Bài tập Hatha Yoga: Nghiên cứu hiệu quả với sức khỏe người cao tuổi nữ tại Hà Nội (Luận án Tiến sĩ)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN KHOA HỌC THỂ DỤC THỂ THAO

NGUYỄN ĐỨC DŨNG

NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ CỦA BÀI TẬP HATHA YOGA

ĐỐI VỚI SỨC KHỎE NGƯỜI CAO TUỔI NỮ

TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

HÀ NỘI - 2021

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HOÁ, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

VIỆN KHOA HỌC THỂ DỤC THỂ THAO

NGUYỄN ĐỨC DŨNG

NGHIÊN CỨU HIỆU QUẢ CỦA BÀI TẬP HATHA YOGA

ĐỐI VỚI SỨC KHỎE NGƯỜI CAO TUỔI NỮ

TẠI THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Tên ngành: Giáo dục học

Mã ngành: 9140101

LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học:

1. GS.TS. Lê Quý Phượng

2. TS. Nguyễn Kim Lan

HÀ NỘI - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình

nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả

trình bày trong luận án là trung thực và chưa

từng được ai công bố trong bất kỳ công trình

nghiên cứu nào.

Tác giả luận án

Nguyễn Đức Dũng

MỤC LỤC

Trang bìa

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt

Danh mục các đơn vị đo lường sử dụng trong luận án

Danh mục các biểu bảng trong luận án

PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................................. 1

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. .................... 4

1.1. Khái quát về người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay. ................................... 4

1.1.1. Khái niệm về người cao tuổi. ........................................................... 4

1.1.2. Tình hình người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay. .............................. 4

1.1.3. Chính sách của Đảng và Nhà nước về người cao tuổi hiện nay. ..... 6

1.2. Những biến đổi chức năng tâm - sinh lý và đặc điểm các giai đoạn của

người cao tuổi. ......................................................................................... 11

1.2.1. Những biến đổi chức năng tâm - sinh lý của người cao tuổi. ........ 11

1.2.2. Đặc điểm các giai đoạn của người cao tuổi. .................................. 16

1.3. Cơ sở lý luận về tập luyện TDTT đối với người cao tuổi. ....................... 19

1.3.1. Ý nghĩa của tập luyện TDTT đối với người cao tuổi. ................... 19

1.3.2. Xác định mục tiêu tập luyện cụ thể. .............................................. 21

1.3.3. Lựa chọn môn thể thao hay biện pháp thể dục phù hợp. ............... 23

1.3.4. Lập kế hoạch tập luyện. ................................................................. 24

1.3.5. Phương pháp đánh giá hiệu quả của tập luyện .............................. 25

1.4. Khái quát về cơ sở khoa học của Hatha Yoga đối với sức khỏe. ............ 27

1.4.1. Sơ lược về Yoga. ........................................................................... 27

1.4.2. Khái quát về Hatha Yoga. .............................................................. 29

1.5. Đặc điểm và các phương thức tập luyện Hatha Yoga đối với người cao

tuổi nữ. ..................................................................................................... 30

1.5.1. Đặc điểm của tập luyện Hatha Yoga. ............................................ 30

1.5.2. Các phương thức tập luyện Hatha Yoga phổ biến. ........................ 32

1.5.3. Các hoạt động trong bộ môn Hatha Yoga. .................................... 34

1.5.4. Một số hệ thống bài tập Hatha Yoga phổ biến. ............................. 36

1.5.5. Vai trò tập luyện Hatha Yoga đối với sức khỏe người cao tuổi. ... 46

1.5.6. Các bài tập Hatha Yoga phù hợp với người cao tuổi nữ. .............. 49

1.6. Cơ sở lý luận lựa chọn bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ. ........ 50

1.6.1. Yêu cầu lựa chọn bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ. ...... 50

1.6.2. Các nguyên tắc giảng dạy Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ. .... 51

1.7. Tổng quan một số công trình nghiên cứu có liên quan. ........................... 55

1.7.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước .......................................... 55

1.7.2. Các công trình nghiên cứu trong nước. ......................................... 57

1.8. Nhận xét. .................................................................................................. 60

CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN

CỨU ................................................................................................................ 62

2.1. Đối tượng và khách thể nghiên cứu. ........................................................ 62

2.1.1. Đối tượng nghiên cứu. ................................................................... 62

2.1.2. Khách thể nghiên cứu. ................................................................... 62

2.2. Phương pháp nghiên cứu. ......................................................................... 63

2.2.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu. ................................. 63

2.2.2. Phương pháp phỏng vấn toạ đàm. ................................................. 63

2.2.3. Phương pháp điều tra xã hội học. .................................................. 64

2.2.4. Phương pháp kiểm tra y sinh học. ................................................. 65

2.2.5. Phương pháp kiểm tra tâm lý. ........................................................ 67

2.2.6. Phương pháp kiểm tra sư phạm. .................................................... 68

2.2.7. Phương pháp thực nghiệm sư phạm. ............................................. 70

2.2.8. Phương pháp toán học thống kê. ................................................... 71

2.3. Tổ chức nghiên cứu. ................................................................................. 73

2.3.1. Thời gian nghiên cứu. .................................................................... 73

2.3.2. Địa điểm nghiên cứu. ..................................................................... 74

2.3.3. Phạm vi nghiên cứu. ...................................................................... 74

CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN ....................... 75

3.1. Đánh giá thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga và sức khỏe

của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội. ........................................... 75

3.1.1. Đánh giá thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga của

người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội. ...................................... 75

3.1.2. Đánh giá thực trạng sức khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội

tham gia tập luyện môn Hatha Yoga. ........................................... 82

3.1.3. Bàn luận về thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga và

sức khỏe của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội. ................ 89

3.2. Lựa chọn hệ thống bài tập Hatha Yoga nâng cao sức khỏe cho người cao

tuổi nữ tại thành phố Hà Nội. ................................................................ 100

3.2.1. Căn cứ ý kiến chuyên gia lựa chọn bài tập. ................................. 100

3.2.2. Lựa chọn bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ. ................. 105

3.2.3. Bàn luận về hệ thống bài tập Hatha Yoga nâng cao sức khỏe cho

người cao tuổi nữ tại Thành phố Hà Nội. ................................... 111

3.3. Ứng dụng, đánh giá hiệu quả hệ thống bài tập Hatha Yoga đối với sức

khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội. ............................................ 116

3.3.1. Tổ chức thực nghiệm sư phạm. ................................................... 116

3.3.2. Xây dựng tiến trình thực nghiệm trên cơ sở bài tập Hatha Yoga lựa

chọn cho người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội. .......................... 119

3.3.3. Kết quả thực nghiệm sư phạm. .................................................... 123

3.3.4. Bàn luận về ứng dụng và đánh giá hiệu quả hệ thống bài tập Hatha

Yoga đối với sức khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội. .... 132

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .................................................................... 137

A. Kết luận. ................................................................................................... 137

B. Kiến nghị: ................................................................................................. 138

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ

LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .................................................................... 139

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................... 140

PHỤ LỤC ..................................................................................................... 149

DANH MỤC KÝ HIỆU VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN

: Body Mass Index (Chỉ số khối cơ thể) BMI

CHA : Cao huyết áp

CLB : Câu lạc bộ

CNCT : Chỉ tiêu chức năng

CSVC : Cơ sở vật chất

GDTC : Giáo dục thể chất

GĐ : Giai đoạn

HDV : Hướng dẫn viên

HATT : Huyết áp tâm thu

HATTr : Huyết áp tâm trương

HTCT : Chỉ tiêu hình thái

LVĐ : Lượng vận động

: Tần suất lặp lại mi

NCT : Người cao tuổi

PGS. : Phó giáo sư

TDTT : Thể dục thể thao

TS. : Tiến sĩ

TTN : Trước thực nghiệm

TW : Trung ương

VC : Dung tích sống

WHO : World Health Organization (Tổ chức y tế thế giới)

DANH MỤC CÁC ĐƠN VỊ ĐO LƯỜNG SỬ DỤNG TRONG LUẬN ÁN

cm : Centimet

h : Giờ

kg : Kilogam

kg/m2 : Kilogam/mét bình phương

l : Lít

m : Mét

mmHg : Milimet thủy ngân

s : Giây

VNĐ : Việt Nam đồng

DANH MỤC CÁC BIỂU BẢNG TRONG LUẬN ÁN

Thể loại Số Nội dung

1.1 Hệ thống các tư thế trong Hatha Yoga Pradipika

Trang 36

1.2 Hệ thống Shatkarmas và Pranayama trong Hatha Yoga 37

1.3 Hệ thống bài tập Hatha Yoga cơ bản của Sivananda Yoga 39

1.4 Hệ thống bài tập Hatha Yoga sơ cấp của Ashtanga Yoga 40

1.5 Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Bikram Yoga 43

1.6 Hệ thống bài tập Hatha Yoga cơ bản của Yin Yoga 44

1.7 Hệ thống bài tập Hatha Yoga cơ bản của Iyengar Yoga 46

3.1

Kết quả điều tra động cơ tham gia tập luyện Hatha Yoga của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội (n = 2676) 76

Biểu bảng 3.2

Tần suất tập luyện hatha yoga và thâm niên tham gia tập luyện Hatha Yoga của người cao tuổi nữ thành phố hà nội(n = 2676) 78

3.3

Thực trạng về thời gian, hình thức tập luyện Hatha Yoga hàng ngày của người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội (n = 2676) 80

3.4

Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến việc tập luyện Hatha Yoga và nhu cầu tham gia tập luyện tại các câu lạc bộ (n = 2676) 81

3.5

Tình trạng bệnh lý thường gặp của người cao tuổi nữ tham gia tập luyện Hatha Yoga tại Hà Nội (n = 490) 83

3.6

Thực trạng về một số chỉ số hình thái, chức năng, tâm lý, tố chất thể lực của người cao tuổi nữ tham gia tập luyện Hatha Yoga tại Hà Nội(n = 490) Sau 84

Thể loại Số Trang

Nội dung Kết quả khảo sát về thực trạng các triệu chứng cơ

3.7 năng của người cao tuổi nữ tham gia tập luyện

Hatha Yoga tại Hà Nội(n = 490) 87

Kết quả phỏng vấn chuyên gia về cấu trúc một buổi

3.8 tập trong chương trình giảng dạy Hatha Yoga (n =

50) 102

Kết quả phỏng vấn chuyên gia về xác định nội 3.9 dung chương trình giảng dạy Hatha Yoga (n = 50) 103

Kết quả phỏng vấn chuyên gia về thời gian tổ chức

3.10 tập luyện chương trình giảng dạy Hatha Yoga (n =

104 50)

Kết quả xác định các bài tập Hatha Yoga nhằm

3.11 nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi nữ thành phố

Sau 105 Hà Nội

Biểu Kết quả phỏng vấn lần 1 về mức độ ưu tiên lựa

bảng chọn các bài tập Hatha Yoga nhằm nâng cao sức 3.12 khỏe cho người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội (n =

Sau 106 50)

Kết quả phỏng vấn lần 2 về mức độ ưu tiên lựa

chọn các bài tập Hatha Yoga nhằm nâng cao sức 3.13 khỏe cho người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội (n =

Sau 106 50)

Kết quả kiểm định theo phương pháp Wilcoxon

qua hai lần phỏng vấn về mức độ ưu tiên lựa chọn 3.14 hệ thống bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ

thành phố Hà Nội (n = 50) Sau 107

Bảng phân bổ thời gian theo từng giai đoạn trong

chương trình thực nghiệm ứng dụng các bài tập 3.15 Hatha Yoga nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi

nữ thành phố Hà Nội 121

Thể loại Số Trang

Nội dung Cấu trúc buổi tập thực hành Yoga ở giai đoạn cơ

3.16 bản trong chương trình thực nghiệm cho người cao

tuổi nữ thành phố Hà Nội 122

Cấu trúc buổi tập thực hành Yoga ở giai đoạn

3.17 chuyên sâu trong chương trình thực nghiệm cho

người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội 123

Cấu trúc buổi tập thực hành Yoga ở giai đoạn duy

3.18 trì trong chương trình thực nghiệm cho người cao

tuổi nữ thành phố Hà Nội 123

Kết quả kiểm tra các chỉ số hình thái, chức năng,

3.19 tâm lý và tố chất thể lực của đối tượng nghiên cứu

trước thực nghiệm (n = 60) 124

Kết quả kiểm tra các triệu chứng cơ năng của đối 3.20 tượng nghiên cứu trước thực nghiệm (n = 60) 125

Biểu Kết quả kiểm tra các chỉ số hình thái, chức năng,

bảng 3.21 tâm lý và tố chất thể lực của đối tượng nghiên cứu

sau giai đoạn cơ bản (n = 60) 126

Kết quả kiểm tra các triệu chứng cơ năng của đối 3.22 tượng nghiên cứu sau giai đoạn cơ bản (n = 60) 127

Kết quả kiểm tra các chỉ số hình thái, chức năng,

3.23 tâm lý và tố chất thể lực của đối tượng nghiên cứu

sau giai đoạn chuyên sâu (n = 60) 128

Kết quả kiểm tra các triệu chứng cơ năng của đối

3.24 tượng nghiên cứu sau giai đoạn chuyên sâu (n =

60) 129

Kết quả kiểm tra các chỉ số hình thái, chức năng,

3.25 tâm lý và tố chất thể lực của đối tượng nghiên cứu

sau giai đoạn duy trì (n = 60) 130

Kết quả kiểm tra các triệu chứng cơ năng của đối 3.26 tượng nghiên cứu sau giai đoạn duy trì (n = 60) 131

Thể loại Số Trang

3.27

Nội dung Kết quả so sánh tự đối chiếu các chỉ số hình thái, chức năng, tâm lý và tố chất thể lực trước và sau thực nghiệm của 2 nhóm đối tượng nghiên cứu (n = 60) Sau 131

3.28

Kết quả so sánh tự đối chiếu các triệu chứng cơ năng trước và sau thực nghiệm của 2 nhóm đối tượng nghiên cứu (n = 60) Sau 131

3.29

Nhịp độ tăng trưởng của các chỉ số hình thái, chức năng, tâm lý và tố chất thể lực của nhóm đối chứng qua các giai đoạn thực nghiệm (n = 30) Sau 131 Biểu bảng

3.30

Nhịp độ tăng trưởng của các triệu chứng cơ năng của nhóm đối chứng qua các giai đoạn thực nghiệm (n = 30) Sau 131

3.31

Nhịp độ tăng trưởng của các chỉ số hình thái, chức năng, tâm lý và tố chất thể lực của nhóm thực nghiệm qua các giai đoạn thực nghiệm (n = 30) Sau 131

3.32

Nhịp độ tăng trưởng của các triệu chứng cơ năng của nhóm thực nghiệm qua các giai đoạn thực nghiệm (n = 30) Sau 131

PHẦN MỞ ĐẦU

Hiện nay, cùng với sự phát triển của xã hội, tỷ lệ người cao tuổi ngày

càng tăng nhanh và thực sự đã trở thành mối quan tâm của mọi quốc gia.

Theo thống kê của Liên hợp quốc, tỉ lệ người cao tuổi (NCT) tại Liên minh

châu Âu năm 2010, tỷ lệ này là 18%. Tại Nhật Bản, tỷ lệ người cao tuổi 65

chiếm tới 25% (khoảng 32 triệu người) trong tổng số 128 triệu dân. Tại Việt

Nam, năm 2011 đã chính thức bước vào giai đoạn dân số già và là một trong

các quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất trên thế giới; theo dự báo

của Viện nghiên cứu người cao tuổi, đến năm 2029, tỉ lệ người cao tuổi sẽ

chiếm 16.80% và là một trong những nước có tỉ lệ dân số hoá già cao [62],

[80].

Già không phải là bệnh, nhưng nó tạo điều kiện cho các quá trình bệnh

lý phát triển. Do quá trình lão hóa diễn ra ở tuổi già nên khả năng tự điều

chỉnh, khả năng hấp thu, dự trữ dinh dưỡng bị giảm sút, dẫn đến rối loạn về

chuyển hóa, giảm các phản ứng và khả năng tự bảo vệ của cơ thể trước các

yếu tố tác hại của môi trường. người cao tuổi thường mắc các bệnh mãn tính

và cũng thường mắc nhiều bệnh cùng một lúc như cao huyết áp, tim mạch,

tiểu đường, xương khớp… [62], [69].

Để duy trì được sức khỏe cho người cao tuổi trước hết phải làm chậm

lại quá trình lão hóa và tăng cường khả năng phòng bệnh bằng nhiều biện

pháp như chế độ dinh dưỡng hợp lý, có chế độ lao động, sinh hoạt nghỉ ngơi

phù hợp… và quan trọng hơn hết là cần phải có một chế độ tập luyện phù

hợp, nghĩa là cần phải có một chế độ, bài tập vận động phù hợp tránh sự trì trệ

của tuổi già. Tập luyện TDTT có vai trò quan trọng đối với người cao tuổi, là

một hình thức tích cực để nâng cao sức khỏe, duy trì khả năng vận động,

chống đỡ bệnh tật và kéo dài tuổi thọ. Ngoài ra, tập luyện TDTT còn giúp

người cao tuổi mở rộng giao lưu, tạo nên sự thoải mái về tinh thần. Nhận thức

được điều đó người cao tuổi đã tự nguyện tìm đến và tập luyện các hoạt động

thể thao bằng nhiều hình thức, nội dung phong phú như tập thể dục dưỡng

sinh, khí công, thái cực quyền… trong đó số đông người tập đã chọn bài tập

Hatha Yoga ngày càng nhiều.

Hatha Yoga là một môn khoa học nghiên cứu về thể xác, tâm lý và tinh

thần. Tập luyện yoga thường xuyên sẽ làm cho cơ thể khỏe mạnh, dẻo dai, và

yoga cải thiện chức năng hoạt động của các hệ hô hấp, tuần hoàn, tiêu hóa và

nội tiết, đồng thời yoga cũng đem lại sự ổn định và sáng suốt cho tâm trí [9],

[37], [53], [58]. Có được những điều này là do yoga được thực hành với các

chuyển động chậm rãi, mềm dẻo, phối hợp với luyện thở và luyện tâm, cách

tập yoga không tạo áp lực cho tim mà còn có thể cung cấp thêm nhiều dưỡng

khí cho máu và các dưỡng chất cho các tổ chức và cơ quan trong cơ thể. Qua

đó có thể tăng cường chuyển hóa, kiểm soát những cảm xúc và giúp cân bằng

tâm sinh lý. Tổ hợp các động tác trong yoga rất đa dạng về hình thức vận

động cũng như được thực hiện với mức độ khác nhau. Đây chính là những

đặc điểm giúp cho việc luyện tập yoga phù hợp với NCT.

Ở Việt Nam cho đến nay đã có một số công trình nghiên cứu về tập

luyện TDTT nói chung và tập luyện Yoga cho người cao tuổi nói riêng. Có

thể kể đến một số công trình tiêu biểu của các tác giả như: Trịnh Hữu Lộc

(2007): “Nghiên cứu ảnh hưởng của bài tập quyền dưỡng sinh đối với sức

khỏe ngươi cao tuổi nữ” [51]; Nguyễn Ngọc Sơn (2011): “Nghiên cứu tác

dụng Võ cổ truyền Bình Định nhằm duy trì sức khỏe người cao tuổi” [62]; Lê

Thị Lan Ngọc (2013), “Tác dụng của luyện tập Yoga lên huyết áp và một số

chỉ tiêu liên quan ở bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát giai đoạn 1” [55];

Hoàng Thị Ái Khuê (2014), “Tác dụng của thực hành Yoga lên bệnh nhân

cao huyết áp giai đoạn I và các yếu tố liên quan” [40]… Những công trình

nghiên cứu nêu trên đã có nhiều đóng góp về lý luận và thực tiễn trong việc

tập luyện TDTT nói chung và tập luyện Yoga nói riêng nhằm duy trì và nâng

cao sức khỏe cho người cao tuổi. Tuy vậy, vấn đề nghiên cứu đánh giá hiệu

quả các bài tập Hatha Yoga đối với sức khỏe người cao tuổi thì cho đến nay

còn ít được các tác giả quan tâm nghiên cứu.

Xuất phát từ những lý do nêu trên, đề tài luận án nghiên cứu: “Nghiên

cứu hiệu quả của bài tập Hatha Yoga đối với sức khỏe người cao tuổi nữ

tại thành phố Hà Nội” được xác định là vấn đề cấp thiết để nâng cao sức

khỏe cho người cao tuổi nói chung và người cao tuổi nữ nói riêng hiện nay.

Mục đích nghiên cứu.

Thông qua nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn tập luyện Yoga nói

chung và Hatha Yoga nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi nói riêng, luận án

tiến hành lựa chọn, ứng dụng, đánh giá hiệu quả của hệ thống bài tập Hatha

Yoga đối với người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội, góp phần duy trì, cải thiện

và nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi, phù hợp với điều kiện sống ở đô thị

Việt Nam hiện nay.

Mục tiêu nghiên cứu.

Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án xác định giải quyết

các mục tiêu nghiên cứu sau:

Mục tiêu 1: Đánh giá thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha

Yoga và sức khỏe của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

Mục tiêu 2: Lựa chọn hệ thống bài tập Hatha Yoga nâng cao sức khỏe

cho người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

Mục tiêu 3: Đánh giá hiệu quả của bài tập Hatha Yoga đối với sức

khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội.

Giả thuyết khoa học của luận án.

Giả thuyết rằng, sức khỏe và chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi nữ

thành phố Hà Nội hiện nay còn nhiều hạn chế nhất định. Vì thế, nếu lựa chọn

được hệ thống bài tập Hatha Yoga, cùng với các phương pháp tập luyện phù

hợp sẽ góp phần duy trì, cải thiện và nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi nữ

thành phố Hà Nội trong điều kiện sống ở đô thị Việt Nam hiện nay.

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

1.1. Khái quát về người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay.

1.1.1. Khái niệm về người cao tuổi.

Có rất nhiều khái niệm khác nhau về người cao tuổi. Trước đây, người

ta thường dùng thuật ngữ người già để chỉ những người có tuổi, hiện nay

thuật ngữ “người cao tuổi” ngày càng được sử dụng nhiều hơn. Hai thuật ngữ

này tuy không khác nhau về mặt khoa học song về tâm lý, “người cao tuổi” là

thuật ngữ mang tính tích cực và thể hiện thái độ tôn trọng.

Theo quan điểm y học: Người cao tuổi là người ở giai đoạn già hóa gắn

liền với việc suy giảm các chức năng của cơ thể.

Về mặt pháp luật: Luật Người cao tuổi Việt Nam (Luật 39/2009/QH12

Người cao tuổi) năm 2009 quy định: Người cao tuổi là “Tất cả các công dân

Việt Nam từ 60 tuổi trở lên” [60].

Theo Tổ chức y tế thế giới (WHO) thì: Người cao tuổi phải từ 70 tuổi

trở lên. Một số nước phát triển như Đức, Hoa Kỳ… lại quy định người cao

tuổi là những người từ 65 tuổi trở lên. Quy định ở mỗi nước có sự khác biệt là

do sự khác nhau về lứa tuổi có các biểu hiện về già của người dân ở các nước

đó khác nhau. Những nước có hệ thống y tế, chăm sóc sức khỏe tốt thì tuổi

thọ và sức khỏe của người dân cũng được nâng cao. Do đó, các biểu hiện của

tuổi già thường đến muộn hơn, nên việc quy định về tuổi của các nước đó

cũng khác nhau [80].

1.1.2. Tình hình người cao tuổi ở Việt Nam hiện nay.

Những thập kỷ gần đây, tuổi thọ trung bình của con người trên thế giới,

đặc biệt ở các nước đang phát triển, đã gia tăng một cách đáng kể. Song song

với tăng tuổi thọ, số lượng người cao tuổi ngày càng cao. Năm 1950, số lượng

người cao tuổi trên toàn thế giới là gần 200 triệu, năm 1975 là 350 triệu, năm

2000 là 590 triệu, ước tính đến 2025 sẽ là 1.121 triệu. Như vậy, trong vòng 75

năm (từ 1950 - 2025), số người cao tuổi trên thế giới tăng 423%, đó là sự tăng

trưởng rất nhanh. Trong vòng 50 năm trở lại đây, sự gia tăng số lượng người

cao tuổidiễn ra ở các nước phát triển là 89%, ở các nước đang phát triển là

347%. Như vậy, trái với quan niệm thông thường là người cao tuổi chỉ tăng

nhanh ở các nước phát triển, còn những nước đang phát triển vốn có nền kinh

tế thấp, số lượng người cao tuổi tăng không đáng kể. Thực tế đã cho thấy ở

các nước đang phát triển tốc độ gia tăng số người cao tuổi nhanh hơn, dự báo

năm 2025, số người cao tuổi ở khu vực các nước đang phát triển sẽ chiếm 3/4

tổng số người cao tuổi trên thế giới [57], [60], [62].

Trong số người cao tuổi thì người ở độ tuổi rất già (từ 80 tuổi trở lên)

có tốc độ tăng nhanh hơn cả. Số người trên 80 tuổi năm 1950 trên toàn thế

giới là 15 triệu người, đến năm 2025 sẽ là 111 triệu người (tăng 640.00%),

trong đó ở các nước phát triển tăng 450% và ở các nước đang phát triển là

857% [62].

Theo kết quả tổng điều tra dân số công bố vào ngày 01/04/2019, tổng

số dân của Việt Nam là 96.208.984 người, trong đó, dân số nam là 47.881.061

người, chiếm 49.80% và dân số nữ là 48.327.923 người, chiếm 50.20%. Số

người từ 60 tuổi trở lên là 11.409 triệu người. Số người từ 65 tuổi trở lên là

7.417 triệu người[57], [60], [62].

Cũng theo kết quả tổng điều tra dân số năm 2019 cho biết, tuổi thọ

trung bình của người Việt Nam là 73.60 tuổi; trong đó, tuổi thọ của nam giới

là 71 tuổi, của nữ giới là 76.30 tuổi. Từ năm 1989 đến nay, tuổi thọ trung bình

của Việt Nam liên tục tăng, từ 65.20 tuổi năm 1989, tăng lên 73.60 tuổi năm

2019. Chênh lệch về tuổi thọ trung bình giữa nam và nữ qua hai cuộc tổng

điều tra gần nhất hầu như không thay đổi, duy trì ở mức khoảng 5.4 năm.

Năm 1960 tuổi thọ bình quân của dân số thế giới là 48 tuổi, của dân số Việt

Nam là 40 tuổi, thấp hơn tuổi thọ bình quân của thế giới 8 tuổi, nếu tính theo

mức tăng tuổi thọ bình quân cao nhất là 0.1 tuổi/năm thì cần khoảng 80 năm

để tuổi thọ bình quân của Việt Nam tăng lên bằng mức chung của thế giới.

Năm 2019 tuổi thọ bình quân của dân số thế giới là 72.00 tuổi, của dân số

Việt Nam đã là 73.60 tuổi, cao hơn tuổi thọ bình quân của thế giới 1.6 tuổi,

nếu cũng tính theo mức tăng tuổi thọ bình quân cao nhất là 0.1 tuổi/năm thì

dân số Việt Nam đã già hóa dân số hơn dân số thế giới khoảng 16 năm. Như

vậy tổng thời gian dân số Việt Nam già hóa nhanh so với mức chung của Thế

giới là khoảng 96 năm [57], [60], [62].

Như vậy thực tiễn cho thấy, tuổi thọ trung bình của con người trên thế

giới, đặc biệt ở các nước đang phát triển đã gia tăng một cách đáng kể, trong

đó có Việt Nam. Song song với tăng tuổi thọ trung bình, số lượng người cao

tuổi ngày càng cao. Tuổi thọ người dân được tăng cao phản ánh những thành

tựu to lớn của phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có sự đóng góp của công tác

bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân dưới sự lãnh đạo, chỉ đạo

của Đảng và Nhà nước, sự tham gia tích cực của các ban, ngành, đoàn thể, sự

nỗ lực tham gia thực hiện của nhân dân. Hiện tượng tăng dân số già đồng thời

cũng là một thách thức cho xã hội trên toàn thế giới. Cùng với sự lão hóa là sự

giảm sút sức khỏe, giảm khả năng thích ứng và bệnh tật gia tăng, từ đó đã đặt

ra nhiệm vụ cấp thiết cho toàn xã hội trong công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng

cao sức khỏe người cao tuổi.

1.1.3. Chính sách của Đảng và Nhà nước về người cao tuổi hiện nay.

Việt Nam là nước có dân số đang già hóa, với tỷ lệ người cao tuổi tăng

nhanh chóng cả về số lượng và tỷ trọng trong dân số với đa phần người cao

tuổi có đời sống vật chất khó khăn, điều kiện chăm sóc sức khỏe chưa thật

đầy đủ, cuộc sống tinh thần chưa thực sự thỏa mãn… Mặc dù tỷ lệ dân số trên

60 tuổi hiện nay mới chỉ hơn 10%, nhưng đến năm 2030, tỷ lệ này sẽ tăng lên

18% và đến 2050 là hơn 30%. Thêm vào đó, tỷ lệ những người cao tuổi - trên

80 tuổi - cũng sẽ tăng và đến năm 2050 sẽ chiếm trên 6% dân số, từ đó đã đặt

ra những thách thức không nhỏ cho đời sống của nhóm người cao tuổi cũng

như cho hệ thống an sinh xã hội [8], [60].

Đảng và Nhà nước đã đưa ra nhiều chủ trương và ban hành, triển khai

nhiều chính sách cụ thể trên thực tế nhằm tạo ra các khuôn khổ pháp lý để cải

thiện và nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.

Trước khi có Luật người cao tuổi, những chủ trương, chính sách: Chỉ

thị số 59-CT/TW ngày 27/09/1995 về chăm sóc người cao tuổi; Chỉ thị số

117/TTg ngày 27/02/1996 về chăm sóc người cao tuổi và hỗ trợ hoạt động

cho Hội người cao tuổi Việt Nam; Pháp lệnh người cao tuổi số 23/2000/PL-

UBTVQH10; Quyết định số 141/2004/QĐ-TTG ngày 05/08/2004 về việc

thành lập Ủy ban Quốc gia về người cao tuổi Việt Nam [60]. Các chính sách

này với những nội dung căn bản: dành ngân sách để chăm sóc vật chất và tinh

thần cho NCT; quan tâm việc tạo điều kiện về mọi mặt để Hội người cao tuổi

phát huy tốt vai trò nòng cốt trong phong trào toàn dân chăm sóc người cao

tuổi; vận động toàn dân tham gia các hoạt động đền ơn đáp nghĩa, uống nước

nhớ nguồn đối với các lão thành cách mạng; chăm sóc vật chất và tinh thần

của người già, nhất là những người già cô đơn, không nơi nương tựa; quy

định về chăm sóc, phụng dưỡng người cao tuổi; phát huy vai trò của người

cao tuổi… Nhờ vậy, người cao tuổi được xã hội quan tâm chăm sóc hơn.

Tại Hiến pháp năm 2013, lần đầu tiên thuật ngữ “người cao tuổi” được

nhắc đến tại khoản 2 Điều 59 và khoản 3 Điều 3 khi đề cập một cách đầy đủ

và khẳng định mục tiêu phát triển hệ thống an sinh xã hội, bảo đảm bình đẳng,

công bằng cho mọi thành viên trong xã hội. Từ cơ sở pháp lý cao nhất này,

chính sách đối với người cao tuổi đã được đề cập và cụ thể hóa trong nhiều

văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, tạo ra một khuôn khổ chính sách

khá toàn diện đối với người cao tuổi ở Việt Nam. Cụ thể: Nghị định số

13/2010/NĐ-CP ngày 27/02/2010 có sửa đổi, bổ sung một số điều về chính

sách trợ giúp các đối tượng bảo trợ xã hội; Nghị định số 06/2011/NĐ-CP

ngày 14/01/2011 quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật

người cao tuổi; Thông tư 21/2011/TT-BTC ngày 18/02/2011 của Bộ Tài

chính quy định quản lý và sử dụng kinh phí chăm sóc sức khỏe ban đầu cho

người cao tuổi tại nơi cư trú, chúc thọ, mừng thọ và biểu dương, khen thưởng

người cao tuổi; Thông tư 35/2011/TT-BYT ngày 15/10/2011 của Bộ Y tế

hướng dẫn thực hiện chăm sóc sức khỏe người cao tuổi…; Thông tư

14/2013/TT-BYT; xây dựng và hướng dẫn địa phương triển khai mô hình “Tư

vấn và chăm sóc sức khỏe người cao tuổi”… [57], [60], [61].

Để triển khai cụ thể các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho người cao

tuổi, các đơn vị chức năng liên quan đã ban hành hướng dẫn chi tiết, cụ thể

trong từng nội dung như: Bộ Giao thông vận tải có Công văn số

7849/BGTVT-VT ngày 22/11/2011 về việc giảm giá vé cho người cao tuổi

khi tham gia giao thông công cộng; Bộ Y tế có Công văn số 1727/BYT-KCB

và 1728/BYT-KCB ngày 30/3/2016 về việc thực hiện chăm sóc sức khỏe và

khám sức khỏe định kỳ người cao tuổi [62].

Dự thảo Chương trình hành động quốc gia về người cao tuổi giai đoạn

2021-2030, nhằm tăng cường khả năng tiếp cận với các dịch vụ xã hội cơ bản,

bảo đảm quyền an sinh xã hội của người cao tuổi về chăm sóc xã hội, chăm

sóc y tế phù hợp với điều kiện kinh tế xã hội của đất nước trong từng giai

đoạn, xây dựng xã hội gắn kết nhiều thế hệ, tôn trọng và trợ giúp người cao

tuổi. Theo đó, mục tiêu, chương trình đề ra cụ thể là phấn đấu đến năm 2025,

giảm tỷ lệ người cao tuổi nghèo xuống ngang bằng với tỷ lệ nghèo chung của

cả nước. Mở rộng độ bao phủ người cao tuổi được hưởng chính sách trợ cấp

xã hội (lương hưu xã hội) lên 1.50 - 2.00% một năm so với tổng số người

đang hưởng trợ cấp xã hội; 100% người cao tuổi có hoàn cảnh khó khăn

không có người phụng dưỡng được trợ giúp chăm sóc tại cộng đồng hoặc

nuôi dưỡng trong các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, trong đó ít nhất 80%

người cao tuổi được chăm sóc tại cộng đồng; 95% người cao tuổi có thẻ bảo

hiểm y tế với các hình thức khác nhau; ít nhất 90% tổng số xã, phường, thị

trấn có quỹ chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi.

- Chính sách y tế cho việc chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Việc thực

hiện chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi được quan tâm đặc biệt với những

quy định riêng biệt, cụ thể:

(1) Ưu tiên trong khám, chữa bệnh cho người cao tuổi, nhất là những

người từ 80 trở lên tại các cơ sở khám, chữa bệnh.

(2) Các bệnh viện (trừ Bệnh viện Nhi khoa) có khoa lão khoa hoặc

dành giường bệnh cho người bệnh là người cao tuổi; phục hồi sức khỏe cho

người bệnh là người cao tuổi sau các đợt điều trị cấp tính tại bệnh viện và

hướng dẫn tiếp tục điều trị, chăm sóc tại gia đình; kết hợp các phương pháp

điều trị y học cổ truyền với y học hiện đại, hướng dẫn các phương pháp chữa

bệnh không dùng thuốc ở tuyến y tế cơ sở đối với người bệnh là người cao

tuổi.

(3) Có chính sách khuyến khích tổ chức, cá nhân khám bệnh, chữa

bệnh miễn phí cho người cao tuổi tại nơi cư trú.

(4) Giao Trạm y tế cấp xã có trách nhiệm lập hồ sơ quản lý sức khỏe

người cao tuổi được lập tại nơi cư trú, tổ chức kiểm tra sức khỏe định kỳ,

khám bệnh, chữa bệnh phù hợp với chuyên môn cho người cao tuổi, tuyên

truyền phổ biến kiến thức chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi.

(5) Cử cán bộ y tế đến khám bệnh, chữa bệnh tại nơi cư trú đối với

người cao tuổi cô đơn bị bệnh nặng không thể đến cơ sở khám bệnh, chữa

bệnh được.

(6) Hỗ trợ ngân sách địa phương cho tất cả các hoạt động chăm sóc sức

khỏe ban đầu cho người cao tuổi tại nơi cư trú.

- Chính sách bảo đảm thu nhập và cuộc sống cho người cao tuổi. Phần

lớn người cao tuổi ở Việt Nam không có nguồn thu nhập, thu nhập không ổn

định và sống phụ thuộc vào con cháu, nên chính sách trợ cấp hằng tháng và

bảo trợ xã hội hướng đến một số đối tượng người cao tuổi nhất định với một

tỷ lệ bao phủ rất lớn người cao tuổi (trên 80.00%) là rất quan trọng trong việc

bảo đảm mức sống và thu nhập cho người cao tuổi. Nghị định số

36/2013/NĐ-CP ngày 21/10/2013 của Chính phủ quy định chính sách trợ giúp

xã hội đối với đối tượng bảo trợ xã hội cụ thể như sau:

- Chính sách hỗ trợ sử dụng phương tiện giao thông công cộng. người

cao tuổi (từ đủ 60 tuổi trở lên) khi tham gia giao thông công cộng sẽ được

hưởng chế độ ưu tiên như: mua vé, giảm giá vé, ưu tiên sắp xếp chỗ ngồi,…

Cụ thể như: hành khách là người cao tuổi sẽ được ưu tiên giảm ít nhất 15%

giá vé khi tham gia giao thông công cộng bằng đường sắt, đường bộ, đường

thuỷ và đường hàng không; người cao tuổi được ưu tiên khi mua vé tại cửa

dành riêng cho các đối tượng ưu tiên, được trợ giúp trong khi chờ đợi ở nhà

ga, được hỗ trợ khi lên xuống, được bố trí chỗ ngồi thuận tiện trên phương

tiện vận tải công cộng; các nhà ga, bến tàu, bến xe, cảng hàng không sân bay

phải thiết lập hệ thống bảng hiệu, chỉ dẫn rõ ràng để người cao tuổi dễ đọc, dễ

nhận biết; các phương tiện vận tải phải bố trí bậc thềm lên xuống thuận tiện

cho người cao tuổi; Nhân viên làm việc tại nhà ga, bến tàu, bến xe, cảng hàng

không, sân bay phải có thái độ lễ phép, ân cần;…

Riêng đối với vận tải công cộng đô thị, điều dễ nhận thấy số lượng

người cao tuổi tham gia sử dụng phương tiện này ngày càng gia tăng. Ngoài

việc thực hiện Thông tư số 71/2011/TT-BGTVT ngày 30/12/2011 của Bộ

Giao thông vận tải quy định về hỗ trợ người cao tuổi khi tham gia giao thông

công cộng thì việc triển khai thực hiện Quyết định số 13/2015/QĐ-TTg ngày

05/05/2015 về cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển vận tải hành khách

công cộng bằng xe buýt đã tạo điều kiện thuận lợi hơn rất nhiều trong bảo

đảm giao thông đi lại tại đô thị cho người cao tuổi khi quy định này hướng

đến khuyến khích các đơn vị kinh doanh vận tải hành khách công cộng đầu tư

phương tiện, thiết bị phục vụ người cao tuổi tham gia giao thông an toàn,

thuận tiện: xe buýt sàn thấp; các công cụ hỗ trợ người cao tuổi lên, xuống xe

và sắp xếp hành lý cho các đối tượng cần sự chăm sóc đặc biệt; tăng cường

công tác tuyên truyền, kiểm tra lái xe, nhân viên phục vụ và nhân viên bán vé

triển khai thực hiện chính sách miễn giảm giá vé và thái độ phục vụ, giúp đỡ,

hỗ trợ đối với người cao tuổi khi tham gia giao thông công cộng bằng xe buýt;

yêu cầu trên xe buýt phải bố trí một số ghế ngồi riêng cho các đối tượng ưu

tiên, trong đó có người cao tuổi và các ghế này phải được đặt ở vị trí thuận

tiện và có ký hiệu riêng để dễ nhận biết. Bên cạnh đó, các địa phương còn ban

hành chính sách hỗ trợ người cao tuổi được tiếp cận và sử dụng phương tiện

vận tải hành khách công cộng bằng xe buýt.

- Chính sách hỗ trợ người cao tuổi trong về lĩnh vực văn hóa, thể thao,

du lịch. Nhằm tăng cường sức khỏe về thể chất và tinh thần của người cao

tuổi thông qua xây dựng môi trường thuận lợi để người cao tuổi tham gia các

hoạt động văn hóa, thể thao, du lịch, vui chơi, giải trí. Các bộ, ngành, chính

quyền các cấp đầu tư xây dựng, cải tạo cơ sở văn hóa, giáo dục, thể dục, thể

thao, giải trí, du lịch phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội nhằm đáp ứng nhu

cầu tinh thần và rèn luyện sức khỏe của người cao tuổi và hướng dẫn việc tổ

chức thực hiện, tạo điều kiện thuận lợi để người cao tuổi tham gia học tập,

sinh hoạt văn hóa, giải trí, du lịch, luyện tập dưỡng sinh và các hoạt động thể

dục, thể thao phù hợp với sức khỏe, tâm lý [8], [61].

1.2. Những biến đổi chức năng tâm - sinh lý và đặc điểm các giai đoạn

của người cao tuổi.

1.2.1. Những biến đổi chức năng tâm - sinh lý của người cao tuổi.

Những biến đổi chức năng sinh lý:

Trong mỗi giai đoạn phát triển phụ thuộc vào các đặc điểm cụ thể của

các khả năng thích nghi của cơ thể tạo cơ sở cho sự phát triển bệnh lý lứa

tuổi. Về bệnh tật ở người già, các nghiên cứu đã cho thấy có nhiều đặc điểm

sau: [15], [26], [27]

Thứ nhất, đó là tính chất đa bệnh lí, nghĩa là người già thường mắc

nhiều bệnh cùng một lúc. Có những bệnh dễ phát hiện, dễ chẩn đoán nhưng

có những bệnh kín đáo hơn là âm thầm hơn, có khi nguy hiểm hơn cần đề

phòng bỏ sót. Do vậy khi khám bệnh phải rất tỉ mỉ, thăm dò toàn diện để có

chẩn đoán hoàn chỉnh, xác định bệnh chính bệnh phụ, bệnh cần giải quyết

trước, bệnh giải quyết sau. Chỉ có chuẩn đoán đầy đủ mới tránh được những

sai sót rất phổ biến trong điều trị bệnh ở người già.

