨ng kiÓm so¸t viÖc ph©n phèi c¸c cña c¶i cã gi¸ trÞ v−ît ra ngoµi khu«n khæ gia ®×nh. Huber lËp luËn r»ng viÖc ph©n c«ng vai trß liªn quan ®Õn sinh ®Î vµ khu«n mÉu sö dông c«ng cô lao ®éng mµ lóc ®Çu ®· ®Æt phô n÷ vµo ®Þa vÞ thua kÐm nam giíi vÉn ®ang tiÕp tôc t¸c ®éng ®Õn ®Þa vÞ phô n÷. Bµ kÕt luËn r»ng "phô n÷ kh«ng thÓ trë thµnh nh÷ng ng−êi b×nh ®¼ng vÒ x· héi víi nam giíi cho ®Õn khi nh÷ng phô n÷ tµi n¨ng nhÊt cã thÓ ph¸t huy mét c¸ch hiÖn thùc nh− nh÷ng nam giíi tµi n¨ng ®Ó ®ãng gãp phÇn xøng ®¸ng víi tµi n¨ng cña m×nh". ë ViÖt Nam, trong khi quan niÖm vÒ gia ®×nh cã truyÒn thèng l©u dµi th× quan niÖm vÒ giíi lµ mét quan niÖm t−¬ng ®èi míi. Cã thÓ nãi kh¸i niÖm giíi míi ®−îc ®−a vµo ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m cuèi cña thËp niªn 80. Tr−íc ®ã chØ cã mét kh¸i niÖm giíi tÝnh ®Ó chØ nh÷ng ®Æc tr−ng cña nam vµ n÷ mµ kh«ng ph©n biÖt ®Æc tÝnh ®ã cã b¶n chÊt sinh häc hay x· héi. Khi kh¸i niÖm giíi ®−îc ®−a vµo ViÖt Nam, nã ®· nhanh chãng ®−îc chÊp nhËn réng r·i. Tuy nhiªn, quan niÖm vÒ giíi cña c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam còng rÊt kh¸c víi quan niÖm vÒ giíi cña ph¸i n÷ quyÒn. Trong nhiÒu tr−êng hîp, d−êng nh− cã sù lÉn lén gi÷a giíi (gender) vµ giíi tÝnh (sex), vµ thuËt ng÷ "giíi" ®−îc sö dông nh− mét c¸i mèt ®Ó thay cho c¸i mµ tr−íc kia ng−êi ta gäi lµ "giíi tÝnh". Kh¸i niÖm giíi ngµy cµng trë nªn phæ biÕn trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn. Kh¸i niÖm giíi g¾n liÒn víi ý t−ëng vÒ gi¶i phãng phô n÷ vµ b×nh ®¼ng gi÷a nam vµ n÷ - ý t−ëng vèn ®· b¾t rÔ trong cuéc ®Êu tranh giµnh ®éc lËp d©n téc trong mÊy chôc n¨m qua. Tuy nhiªn, c¶ ý t−ëng gi¶i phãng phô n÷ lÉn b×nh ®¼ng nam n÷ míi chØ chñ yÕu ®−îc nhËn thøc trªn b×nh diÖn c«ng cô, nghÜa lµ phÊn ®Êu ®Ó phô n÷ lµm nh÷ng viÖc cã tÝnh n÷ dÔ dµng h¬n, nh− kiÓu ®−a vµo nåi c¬m ®iÖn ®Ó phô n÷ nÊu c¬m nhanh h¬n ®Ó dµnh thêi gian vµo c«ng t¸c x· héi. NhiÒu nhµ nghiªn cøu cæ vò cho ý t−ëng b×nh ®¼ng theo c¸ch phô n÷ vÉn duy tr× c«ng, dung, ng«n, h¹nh truyÒn thèng vµ thªm vµo ®ã lµ c¸c c«ng viÖc x· héi nh− nam giíi. Hä ®ßi hái phô n÷ ph¶i ®−îc häc hµnh nh− nam giíi, cã c¸c c¬ héi nghÒ nghiÖp nh− nam giíi, nh−ng kh«ng mÊy ai ®ßi hái phô n÷ gi¶m bít viÖc nhµ ®Ó ®µn «ng g¸nh v¸c. Hä khÝch lÖ phô 3 VÒ quan niÖm sinh th¸i häc x· héi, xem Sinh th¸i häc x· héi-lÞch sö vµ nh÷ng vÊn ®Ò ®−¬ng ®¹i cña Vò M¹nh Lîi, ®¨ng trong T¹p chÝ X· héi häc sè 1, 1999. