NÉT ĐỘC ĐÁO CỦA SƠN MÀI ỨNG DỤNG BÌNH DƯƠNG
Nghề sơn mài ở đất Bình Dương xưa ra đời trong điều kiện
lịch sử có nhiều lớp nghệ nhân từ miền Bắc, miền Trung vào
miền Đông Nam Bộ để khai hoang lập ấp. Họ đã tận dụng nguồn gỗ vô cùng
phong phú của vùng đất mới kết hợp với kỹ thuật truyền thống của cha ông để tạo
ra nhiều sản phẩm gia dụng, nhiều tác phẩm mỹ thuật trang trí phục vụ cho nhu cầu
sinh hoạt, nhu cầu thẩm mĩ của cộng đồng. Có thể nói Bình Dương - Thủ Dầu Một
là vùng đất lâu đời với nhiều điều kiện ưu đãi của thiên nhiên để phát triển các
nghề truyền thống, và đặc biệt vùng đất duy nhất này ở phía Nam (và cả nước)
chứa đựng đầy đủ 3 loại hình của sơn mài truyền thống đó là: sơn mài trang trí, sơn
mài ứng dụng và tranh sơn mài trong một không gian thống nhất nhưng lại rất
riêng biệt về ngôn ngữ tạo hình và nghệ thuật thể hiện thông qua các đặc điểm
nghệ thuật và kỹ thuật mà các nghệ nhân, họa sĩ đã khéo kết hợp giữa truyền thống
và cách tân, giữa các vùng và địa phương để tạo nên một địa danh nghệ thuật, một
thương hiệu nổi tiếng: Sơn mài Bình Dương.
Không phải ngẫu nhiên, sản phẩm sơn mài của Bình Dương lại nổi tiếng, được
khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng. Để sản xuất ra một sản phẩm hoàn
chỉnh, từ gỗ nguyên liệu đến khâu cuối cùng phải qua quá trình với 25 công đoạn.
Công việc của mỗi công đoạn đòi hỏi phải có kỹ thuật riêng, vừa tỉ mỉ lại vừa công
phu. Có công đoạn làm đi làm lại tới 6 lần mới đạt yêu cầu như công đoạn hom,
sơn lót...
Quá trình thực hiện một sản phẩm sơn mài ứng dụng của Bình Dương rất phức tạp,
công phu, trong đó, để bảo đảm độ phẳng, bóng láng nghệ thuật, người thợ phải gia
công rất kỹ lưỡng các công đoạn, trung bình mỗi sản phẩm phải mất từ 3 tới 6
tháng mới đảm bảo yêu cầu chất lượng. Và trong quá trình thực hiện hệ thống quy
trình đó, trải qua nhiều thời kỳ, những bí quyết nghề nghiệp được truyền thụ cho
nhau trong từng gia đình, dòng họ, địa phương, chính nhờ vậy sản phẩm sơn mài
mới đạt được giá trị nghệ thuật cao và độc đáo so với các sản phẩm sơn mài ứng
dụng ở những nơi khác. Kỹ thuật sơn mài ứng dụng của Bình Dương vẫn giữ được
nét đẹp truyền thống, đậm đà tính cách á Đông.
Để một sản phẩm có giá trị và đảm bảo được độ bền, quy trình thực hiện cốt vóc là
yếu tố khá quan trọng. Các họa sĩ, nghệ nhân ở Bình Dương đã tuân thủ nghiêm
ngặt các bước thực hiện cốt vóc như sau:
l. Mài nhám gỗ, lót sơn sống hom sớ gỗ, làm phẳng mặt gỗ trước khi bọc vải.
2. Bọc vải lót sơn mặt gỗ: Dùng vải tám bọc sát và sơn lót lên mặt vải một lớp sơn
nữa. Bọc vải nhằm giúp cho sản phẩm không bị co rút, méo mó hoặc bị nứt.
3. Hom chu: hom chu 3 lần để tăng tính bền chắc cho sản phẩm. Lần hom thứ ba,
mài bằng đá, mực nang hoặc giấy nhám cho phẳng.
4. Lót và mài lót: Tiếp tục lót 3 lớp sơn sống, ủ khô, để tăng độ bền chắc của sản
phẩm, cuối cùng mài lớp sơn tùy theo màu nền của đề tài.
Đến nay, qua khảo sát thực tế, kỹ thuật sơn mài Bình Dương bao gồm 7 hình thức
thể hiện sau đây:
l . Vẽ màu vàng bạc:
a. Dát vàng làm nền: Sau khi sản phẩm được chuẩn bị xong phần cốt vóc, mài
quang phẳng mịn xong đến giai đoạn tra sơn phủ hoặc sơn cẩm sách lên họa tiết
thật mỏng, đem ủ cho ráo mặt sau đó dùng vàng hay bạc dán lên sản phẩm, là đến
giai đoạn vẽ hoạ tiết lên. (Minh họa H. 1 và H. 2)
b. Dát vàng trên họa tiết: Sản phẩm đã được chuẩn bị phần cốt vóc, mài quang
phẳng mịn, đánh bóng xong thì đến giai đoạn tra sơn phủ hoặc sơn cẩm sách (còn
gọi là cẩm sắc) lên họa tiết thật mỏng, đem ủ cho ráo mặt sau đó dùng vàng hay
bạc dát lên họa tiết, ủ khô vẽ chi tiết lên hoạ tiết .
2. Vẽ phủ (còn gọi là Vẽ phủ mỏng):
Dùng lớp sơn trong phủ lên để hình ảnh và màu sắc chìm dưới lớp sơn này. Tạo
cho tranh cảm giác ẩn hiện, thường được áp dụng trong những đề tài như cá vàng,
chim trĩ, hoa điểu. (Minh họa H. 3)
3. Vẽ lặn :
a. Vẽ lặn mỏng: Sau khi lót, mài lót là in mẫu và vẽ hoạ tiết lên thật mỏng và đều,
sau đó phủ lớp sơn cánh dán hoặc đánh lên một lớp verni.
b. Vẽ lặn phức tạp: là hình thức gồm nhiều chất liệu như vỏ trứng, ốc, vàng lá, bạc
lá, cách thực hiện gồm nhiều giai đoạn: in mẫu, cẩn trứng, cẩn ốc, vẽ màu, theo các
bước sau:
- Đặt mẫu vẽ lên sản phẩm.
- Đặt giấy can có rắc bột phấn vào giữa.
- Dùng bút chì cứng hoặc vật nhọn để đồ theo mẫu vẽ, vẽ nét phấn lại bằng cọ,
chạm sơn đen, xong đem ủ khô. Phần nào cẩn trứng, cẩn ốc thì dùng dao cắt khoét
xuống cẩn ốc, để khi vẽ lên tranh được bằng phẳng. ủ khô dùng sơn hoặc màu lót
lên phần ốc và trứng rồi mài cho bằng phẳng, kế đến vẽ màu, tạo chất liệu vàng bạc
cho bức tranh và làm phông. Sau khi hoàn chỉnh đem ủ khô, phủ mài đánh bóng.
Cách thể hiện này có khác với cách thể hiện nhiều lớp màu theo từng mảng của
truyền thống nhưng vẫn đạt hiệu quả trong suốt của chất liệu do vẽ bằng sơn ta và