Thứ hai, đó là tính chất không điển hình của các triệu chứng: Như trên

đã nói do có nhiều bệnh tồn tại, các bệnh này lại phát sinh trên một cơ thể đã

lão hóa, các phản ứng của cơ thể lại sút kém nên các triệu chứng thường

không rõ như ở tuổi trẻ. Vì vậy chẩn đoán và đánh giá tiên lượng bệnh rất dễ

sai lạc. Ở người già các triệu chứng chủ quan và khách quan không rõ rệt nên

phát hiện bệnh thường chậm. Không những thế, việc khám bệnh rất khó khi

bệnh nhân không tỉnh táo, khó tiếp xúc, không thực hiện các yêu cầu của

khám bệnh, của các xét nghiệm, nghiệm pháp, kỹ thuật thăm dò, sinh thiết

hoặc các biện pháp can thiệp khác. Điều đáng lưu ý là mặc dù xuất hiện kín

đáo, triệu chứng không rầm rộ và tiến triển âm thầm, bệnh ở người già thường

mau ảnh hưởng đến toàn thân, dẫn đến suy kiệt nhanh chóng, dễ chuyển sang

nặng nếu không được điều trị đúng hướng, kịp thời. Cũng vì thế, về tiên

lượng không bao giờ được hời hợt, chủ quan, hấp tấp.

Thứ ba, là khả năng phục hồi bệnh thường lâu và kém: Do cơ thể già đã

yếu sẵn, đồng thời lại mắc nhiều bệnh cùng một lúc (trong đó có nhiều bệnh

mãn tính) nên sau giai đoạn cấp tính hay tái phát cơ thể hồi phục rất chậm. Vì

thế điều trị thường lâu hơn và sau đó rất cần có thời gian để an dưỡng hoặc

điều dưỡng.

Những bệnh thường gặp ở người cao tuổi: [15], [26], [27], [28], [30],

[44], [45], [47], [50], [70]

Các bệnh ở hệ tim mạch: thường gặp là các bệnh xơ vữa động mạch,

động mạch bị xơ vữa dẫn theo nhiều bệnh khác ở hệ thống tim mạch. Bệnh

điển hình ở NCT là vữa xơ động mạch vành và thường gây ra suy mạch vành.

Các bệnh đái tháo đường, béo phì, cao huyết áp lại làm nặng thêm quá trình

diễn biến và tiên lượng với suy mạch vành. Đặc tính lâm sàng của suy mạch

vành ở người già là khởi phát từ từ, ít biểu hiện rõ ràng của một bệnh, cảnh

đau thắt ngực diễn biến kéo dài xen kẽ với giai đoạn hồi phục từ từ.

Ở người cao tuổi, bệnh nhồi máu cơ tim có các triệu chứng lâm sàng

thể hiện khác thường, không đau đớn như bản chất vốn có của nó trong khi

bệnh vẫn tăng. Việc chẩn đoán xác định nhồi máu cơ tim ở người già khó hơn

nhiều vì các triệu chứng lâm sàng không điển hình và còn do những thay đổi

đặc biệt về điện tâm đồ, thậm chí ngay ở những người già khỏe mạnh hình

ảnh điện tâm đồ cũng có những đặc thù riêng.

“Tim phổi” ở tuổi 70 - 75 thường là nguyên nhân gây ra suy tim. Agate

đã nhận định rằng: đa số bệnh nhân chết do “tim phổi” khi chưa bước vào tuổi

già. Khi suy tim, ở người đứng tuổi và người già, phù là một triệu chứng xuất

hiện thường xuyên và biểu hiện rõ hơn ở người trẻ.

Trong cơ chế phát sinh suy tim ở người có tuổi cần phải chú ý tới đặc

tính của chức năng hô hấp và cấu trúc phổi ở người già. Sự thay đổi cấu trúc

phổi là một trong những nguyên nhân phát sinh tình trạng giảm oxy và làm

xuất hiện khó thở bệnh lí khi suy tim. Cơn khó thở xuất hiện cả lúc nghỉ ngơi

thường xảy ra vào ban đêm, chắc chắn đó là những dấu hiệu của suy tuần

hoàn bắt đầu từ tim trái kèm theo hiện tượng ứ đọng ở phổi. Sau đó, theo sau

đó chức năng của tim phải giảm và tiến đến giai đoạn mất bù hoàn toàn.

Tăng huyết áp là một triệu chứng chủ yếu vẫn thường gặp ở người có

tuổi. Kết quả điều tra quan sát của nhiều công trình đã chứng minh rằng tăng

huyết áp ở những người dưới 40 tuổi chiếm tỉ lệ ít hơn 10 lần so với lứa tuổi

trên 40. Đàn ông ở độ tuổi 50 - 59 có 64% người bị tăng huyết áp, độ tuổi trên

60 con số này là 75%.

Bệnh thần kinh: rối loạn tuần hoàn não, loạn tâm thần tuổi già, biểu

hiện trạng thái trầm cảm, hoang tưởng. Một bệnh thường gặp ở người cao tuổi

là bệnh Parkinson, gặp ở 50 người trên 1000 người ở độ tuổi trên 60. Trong

bệnh Parkinson người bệnh bị rối loạn vận động và thần kinh run rảy chân

tay, đầu. Một trong những nguyên nhân phát sinh bệnh là quá trình vữa xơ ở

các động mạch não.

Bệnh hô hấp: viêm phế quản mạn, giãn phế nang, ung thư phổi, viêm

nang phổi.

Bệnh tiêu hóa: ung thư gan, xơ gan, viêm gan mạn, sỏi mật, viêm túi

mật, viêm loét dạ dày tá tràng, viêm đại tràng mạn, táo bón.

Bệnh thận và tiết niệu: viêm thận mạn, viêm bể thận mạn, sỏi tiết niệu,

u sơ tuyến tiền liệt, viêm nhiễm đường tiết niệu các loại, rối loạn nước giải

làm cho tiểu không kiềm chế được.

Bệnh nội tiết: suy giáp trạng, suy sinh dục, tăng Cholesterol máu, tăng

axit uric máu, suy vỏ thượng thận.

Bệnh xương và khớp: loãng xương, thoái hóa khớp, viêm khớp dạng

thấp, bệnh gút, gãy xương các loại, biến dạng xương các loại.

Bệnh máu và cơ quan tạo huyết: thiếu máu do thiếu sắt, do thiếu axit

folic hoặc Vitamin B12.

Bệnh mắt: phổ biến đục thủy tinh thể, thoái hóa võng mạc và mạch

mạc, xơ cứng tuần tiến các mạch võng mạc, teo dây thần kinh thị giác. Phần

lớn những người từ 60 - 65 đều giảm thị lực làm ảnh hưởng đến khả năng

nhìn xa và phân biệt màu sắc.

Bệnh tai, mũi, họng: giảm thính lực (kiểu giác quan, thần kinh, chuyển

hóa hoặc cơ học); người cao tuổi thường khó nghe các âm thanh có tần số

cao, khó hiểu khi nghe các câu nói phát ra từ giọng nói tần số cao.

Bệnh răng hàm mặt: tổn thương ở răng, quanh răng, tổ chức niêm mạc,

dưới niêm mạc và viêm khớp thái dương - hàm.

Bệnh ngoài da: da bị nhăn, ngứa tuổi già, dày sừng tuổi già, u tuyến mồ

hôi, xuất huyết dưới da, mụn cơm, tóc thưa, ngả màu xám bạc, rụng tóc.

Những biến đổi về tâm lý:

Nhiều người cao tuổi khi đã kết thúc thời kỳ lao động của mình để

được nghỉ ngơi, thư giãn và đây là tuổi hưu của con người. Tuy nhiên, khi

chuyển từ trạng thái làm việc tích cực, khẩn trương hàng ngày sang trạng thái

nghỉ ngơi, tâm lý người cao tuổi có những biến đổi nhất định: [48], [69]

- Hoạt động trí tuệ bị hạn chế, hoạt động trí nhớ giảm sút, chủ yếu là

nhớ các vấn đề thuộc về quá khứ, đã trãi nghiệm.

- Năng lực tư duy, năng lực học tập của người cao tuổi giảm sút.

- Khả năng ngôn ngữ của người cao tuổi cũng gặp khó khăn và có

những hạn chế nhất định. Phát âm của người già thường thiếu độ chính xác do

sự lão hóa của miệng, lưỡi răng, giọng nói thường trầm, khó nghe.

- Người cao tuổi thường thích hoạt động vui vẻ, sợ bị rơi vào không khí

tĩnh mịch, rất sợ cảnh ồn ào, náo nhiệt của những khung cảnh hiện đại và “ tự

do” của xã hội.

- Người cao tuổi thường rất vui khi được mọi người tôn trọng, dễ cảm

thấy bị hụt hẩng, bị tổn thương về mặt tâm linh. Tính cách của người cao tuổi

dần dần hướng nội, không muốn tiếp xúc với mọi người, nhìn cảnh hôm nay

nhớ lại cảnh xưa, sống âm thầm và buồn bực có người thường hay cáu gắt,

nhạy cảm, so sánh với người khác để rồi u uất, chạnh lòng.

- Khả năng sáng tạo của một số người cao tuổi vẫn rất rõ ràng, có động

cơ đạt thành tích mãnh liệt, với tinh thần phấn đấu cầu tiến, có ý chí theo đuổi

sự nghiệp. Chính những yếu tố này làm cho người cao tuổi vẫn sáng tạo ra

những giá trị nhất định có ý nghĩa với cuộc đời và mọi người.

Một số người cao tuổi sau khi nghỉ hưu cảm thấy trống rỗng, buồn

chán, nhàn rỗi, không biết làm gì, thấy mình ngày càng cô độc, u uất, có cảm

giác sống thừa, có một số người già cảm thấy bức thiết phải được tham gia

vào các hoạt động cụ thể, được làm việc theo khả năng, để làm giảm đi cảm

giác cô quạnh của mình, cảm giác sống không có ích.

Người cao tuổi thường gắn bó nhiều hơn với đời sống tâm linh, với

dòng họ, với gia đình và con cháu. Nhiều người cao tuổi nữ rất yêu thích việc

tham gia các lễ lộc, lễ hội và các công việc “trọng đại” về “tinh thần” của làng

xóm, khu phố. người cao tuổi cũng rất quan tâm đến lịch sử, gia phả của dòng

họ, gia đình và thường đầu tư nhiều công sức để hoàn thiện các công việc

trước đây chưa thể thực hiện. Đây chính là quan niệm về việc làm gương cũng

như việc xác lập phương thức tìm được các niềm vui tinh thần của người cao

tuổi. Người già cũng rất quan tâm đến con cháu và xem con cháu như là tài

sản quý báu của gia đình, dòng họ. Người cao tuổi luôn có tâm niệm là phải

cố gắng giáo dục cho con cháu trong gia đình trở thành những người thật giỏi

giang và có ích, nổi bật trong xã hội và đây không chỉ là mục đích mà còn là

nguyện vọng và là niềm vui, niềm hãnh diện [44], [46].

Trong giai đoạn này, người cao tuổi thường tự xem xét, đánh giá về

quãng đời đã qua của mình. Một số người cao tuổi cũng có khuynh hướng

viết hồi ký, bút ký… để xem xét và ghi lại những kỷ niệm, những kinh

nghiệm, trải nghiệm của bản thân mình để làm niềm vui cho chính mình cũng

như nhằm để lại cho con cháu và hậu thế những gì quý giá nhất [47].

Khi người cao tuổi làm cái việc “tự kiểm điểm, tự đánh giá” này

thường xảy ra hai trạng thái tâm lý khác nhau: Một số người cao tuổi tỏ ra hài

lòng với quá khứ và thực tại, ngược lại một số người khác cảm thấy hối tiếc vì

những gì đã trãi qua trong cuộc đời mình. Chính “nỗi hối tiếc”, “mình sợ

chết”, thường làm cho người cao tuổi bị căng thẳng về mặt tâm lý và cũng có

thể dẫn đến stress [83], [85].

1.2.2. Đặc điểm các giai đoạn của người cao tuổi.

1.2.2.1. Giai đoạn đầu của người cao tuổi.

Những người từ 60 - 69 tuổi. Giai đoạn này kéo theo những biến đổi

quan trọng trong đời sống con người. Trong thời kỳ giữa những năm 60 và 70

tuổi, phần lớn trong chúng ta tất yếu phải thích ứng với việc phân bổ các chức

trách. Nghỉ hưu, việc tự nguyện hay bắt buộc giảm số giờ lao động sẽ dẫn tới

thu nhập. Bạn bè và một số đồng nghiệp qua đời. Những nhu cầu của xã hội

giảm đi: những người tuổi trên 60 sức khỏe có giảm đi, tính độc lập và tính

sáng tạo không như trước đây. Sự phản ứng về mặt xã hội như thế có ảnh

hưởng tiêu cực đến hành vi của những người cao tuổi còn khỏe mạnh, sung

sức, làm ngã lòng họ. Nhiều người 60 tuổi buộc họ phải tiếp nhận luật chơi

làm nhịp độ cuộc sống riêng chậm đi, và do đó gián tiếp họ mong đợi hy vọng

vào xã hội [16], [27].

Sức mạnh thể chất vào thời kỳ này cũng sút giảm và điều đó tạo ra

những vấn đề phụ thêm cho những người đang tiếp tục làm việc trong ngành

công nghiệp. Trong khi đó, nhiều người ở tuổi 60 sức lực còn sung mãn và

còn đi tìm kiếm cho mình những loại hình hoạt động mới. Nhiều nam, nữ mới

nghỉ hưu không lâu có sức khỏe tốt và trình độ học vấn cao. Họ còn có thể sử

dụng thời gian nhàn rỗi của mình để tự hoàn thiện, củng cố sức khỏe, tham

gia hoạt động xã hội hoặc chính trị. Một số thường xuyên luyện tập TDTT

tích cực. Một số người hưu trí có thể trở thành những nhà từ thiện, nhà sản

xuất và nhà giáo. Họ là những nhà quản trị tự nguyện của các hãng thương

mại nhỏ, những người trợ giúp trong các bệnh viện, những ông nội bà nội.

Trong nhóm tuổi đang xem xét này có những sự khác nhau quan trọng

có liên quan đến độ tuổi về hưu. Phần lớn trong số họ còn làm việc ở tuổi 65,

cũng có một số người nghỉ việc ở tuổi 55, còn số khác lao động tới tuổi 75.

Việc quyết định nghỉ hưu vào một độ tuổi nhất định là phụ thuộc vào sức

khỏe của từng người, vào nghị lực và vào loại công việc mà họ làm. Đồng

thời, con người có thể tiếp tục (hoặc kết thúc) hoạt động lao động của mình

do hàng loạt nguyên nhân có liên quan tới những người xung quanh: Tình

trạng sức khỏe của chồng (vợ), bạn bè dọn đi ở nơi khác, các yếu tố “bên

ngoài” chẳng hạn như tình hình tài chính của gia đình. Một số người ở tuổi 68

có số tiền tiết kiệm nhỏ, nên buộc họ phải tiếp tục làm việc để bù đắp các

khoản chi tiêu cho mình, trong khi những người khác có thể nghỉ ngơi với số

tiền hưu trí và thu nhập từ tiền tiết kiệm trước đó và bằng những khoản bảo

đảm xã hội và ưu đãi khác.

1.2.2.2. Giai đoạn giữa của người cao tuổi.

Những người có độ tuổi từ 70 đến 79 tuổi. Ở độ tuổi này con người

thường gặp phải những biến cố quan trọng nhiều hơn so với hai thập niên

trước. Nhiệm vụ của người 70 tuổi là giữ gìn bản lĩnh cá nhân đã hình thành ở

họ trong khoảng thời gian giữa 60 và 69 tuổi. Nhiều người ở tuổi từ 70 đến 79

thường ốm đau và mất người thân. Bạn bè và người quen biết ngày càng ra đi

nhiều hơn. Ngoài việc thu hẹp giao tiếp với xung quanh dần dần họ cũng bớt

tham gia vào công tác của các tổ chức xã hội. Ở độ tuổi này, người già thường

hay cáu giận, mất bình tĩnh. Tình trạng sức khỏe thường làm họ lo lắng. Mặc

dù có những mất mát đó nhiều người ở tuổi 70 còn có khả năng chống đỡ

những hậu quả gây ra cho độ tuổi này. Nhờ chất lượng hỗ trợ y tế được cải

thiện và có lối sống lành mạnh hơn, người đứng tuổi thường vẫn chung sống

với các bệnh ung thư và thoát khỏi hiểm nghèo sau những cơn đau tim đột

qụy…[30], [38], [44], [47].

1.2.2.3. Giai đoạn gần cuối của người cao tuổi.

Những người từ 80 đến 90 tuổi. Không nghi ngờ gì độ tuổi là một trong

những tiêu chí để chuyển nhóm “những người mới bước tuổi già” sang nhóm

“những người rất cao tuổi”, tuy nhiên đó không phải là tiêu chí duy nhất. Sự

chuyển sang nhóm “những người rất cao tuổi” - đó là “một quá trình được bắt

đầu từ ngày mà con người sống bằng các ký ức của mình”.

Phần lớn những người 80 đến 90 tuổi, rất khó khăn trong việc thích

nghi với môi trường xung quanh mình và tác động qua lại với nó. Nhiều

người trong số họ cần có lối sinh hoạt được tổ chức tốt, tránh những điều bất

tiện bởi lẽ sinh hoạt tốt tạo ra kích thích tốt, sinh hoạt bất tiện tạo ra sự đơn

độc. Họ cần được giúp đỡ để duy trì các mối liên hệ xã hội và văn hoá.

1.2.2.4. Giai đoạn cuối của người cao tuổi.

Những người 90 tuổi trở lên. Số liệu về những người trên 90 tuổi không

nhiều, rất ít so với những người 60, 70 hoặc 80 tuổi. Vì vậy, việc thu thập

thông tin chính xác về tình hình sức khỏe và những sự tác động qua lại về mặt

xã hội của những người thuộc nhóm tuổi này là rất khó khăn. Mặc dù có khó

khăn trong việc tìm hiểu các vấn đề sức khỏe ở nhóm tuổi này, song những

người rất già có thể thay đổi các hình thức hoạt động khác nhau một cách có

kết quả khi họ biết sử dụng những khả năng vốn có của họ hiệu quả nhất.

Tóm lại: Người cao tuổi chiếm tới gần 10% dân số, người cao tuổi là

một lực lượng xã hội đông đảo và có vai trò quan trọng trong xã hội Việt Nam

hiện nay. Với kinh nghiệm được tích lũy trong quá trình lao động, cống hiến;

với những giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ, người cao tuổi được coi

là một nguồn lực quan trọng trong các hoạt động kinh tế, văn hóa và xã hội

của đất nước.

1.3. Cơ sở lý luận về tập luyện TDTT đối với người cao tuổi.

1.3.1. Ý nghĩa của tập luyện TDTT đối với người cao tuổi.

Theo tổ chức Y tế thế giới (WHO), lối sống ít vận động là 1 trong 10

nguyên nhân hàng đầu gây ra tử vong và tàn tật. Ngay cả bài tập nhẹ nhàng

như đi bộ, chạy bộ, bơi lội có thể tăng tuổi thọ từ 3 - 5 năm [16], [57], [70],

[47]. Tập thể dục luôn được chuyên gia về sức khỏe khuyến khích nên thực

hiện thường xuyên, đặc biệt với người cao tuổi, đây được coi là phương pháp

bảo vệ sức khỏe tốt nhất. Có thể tổng hợp một số ý nghĩa, tác dụng của tập

luyện TDTT đối với người cao tuổi như sau:

1. Mang đến sự thư thái: Tác dụng đầu tiên của việc tác dụng của tập

thể dục dành cho người già là mang đến sự thư thái, thoải mái thư giãn tinh

thần và thể chất. Khi bạn tập thể dục dù là cường độ thấp cũng khiến nhịp tim

của bạn tăng nhanh, bơm máu tới toàn thân đặc biệt là não bộ tăng cao. Điều

này sẽ tác động khiến não bộ sản sinh ra lượng lớn hormone gây hưng phấn

như edorphins, khiến cho tinh thần cảm thấy thư thái, thoải mái hơn [30],

[45], [46], [56].

Các bài tập thể dục sẽ giúp cho người cao tuổi có tinh thần phấn chấn,

đẩy lùi chứng u uất ở người cao tuổi. Không chỉ có vậy, nếu tập thể dục ngoài

trời, nơi đông người giúp người già có thêm nhiều bạn bè, có thể nói chuyện,

tâm sự, giải toả căng thẳng, cho người cao tuổi sống vui khỏe hơn.