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. Vò M¹nh Lîi 17 n÷ lµm l·nh ®¹o nh− nam giíi, nh−ng phô n÷ khi lµm l·nh ®¹o kh«ng nªn quªn thiªn chøc lµm vî, lµm mÑ truyÒn thèng cña m×nh. NhiÒu phÈm chÊt x· héi cña phô n÷ vÉn ®−îc g¾n víi c¸c ®Æc ®iÓm sinh häc liªn quan ®Õn sinh ®Î vµ nu«i d−ìng con c¸i ®Ó h×nh thµnh nªn c¸i ®−îc gäi lµ "thiªn chøc cña phô n÷". Gia ®×nh ®ång thuËn, nguyªn khèi (monolithic), vµ dùa trªn t×nh yªu th−¬ng vÉn lµ lý t−ëng. Quan niÖm vÒ quyÒn mÆc c¶ trong h«n nh©n, kh¸i niÖm "gia ®×nh" ®èi víi ng−êi vî kh¸c "gia ®×nh" ®èi víi ng−êi chång, dï chØ lµ Èn dô, lµ kh«ng thÓ chÊp nhËn ®−îc. Quan niÖm vÒ giíi, nh− vËy, ch−a ®−îc nh×n nhËn ë tÇm chiÕn l−îc, cã tÝnh th¸ch thøc c¸c vai trß giíi hiÖn tån, nh− viÖc ®ßi hái nam giíi ph¶i chia sÎ c«ng viÖc néi trî trong gia ®×nh. Nh− vËy, quan niÖm vÒ giíi ë ViÖt nam lµ mét quan niÖm kh¸ mÒm máng, kÕt hîp mét sè yÕu tè mang tÝnh n÷ quyÒn víi quan niÖm truyÒn thèng vÒ vai trß cña nam vµ n÷ trong gia ®×nh. Mét quan niÖm ch−a hoµn toµn tho¸t ly ý thøc hÖ phô quyÒn. Nh÷ng th¶o luËn nªu trªn cho thÊy tÝnh chÊt phøc t¹p cña c¸c vÊn ®Ò gia ®×nh. Gia ®×nh víi t− c¸ch mét kiÕn tróc x· héi vµ mét c¬ chÕ tù t¸i t¹o cña cÊu tróc x· héi ®ang biÕn ®æi theo h−íng tíi mét h×nh thøc gia ®×nh b×nh ®¼ng h¬n. Tuy nhiªn, cÇn thªm vµo c¸ch nh×n nµy c¸c t−¬ng t¸c phøc t¹p gi÷a gia ®×nh vµ viÖc lµm ngoµi gia ®×nh, nh÷ng giíi h¹n do c«ng nghÖ vµ tÊt yÕu t¸i sinh s¶n t¹o ra, ®Ó cã thÓ hiÓu ®−îc ch¼ng nh÷ng vÊn ®Ò quyÒn lùc, xung ®ét vµ biÕn ®æi, mµ cßn c¶ tÝnh kÕ thõa vµ liªn tôc cña sù ph¸t triÓn thiÕt chÕ gia ®×nh. Tµi liÖu tham kh¶o: 1. Collier J., Rosaldo M., and Yanagisako S. 1982. Is There a Family? New Anthropological Views. In Rethinking the Family, edited by Barrie Thorne, and Marilyn Yalom, Longman, New York, pp. 25-39. 2. Collins R. and Scott C. 1991. Sociology of Marriage and the Family: Gender, Love, and Property. 3rd ed. New York: Nelson Hall. 3. England P., and Farkas G. 1986. Households, Employment, and Gender. Aldine De Gruyter, New York. 4. Epstein, Cynthia F. 1988. Deceptive Distinctions. Yale University Press, New Haven and London & Russell Sage Foundation, New York. 5. Goode, William J. 1992. Housewives and Employed Wives: Demographic and Attitudinal Change, 1972-1986. Journal of Marriage and the Family, vol. 54, pp. 559-569. 6. Thorne, Barrie. 1982. Feminist Rethinking of the Family: An Overview. In Rethinking the Family, edited by Barrie Thorne, and Marilyn Yalom, Longman, New York, pp. 1-24. 7. Vò M¹nh Lîi. 1999. Sinh th¸i häc x· héi-lÞch sö vµ nh÷ng vÊn ®Ò ®−¬ng ®¹i. X· héi häc, sè 1, trang 23-27. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản