Vềmột vài chức năng của
văn học
Các nhân vật di trú (migrer)
Chúng ta có thểcó những khẳng định thật sựvềcác nhân vật văn học
bởi vì điều xảy ra với họ đã được ghi lại trong văn bản, và một văn bản giống
nhưmột bản nhạc chia bè. Quảthật Anna Karenina chết vì tựvẫnđúng như
là Bản giao hưởng số5của Beethoven được viếtởcung đô thứ(chứkhông
phảiởcung fa trưởng nhưcủa bản giao hưởng số6) và bắtđầu bằng “sol, sol,
sol, mi giáng”. Nhưng xẩy ra chuyện - tuy không phải là tất cả- một vài nhân
vật văn học rời khỏi văn bản nơi chúng được sinh ra và di trú trong một vùng
vũtrụmà người ta rất khó xác định giới hạn vũtrụ ấy.
Các cuộc di trú từvăn bản này tới văn bản kia (và thông qua những cách
chuyển thểhoàn toàn khác nhau vềchất, từsách thành phim hay thành vởba
lê, hay từtruyền thuyết truyền miệng thành sách) đã xảy ra đối với các nhân
vậtđến từhuyền thoại cũng như đối với các nhân vật của lối kể“phi tôn giáo”,
Ulysse, Jason, Arthur hay Parsifal, Alice, Pinochio, d’Artagnan. Khi chúng ta
nói vềcác nhân vật của loại này, phải chăng là chúng ta dựa vào một bản chia
bè chính xác? Hãy thửxem xét truyệnCô bé quàng khănđỏ. Hai bản nổi tiếng
nhất, của Perrault và của anh em Grimm, hoàn toàn khác nhau. Trong bản thứ
nhất, cô bé bịsói ăn và câu chuyện kết thúc ở đó, do vậy nó tạo ra các suy
nghĩnghiêm khắc mang tính đạođức vềcác hiểm họa do sựbất cẩn. Trong
trường hợp thứhai, ngườiđi săn tới giết con sói, cứu sống cô bé và người
bà. Happy end (kết thúc có hậu - ND).
Hãy tưởng tượng giờ đây một bà mẹkểtruyện cổcho con và dừng lạiở
chỗcon sói ăn thịt Cô bé quàng khănđỏ. Lũtrẻcó thểphảnđối và muốn có
một câu chuyện “thực sự”, câu chuyệnmàở đó Cô bé quàng khănđỏ được
cứu sống, và không cần tới việc bà mẹphải tuyên bốmình là nhà một ngữvăn
học biết tuân thủmột cách nghiêm chỉnh. Lũtrẻbiết một câu chuyện“đích
thực” là Cô bé quàng khănđỏ sống lại và câu chuyện này gần với bản kểcủa
Grimm hơn là của Perrault. Tuy nhiên bản kể đó không trùng khít với phần chia
bè của Grimm, bởi vì nó bỏqua một loạt các sựkiện thứyếu - ở đó bản
Perrault và bản Grimm khác nhau, chẳng hạn nhưlà kiểu quà mà Cô bé quàng
khănđỏ mang tới cho bà, và cũng ở đó lũtrẻdễdàng đồng ý với nhau, bởi vì
chúng dựa theo một cá nhân có tính sơ đồ hơn, mơhồtrong truyền thuyết,
phân bốtheo nhiều bè khác nhau, mà chủyếu là truyền miệng.
Nhưvậy, Cô bé quàng khănđỏ, d’Artagnan, Ulysse, Bà Bovary trởthành
những cá nhân sống ngoài các bè ban đầu, và những ai chưa bao giờ đọc bè
cổmẫu (archétype) đều có thểtựtin đưa ra các khẳng định thật sựvềcác
nhân vậtđó. Trước khi đọcOeudipe làm vua, tôi đã biết rằng Oeudipe cưới
Jocaste. Mặc dù các bè có phần mơhồ, song chúng cũng không phải là không
thểkiểm tra được: có lẽai đó nói rằng Bà Bovary dàn hòa với Charles và sống
hạnh phúc với anh ta đều hứng thú với các cách trừng phạt của những người
có lương tri, hệt nhưlà những người này đồng ý vềnhân vật Emma.