2. Tăng mật độ xương: Tập thể dục với các bài tập chạy bộ, đi bộ, bài

tập dưỡng sinh, đạp xe sẽ tăng sự co giãn khối cơ, tăng cường độ nhịp tim,

cung cấp chất dinh dưỡng cho hệ cơ xương, giúp phục hồi, tăng sức dẻo dai,

săn chắc cho hệ xương khớp. Việc tập luyện ít nhất 3 - 4 ngày/tuần sẽ giúp

giảm loãng xương, cải thiện tình trạng đau nhức xương khớp, đau lưng ở

người lớn tuổi [21], [22].

3. Cải thiện vấn đề sức khỏe tim mạch: Tuổi càng cao, cơ thể bạn càng

chịu ảnh hưởng nặng nề của vòng tuần hoàn lão hoá tự nhiên, thành động

mạch trở nên cứng hơn, tình trạng tích mỡ nhiều hơn, giảm lượng máu đến

tim và não bộ. Tập thể dục thường xuyên như đi bộ nhanh, đi xe đạp hoặc làm

việc nhà nhẹ - bất cứ điều gì làm tăng nhịp tim - sẽ làm tăng lưu lượng máu

đến tim và tường cường sức khỏe tổng thể của bạn. Tập thể dục giúp tăng sự

co giãn của động mạch, giảm tích trữ mỡ thừa, tăng cường sự lưu thông khí

huyết ổn định hơn [26], [27], [28].

4. Giảm nguy cơ phát triển chứng mất trí nhớ: Ngoài bài tập về luyện

trí não thì tập thể dục là một trong những phương pháp hiệu quả nhất giúp đẩy

lùi chứng suy giảm trí nhớ ở người cao tuổi. Nhiều người cho rằng việt sa sút

trí nhớ là chuyện tất yếu ở người cao tuổi khi về già. Tuy nhiên bạn có thể đẩy

lùi, giảm mức thấp nhất tình trạng lão hoá của não bộ giúp người già trở nên

minh mẫn hơn. Việc tập luyện thể thao với bài tập đi bộ, chơi cờ, đạp xe sẽ

giúp não bộ khỏe mạnh, ghi nhớ sự việc tốt hơn đẩy lùi tình trạng suy giảm trí

nhớ ở người cao tuổi [44], [47].

5. Giảm nguy cơ mắc bệnh mãn tính: Tập thể dục là một phương thuốc

hiệu quả cho nhiều bệnh mãn tính. Các nghiên cứu cho thấy những người bị

viêm khớp, bệnh tim hoặc tiểu đường được hưởng lợi từ hoạt động thường

xuyên. Nó cũng có thể giúp quản lý cholesterol cao; giữ mức cholesterol trong

một phạm vi lành mạnh có thể giúp giảm nguy cơ mắc bệnh tim và đột quỵ.

Đặc biệt với người cao tuổi là nữ giới thì tình trạng mắc ung thư cực

cao do sự thay đổi về nội tiết tố, tập thể dục giúp giảm nguy cơ mắc bệnh ung

thư cổ tử cung, ung thư vú… Bởi khi tập thể dục sẽ giúp khí huyết lưu thông,

cung cấp dưỡng chất, tăng cường hệ miễn dịch toàn thân, loại trừ gốc tự do

bảo vệ cơ thể khỏi bệnh tật [45], [48].

6. Ổn định huyết áp: Tập thể dục giúp tăng cường nhịp tim, tăng đàn

hồi của động mạch giúp bơm máu từ tim về các cơ quan trong cơ thể nhanh

hơn. Tập thể dục còn có vai trò trong việc ổn định cân nặng, ổn định huyết áp.

Người cao tuổi tập chạy bộ sẽ giúp ổn định huyết áp, đẩy lùi các vấn đề

về tim mạch. Đây là vấn đề quan trọng, bởi huyết áp cao có liên quan tới hàng

loạt tình trạng sức khỏe ở tuổi già như tim mạch và tiểu đường, đột quỵ. Để

ổn định huyết áp, bạn nên tập trung vào các bài tập như đi bộ nhẹ nhàng, đạp

xe, chạy bộ, tập dưỡng sinh… [38], [57], [81].

7. Giảm lượng đường trong máu: Cơ thể bắt đầu gặp khó khăn trong

việc điều hòa lượng đường trong máu theo độ tuổi, vì thế người cao tuổi dễ

gặp các vấn đề về đường huyết. Khi tập thể dục, cơ thể sử dụng glucose trong

máu như một dạng năng lượng thay vì cho phép nó xây dựng lên đến mức độ

nguy hiểm cao có thể gây hại cho các tế bào thần kinh và cơ bắp. Tập thể dục

có thể là một cách hữu ích để quản lý các triệu chứng bệnh tiểu đường hoặc

ngăn ngừa bệnh phát triển trong những năm [30], [47].

1.3.2. Xác định mục tiêu tập luyện cụ thể.

Đầu tiên phải xác định rõ mục đích cụ thể trong từng giai đoạn của việc

tham gia tập luyện. Tập luyện TDTT để nâng cao sức khỏe, tuy nhiên nên nhớ

rằng hiệu quả của tập luyện TDTT đến sức khỏe chỉ đến khi có một kế hoạch

rèn luyện khoa học và phù hợp với chính bản thân người tập. Không nên đưa

ra các mục tiêu hay đòi hỏi xa vời, sẽ hiệu quả hơn khi lập ra các mục tiêu

ngắn hạn và có tính thực tế nhất.

Các mục tiêu này phải dựa trên tình trạng sức khỏe của chính mình và

thấy rõ mình cần khắc phục những nhược điểm gì, nói cách khác là thấy mình

có những hạn chế gì về thể lực (ví dụ như cơ bắp teo nhẽo, các khớp vận động

khó khăn, tinh thần trì trệ…, thể trạng thừa cân hoặc cong vẹo cột sống, thói

quen sinh hoạt xấu…). Thông thường điều này không được người cao tuổi để

ý tới khi bắt đầu tham gia tập luyện. Theo thói quen hoặc do có sự tác động từ

gia đình - bè bạn… nhiều người cao tuổi chọn những môn tập luyện tập thể

như cầu lông, bơi, thể dục dưỡng sinh… tuy nhiên phải hiểu rằng loại hình

tập luyện, rèn luyện thân thể đó có thực sự phù hợp và tạo hứng thú cho mình

không là việc cần suy nghĩ kỹ.

Ví dụ như đi bộ thích hợp cho bệnh nhân tim mạch vì không tốn nhiều

sức lực, động tác đơn giản, có thể tự điều chỉnh cường độ và thời gian luyện

tập. Tuy nhiên, không phải ai tập đi bộ cũng cho kết quả tốt. Có những người

càng đi thì sức khỏe lại càng tồi tệ hơn, đặc biệt là những bệnh nhân đau

khớp. Với những khớp gối bình thường, khi duỗi gối, lực ép lên khớp chè đùi

gần bằng 0. Khi đi bộ, lực ép này bằng 1/2 trọng lượng cơ thể, tức vào khoảng

25 - 40 kg. Người càng béo thì tải trọng này càng lớn. Lực tăng cùng với thời

gian đi. Điều này giải thích vì sao một số người cảm thấy đau gối sau khi tập

đi bộ [38], [47].

Nhiều bệnh nhân khớp dù thấy đau cũng cố gắng tiếp tục tập đi bộ,

khiến khớp ngày càng tổn thương nhiều hơn. Cơn đau chính là dấu hiệu báo

động của cơ thể; khi thấy đau, cần cho cơ quan bị bệnh nghỉ ngơi để hồi phục.

Khớp xương cũng vậy, nếu đau nhức nghĩa là đã bị viêm; sự nghỉ ngơi lúc

này rất cần thiết và cũng là phương pháp giúp giảm đau. Nếu cứ đi bộ trong

khi viêm khớp gối, chắc chắn bệnh nhân sẽ bị đau hơn. Việc đặt ra những

mục tiêu thực tế và ngắn hạn luôn là thước đo để đánh giá những tác động

tích cực của việc tập luyện và đó là cơ sở để chúng ta có thể nâng dần cường

độ tập luyện (còn gọi là lượng vận động), đây là một trong những yếu tố then

chốt để nâng cao sức khỏe. Ví dụ, với một người có sự suy giảm về chức năng

của hệ vận động, yếu cơ… việc xác định mục tiêu phù hợp để tập đi bộ trong

một cự ly cần thiết và tăng dần cự ly vận động hoặc giảm dần thời gian vận

động theo thời gian các tuần sẽ đưa tới cho người tập một sự thích nghi mới

dần dần và nâng cao được tố chất sức bền, sức mạnh hệ cơ theo yêu cầu.

Nên nhớ rằng cùng với các mục tiêu ngắn hạn cũng phải lập ra các mục

tiêu dài hạn trong từng tháng và các quý tiếp theo. Nếu cần thiết, hãy ghi lại

những yêu cầu của chính bản thân mình vào sổ tay hay tờ lịch để đối chiếu

khi cần thiết. Dựa trên những mục tiêu này và việc đánh giá thường xuyên, có

thể đưa ra những điều chỉnh về việc tập luyện, tăng giảm cường độ vận động

một cách phù hợp và đạt được kết quả như mong muốn ban đầu.

1.3.3. Lựa chọn môn thể thao hay biện pháp thể dục phù hợp.

Việc lựa chọn này nhất thiết thỏa mãn điều kiện: Tập luyện phải có sự

hứng thú và vui vẻ. Do vậy nên chọn các hoạt động thể lực mà mình ưa thích.

Tuy nhiên cần hiểu rằng không phải tất cả những hoạt động thể lực hay những

môn thể thao ưa thích đều giúp người cao tuổi đạt mục tiêu mong muốn và

cũng không có môn thể thao nào cùng một lúc đưa lại tất cả các hiệu quả nâng

cao sức khỏe. Do vậy, cùng với lựa chọn một môn thể thao hay một biện pháp

tập luyện phù hợp nhất, người cao tuổi nói chung cần được khuyến khích

tham gia thêm nhiều hoạt động rèn luyện bổ trợ khác. Người cao tuổi rất cần

có sự vận động nhưng phải phù hợp với thể trạng. Nguyên tắc vận động là nhẹ

nhàng, chậm và liên tục; vì ở họ, hệ thống cơ bắp, dây chằng không còn độ

đàn hồi cao; những cử động vừa nhanh vừa mạnh có thể làm tổn thương

chúng. Ngược lại, những cử động chậm và nhẹ sẽ giúp co giãn từ từ các dây

chằng và cơ bắp; nếu luyện tập liên tục và đều đặn, nó sẽ giúp cải thiện rất

nhiều sự dẻo dai của các khớp xương [38], [47].

Một trong những yếu tố quan trọng của việc lựa chọn môn thể thao cho

người cao tuổi tập luyện nâng cao sức khỏe là môn đó phải có tính thuận lợi

cho chính người cao tuổi tham gia tập luyện hay không. Khi lựa chọn môn thể

thao tập luyện, cần tính tới việc người cao tuổi có thể tham gia tập luyện với

tần suất bao nhiêu buổi trong tuần và có ảnh hưởng tới các thói quen hay công

việc khác không? Nếu thấy có quá nhiều ảnh hưởng người cao tuổi nên thử

hướng tới một môn thể thao khác có tính thường xuyên hơn để đạt được mục

tiêu rèn luyện thân thể đã đề ra và để dành sở thích hàng đầu của người cao

tuổi vào những lúc khác có thể.

1.3.4. Lập kế hoạch tập luyện.

Một kế hoạch tập luyện tốt là phải luôn gắn với các mục tiêu đề ra.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong những tuần và tháng đầu tiên

của cả một kế hoạch hay chương trình kéo dài, có tính quyết định then chốt

tới sự duy trì liên tục việc tập luyện đối với người tập.

Người cao tuổi cần bắt đầu với việc lựa chọn thời gian phù hợp trong

ngày cho việc tập luyện. Một vài chuyên gia huấn luyện thể lực đưa ra ý kiến

rằng nên duy trì tập luyện vào buổi sáng, tuy vậy chưa có một nghiên cứu

khoa học nào chứng minh cho việc thời gian buổi sáng tập luyện là lý tưởng

nhất cho phát triển thể lực. Điều này thực tế lại là một may mắn, bởi vì bên

cạnh rất nhiều người thích tập luyện vào buổi sáng thì cũng có rất đông người

thích tập vào buổi chiều hay một khoảng thời gian nào khác. Do vậy, câu trả

lời ở đây là về mặt thời gian có thể lựa chọn sao cho phù hợp nhất với chính

bản thân và đảm bảo rằng mình sẽ duy trì việc đó một cách thường xuyên.

Khi rèn luyện thân thể cần lưu ý rằng bất cứ một bài tập nào cũng bao

gồm các yếu tố sau: tần số động tác, cường độ vận động và thời gian tập

luyện. Để đạt hiệu quả mong muốn cần đảm bảo các yếu tố trên phải được tái

lặp đồng đều, tăng giảm phù hợp với chính bản thân mình và trong từng giai

đoạn nhất định. Khối lượng tập luyện thông thường được tăng dần theo chu

kỳ tuần dựa trên nguyên tắc 10% và chỉ tăng tối đa hai trong ba yếu tố nêu

trên. Ví dụ, sau tuần đầu tiên có thể tăng tần số và thời gian, không tăng

cường độ bài tập trong tuần thứ hai.

Khi bắt đầu tập luyện người cao tuổi cần đề ra cho chính mình mục tiêu

từ ngắn hạn đến dài hạn để theo đó mà thực thi, ví dụ như muốn giảm 5kg là

mục tiêu dài hạn thì đặt mục tiêu ngắn hạn là trong một tháng giảm được từ

0.5 - 1.0 kg và cứ thế thi hành. Có như vậy mới có được niềm tin để nâng cao

sức khỏe của chính bản thân và cần coi việc tập luyện thể thao như điều

không thể thiếu trong nếp sống của người cao tuổi.

1.3.5. Phương pháp đánh giá hiệu quả của tập luyện

Người cao tuổi có tình trạng thiếu ôxy tiềm tàng vì chức năng hô hấp

giảm, tổ chức phổi kém đàn hồi, khả năng vận chuyển ôxy của hồng cầu hạn

chế là nguyên nhân hàng đầu làm giảm hoạt động của các cơ quan, tăng lão

hóa cơ thể. Giảm lưu lượng máu trong cơ thể do hoạt động của tim mạch kém

đàn hồi vì bị xơ cứng, sự cung cấp ôxy và máu cho các tổ chức thường không

được đầy đủ.

Người cao tuổi hay bị các bệnh xương khớp như hở sụn, loãng xương,

thoái hóa khớp, viêm khớp… gây đau đớn làm hạn chế vận động và trở ngại

sinh hoạt. người cao tuổi dễ bị ảnh hưởng bởi thời tiết khí hậu thay đổi do khả

năng thích nghi bị giảm như: bị cảm, nhiễm lạnh, mệt mỏi, bệnh mạn tính tái

phát. Khi bị bệnh cấp tính thường nặng và để lại di chứng.

Đánh giá hiệu quả của việc tập luyện nhằm đảm bảo rằng tập luyện có

hiệu quả và không gây ra những nguy cơ xấu ảnh hưởng tới sức khỏe.

Thông thường chúng ta có hai cách đơn giản để tự kiểm tra. Thứ nhất là

hãy để ý lắng nghe những phản hồi của chính cơ thể chúng ta sau mỗi tuần

hay sau mỗi buổi tập. Các cảm giác về giấc ngủ, sự ngon miệng, trọng lượng

cơ thể, lượng mồ hôi bài tiết, nhịp thở và nhịp tim là những dấu hiệu dễ nhận

thấy. Khi không cảm nhận được sự thoải mái sau mỗi buổi tập hoặc thậm chí

thấy có các vấn đề làm chúng ta bất an, tốt nhất hãy khám và tư vấn tại phòng

khám y học thể thao hoặc tại bệnh viện.

Cách tự kiểm tra thứ hai là có thể thực hiện các bài test thể lực, ví dụ

như bài kiểm tra đi bộ với cự ly cho trước, bài kiểm tra sức mạnh cơ thân trên

hay thân dưới… Để làm được điều này cần tham khảo trước một vài tài liệu

về y học thể thao hoặc tham vấn bác sĩ.

Cuối cùng một vấn đề không thể thiếu khi người cao tuổi tham gia tập

luyện TDTT là cần phải có sự ủng hộ, chia sẻ của xã hội. Tập luyện có phong

trào và tập cùng bè bạn cùng tuổi, có những đặc điểm tâm sinh lý tương đồng

luôn là một biện pháp xem như chìa khóa của sự thành công và an toàn trong

rèn luyện thân thể ở người cao tuổi. Sự trao đổi những kinh nghiệm và những

vấn đề sức khỏe trong tập luyện giúp người cao tuổi thêm tự tin, lạc quan hơn

khi tập, đồng thời cũng giúp người cao tuổi có những thông tin cần thiết để tự

kiểm tra đánh giá tình trạng sức khỏe của mình.

Đánh giá hiệu quả của việc tập luyện TDTT nhằm đảm bảo rằng tập

luyện TDTT một cách có hiệu quả và không gây ra những nguy cơ xấu ảnh

hưởng tới sức khỏe.

Thông thường chúng ta có hai cách đơn giản để tự kiểm tra. Thứ nhất là

hãy để ý lắng nghe những phản hồi của chính cơ thể chúng ta sau mỗi tuần

hay sau mỗi buổi tập. Các cảm giác về giấc ngủ, sự ngon miệng, trọng lượng

cơ thể, lượng mồ hôi bài tiết, nhịp thở và nhịp tim là những dấu hiệu dễ nhận

thấy. Khi không cảm nhận được sự thoải mái sau mỗi buổi tập hoặc thậm chí

thấy có các vấn đề làm chúng ta bất an, tốt nhất hãy khám và tư vấn tại phòng

khám y học thể thao hoặc tại bệnh viện.

Cách tự kiểm tra thứ hai là có thể thực hiện các bài test thể lực, ví dụ

như bài kiểm tra đi bộ với cự ly cho trước, bài kiểm tra sức mạnh cơ thân trên

hay thân dưới… Để làm được điều này cần tham khảo trước một vài tài liệu

về y học thể thao hoặc tham vấn bác sĩ.

1.4. Khái quát về cơ sở khoa học của Hatha Yoga đối với sức khỏe.

1.4.1. Sơ lược về Yoga.

Yoga là một nghệ thuật cổ xưa có nền tảng là một môn khoa học cực kỳ

tinh tế nghiên cứu về thể xác, tâm trí và tinh thần. Yoga có nguồn gốc từ Ấn

Độ từ khoảng 5000 năm trước, là một trong sáu hệ thống chính của triết học

Ấn Độ. Từ Yoga có nguồn gốc từ tiếng Phạn là yuj, có nghĩa là “hợp nhất lại”

hoặc “kết nối lại”, còn một nghĩa khác có liên quan là “đặt trọng tâm vào”

hoặc “sử dụng”. Trong thuật ngữ triết học thì sự hợp nhất giữa cá nhân và vũ

trụ chính là Yoga. Yoga là môn khoa học trị liệu chứa đựng tinh hoa trí tuệ

nhân loại đang được nhiều Quốc gia trên thế giới áp dụng tập luyện để tăng

cường sức khỏe, phòng chữa bệnh tật có hiệu quả.

Ngày nay, Yoga được nghiên cứu và phát triển với nhiều trường phái,

phong cách giảng dạy khác nhau; tuy nhiên không có loại nào ưu việt hơn loại

nào mà mỗi loại lại phù hợp với những nhóm người với mục tiêu, giai đoạn

tập luyện khác nhau. Một số loại Yoga hữu ích cho sức mạnh thể chất, hoàn

thiện thể hình, một số lại hữu ích cho sức mạnh tinh thần và rèn luyện tâm trí,

cân bằng năng lượng. Một số loại Yoga tập trung vào các Asana (tư thế) và

hơi thở, trong khi phong cách khác lại tập trung nhiều hơn về tinh thần, một

số trường phái lại có sự phối hợp giữa các mục tiêu tập luyện. Tuy nhiên, dù

là phong cách, thể loại nào, tên gọi nào thì tất cả các trường phái Yoga đều

hướng đến sự cân bằng giữa tâm trí, cơ thể và tinh thần [1], [35]. Triết lý về

con đường luyện tập Yoga được chia thành 8 bước (8 bậc) được giải thích cụ

thể như sau:

(1) Yama (Điều khiển): Đây được xem là phần quan trọng nhất của

Yoga. Yêu cầu người tập Yoga cần phải có các phẩm chất đạo đức như: chân

thật, không bạo lực, không trộm cắp, tâm hồn trong sáng, không chiếm đoạt

và mong muốn sở hữu những gì không phải của mình. Đây là những phẩm

chất cơ bản nhất của người đang tập Yoga.

(2) Niyama (Quy tắc ứng xử): Nếu như Yama là những tiêu chuẩn đạo

đức mang tính xã hội bên ngoài thì ngược lại Niyama là cách luyện tập hướng

đến nội tại bên trong, tịnh tâm, tách biệt khỏi thế giới bên ngoài giúp ích cho

việc ngồi thiền định sâu. Bao gồm sự trong sạch của thể chất và tinh thần,

nhiệt tình và hăng hái, có một cái tâm sáng suốt.

(3) Asana (Tư thế): Một trong những bước mà người tập Yoga trải

nghiệm và thực hành nhiều nhất. Asana trong tiếng Phạn có nghĩa là tư thế

thoải mái, các động tác Yoga nhằm luyện tập cho sức khỏe mạnh mẽ, cơ thể

dẻo dai, cảm giác tinh thần thư thái.

(4) Pranayama (Kiểm soát hơi thở): Đây là hình thức tập trung và kiểm

soát hơi thở, mục đích chính là lưu trữ năng lượng hỗ trợ cần thiết khi thiền.

Theo quan niệm của Yoga, hơi thở bao gồm khí bên ngoài và bên trong cơ

thể, giữa con người và vũ trụ.

(5) Pratyahara (Làm chủ cảm xúc): Kiểm soát và khống chế các giác

quan để tập trung vào bên trong cơ thể, tránh được những tác động của thế

giới bên ngoài.

(6) Dharana (Tập trung): Bước này là sự kết hợp của 2 bước là Asana

và Pranayama tức là khi cơ thể được khỏe mạnh và khí huyết lưu thông bởi

hơi thở thì việc tập trung vào công việc hiện tại sẽ trở nên dễ dàng và hiệu quả

hơn tránh được sự phân tâm bởi mọi thứ xung quanh.

(7) Dhyana (Thiền định): Đây là giai đoạn đạt được cảnh giới cao nhất

của sự tập trung, không bị gián đoạn, toàn bộ hơi thở, cơ thể, cảm giác đều tập

trung vào 1 vật thể hoặc hình ảnh nào đó, tâm trí yên tĩnh tập trung tới mức

không còn 1 suy nghĩ nào.

(8) Samadhi (Trạng thái phúc lạc): Trạng thái này là đỉnh cao của thiền

định mà người tập Yoga luôn hướng tới. Đây là sự hấp thụ cân bằng, toàn bộ

cơ thể và các giác quan đều trong tình trạng thiếp đi nhưng tâm trí thì hoàn

toàn thức tỉnh và nhận thức được mọi thứ xung quanh.

Tuy nhiên, trong vấn đề tập luyện yoga trong việc nâng cao sức khỏe

và tinh thần cho đối tượng người cao tuổi, cụ thể trong nghiên cứu với đối

tượng người cao tuổi nữ tại thành phố Hà nội việc tập luyện chú trọng vào 7

bước đầu tiên.

1.4.2. Khái quát về Hatha Yoga.

Hatha Yoga là một nhánh cơ bản đầu tiên của môn Yoga. Trong tiếng

Phạn, Hatha có nghĩa là Dương (hat) và âm (ha). Ghép lại thì Hatha Yoga có

nghĩa là hình thức Yoga mang lại sự cân bằng âm dương trong cơ thể. Hình

thức Yoga này liên quan mật thiết đến sự cân bằng giữa căng và giãn, vận

động và nghỉ ngơi. Hatha Yoga là sự kết hợp giữa cả các tư thế và thực hành

tâm linh. Do đó, nó vừa bao gồm các tư thế tăng cường sức mạnh lại vừa bao

gồm thiền định, thư giãn, nghỉ ngơi đúng cách. Một Yogi (người tập luyện

Yoga) muốn đi đến đỉnh cao phải qua ngưỡng cửa này.

Hatha Yoga khác với những loại hình yoga khác, các hoạt động trong

lớp học Hatha Yoga thường chuyển động chậm rãi, mềm dẻo, phối hợp với

luyện thở và luyện tâm, Hatha yoga không chú ý vào phần liên kết các thể tập

mà tập trung đi sâu vào lợi ích từng động tác, vì vậy mà cách tập hatha yoga

không tạo áp lực cho tim mà còn có thể cung cấp thêm nhiều dưỡng khí cho

máu và các dưỡng chất cho các tổ chức và cơ quan trong cơ thể. Qua đó có

thể tăng cường chuyển hóa, kiểm soát những cảm xúc và giúp cân bằng tâm

sinh lý. Tổ hợp các động tác trong hatha yoga rất đa dạng về hình thức vận

động cũng như được thực hiện với mức độ khác nhau. Đây chính là những

đặc điểm giúp cho việc luyện tập yoga phù hợp với NCT. Hatha Yoga là một

hình thức tập luyện phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Loại hình tập luyện

Hatha Yoga này có thể tiếp cận một cách dễ dàng và tập trung vào vấn đề sức

khỏe, tinh thần và hạnh phúc. Điều này khiến nó trở lên rất quan trọng trong

việc chống lại những tác động tiêu cực của môi trường xung quanh. Hatha

Yoga đã thay đổi rất nhiều kể từ khi khái niệm này được hình thành. Nó là

triết lý sống toàn diện kết nối con người với thế giới, giúp giữ vững sự an yên

trong lòng. Các tác phẩm gốc là Yoga kinh điển của Patanjali Maharishi, bao

gồm 196 cuốn kinh được viết bằng tiếng Phạn vào khoảng năm 400 sau Công

nguyên. Trong tác phẩm của mình, Patanjali mô tả bộ môn này gồm 8 chi hay

các môn phái và gọi nó là con đường 8 ngả. Có nhiều tài liệu khác đề cập đến

Hatha Yoga, nhưng điển hình nhất vẫn là cuốn của Patanjali. Hầu hết người

trẻ không biết về cuốn sách kinh điển về Yoga của Patanjali. Họ thích việc tập

luyện Yoga mà không để ý hay đi sâu vào lịch sử và triết lý của loại hình này.

Hatha Yoga hiện đại đã đáp ứng được nhu cầu này với các lớp học dành cho

những người có lịch trình bận rộn [1], [90], [91], [92], [93], [94].

Hatha Yoga là hình thức Yoga được tập luyện phổ biến nhất tại Mỹ.

Đây là một nhánh của Yoga mà đặc biệt tập trung vào sức khỏe thể chất và

tinh thần. Hatha Yoga sử dụng các tư thế (asana), kỹ thuật thở (pranayama)

và thiền (dyana), với mục đích mang lại một cơ thể khỏe mạnh và tâm hồn

thanh thản, an yên.

Ngày nay yoga được biến tấu theo rất nhiều loại Yoga được biết đến

nhiều là Ashtanga, Viyasaflow, power yoga … Dù thay đổi về phương pháp

tiếp cận hay phương tiện hỗ trợ, tuy nhiên, chúng đều đi từ cái cốt lõi, cái tinh

hoa của Yoga truyền thống và lấy Hatha Yoga làm cái gốc để phát triển lên.

1.5. Đặc điểm và các phương thức tập luyện Hatha Yoga đối với người

cao tuổi nữ.

1.5.1. Đặc điểm của tập luyện Hatha Yoga.

Cơ thể con người có hai phần thể chất và tinh thần. Bài tập Hatha Yoga

chú trọng đến sự vận động thân thể, kết hợp hài hòa với hơi thở ra và hít vào

sâu, để được phát triển năng lực tinh thần. Tập Hatha Yoga đúng phương

pháp giúp cho dòng Dương và dòng Âm trong cơ thể người tập được cân

bằng, quân bình và kết hợp Âm Dương hài hòa với nhau, giúp tăng cường sức

khỏe, ngăn ngừa, đẩy lùi các bệnh mãn tính và nâng cao tuổi thọ.

Hatha Yoga chú trọng vào điều THÂN (vận động thân thể dưới sự chỉ

huy tâm trí) điều KHÍ (điều khiển và kiểm soát hơi thở ra và hít vào sâu, đều

bằng mũi), điều TÂM (tâm trí luôn luôn hướng vào hơi thở và bất động của

thân thể). Được như thế giúp người tập có được sự thay đổi và phục hồi sức

khỏe về thể chất và tinh thần rất lớn.

Các tư thế Hatha Yoga thường được gọi là Asanas, bao gồm nhiều tư

thế khác nhau do những vị thầy Hatha Yoga xây dựng và phát triển nên từ

hàng ngàn năm trước. Những tư thế này, nhằm giúp cho người tập đạt được

sức khỏe thực sự, về cả tinh thần lẫn thể chất. Từ Asanas hàm nghĩa là những

tư thế thoải mái. Sự thoải mái không phải đợi đến một thời gian sau khi tập,

mà có thể cảm nhận được ngay, sau khi thực hành mỗi tư thế. Đây là điều

khác biệt, cơ bản giữa các bài tập Yoga và một số phương pháp luyện thể dục,

thể thao khác. Nếu các phương pháp thể dục, thể thao thông thường chú tâm

phát triển cơ bắp và sức mạnh bằng những động tác nhanh, mạnh và liên tục

thì các bài tập Hatha Yoga ngược lại. Cách vận động Hatha Yoga được thực

hành chậm rãi, mềm dẻo phối hợp với nhịp thở sâu và có thời gian nghỉ ngơi

giữa mỗi tư thế. Cách tập này không những không tạo áp lực cho tim và còn

giữ an toàn cho đĩa đệm, có thể cung cấp thêm nhiều dưỡng khí cho máu và

sinh lực cho các cơ quan nội tạng, giúp năng lực được tích lũy nhiều hơn là

tiêu tán. Khi thực hành một tư thế sẽ phát sinh năng lượng, giữ nguyên trong

tư thế là tập hợp và phân phối năng lượng khắp thân thể, trong khi việc thoát

ra khỏi tư thế và thư giãn là bảo vệ năng lượng.

Hình thức dễ nhận thấy ở các tư thế Hatha Yoga là những tư thế vặn

người, cúi gập hoặc kéo giãn cơ thể. Những tư thế này nhằm gây sức căng

thích hợp trong một thời gian nhất định trên một nhóm cơ, khớp hoặc dây

chằng, đặc biệt là đối với những vùng mà sinh hoạt thường ngày không đủ tác

động tới như vùng cổ, vùng vai, vùng bụng. Sự căng giãn này làm gia tăng

lưu lượng máu được chuyển tải đến từng tế bào, từng cơ quan kể cả các mạch

máu ngoại biên, khiến người tập có cảm giác ấm người, cảm giác năng lượng

lan tỏa, dễ đưa cơ thể vào tình trạng thư giãn sau đó. Đây cũng là lý do các

thầy Hatha Yoga khuyên người tập nên thực hiện tư thế thư giãn, sau mỗi tư

thế (Asana) để có thể cảm nhận và gặt hái trọn vẹn lợi ích thư giãn sâu sắc

của mỗi tư thế.

Những tư thế Hatha Yoga cũng đã được nghiên cứu về tác dụng của nó,

mục đích để gây ra sức ép cần thiết trên những nội tạng và các tuyến nội tiết,

có tác dụng xoa bóp nội tạng và điều hòa việc xuất tiết các kích thích tố, qua

đó có thể tăng cường chuyển hóa, kiểm soát những cảm xúc và làm cân bằng

tâm lý. Khi được thực hành nhuần nhuyễn, các tư thế sẽ làm mạnh cơ khớp,

làm giảm các dây chằng bị căng cứng, kích thích tuần hoàn huyết, hoạt hóa

các khớp và nhất là làm cho cột sống được dẻo dai, điều kiện cần thiết, để cơ

thể giữ được sự trẻ trung linh hoạt, ngăn chặn sự co cứng của cột sống và phát

sinh rối loạn nội tạng.

Hatha Yoga cổ điển có 84 tư thế đến nay có đến ngàn tư thế biến thể

khác nhau. Tuy nhiên không cần thiết phải tập tất cả các tư thế, tùy theo nhu

cầu và điều kiện cơ thể riêng, mỗi người chỉ cần tập một số tư thế nhất định.

Đối với đối tượng là người cao việc tập luyện chủ yếu là duy trì và nâng cao

sức khỏe nên việc lựa chọn tư thế yoga và các bài tập thở phù hợp là rất cần

thiết để phòng tránh những chấn thương và tối ưu hóa việc tập luyện [66],

[67], [68], [84], [86], [87].

1.5.2. Các phương thức tập luyện Hatha Yoga phổ biến.

1. Tập luyện sức mạnh (Ashtanga Yoga): Tập luyện sức mạnh (là

phương thức Hatha Yoga mang tính thể thao nhiều nhất. Nó tập trung vào

việc căng duỗi tăng cường và tạo sức mạnh cho cơ bắp. Phòng tập Ashtanga

Yoga phải luôn được đặt ở nhiệt độ từ 20 đến 40C để giữ cho cơ bắp luôn

mềm mại.

2. Tập luyện sức mạnh nâng cao (Power Yoga): Bắt nguồn từ Ashtanga

Yoga, cách tiếp cận loại hình Hatha Yoga này nhấn mạnh vào việc xây dựng

các tư thế Yoga nâng cao để làm săn chắc cơ và tăng tính linh hoạt. Tuy

nhiên, người tập có thể không cần tuân thủ một chuỗi các tư thế được thiết lập

sẵn như trong Ashtanga mà mỗi lớp học sẽ thay đổi tư thế khác nhau.

3. Tập luyện kéo giãn sâu (Yin Yoga): Khi luyện tập Yin Yoga người

tập phải giữ các tư thế trong khoảng thời gian từ 45 giây cho đến năm phút.

Điều này khuyến khích sự kéo giãn sâu vào các mô liên kết của cơ bắp người

thực hiện.

4. Tập luyện sự thẳng hàng và chính xác (Iyengar Yoga): Người tập

phương thức này tận dụng những đồ dùng để chống kê như những tảng kê,

ghế và dây để làm cho cơ thể thẳng hàng đúng mức cũng như từng bộ phận

trên cơ thể phải thật sự đặt chính xác ở vị trí quy định.

5. Tập luyện chuyển động theo chuỗi (ViniYoga): Khi luyện ViniYoga,

người tập sẽ thực hiện các tư thế một cách nhẹ nhàng và thư giãn. Thay vì cố

gắng ép tư thế phải thật hoàn hảo, người tập chỉ cần tập sao cho phù hợp với

khả năng của bản thân là được.

6. Tập - Thở - Thư giãn - Ăn uống - Suy nghĩ đúng cách (Sivananda

Yoga): Phương thức Sivananda Yoga thuộc Hatha Yoga này không chỉ chú

trọng vào các tư thế như những loại hình trên đây mà còn chú trọng vào tâm

trí. Cụ thể, Sivananda Yoga được thực hiện dựa trên 5 nguyên tắc: tập đúng

cách, thở đúng cách, thư giãn đúng cách, chế độ ăn uống đúng cách và suy

nghĩ theo chiều hướng tích cực. Sivananda Yoga bao gồm 12 tư thế cơ bản và

phát triển thành nhiều tư thế nâng cao khác. Cụ thể, một buổi tập Hatha Yoga

loại hình này thường bắt đầu với việc các học viên nghỉ ngơi trong tư thế xác

chết, tiếp tục thực hiện bài tập thở. Tiếp theo là 6 - 8 vòng bài tập Yoga chào

mặt trời. Một buổi tập Sivananda Yoga trung bình từ 90 - 120 phút [95], [96],

[97], [98], [99], [100].

1.5.3. Các hoạt động trong bộ môn Hatha Yoga.

Trong khi mỗi lớp học khác nhau tùy thuộc vào người hướng dẫn, hầu

hết các lớp học kéo dài từ 45 phút đến 90 phút. Các lớp học thường bắt đầu

bằng khởi động nhẹ nhàng, tiến tới các tư thế vật lý hơn và kết thúc bằng một

khoảng thời gian thiền định ngắn. Dưới đây là các hoạt động của một lớp học

Hatha Yoga điển hình:

1. Tập trung hít thở: Phép thở theo hatha yoga nhấn mạnh, việc thở ra

phải dài hơi và chậm, nhằm loại bỏ khí tù đọng càng nhiều càng tốt và thay

thế bằng khí trong lành. Không khí được tống ra ngoài nhiều chừng nào, thì

khí trong lành sẽ được đưa vào phổi nhiều chừng ấy. Bằng lối thở dài hơi,

thời gian thở ra sẽ dài thêm, theo sau là việc hít vào sâu và chậm; thời gian

ngưng thở giữa lần hít vào và thở ra được kéo dài ở mức thích hợp. Đồng

thời, tốc độ thở sẽ trở nên rất chậm và đều đặn (xuống còn 8 - 9 lần/ phút hoặc

ít hơn). Khi hô hấp trở nên chậm thì tốc độ biến dưỡng có xu hướng giảm.

Quả tim được nghỉ ngơi đôi chút do không còn nhiều các chất độc để loại ra

khỏi các mô và do không cần dùng đến nhiều oxy nữa.

Do hít thở chậm nên toàn cơ thể được khỏe mạnh, ít bệnh tật: giảm bớt

gánh nặng cho quả tim, hạ huyết áp, thư giãn cơ thể, làm êm dịu hệ thần kinh.

Một cảm nhận bình an sâu xa dâng trào trong tâm trí và cơ thể

2. Thực hành các tư thế: Khi thực hành các asana (tư thế) của yoga,

luôn có sự kéo giãn, nới lỏng hoặc chèn ép cơ, dây chằng và khớp. Đối với

các khớp trên cơ thể, các asana tác động lên tất cả các khớp, nhất là các khớp

ở tay, chân, cột sống, hông, các khớp luôn ở trạng thái gấp, duỗi, quay; điều

này có tác dụng kích thích bao hoạt dịch tiết ra chất nhầy bôi trơn khớp, làm

cho khớp hoạt động linh hoạt, dễ dàng hơn. Hệ thống gân và dây chằng quanh

các khớp cũng được kéo giãn, nhất là gân kheo và dây chằng quang cột sống

cổ, lưng và chậu hông, giúp cơ thể uốn cong hay thực hiện chuyển động các

hướng được dễ dàng.

Đặc điểm trong thực hành các asana trong yoga, người tập thực hành

các asana đơn giản đến asana trung bình và phức tạp. Mỗi asana đều có các

giai đoạn như: vào tư thế, giữ tư thế, và thoát khỏi tư thế, do đó cơ luôn

chuyển đổi giữa co cơ động lực và co cơ tĩnh lực. Mỗi tư thế huy động một

nhóm cơ nhất định, nhưng với hàng trăm tư thế và biến thế được thực hành

trong các chương trình tập luyện, hầu hết các cơ trong cơ thể đều có sự tham

gia. Tập luyện Hatha yoga được phân thành các nhóm tư thế yoga và được

giảng dạy theo trình tự gồm: Nhóm tư thế thế đứng đứng 1 chân, đứng 2

chân), Nhóm tư thế quỳ, Nhóm tư thế ngồi, nhóm tư thế nằm (nằm ngửa, tư

thế nằm nằm sấp). Mỗi tư thế tác động lên những nhóm cơ chính và tuyến nội

tiết khác nhau trong cơ thể.

3. Thực hành thiền: Tư thế thiền phổ biến nhất là ngồi thiền, tuy nhiên,

việc thực tập thiền còn bao gồm nhiều hoạt động khác như thiền hành (thực

tập thiền khi đi bộ), thiền nằm (thực tập thiền ở tư thế nằm)…

Mỗi phương pháp thiền đều có cách thức thực hành chung là giữ cho

tâm trí tập trung hoàn toàn vào việc mình đang làm. Bởi các suy nghĩ, vọng

tưởng là thứ luôn tự động phát sinh trong đầu, khó có ai có thể dễ dàng chấm

dứt mọi vọng tưởng để dồn toàn tâm, toàn trí cho một công việc. Chính điều

này luôn làm người tập mất tập trung, trí nhớ giảm sút. Những căng thẳng,

vướng mắc trong cuộc sống, nhất là sự khó khăn trong việc kiểm soát tâm

trạng, cảm xúc cũng chủ yếu xuất phát từ vọng tưởng mà ra. Về già thì

thường hay quên, “lẩm cẩm”, thiếu sáng suốt. Đó là lí do mà nhiều người thực

hành thiền để trở về sống trọn vẹn với hiện tại theo đúng nghĩa của nó. Thiền

mang đến cho chúng ta những lợi ích cả về thể chất và tinh thần. Về cơ

bản, thiền chỉ là một phương pháp điều tâm, giúp tâm an ổn, đỡ tán loạn.

Khi tâm đã an thì con người ta sẽ nhìn nhận mọi sự việc dưới con mắt sáng

suốt, lạc quan hơn. Trong cuộc sống, con người luôn phải đối mặt với nhiều

điều khó khăn, bất như ý. Chỉ có một tâm hồn bình an mới tạo ra sức mạnh vô

hình từ ngay bên trong bản thân để vượt qua và chiến thắng những khó khăn.

Đó chính là lợi ích mà thiền mang lại [101], [103], [104], [106], [107].