Ở đâu những cá nhân mơhồ đó?Điều này còn phụthuộc vào khuôn khổ
của bản thểhọc chúng ta, nếu nó chứa cũng những sốcăn, nhưngôn ngữ
Êtơrui và hai ý niệm vềThánh Ba ngôi (Très Sainte Trinité); đó là ý niệm của
người La mã, đối với họ(ít nhất là cho tới hôm kia) Thánh Linh (Saint-Esprit)
xuất phát từCha và Con (ex patre Filioque procedit - nguyên bản Latin, ND.);
và ý niệm của người Byzantin, đối với họThánh Linh chỉxuất phát từCha.
Nhưng bản thểnày có một quy chếrất mơhồvà chứađựng những thực thể
vớiđộ dày khác nhau, bởi vì chính vịLão trưởng của Constantinople (sẵn sàng
va chạm với Giáo hoàng nhân nói tới filioque (Cha - ND) có thể đồng ý với
Giáo hoàng để nói rằng quảthật Sherlock Holmes sống ởphốBaker và rằng
Clark Kent và Siêu nhân chỉlà cùng một con người.
Đôi khi, người ta đã viết trong các cuốn tiểu thuyết hay các bài thơrằng -
tôi khám phá những ví dụmột cách ngẫu nhiên - Asdrubal giết Corinthe hay
Théophraste yêu điên cuồng Théodoline, tuy nhiên không ai nghĩrằng người ta
có thể đưa ra những khẳng định đích thực vềchủ đề của chúng, bởi vì đó là
những nhân vật không may mắn hay sinh ra không may, họkhông hềdi trú và
không tới tham dựvào trí nhớtập thể. Tại sao trong thếgiới này việc Hamlet
không cưới Ophelia lạiđúng đắn hơn so với việc Theophraste đã cưới
Theodolinde? Đâu là bè của thếgiới này, nơi Hamlet và Ophelie sống chứ
không phải là Theophraste bất hạnh?
Những nhân vật kiểu nhưHamlet hay Anna Karenina trong chừng mực
nào đó được tập thểcoi là có thật bởi vì cộng đồng đã tạo nên những cảm
hứng say mê, trong hàng thếkỷvà hàng năm. Chúng ta tạo ra các cảm hứng
say mê mang tính cá nhân trên hàng đống những ảo tượng mà chúng ta có thể
lập ra dướiđôi mắt mởto hay lim dim. Chúng ta thực sựcó thểxúc động khi
nghĩtới cái chết của một người mà chúng ta yêu quý, hay cảm nhậnđược
những phảnứng sinh lý khi tưởng tượng trong một mối quan hệtình dục với cô
ta, cũng nhưvậy, bằng những cách thức nhận diện hay có tính phóng chiếu,
chúng ta có thểxúc động vềsốphận của Emma Bovary, hoặc giống như điều
đó xảyđến với một vài thếhệ, hay bịthu hút tới việc tựtửdo những âm mưu
của Werther hay của Jacopo Ortis. Nhưng nếu ai đó hỏi chúng ta liệu cái con
người mà ta tưởng tượng vềcái chết của anh ta có chết thật hay không, chúng
ta có thểsẽ đáp rằng không, rằng đó là hiệu quảcủa trí tưởng tượng cô lập
của chúng ta. Ngược lại, nếu người ta hỏi chúng ta liệu có phải Werther có tự
vẫn thật không thì chúng ta đáp rằng có, và trí tưởng tưởng mà chúng ta nói tới
không còn cô lập nữa, đó là một hiện thực văn hóa, mà toàn thểcộng đồng
đều nhất trí vềnó. Vì thếchúng ta cho là điên kẻnào chỉtựtửbởi vì kẻ đó
tưởng tượng (trong khi biết rằng đó là một sản phẩm của trí tưởng tượng của
anh ta) rằng cô người yêu của anh ta đã chết, trong khi đó chúng ta cốgắng
chứng minh, bằng cách này hay cách khác ai đó tựtử(dù biết rằng anh ta
khóc vềmột nhân vật hưcấu) vì sựtựsát của Werther.
Chúng ta sẽcần tìm ra một không gian của vũtrụ, nơi các nhân vậtđó
sống và cần xác định các hành vi ứng xửcủa chúng ta, tới mức chúng ta coi
chúng nhưnhững hình mẫu của cuộcđời, của chúng ta và của những người
khác, và chúng ta hiểu nhau rất rõ khi chúng ta nói vềai đó có mặc cảm
Oeudip, một món ăn kiểu Gargantua, một hành vi ứng xửkiểu Don Quichotte,
sựghen tuông của Othello, một sựnghi ngờcủa Hamlet hay nói rằng anh ta là
một người theo kiểu Donjuan không sao chữa khỏi. Trong văn học, điềuđó
không chỉxảy ra với các nhân vật, mà còn với cảcác tình huống, các đồ vật.