1.5.4. Một số hệ thống bài tập Hatha Yoga phổ biến.

Ngoài hệ thống bài tập Hatha Yoga truyền thống của tác giả

Svatmarama, còn có một số hệ thống bài tập Hatha Yoga phổ biến khác, như:

hệ thống bài tập Hatha Yoga của Sivananda Yoga, Ashtanga Yoga, Bikram

Yoga, Yin Yoga và Iyengar Yoga. Mỗi hệ thống bài tập Hatha Yoga phổ biến

này đều có những đặc điểm riêng biệt. Hatha Yoga Pradipika - Hệ thống bài

tập Hatha Yoga truyền thống:

Bảng 1.1. Hệ thống các tư thế trong hatha yoga pradipika

Tên tiếng Việt Tên tiếng Phạn

Ngồi cánh bướm Cây cung Đầu bò Con gà trống Con rùa Con cá Con công Hoa sen

Nằm ngửa thư giãn Hoàn hảo Sư tử Ngồi chữ vạn

TT 1. Bhadrasana 2. Dhanurasana 3. Gamukhasana 4. Kukkutasana 5. Kurmasana 6. Matsyasana 7. Mayursana 8. Padmasana 9. Paschimottanasana Ngồi gập người phía trước 10. Savasana 11. Siddhasana 12. Simhasana 13. Swastikasana 14. Uttana Kurmasana Con rùa thẳng đứng 15. Virasana Chiến binh Ghi chú 4/84 tư thế thiết yếu 4/84 tư thế thiết yếu 4/84 tư thế thiết yếu 4/84 tư thế thiết yếu

Hatha Yoga Pradipika là một trong ba văn bản cổ xưa nhất viết về

Hatha Yoga do tác giả Svatmarama viết vào thế kỷ XV, gồm 4 chương:

chương I là nói về tư thế(asana), chương II nói về kĩ thuật thanh lọc và kiểm

soát năng lượng (shatkarmas và pranayama), chương III nói về thủ ấn và các

khóa (mudras và bandha), và chương IV nói về giác ngộ (samadhi). Asana là

giai đoạn đầu tiên của Hatha Yoga, nó được mô tả đầu tiên, đó là thực hành

để đạt được tư thế ổn định, sức khỏe và sự nhẹ nhàng của cơ thể. Svatmarama

có đề cập đến 84 tư thế asana do thần Shiva dạy nhưng chỉ đề cập đến 15 tư

thế asana cụ thể (bảng 1.1).

Svatmarama đưa ra cách thực hành Hatha Yoga được thực hành chậm

rãi, mềm dẻo phối hợp với nhịp thở sâu và có thời gian nghỉ ngơi giữa mỗi tư

thế. Cách tập này không những không tạo áp lực cho tim và còn giữ an toàn

cho đĩa đệm, có thể cung cấp thêm nhiều dưỡng khí cho máu và sinh lực cho

các cơ quan nội tạng, giúp năng lực được tích lũy nhiều hơn là tiêu tán. Khi

thực hành một tư thế sẽ phát sinh năng lượng, giữ nguyên trong tư thế là tập

hợp và phân phối năng lượng khắp thân thể, trong khi việc thoát ra khỏi tư thế

và thư giãn là bảo vệ năng lượng [58].

Bảng 1.2. Hệ thống shatkarmas và pranayama trong hatha yoga

Tên tiếng Phạn Tên tiếng Việt

Nội dung Gija Karani Manomani

Sáu Kriya (Sáu nhiệm vụ)

Tám loại Kumbhaka khác nhau (Giữ khí)

TT 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Gara Karani Manomani Basti Dhauti Kapalabhati Nauli Neti Tratika Bhastrika Bhramari Murchha Plavini Sitali Sitkari Surya Bheda Ujjayi Nôn thức ăn Di chuyển không khí về giữa Thụt rửa trực tràng Làm sạch dạ dày Sáng sọ (Thở vệ sinh) Lúc lắc bụng Rửa mũi bằng nước muối ấm Nhìn không chớp mắt Ống bễ (ống thổi) Thở ong vo ve Gây mê tâm thần Mở rộng phổi Làm mát hơi thở Răng rít Mở cửa mặt trời Đi lên chiến thắng

Shatkarmas là kỹ thuật vệ sinh, thanh lọc cơ thể và pranayama là điều

khiển năng lượng, kiểm soát hơi thở được Svatmarama đề cập đến trong

Hatha Yoga Pradipika gồm 16 nội dung kỹ thuật (bảng 1.2).

Svatmarama giải thích việc cần thiết và ý nghĩa của việc phải thanh lọc

cơ thể: Cơ thể vật lý bên ngoài rất dễ tiếp xúc, do đó nó được thanh lọc thông

qua các hoạt động thường ngày như rửa, tắm, đánh răng… Trong khi đó, các

cơ quan bên trong cơ thể tiếp xúc thường xuyên với các chất bên ngoài (qua

thức ăn, thị giác, xúc giác, khứu giác) và không có bất kỳ hoạt động thường

xuyên cụ thể nào để có thể thanh lọc. Điều quan trọng đối với một người tập

luyện yoga là phải thanh lọc các cơ quan bên trong cơ thể của mình theo thời

gian để đảm bảo sự hiệu quả của các bài tập yoga trên cơ thể. .

Để giúp cho dòng chảy của Prana (sinh lực) được ổn định, Shatkarma

đảm bảo không có bất kỳ nút thắt trong các Nadis (kênh năng lượng vi tế).

Shatkarma, đặc biệt là Kapalbhati & Nauli giúp cân bằng dòng chảy Prana

trong hai kênh năng lượng chính quan trọng là Ida & Pingala. Thông thường,

tâm trí của chúng ta hay bị làm xáo trộn bởi nhiều ý nghĩ không mong muốn,

bằng cách thực hành Shatkarma (đặc biệt là tratika), chúng ta có thể mang lại

trạng thái ổn định trong tâm trí [1], [3], [107], [108], [109], [100], [111]. Hệ

thống bài tập Hatha Yoga của Sivananda Yoga (bảng 1.3).

Swami Sivananda (1887 - 1963) là người đặt nền móng xây dựng hệ

thống Sivananda Yoga từ năm 1932 nhưng người có công phát triển nó ra

khắp thế giới phải kể đến một trong những người học trò xuất sắc của ông -

Swami Vishnu Devananda. Swami Vishnu Devananda (1927 - 1993) đã thành

lập những Trung tâm Sivananda Yoga Vedanta từ năm 1959, đến nay có 12

ashrams và hơn 40 trung tâm trên thế giới [67]. Tại Việt Nam có 2 trung tâm

Sivananda Yoga thành phố Hồ Chí Minh và Sivananda Yoga thành phố Đà

Lạt. Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Sivananda Yoga được đặt trên nền tảng

cấu trúc gồm những nội dung sau: 1) Thư giãn trước khi bắt đầu; 2) Đọc niệm

OM; 3) Pranayama - Những bài tập thở; 4) Những bài tập khởi động; 5)

Asana - Những tư thế; 6) Thư giãn kết thúc; 7) Niệm OM kết thúc (bảng 1.3).

Bảng 1.3. Hệ thống bài tập hatha yoga cơ bản của sivananda yoga

Bài tập/tư thế

Thời gian

Nằm ngửa thư giãn

3 vòng 5 - 7 vòng

Thở vệ sinh Thở luân phiên

5 - 7 vòng

Chào mặt trời Nằm ngửa nâng từng chân Nằm ngửa nâng hai chân

Đứng trên đầu Đứng trên vai Cái cày Con cá Ngồi gập người phía trước Rắn hổ mang Con châu chấu Cây cung Vặn cột sống Con quạ Đứng gập người phía trước Tam giác

Nằm ngửa thư giãn

1. Thư giãn trước khi tập Savasana 2. Niệm OM 3. Bài tập thở Thở Kapalabhati Sukha Purvak 4. Bài khởi động Surya Namaskar Supta Padangusthasana Uttanpadasana 5. 12 tư thế asana cơ bản Sirshasana Sarvangasana Halasana Matsyasana Paschimothanasana Bhujangasana Salabhasana Dhanurasana Ardha Matsyendrasana Kakasana Pada Hasthasana Triknasana 6. Thư giãn kết thúc Savasana 7. Niệm OM kết thúc

Hệ thống bài tập Hatha Yoga căn bản này được xây dựng bởi Swami

Vishnu Devananda mang lại lợi ích cả về thể chất và tinh thần người tập. Các

chuỗi liên tục được sắp xếp theo trình tự không được thay đổi. Một số động

tác biến thể có thể được đưa vào nhưng vẫn giữ khuôn khổ theo trình tự trên.

Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Ashtanga Yoga:

Ashtanga Yoga là một hệ thống Yoga cổ xưa được giảng dạy bởi

Vamana Rishi tác giả của văn bản cổ Yoga Korunta cách đây khoảng 1500

năm. Văn bản này đã được Sri T.Krishnamacharya ghi chép lại vào đầu

những năm 1920, sau đó được truyền lại cho Pattabhi Jois từ năm 1927 [66].

Chúng ta không nên lầm tưởng hệ thống Ashtanga Yoga là ashtanga trong

triết lý Yoga, mà nó chỉ là tên gọi cho một hệ thống Yoga có sử dụng lý

thuyết ashtanga trong triết lý Yoga.

Bảng 1.4. Hệ thống bài tập Hatha yoga sơ cấp của ashtanga yoga

Bài tập/tư thế

Nằm ngửa thư giãn

Chào mặt trời A Chào mặt trời B

1. Thư giãn trước khi tập Savasana 2. Niệm OM 3. Khởi động Surya Namaskar A Surya Namaskar B 4. Tư thế đứng Padangusthasana

Padahastasana

Gập người phía trước khóa ngón chân cái Đứng gập người phía trước lòng bàn tay dưới bàn chân Tam giác rộng Tam giác vặn cột sống Tam giác co gối Tam giác co gối vặn cột sống

Tam giác xoắn hông đơn giản Đứng nâng một chân

Nhảy sang ngồi gập người phía trước

Cây gậy Ngồi gập người phía trước Cái ván ngược

Ngồi gập người phía trước nửa hoa sen khó

Utthita Trikonasana Parivritta Trikonasana Utthita Parsvakonasana Parivritta Parsvakonasana Prasarita Padottanasana A, B, C, D Đứng gập người phía trước chân dang rộng Parshvottanasana Utthita Hasta Padangusthasana Ardha Baddha Padmottanasana Đứng gập người phía trước nửa hoa sen khó Cái ghế Utkatasana Chiến binh I Virabhadrasana I Virabhadrasana II Chiến binh II 5. Vinyasa Nhảy sang Paschimothanasana 6. Yoga Chikitsa - Yoga trị liệu Dandasana Paschimottanasana A, B, C Purvattanasana Ardh Baddha Padma- Paschimothanasana Triang Mukha-Eka-Pada Ngồi gập người phía trước mặt tới một chân

Bài tập/tư thế

Cái cầu

Bánh xe đầy đủ Ngồi gập người phía trước Đứng trên vai Cái cày Cái cày gối tới tai Hoa sen lên cao Quả bóng Con cá Chân kéo căng Đứng trên đầu Em bé Hoa sen khó Biểu tư ng Yoga Chân núi Ngồi thụ ấn Chin Mudra Bật gốc

Nằm ngửa thư giãn

Ngồi gập người phía trước đầu tới gối Janu Sirsasana A, B, C, D Nhà hiền triết Marichi Marichyasana A, B, C, D Cái thuyền Navasana Gác vai Bhujapidasana Con rùa Kurmasana Rùa ngủ Supta Kurmasana Bào thai trong tử cung Garbha Pindasana Con gà Kukkutasana Con bươm bướm Badha Konasana A, B Ngồi gập người phía trước chân dang rộng Upavishta Konasana Nằm ngủ góc ngả sau Supta Konasana Nằm ngửa nâng từng chân Supta Padangusthasana Ubhaya Padangusthasana Ngồi gi hai ngón chân cái UrdhvaMukhaPaschimottanasana Nâng hai chân lên tới mặt Setu Bandhasana 7. Chuỗi tư thế kết thúc Urdhva Dhanurasana Paschimottanasana Salamba Sarvangasana Halasana Karnapidasana Urdhva Padmasana Pindasana Mathsyasana Uttana Padasana Shirsasana Balasana Baddha Padmasana Yoga Mudra Parvataasana Chin Mudra Utplutihih 8. Thư giãn kết thúc Savasana 9. Niệm OM

Pattabhi Jois 1915 - 2009) học Yoga từ năm 12 tuổi và có nhiều năm

học hỏi từ ngài Krishnamacharya. Năm 1948, ông thành lập viện nghiên cứu

và giảng dạy Yoga ở Mysore Ấn Độ theo phương pháp Ashtanga Vinyasa

Yoga, còn gọi là Ashtanga Yoga. Thực hành Ashtanga Yoga cần đến bốn yếu

tố hay bốn công cụ vô hình: 1) Pranayama (ujjayi – hơi thở chiến thắng); 2)

Bandha (ba khóa năng lượng chính của cơ thể); 3) Vinyasa - gắn kết hơi thở

với chuyển động; 4) Drishti - tập trung vào một điểm [66]. Hệ thống bài tập

Hatha Yoga của Ashtanga Yoga được sắp xếp thành các lớp học từ dễ đến

khó từ sơ cấp đến nâng cao [67]. Lớp sơ cấp như sau (bảng 1.4).

Hệ thống Ashtanga Yoga coi bậc thứ ba asana là quan trọng nhất trong

tám bậc của Yoga, bởi vì thông qua asana chúng ta có thể đi sâu vào cấp độ

cao hơn của Yoga và qua thời gian, nó mang lại cho cả cơ thể và tâm trí một

trạng thái ổn định, bình yên [66].

Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Bikram Yoga:

Bikram Yoga thường được nhắc đến với cái tên dễ hiểu hơn là Hot

Yoga do Bikram Choudhury sáng lập. Bikram Choudhury (1946) bắt đầu học

Yoga từ người thầy Bishnu Ghosh. Năm 17 tuổi ông bị thương nặng trong

một tai nạn và được chữa khỏi bằng Yoga, Bikram Choudhury đã phát triển

hệ thống Yoga trị liệu và là tiền thân của hệ thống Bikram Yoga nổi tiếng như

ngày nay. Sau khi giảng dạy ở Ấn Độ và Nhật Bản, Bikram Choudhury đã

chuyển đến Los Angeles năm 1972 để mở rộng hệ thống Bikram Yoga của

mình [66]. Điểm đặc biệt của Bikram Yoga là sử dụng phòng tập được làm

nóng 104 độ F (khoảng 40 độ C) và duy trì độ ẩm 40 để cải thiện tính linh

hoạt của xương, cơ, khớp và mồ hôi ra nhiều để giải độc. Hệ thống bài tập

Hatha Yoga của Bikram Yoga gồm chuỗi 26 bài tập/tư thế (bảng 1.5).

Lớp học 90 phút bắt đầu bằng bài tập thở sâu trong tư thế đứng, tiếp

theo là các asana và kết thúc bằng bài tập thở kapalabhati (thở thanh lọc trong

tư thế ngồi anh hùng) . Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Bikram Yoga cũng

có nhiều mặt hạn chế: đổ mồ hôi quá mức có thể dẫn đến mất nước; có một

nguy cơ tăng thân nhiệt (nóng quá mức của cơ thể người bình thường); các

triệu chứng bao gồm buồn nôn, chóng mặt, ngất xỉu, và có khả năng cảm

nhiệt; những người bệnh đa xơ cứng, bệnh động kinh, bệnh tim mạch không

được tập vì nhạy cảm đặc biệt với nhiệt [66], [67].

Bảng 1.5. Hệ thống bài tập hatha yoga của bikram yoga

Bài tập/tư thế

TT Thư giãn trước khi bắt đầu: Savasana - Nằm ngửa thư giãn

1. Pranayama

2. Arda Chandrasana, Padahastasana

Tập thở bằng tư thế đứng kết hợp với cúi ngửa khớp cổ Nửa vầng trăng; Đứng gập người phía trước lòng bàn tay dưới bàn chân Cái ghế Con đại bàng

3. Utktasana 4. Garurasana 5. Dandayamana - Janushirasana Đứng nâng chân đầu tới gối 6. Dandayamana - Dhanurasana 7. Tuladandasana Đứng kéo cung Gậy thăng bằng

8. Đứng tách chân rộng Dandayamana - Bibhaktapada- Paschimottanasana

9. Trikanasana Tam giác

10. Đứng tách chân đầu tới gối Dandayamana - Bibhaktapada- Janushirasana

24.

Trái núi Đứng trên ngón chân Thư giãn nằm ngửa Nằm co gối đến ngực Ngồi dậy khó Rắn hổ mang Con châu chấu Con châu chấu đầy đủ Cây cung Anh hùng ngả lưng Nửa con rùa Con lạc đà Con thỏ Ngồi gập người phía trước đầu tới gối Ngồi gập người phía trước Vặn cột sống Thở vệ sinh trong tư thế anh hùng

11. Tadasana 12. Padangustasana 13. Savasana 14. Pavanamuktasana 15. Sit-up 16. Bhujangasana 17. Salabhasana 18. Poornasalabhasana 19. Dhanurasana 20. Supta Vajrasana 21. Ardha Kurmasana 22. Ustrasana 23. Sasangasana Janushirasana Paschimottanasana 25. Arda Matsyendrasana 26. Kapalabhati in Vajrasana Thư giãn kết thúc: Savasana - Nằm ngửa thư giãn

Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Yin Yoga:

Yin Yoga là một phong cách với nhịp độ chậm của Yoga với các tư thế

hoặc asana được thực hiện trong thời gian dài khoảng 5 phút hoặc nhiều hơn

cho tư thế điển hình, Yin Yoga được giảng dạy ở phương Tây bắt đầu từ cuối

những năm 70, được thành lập bởi các chuyên gia võ thuật và Yoga Đạo giáo

Paulie Zink. Yin Yoga hiện đang được giảng dạy trên khắp Bắc Mỹ và Châu

Âu do phần lớn các hoạt động giảng dạy của giáo viên Paul Grilley và Sarah

Powers [66], [108]

Bảng 1.6. Hệ thống bài tập hatha yoga cơ bản của yin yoga

TT 1. Anahatasana 2. Ankle Stretch 3. Bananasana 4. Butterfly 5. Half butterfly 6. Camel 7. Cat Pulling Its Tail 8. Caterpillar 9. Child's Pose 10. Dangling 11. Deer 12. Dragons 13. Frog 14. Happy Baby 15. Reclining Twist 16. Saddle 17. Shoelace 18. Snail 19. Sphinx & Seal 20. Square 21. Squat 22. Straddle (Dragonfly) 23. Swan & Sleeping Swan 24. Toe Squat 25. Savasana

Bài tập/tư thế Nửa con chó (Tan chảy tim) Dưới mắt cá chân Quả chuối Con bươm bướm Nửa con bươm bướm Con lạc đà Méo kéo đuôi của nó Con sâu bướm Em bé Tòng ten Con nai Con rồng Con ếch Em bé hạnh phúc Nằm ngả vặn cột sống Yên xe Dây cột giày Con ốc bươu Tượng Xphanh và Hải cẩu Khối vuông Ngồi xổm Con chuồn chuồn Chim thiên nga và Chim thiên nga ngủ Khối vuông trên ngón chân Nằm ngửa thư giãn

Việc thực hành giữ tư thế trong thời gian dài luôn luôn là một phần

quan trọng của thực hành Yoga truyền thống, cả trong truyền thống Hatha

Yoga Ấn Độ và trong truyền thống Yoga Đạo giáo Trung Quốc [66]. Yin

Yoga có 25 tư thế cơ bản thường được thực hiện trong các buổi tập của một

lớp học được trình ởi ở bảng (bảng 1.6)

Các tư thế Yin yoga được thiết kế để tác động lên các bộ phận sâu

trong cơ thể như gân, dây chằng, mạc (mô liên kết) và lưu thông khí theo 12

đường đường kinh lạc và dòng năng lượng vi tế qua các chakra. Việc thực

hành Yin Yoga kết hợp các yếu tố âm như bị động, không nỗ lực, chịu lực

căng lâu tác động lên mô âm trong cơ thể - mạc bao gồm dây chằng, gân, bao

khớp và kể cả xương [66]. Hệ thống bài tập Hatha Yoga của Iyengar Yoga:

Iyengar Yoga, được đặt tên và phát triển bởi BKS Iyengar, là một hình

thức của Hatha Yoga có một sự nhấn mạnh vào chi tiết, mức độ chính xác và

liên kết trong việc thực hiện các tư thế động tác và kiểm soát hơi thở. Sự phát

triển của sức mạnh, sự nhanh nhẹn và ổn định của cơ thể đạt được thông qua

các asana [66].

BKS Iyengar (1918 - 2014) đã hệ thống hóa hơn 200 tư thế cổ điển và

14 loại pranayama khác nhau từ cơ bản đến nâng cao. Điều này giúp đảm bảo

rằng, người tập tiến bộ dần dần bằng cách di chuyển từ tư thế đơn giản đến

phức tạp và phát triển tâm trí, thể chất và tinh thần của họ thông qua một

phương pháp phù hợp [66].

BKS Iyengar hệ thống lại có 23 tư thế cổ điển cơ bản, bao gồm những

tư thế đứng, ngồi, gập người về trước, xoay người, lộn ngược, ngả ra sau và

nằm. Thực hành thường xuyên các asana này sẽ thúc đẩy và kích thích hoạt

động của tất cả các cơ quan, các mô, tế bào trong cơ thể. Tinh thần của người

tập trở nên sáng suốt và minh mẫn, thể xác trở nên khỏe mạnh và tích cực

[66]. Các tư thế được trình bày cụ thể ở bảng 1.7.

Điểm đặc biệt, Iyengar Yoga thường xuyên sử dụng các đạo cụ, như:

dây đai, gối, chăn, nệm, ghế, bục gỗ, túi cát, tường, như những phương tiện

hỗ trợ trong việc thực hiện các asana. Các đạo cụ cho phép người tập thực

hiện các asana một cách chính xác, giảm thiểu nguy cơ chấn thương hoặc

căng thẳng, và làm cho tư thế được phù hợp với cả trẻ và già. Iyengar Yoga

cho người tập thực hiện các tư thế trong thời gian dài hơn một số hệ thống

Yoga khác và tương tự với hệ thống Yin Yoga.

Bảng 1.7. Hệ thống bài tập hatha yoga cơ bản của iyengar yoga

TT

Bài tập/tư thế

Trái núi Tam giác rộng Chiến binh 2 Kéo giãn một bên sườn Giãn căng lồng ngực Chó úp mặt duỗi mình Đứng gập người về trước Chiến binh 1

Các tư thế đứng 1. Tadasana 2. Utthita Trikonasana 3. Virabhadrasana 2 4. Utthita Parsvakonasana 5. Parsvottanasana 6. Adhomukha 7. Uttanasana 8. Virabhadrasana 1 Các tư thế ngồi 9. Dandasana 10. Virasana 11. Baddhakonasana

Chỗ dựa Anh hùng Góc cố định

Các tư thế gập người về phía trước

12. Janu Sirsasana 13. TriangMukhaikapada Paschimottanasana 14. Paschimottanasana

Đầu tựa gối Co giãn ba bộ phận của cơ thể Giãn căng lưng

Các tư thế vặn người

15. Bharadvajasana 16. Marichyasana

Co giãn thân người Co giãn thân trên và chân

Các thế lộn ngược 17. Salamaba Sirsasana 18. Salamaba Sarvangasana 19. Halasana

Đứng bằng đầu Đứng trên vai Cái cày

Các tư thế ngửa ra sau

20. Ustrasana 21. Urdhva Dhanurasana

Con lạc đà Bánh xe

Các tư thế nằm 22. Supta Virasana 23. Savasana

Anh hùng nằm ngửa Nằm ngửa thư giãn

1.5.5. Vai trò tập luyện Hatha Yoga đối với sức khỏe người cao tuổi.

Ngoài việc giúp cơ thể khỏe mạnh hơn, tập luyện Hatha Yoga cũng

mang lại sự thoải mái và khả năng trị liệu nhiều vấn đề về sức khỏe, đặc biệt là

đối với NCT. Hiện nay số lượng người tập Hatha Yoga đang tăng lên nhanh

chóng. Điều này có thể đơn giản là bởi vì cộng đồng đang dần bắt đầu nhận ra

chiều sâu và chiều hướng của nó tốt như thế nào cho cả tâm trí lẫn cơ thể.

1. Luyện tập sự tập trung: Cuộc sống hiện đại ngày nay với quá nhiều

công việc, sự kiện diễn ra cùng một lúc, sự lão hóa tăng dần theo độ tuổi

khiến con người mệt mỏi, rối trí, không biết phải làm việc nào trước, việc nào

sau hay làm việc này, nhưng tâm trí lại vẫn đang suy nghĩ vào việc khác.

Những động tác yoga đứng thăng bằng như: động tác cái cây, con hạc, hay

các động tác như luyện tập đứng trên đầu luyện tập sự tập trung cao độ vào

nhịp thở, vào cơ thể và mắt tập trung vào một điểm, tăng lưu thông tuần hoàn

máu đến tim và não, hỗ trợ trong việc tăng cường khả năng tập trung và chú ý

của con người.

2. Hình thành lối sống tích cực: Suy nghĩ tích cực, giàu lòng yêu

thương, sự vị tha, tập luyện TDTT thường xuyên, hòa nhập với những hoạt

động tập thể là những hành vi thể hiện lối sống tích cực mà NCT bị CHA cần

hướng tới. Việc tham gia các lớp yoga tập thể với mọi người tạo ra cơ hội

giao lưu, gặp gỡ cho NCT, tăng tính gắn kết và sự vui vẻ, giúp hình thành lối

sống tích cực cho người tập

3. Trị liệu sức khỏe

Các tư thế của Hatha Yoga có đặc điểm chung là sự nhẹ nhàng, giúp

kéo giãn cột sống làm giảm đau cổ mãn tính.

Những tư thế đảo ngược, uốn cong về phía trước và phía sau sẽ giúp

người tập giữ bình tĩnh và giảm viêm xoang.

Những tư thế khác có thể làm giảm bớt sự lo lắng, hen suyễn, hội

chứng ống cổ tay, mất ngủ, đau thần kinh tọa và hàng loạt các vấn đề khác.

Hatha Yoga còn hỗ trợ đến các vấn đề liên quan đến chu kỳ kinh

nguyệt và vô sinh ở nữ giới.

Có rất nhiều bằng chứng cho thấy Yoga có lợi cho bệnh viêm xương

khớp, viêm khớp dạng thấp và đau cơ xơ hóa.

Trường Cao đẳng Bác sĩ Hoa Kỳ khuyến nghị Hatha Yoga như một

phương pháp không dùng thuốc để điều trị đau lưng [108].

4. Sự mềm dẻo: Đây là một trong những tác dụng đầu tiên yoga mang

đến cho cơ thể. Lần đầu tập yoga, người tập có thể không chạm được đến

ngón chân của mình khi cúi lưng. Sự tác động vào hệ thống dây chằng và ổ

khớp của yoga đã làm cho người tập chỉ sau một thời gian luyện tập, nhiều

động tác tưởng chừng như không thể đã trở nên có thể. Sự dẻo dai làm giảm

đi những chấn thương và sự đau mỏi của cơ thể. [66], [67], [108], [109]

5. Tư thế đúng: Khi NCT cúi xuống làm một việc gì đó quá lâu, hoặc

không đúng tư thế, phần cổ, bả vai hay lưng sẽ phải làm việc quá sức gây đau

mỏi. Do vậy, giữ dáng người thẳng với đầu sẽ không gây nhiều sức ép vào

các cơ thuộc phần cổ, vai và lưng. Bên cạnh đó, lão hóa ở NCT còn có thể

dẫn tới gù lưng và dáng đi còng, là nguyên nhân nguy hại gây đau mỏi cổ,

thắt lưng và ảnh hưởng đến cột sống nói chung. Các tư thế yoga như tư thế

đứng, tư thế kéo duỗi và tư thế nằm… giúp hỗ trợ cho dáng đi được thẳng và

tự nhiên.

6. Tuần hoàn máu: yoga với các tư thế đứng, ngồi, quỳ, nằm, gập,

duỗi, vặn xoắn… giúp lưu thông tuần hoàn máu tốt hơn. yoga cũng giúp cho

việc tăng oxy vào các tế bào, tạo ra những kết quả hoạt động tốt hơn. Trong

các tư thế vặn mình, máu ở tĩnh mạch từ các cơ quan bên trong được sản

sinh và tạo điều kiện máu chứa oxy được chuyển hoá khi các tư thế vặn

mình này được thả lỏng. Các tư thế đảo ngược như đứng trên đầu, thăng

bằng trên hai tay hay trên vai, gập người tạo điều kiện cho máu được đưa lên

tim, nơi hai lá phổi được cung cấp oxy.

7. Cải thiện chất lượng nhịp thở: Các yogi thường thở với số lượng

nhịp thở ít hơn, nhưng với chất lượng nhịp thở sâu và dài hơn. Nhịp thở chậm

giúp cơ thể thư giãn, mọi cơ quan được điều tiết hài hoà, cải thiện chức năng

co giãn của phổi. Trong luyện tập yoga, việc hít vào luôn dùng lỗ mũi, khép

miệng. Lỗ mũi giống như một bộ phận lọc, không khí đi vào lỗ mũi sẽ đươc

hâm nóng lên trước khi vào phổi, bảo vệ phổi không bị bụi bặm và khí lạnh

[66], [67].

8. Giảm cân thừa: Tập yoga thường xuyên giúp đốt cháy năng lượng và

sẽ có tác dụng tốt cho việc hỗ trợ giảm trọng lượng dư thừa, giúp giảm cân an

toàn và hiệu quả, hạn chế những tác động tiêu cực từ hậu quả của thừa cân,

béo phì có thể gây ra cho cơ thể như bệnh CHA, tiểu đường và các bệnh lý

liên quan đến rối loạn chuyển hóa khác.

9. Nhịp tim: Yoga giữ cho nhịp tim được ổn định, đặc biệt đối với

những lớp yoga mang tính hoạt động thể lực, tạo điều kiện cải thiện biểu đồ

tim mạch, trong đó tận dụng tối đa oxy trong trong quá trình luyện tập. Việc

luyên tập thở sâu sẽ giúp người tập có thể giữ động tác lâu dài hơn dù trong

điều kiện oxy ít ỏi.

10. Giảm huyết áp cao: Đối với những người huyết áp cao, những động

tác yoga nhẹ mang tính thư giãn như Savasana hay một số những động tác

ngồi gập mình, nằm vặn mình thở sâu giúp huyết áp giảm xuống rõ rệt.

1.5.6. Các bài tập Hatha Yoga phù hợp với người cao tuổi nữ.

Việc lựa chọn loại Yoga sẽ phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ luyện tập

hiện tại và khả năng thể chất của người tập. Nếu chỉ mới bắt đầu tập hoặc đã

nghỉ tập một thời gian khá lâu, sự săn chắc và linh hoạt của cơ bắp đã bị sụt

giảm đáng kể thì nên bắt đầu với các bài tập Hatha Yoga nhẹ nhàng.

Iyengar yoga, loại hình Yoga với các tư thế chậm rãi, tập trung vào chi

tiết của từng tư thế, sự điều chỉnh cơ thể và có sử dụng các dụng cụ là một

trong những loại Yoga khá lý tưởng cho người cao tuổi. Ngoài ra, viniyoga và

kripalu yoga cũng là những lựa chọn tuyệt vời bởi đây đều là những dạng

Yoga nhẹ nhàng, tập trung vào sự linh hoạt và việc kiểm soát hơi thở. Những

người cao tuổi với khả năng di chuyển rất hạn chế vẫn có thể tập Yoga thông

qua các bài tập Yoga với dụng cụ hỗ trợ, chẳng hạn như Yoga ghế (tất cả các

tư thế đều được thực hiện với sự hỗ trợ của ghế). Yoga dưới nước cũng rất tốt

đối với việc trị liệu. Nếu bị viêm khớp, Yoga có thể hỗ trợ điều trị rất tốt nếu

người tập đúng các bài tập. Nhiều người bị viêm khớp cho biết rằng Yoga có

thể giúp cải thiện khả năng di chuyển của người cao tuổi một cách đáng kể.

1.6. Cơ sở lý luận lựa chọn bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ.

1.6.1. Yêu cầu lựa chọn bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ.

Việc lựa chọn loại Yoga phù hợp sẽ phụ thuộc vào độ tuổi, mức độ

luyện tập hiện tại và khả năng thể chất. Nếu người cao tuổi mới bắt đầu tập

thể dục hoặc đã nghỉ tập luyện sau một thời gian dài thì chỉ nên tập từ các

động tác đơn giản. Người cao tuổi có một cơ thể khác với người trẻ. Do đó,

khi chọn các bài tập cần đảm bảo các yếu tố cơ bản như dễ thực hiện, nhẹ

nhàng. Ngoài ra, khi tập thì người tập cần chú ý:

- Nên tìm tới các lớp học yoga dành cho người già: Điều này giúp đảm

bảo an toàn trong quá trình luyện tập. Bởi, người già có khớp xương đã bị lão

hóa, nếu chỉ cần tập sai động tác, làm ảnh hưởng đến khớp xương cũng rất

nguy hiểm. Do đó, khi đến tập ở các lớp yoga dành cho người già sẽ được

giáo viên hướng dẫn chi tiết và chính xác cách tập.

- Luyện tập tùy theo sức khỏe của bản thân: Thể trạng mỗi người cũng

sẽ có sự khác biệt. Đặc biệt với người già thì thể lực lại càng kém hơn. Do đó,

khi tập không nên cố sức, chỉ tập vừa theo sức của cơ thể. Điều này giúp đảm

bảo hiệu quả của bài tập và sức khỏe của cơ thể.

- Kiên trì: Mục đích của các bài tập yoga cho người cao tuổi là cải thiện

sức khỏe thể chất kết hợp tinh thần. Do đó, chăm chỉ và kiên trì luyện tập sẽ

giúp cuộc sống hàng ngày vui vẻ, khỏe mạnh và hữu ích hơn.

Với người cao tuổi, sức khỏe luôn là ưu tiên hàng đầu. Việc tập luyện

TDTT nói chung và Hatha Yoga nói riêng là nhằm cải thiện sức khỏe, giúp

sống lâu sống thọ là rất quan trọng. Lưu ý, bạn cần trao đổi trước với bác sĩ

khi muốn thử tập luyện yoga, nhất là khi đang có những bệnh mạn tính như

bệnh lý xương khớp, bất thường tư thế dáng bộ, có nguy cơ té ngã hoặc đã lâu

không vận động. Những người cao tuổi có vấn đề về đĩa đệm cột sống, thoái

hóa khớp hoặc bệnh tăng nhãn áp nên cẩn thận khi tập, tránh những tư thế quá

khó như vặn người, lộn ngược… Trước khi muốn tập Hatha Yoga, người cao

tuổi cần phải được tham vấn bác sĩ để đảm bảo họ có khả năng tập được. Vì

thế, để có căn cứ lựa chọn các bài tập Hatha Yoga để ứng dụng trong quá

trình giảng dạy các nhóm bài tập được lựa chọn phải đáp ứng các yêu cầu sau:

1. Các bài tập lựa chọn phải đảm bảo định hướng theo đúng yêu cầu.

2. Việc lựa chọn các bài tập phải đảm bảo độ tin cậy và mang tính

thông tin cần thiết đối với đối tượng nghiên cứu.

3. Các bài tập lựa chọn phải được nâng dần từ dễ đến khó, từ đơn giản

đến phức tạp.

4. Các bài tập phải đảm xác định được lượng vận động, đồng thời mang

tính thông tin cần thiết đối với khách thể nghiên cứu.

5. Cường độ vận động và lượng vận động của bài tập lựa chọn phải phù

hợp với đối tượng nghiên cứu.

1.6.2. Các nguyên tắc giảng dạy Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ.

Để đạt được hiệu quả cao trong quá trình huấn luyện, HLV phải tuân

thủ nghiêm túc các nguyên tắc sư phạm như: nguyên tắc tự giác tích cực,

nguyên tắc hệ thống, nguyên tắc trực quan… đồng thời phải tuân thủ các

nguyên tắc đặc thù của hoạt động huấn luyện Yoga như các nguyên tắc về

lượng vận động tập luyện. Các nguyên tắc chung của quá trình sư phạm và

các nguyên tắc riêng của hoạt động thể thao có mối quan hệ tương tác, làm

tiền đề cho nhau tồn tại. Trong quá trình vận dụng các nguyên tắc trên, HLV

không được phép tách rời chúng với nhau mà cần phải xem xét chúng trong

một hệ thống thống nhất

1. Nguyên tắc an toàn trong huấn luyện Yoga:

Đây là nguyên tắc đầu tiên mà các HLV cần phải chú ý đến trong quá

trình huấn luyện và giảng dạy bộ môn Yoga, vì đối tượng mà HLV hướng dẫn

trực tiếp đó là người tập (đặc biệt là đối với người cao tuổi), cho nên chỉ cần

mắc một sơ xuất nhỏ hay sự tắc trách trong quá trình huấn luyện có thể dẫn

đến chấn thương của người tập. Để làm được điều đó đòi hỏi người HLV phải

có nhiều kĩ năng trong quá trình hướng dẫn, có khả năng quan sát bao quát

lớp học, có những kiến thức nền tảng chuyên môn sâu về cơ thể học và định

tuyến từng tư thế huấn luyện, am hiểu từng học viên của mình, những học

sinh đặc biệt trong lớp…

2. Nguyên tắc tự giác tích cực:

Nguyên tắc tự giác tích cực yêu cầu HLV cần phải giáo dục và rèn

luyện người tập Yoga sao cho họ có ý thức và năng lực thực hiện các yêu cầu

trong tập luyện một cách tự giác, độc lập và sáng tạo; sau này họ phải có năng

lực phối hợp tích cực với HLV và các học viên khác trong quá trình tập luyện.

Để phát huy tính tự giác, tích cực của người tập, HLV cần thực hiện một số

nội dung giáo dục sau:

- Giáo dục thái độ tự giác, tích cực và hứng thú bền vững đối với tập

luyện: Làm cho người tập hiểu rõ mục đích tập luyện để họ có động cơ tập

luyện và thi đấu đúng đắn, bền vững.

- Giáo dục người tập tính tự lập, chủ động và sáng tạo: Tính tự lập, chủ

động và sáng tạo là cơ sở thể hoàn thành tốt nhiệm vụ tập luyện, đặc biệt là

những tình huống bất ngờ xuất hiện trong quá trình tập luyện. Muốn vậy trong

quá trình huấn luyện cần trang bị cho NCT những kiến thức và kinh nghiệm

phù hợp với trình độ tập luyện của họ. HLV cũng cần quan tâm động viên và

biểu dương NCT để kích thích tính độc lập, tự giác và sáng tạo của họ.

3. Nguyên tắc trực quan (làm mẫu):

Nội dung của nguyên tắc trực quan là muốn NCT học và hoàn tốt các

tư thế Yoga, cần cung cấp cho họ những hình ảnh rõ nét về quá trình vận

động thông qua các cơ quan cảm giác như: Thị giác, thính giác, cảm giác cơ

bắp, thăng bằng… (cảm giác - tri giác - biểu tượng). Mỗi một quá trình vận

động đều chứa đựng các yếu tố về không gian, thời gian và động lực. Nhờ

mắt nhìn (cơ quan phân tích thị giác) mà NCT có thể quan sát được các quá

trình vận động, tốc độ vận động và phương hướng vận động… Nhờ đó người

tập nhanh chóng hình thành tri giác vận động và sau đó là biểu tượng vận

động. Nhờ tai nghe người tập nhanh chóng nắm được các thông tin do HLV

giải thích bằng lời hô… Nhờ quá trình tập luyện, NCTT sẽ có những cảm giác

vận động do quá trình phối hợp của hệ thống thần kinh và cơ bắp mang lại.

4. Nguyên tắc phù hợp và cá biệt hóa:

Nội dung của nguyên tắc phù hợp và cá biệt hóa yêu cầu HLV phải

nắm rõ được thông tin về người tập của mình, trước khi tiếp cận mỗi lớp dạy

người HLV đều phải có sự làm quen, tìm hiểu những thành viên trong lớp, đối

với những người có vấn đề đặc biệt về sức khỏe đều phải cho họ lời khuyên

về việc thực hiện và thực hành tư thế sao cho phù hợp, các động tác tốt với

những vấn đề mà họ đang mắc phải và các động tác chống chỉ định đối với

vấn đề của họ. HLV cần thực hiện tốt quy tắc sau:

- Lượng vận động phải phù hợp với người tập, nghĩa là lượng vận động

quá cao hoặc quá thấp đều không mang lại hiệu quả thích ứng, không phát

triển thành tích của người tập.

- Phải bảo đảm tính kế thừa giữa các buổi tập và trình tự các động tác

khác nhau.

- Nhiệm vụ tập luyện cần thực hiện từ dễ đến khó, từ đơn giản đến

phức tạp, từ ít đến nhiều, nghĩa là phải tăng các yêu cầu tập luyện phù hợp với

năng lực hoạt động các cơ quan của cơ thể.

- Phải sử dụng nhiều các phương tiện chuyên môn: bài tập bổ trợ, bài

tập dẫn dắt trong buổi tập tạo thuận lợi nhanh chóng đạt được hiệu quả trong

quá trình giảng dạy.

5. Nguyên tắc hệ thống và kế hoạch:

Đặc trưng hệ thống của quá trình huấn luyện thể hiện rõ nhất ở tính kế

hoạch. Hệ thống trong huấn luyện có nghĩa là cần sử dụng sự tác động lẫn

nhau của các quy luật. Xây dựng nội dung huấn luyện và tiến hành các bước

về phương pháp tập luyện cần bảo đảm tính tuần tự được sắp xếp trật tự trên

cơ sở mục đích cao nhất. Ngoài ra còn cần phải có một kế hoạch huấn luyện

chặt chẽ. Quy tắc thực hiện nguyên tắc hệ thống như sau:

- Trong quá trình huấn luyện dài hạn cần phải chú ý phát triển tuần tự

từng yếu tố quyết định thành tích: các tố chất thể lực (sức bền, sức mạnh, sức

nhanh), kỹ thuật và năng lực phối hợp vận động, tâm lý và sự kết hợp hài hòa

với hơi thở.

- Trang bị kiến thức cho người tập cũng cần bảo đảm tính tuần tự: kiến

thức mới dựa trên cơ sở hệ thống kiến thức đã có.