Tại sao những nàng tiên cá tồn tại mãi lại là những ẩn dụ đầy ám ảnh, luôn sẵn
sàng nói lại với chúng ta bất kỳlúc nào rằng ta là ai?
Các thực thể ấy của văn họcởngay gần chúng ta. Nhưng chúng không
có ở đó từmuôn đời nay (có thểlắm) nhưcác sốcăn và những định lý của
Pythagore, mà giờ đây, sau khi chúng đã được văn học sáng tạo và nuôi
dưỡng bằng nhiệt hứng của chúng ta thì chúng ở đó, và chúng ta cần phải tính
tới sựtồn tại của chúng. Để tránh những tranh cãi vềbản thểhọc và siêu hình
học, chúng ta cần nói rằng các thực thể đó tồn tại nhưnhững thói quen văn
hóa, những quan điểm mang tính xã hội. Nhưng ngay cảsựcấm kỵmang tính
phổquát của loạn luân là một thói quen văn hóa, một ý niệm, một quan điểm,
thì cấm kỵ đó lại có sức mạnh làm chuyểnđộng những sốphận của những
cộng đồng con người.
Những siêu văn bản (hypertexte) mởvà những câu chuyện kết thúc
Ngày nay ai đó nói với chúng ta rằng ngay cảcác nhân vật văn học cũng
có nguy cơtrởnên mờdần, thay đổi, không ổnđịnh, và mấtđi sựxác định của
chúng vốn áp đặt cho ta để không được chối bỏsốphận của chúng. Chúng ta
đang bước vào thờiđại siêu văn bản, và các siêu văn bảnđiện tửkhông chỉ
cho phép đi du lịch qua một mạng chằng chịt văn bản (dù đó là một từ điển
hoàn toàn hay opera omnia) không vì vậy mà “vét cạn” mọi thông tin nó chứa
đựng, bằng cách thâm nhập vào nó nhưmột chiếc kim đan vào một mạng lưới
đan len; nhưng siêu văn bản cũng sinh ra việc thực hiện một lối viết sáng tạo
tựdo.Trên Internet, bạn tìm thấy những chương trình để bạn có thểviết theo
lối tập thểnhững câu chuyện, bằng cách tham gia vào những lối kểchuyện
cho phép làm thay đổi sựtiến triển của câu chuyện, cho tới vô cùng. Nếu
người ta có thểlàm điềuđó cho một văn bản mà người ta đang sáng tạo cùng
một nhóm bạnảo, tại sao lại không làm điềuđó cũng cho các văn bản văn học
đã tồn tại bằng cách mua những chương trình cho phép thay đổi những câu
chuyện lớn vốnđã ám ảnh chúng ta có thểtừhàng trăm năm nay.
Hãy thửtưởng tượng một chút, bạnđọc say mê Chiến tranh và Hòa
bình và tựhỏi liệu Natacha có nhượng bộtrước những lời tán tỉnh của Anatole
hay không, liệu chàng công tước André có chết thật hay không, liệu Pierre có
đủ dũng cảmđể bắn vào Napoléon, và giờ đây, bạn có thểlàm lại Tolstoi của
mình, bằng cách gắn cho André một cuộcđời dài hạnh phúc,và biến Pierre
thành người giải phóng Châu Âu, hay hòa giải Emma Bvary với ông chồng
Charles tội nghiệp, bà mẹhạnh phúc và nguôi ngoai; và chúng ta cũng có thể
định đoạt việc Cô bé quàng khănđỏ đi vào rừng và gặpở đó Pinochio, hay là
cô bé bịngười mẹghẻbắt cóc và bắt làm việc dưới cái tên LọLem đang phục
vụcho Scarlett O’Hara, hay là cô bé gặpở đó một người hảo tâm huyền thoại
có tên là Vladimir Ja.Propp, ông ta tặng một chiếc nhẫn có phép thuật, nhờ đó
cô bé khám phá ra Aleph trên một hòn đảo huyền thoại, vịtrí người ta có thể
nhìn thấy toàn thếgiới, và ở đó từrất xa, ngoài cảtấm gương của Alice, người
ta nhận thấy Jorges Luis Borges trong khi ông ta đang nhắc Funes el
memorioso là không được quên trảAnna Karenine cho thưviện Babel.