- Nâng cao một cách hệ thống mức độ khó khăn của các bài tập, lượng

vận động

6. Nguyên tắc tăng tiến (nâng cao lượng vận động):

Nội dung của nguyên tắc nâng cao lượng vận động đòi hỏi quá trình

huấn luyện phải nâng cao một cách hệ thống các yêu cầu tập luyện đối với

người tập về các mặt: kĩ thuật, thể lực, độ dẻo.

Nguyên tắc này dựa trên cơ sở của quy luật về mối quan hệ hữu cơ giữa

lượng vận động, sự thích ứng và sự nâng cao năng lực vận động.

Các hệ thống chức năng tâm lí và sinh lí của người tập (ví dụ: hệ thống

thần kinh, hệ thống cơ bắp, hệ thống tuần hoàn, hệ thống hô hấp…) chỉ có thể

phát triển ở mức độ cao hơn nếu được kích thích bằng những lượng vận động

tập luyện phù hợp với trình độ tập luyện của người tập và đòi hỏi họ phải huy

động các tiềm năng dự trữ để thực hiện lượng vận động đó.

Nếu duy trì một lượng vận động tập luyện không thay đổi trong một

thời gian dài sẽ làm mất đi hiệu quả nâng cao thành tích (lượng vận động này

chỉ có tác dụng duy trì năng lực). Bởi vậy cần phải căn cứ vào các đặc điểm

riêng của người tập như: tuổi đời, tuổi sinh học, tuổi tập luyện (thời gian

người tập bắt đầu tập luyện một cách hệ thống) và trình độ thể thao của người

tập để nâng cao lượng vận động một cách hệ thống. Có thể nâng cao lượng

vận động tập luyện thông qua các yếu tố sau:

- Nâng cao khối lượng vận động và cường độ vận động: Hai yếu tố này

có ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển năng lực cho NCT tập luyện, kinh

nghiệm thực tiễn cho thấy trước hết cần phải nâng cao số lượng các bài tập

hoặc kéo dài thời gian tập luyện. Sau đó tăng cường độ vận động một cách hệ

thống (Ví dụ: sau khi chào mặt trời với bài Hatha Yoga truyền thống, HLV có

thể chuyển dần qua tập bài chào mặt trời Ashtanga Yoga để tăng sức mạnh).

Khi nâng cao lượng vận động bằng việc tăng khối lượng và cường độ phải

chú ý là không bao giờ được phép cùng một lúc tăng cả hai yếu tố này mà

trước hết là tăng khối lượng vận động, sau đó mới tăng cường độ. Khi tăng

cường độ vận động cần thiết có thể giảm khối lượng vận động trong một

khoảng thời gian nhất định, khi NCT đã quen với cường độ mới thì có thể

tăng khối lượng.

- Nâng cao yêu cầu về sự phối hợp vận động. Thực hiện các động tác

có độ khó cao, các liên hợp động tác trong quá trình huấn luyện kĩ, chiến

thuật.

7. Nguyên tắc bảo đảm tính liên tục của lượng vận động:

Nguyên tắc này đòi hỏi việc tập luyện cũng như việc tăng lượng vận

động phải được tiến hành liên tục suốt trong một năm và nhiều năm; không

được để xuất hiện sự gián đoạn tập luyện quá dài và cần phải sắp xếp các

bước quá độ từ năm này đến năm khác. Việc tập luyện phải tiến hành thường

xuyên hàng ngày.

1.7. Tổng quan một số công trình nghiên cứu có liên quan.

1.7.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước

Yoga là môn tập phổ biến trên thế giới và đã nhận được sự quan tâm

nghiên cứu của nhiều tác giả về tác dụng của tập luyện yoga lên một số vấn

đề sức khỏe, bệnh lý của con người, đặc biệt là nhóm bệnh về huyết áp.

Nghiên cứu của Latha Au, Kaliappan K.V và cộng sự (1991) về tác

dụng của luyện tập yoga pranayama cho thấy luyện tập yoga pranayama có

tác dụng làm giảm stress và giảm có ý nghĩa chỉ số HATT và HATTr [99].

Nghiên cứu của Mc Caffrey, Ruknui P. (2005) về hiệu quả cuả tập

luyện yoga lên bệnh nhân tăng huyết áp ở Thái Lan cho thấy luyện tập yoga

có tác dụng làm giảm có ý nghĩa stress, các chỉ số huyết áp, tần số tim, chỉ số

khối cơ thể so với nhóm chứng [100].

Nghiên cứu của Cohen D.L, Bloedon L.T và cộng sự (2011) về hiệu

quả của tập Iyengar yoga lên các chỉ số huyết áp ở bệnh nhân tiền tăng huyết

áp và tăng huyết áp giai đoạn 1 cho thấy tập Iyengar yoga làm giảm có ý

nghĩa các chỉ số HATT, HATTr và huyết áp trung bình ở bệnh nhân tiền tăng

huyết áp và tăng huyết áp giai đoạn 1 [90].

Hagins M, States R, Selfe T (2013) phân tích tổng hợp 17 nghiên cứu

về vai trò của yoga lên chỉ số huyết áp ở bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy,

tập yoga làm giảm có ý nghĩa chỉ số HATT [-4,17 (-6,35, -1,99), p = 0,0002]

và chỉ số HATTr [-3,62 (-4,92, 1,6), P = 0,0001]. Và các tác giả kết luận rằng

cần khuyến cáo tập yoga như là liệu pháp đầu tiên cho bệnh nhân tăng huyết

áp để kiểm soát chỉ số huyết áp bên cạnh các phương pháp điều trị khác [101].

Tiến sĩ R.P Agrawal (Ấn Độ) và các đồng sự đã tiến hành đánh giá các

tác dụng có lợi của việc tập luyện yoga 101 người lớn mang các dấu hiệu của

hội chứng chuyển hóa. Trong công trình nghiên cứu, 55 người lớn được

hướng dẫn tập luyện yoga đều đặn trong ba tháng trong khi số những người

còn lại được nhận một sự chăm sóc theo tiêu chuẩn. Vòng eo, huyết áp,

đường máu và hàm lượng triglycerides đã hạ thấp một cách đáng kể và mức

cholesterol HDL “tốt” đã tăng cao hơn ở nhóm những người tập luyện yoga

so với nhóm so sánh chuẩn [102].

Anette Kjellgren (Thụy Điển, 2011) và các đồng sự cũng đã đánh giá

các tác dụng có lợi của việc luyện thở giống yoga ở những người tình nguyện

khỏe mạnh. 55 người trưởng thành đã được tư vấn tập luyện các bài tập thở

chậm, bình thường và nhanh theo chu kỳ. Các bài tập này được thực hành

trong một giờ mỗi ngày, sáu ngày trong tuần và trong vòng 6 tuần, trong khi

48 người tình nguyện khác được tư vấn nên nghỉ ngơi trên một ghế bành 15

phút mỗi ngày. Vào cuối giai đoạn nghiên cứu, cảm giác lo âu, căng thẳng và

phiền muộn đã hạ thấp đáng kể và mức độ lạc quan cũng tăng cao hơn ở

nhóm những người tập luyện yoga khi so với nhóm đối chiếu chuẩn [86].

Rao Nanduri, M. Venkata Reddy - Viện nghiên cứu Vemana Yoga đã

cung cấp giải thích thêm cho các lợi ích huyết áp của yoga, và cho rằng: 80%

các trường hợp cao huyết áp là kết quả của sự căng thẳng và bằng yoga có thể

điều trị cao huyết áp bằng cách giúp bệnh nhân giảm căng thẳng. Họ đề xuất

phương pháp điều trị bệnh cao huyết áp không cần dùng thuốc. Một nghiên cứu

của Robet Rowan (2009) cũng khẳng định: ngoài tác dụng giảm căng thẳng,

yoga còn giảm huyết áp thông qua cơ chế giảm cân, giảm mỡ máu [110].

1.7.2. Các công trình nghiên cứu trong nước.

Nghiên cứu về vấn đề tập luyện TDTT cho NCT đã có nhiều tác giả đề

cập tới như: công trình nghiên cứu của tác giả Lê Thị Lan Ngọc (2013), “Tác

dụng của luyện tập Yoga lên huyết áp và một số chỉ tiêu liên quan ở bệnh

nhân tăng huyết áp nguyên phát giai đoạn 1” [55]; tác giả Phạm Thị Hằng

Nga (2011), “Tác dụng của tập luyện Yoga lên một số chỉ tiêu hình thái, sinh

lý, hoá sinh ở bệnh nhân đái tháo đường tại thành phố Vinh” [54]…; công

trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Ngọc Sơn với đề tài: “Nghiên cứu tác

dụng Võ cổ truyền Bình Định nhằm duy trì sức khỏe người cao tuổi” [65]…

Các công trình nghiên cứu nêu trên đã chỉ ra rằng: việc luyện tập TDTT phù

hợp với tình trạng sức khỏe và bệnh lý góp phần trong việc nâng cao sức khỏe

thể chất và tinh thần cho người cao tuổi; phòng và hỗ trợ điều trị một số

chứng, bệnh thường gặp ở người cao tuổi như cao huyết áp, tim mạch, hô hấp,

giấc ngủ… Môn TDTT phù hợp với người cao tuổi thường có lượng vận động

vừa phải, tần số động tác thấp như yoga, thái cực quyền, võ cổ truyền…

Nghiên cứu của của tác giả Hoàng Thị Ái Khuê (2014) về tác dụng của

các bài tập Yoga lên một số chỉ tiêu sinh học ở người cao tuổi bị tăng huyết

áp cho thấy, các bài tập Yoga đều có tác dụng làm giảm cả chỉ số HATT và

HATT. Ngoài ra tập Yoga còn có tác dụng làm giảm nhịp tim và tăng cường

chức năng hô hấp [41].

Nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến bệnh nhân cao huyết áp đã có

một số công trình nghiên cứu như: “Tác dụng của thiền sahaja yoga đối với

chất lượng cuộc sống, sự lo lắng và kiểm soát huyết áp” [91]; “Yoga như một

phương pháp điều trị thay thế và bổ sung cho bệnh nhân tăng huyết áp: Đánh

giá có hệ thống” [100]; “Xây dựng chương trình tập luyện Yoga cho người

cao tuổi bị cao huyết áp độ 1 tại thành phố Vinh - tỉnh Nghệ An” [72]… Công

trình nghiên cứu “Tác dụng của luyện tập yoga lên huyết áp và một số chỉ

tiêu liên quan ở bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát giai đoạn 1” của tác

giả Lê Thị Lan Ngọc (2013) đã khẳng định hiệu quả của việc tập luyện Yoga

sau 12 tuần đối với chỉ số huyết áp đó là: giảm 38.50% số bệnh nhân có chỉ số

HATT tăng; giảm 38.70% số bệnh nhân có chỉ số HATTr tăng; giảm trung

bình 14.20  5.60 mmHg chỉ số HATT và 5.30  4.40 mmHg chỉ số HATTr;

tỷ lệ 33.30% số bệnh nhân bị tăng huyết áp giai đoạn 1 được đưa về chỉ số

huyết áp ở mức bình thường.

Về tác dụng của tập Yoga lên một số chỉ tiêu liên quan đến huyết áp

như các chỉ số nhân trắc và chỉ số lipid máu ở bệnh nhân tăng huyết áp

nguyên phát giai đoạn 1:

Tập Yoga có tác dụng làm cải thiện các triệu chứng cơ năng ở bệnh

nhân tăng huyết áp ở giai đoạn 1, đặc biệt là 2 triệu chứng cơ năng là mệt mỏi

và mất ngủ.

Tập Yoga thường xuyên có tác dụng làm giảm số đo vòng eo, giảm bề

dày lớp mỡ dưới da, giảm tỷ lệ bệnh nhân bị thừa cân và giảm tỷ lệ bệnh nhân

béo bụng.

Tập Yoga có tác dụng làm giảm có ý nghĩa nồng độ Cholesterol toàn

phần, Triglycerid, LDL-cholesterol huyết thanh và tăng có ý nghĩa nồng độ

HDL-Cholesterol huyết thanh ở bệnh nhân tăng huyết áp nguyên phát giai

đoạn 1 (P < 0.05) [55].

Tác giả Hoàng Thị Ái Khuê (2011) [42] với công trình: “Nghiên cứu

tác dụng của thực hành Yoga lên một số chỉ tiêu sinh học ở người tiền đái

tháo đường” đã kết luận, Yoga mang lại nhiều lợi ích về sức khỏe của người

tiền đái tháo đường như: giảm cân, giảm BMI, giảm số đo vòng bụng và vòng

mông; giảm cholessterol, triglycerid, LDL-C đồng thời tăng HDL-C; giảm

huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương; giảm glucose huyết lúc đói và sau

NPDN glucose.

Tác giả Phạm Thị Hằng Nga (2011) [54] với đề tài: “Tác dụng của tập

luyện yoga lên một số chỉ tiêu hình thái, sinh lý, hoá sinh ở bệnh nhân đái

tháo đường tại thành phố Vinh”, kết quả nghiên cứu cho thấy, Yoga mang lại

nhiều lợi ích cho bệnh nhân bị đái tháo đường. Cụ thể: sau 3 tháng thực hành

Hatha Yoga và một số kỹ thuật thở trong Yoga có tác dụng giảm cân; giảm

glucose, cholesterol, triglycerid, LDL-C máu, giấc ngủ ngon và sâu hơn, giảm

cảm giác đói và cảm giác thèm ăn, sức khỏe tinh thần được cải thiện đáng kể.

Tác giả Trần Thị Ngọc Ánh (2014) với đề tài: “Ứng dụng bài tập Yoga

nhằm duy trì và tăng cường sức khỏe cho hội viên nữ lứa tuổi 40 - 50 câu lạc

bộ Sivayoga Hà Nội” đã kết luận sau 6 tháng ứng dụng bài tập Yoga vào

nhóm thực nghiệm cho thấy cảm giác chủ quan về trạng thái sức khỏe và

trạng thái chức năng có những biến đổi rõ rệt: chức năng tim mạch và hô hấp

duy trì ổn định, các chỉ số về sức bền và khả năng phối hợp đều tăng lên, khả

năng thăng bằng và độ linh hoạt thần kinh cơ tăng [5].

Như vậy, thực hành các asana phối hợp với kỹ thuật thư giãn và hơi thở

trong yoga, yoga nidra, yoga cười giúp tinh thần được sảng khoái, giải tỏa

mọi căng thẳng, lo lắng. Yoga giúp cân bằng thần kinh,quản lý căng thẳng về

cơ, xương, khớp. Các tư thế trong yoga đa dạng, chủ yếu là ép và kéo giãn,

luôn làm thay đổi tuần hoàn máu đến cơ, cơ quan nội tạng, giảm áp suất thành

mạch có tác dụng trong việc giảm huyết áp cho người tập.

Điểm chung của các công trình nghiên cứu trên là ở chỗ tập luyện yoga

có ý nghĩa trong việc kiểm soát chỉ số huyết áp theo hướng tích cực cho người

bị cao huyết áp, ngoài ra, còn giúp làm giảm stress, tần số tim, chỉ số khối cơ

thể, giảm chỉ số lipid máu… Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu chưa tập

trung nghiên cứu về việc ứng dụng các bài tập hatha yoga, cũng như xây dựng

chương trình tập luyện hatha yoga cho nữ người cao tuổi để nâng cao sức

khỏe; chưa đánh giá tác động của yoga tới các chỉ tiêu về thể chất, chức năng

thần kinh tâm lý, cấu trúc cơ thể về tỷ lệ cơ, mỡ… Mặt khác, với điều kiện

sống, thể trạng, khí hậu, thói quen sinh hoạt khác nhau dẫn tới mức độ bệnh lý

và khả năng hoạt động thể lực của con người ở những quốc gia khác nhau là

khác nhau. Chính vì vậy, các công trình nghiên cứu nêu trên sẽ là tư liệu tham

khảo có giá trị cho việc đánh giá hiệu quả của bài tập Hatha Yoga đối với sức

khỏe người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

1.8. Nhận xét.

Từ những kết quả phân tích và tổng hợp nêu trên, cho phép đi đến một

số nhận xét sau:

1. Sức khỏe là trạng thái thoải mái toàn diện về mặt thể chất, tinh thần

và xã hội và không phải chỉ bao gồm tình trạng không có bệnh hay thương tật.

Già hóa khỏe mạnh được hiểu là quá trình phát triển và duy trì năng lực hoạt

động để có thể khỏe mạnh ở tuổi già.

2. Chất lượng cuộc sống của người cao tuổi phụ thuộc rất nhiều vào sự

quan tâm của người thân trong gia đình và cộng đồng, qua những hoạt động

chăm sóc cụ thể. Một trong những giải pháp nâng cao sức khỏe người cao tuổi

là duy trì tập luyện thể dục, thể thao đều đặn làm tăng cường sức khỏe. Trong

đó, tập Yoga có rất nhiều công dụng cho sức khỏe của mọi người, trong đó có

những bài tập Yoga dành cho người cao tuổi để phòng ngừa bệnh tật, ngoài ra

còn hỗ trợ các bệnh về khớp, đau cột sống…

3. Hatha Yoga là phương pháp Yoga phổ thông và nền tảng của tất cả

các môn Yoga. Luyện tập Hatha Yoga làm cơ thể con người hồi phục, tỉnh táo

và chữa lành khỏi mọi bệnh tật, giúp co giãn và làm săn chắc cơ bắp, khớp

xương và cột sống, đồng thời định hướng máu và ôxy đến các bộ phận nội

tạng bao gồm các tuyến và dây thần kinh. Về cơ bản, lợi ích của Hatha

Yoga mang lại cho người cao tuổi cũng giống như những đối tượng khác như

tăng trương lực cơ, cải thiện khả năng cân bằng (đặc biệt quan trọng), cải

thiện sức khỏe tổng thể và nâng cao tâm trạng.

4. Tập luyện Hatha Yoga đúng phương pháp có tác dụng giúp người

cao tuổi tăng cường sức khỏe, thể chất và tinh thần. Tập luyện Hatha Yoga

đơn giản, nhẹ nhàng sẽ giúp người cao tuổi kéo giãn cột sống và giảm đau cổ

mãn tính… Ngoài ra, tập luyện Hatha Yoga cũng có thể làm giảm viêm xoang

với những tư thế tập trung. Bên cạnh đó, các bài tập có tư thế đảo lộn, uốn

cong về phía trước, phía sau… sẽ giúp tâm trí bình tĩnh. Ngoài ra, những tư

thế khác của Hatha Yoga sẽ giúp giảm bớt đi sự lo lắng, hen suyễn, mất ngủ,

đau thần kinh tọa và những vấn đề khác. Đặc biệt, với Hatha Yoga vòng hỗ

trợ vấn đề liên quan đến kinh nguyệt và vô sinh.

5. Đã có nhiều công trình nghiên cứu ở trong và ngoài nước về tác dụng

của bài tập Yoga đối với các lứa tuổi khác nhau, tuy nhiên các nghiên cứu về

hiệu quả của bài tập Hatha Yoga đối với sức khỏe người cao tuổi còn hạn chế.

Vì vậy, những công trình nghiên cứu đó là những tư liệu chuyên môn tham

khảo có giá trị trong việc đánh giá hiệu quả của bài tập Hatha Yoga đối với

việc nâng cao sức khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội.

CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP

VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU

2.1. Đối tượng và khách thể nghiên cứu.

2.1.1. Đối tượng nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là ảnh hưởng của các bài tập Hatha

Yoga đối sức khỏe, thể chất người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội.

2.1.2. Khách thể nghiên cứu.

Luận án tiến hành khảo sát và nghiên cứu trên các nhóm đối tượng

khách thể chủ yếu sau:

Nhóm chuyên gia phỏng vấn: Gồm 50 giảng viên, các chuyên gia, HLV

đang làm công tác giảng dạy, huấn luyện trực tiếp tại các lớp Yoga trên phạm

vi toàn quốc. Đây là nhóm đối tượng được sử dụng trong quá trình phỏng vấn

lựa chọn các bài tập Hatha Yoga, phương pháp tập luyện nhằm nâng cao sức

khỏe cho người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội.

Nhóm điều tra khảo sát:

- Gồm 2676 người cao tuổi nữ (thuộc 03 nhóm tuổi: từ 60 đến 65, từ

trên 65 đến dưới 70 và từ 70 đến dưới 75) tham gia tập luyện Yoga trên địa

bàn thành phố Hà Nội. Đây là nhóm đối tượng khảo sát về cơ cấu, động cơ,

nhu cầu tập luyện Yoga nâng cao sức khỏe.

- Gồm 490 người cao tuổi nữ (thuộc 03 nhóm tuổi: từ 60 đến 65, từ trên

65 đến dưới 70 và từ 70 đến dưới 75) hiện bắt đầu tham gia tập luyện Hatha

Yoga tại các Câu lạc bộ người cao tuổi, các Trung tâm TDTT trên địa bàn

thành phố Hà Nội với các nội dung sau: về tình trạng một số bệnh lý thường

gặp của người cao tuổi; tình trạng về các triệu chứng cơ năng. Ngoài ra còn

tiến hành kiểm tra đánh giá thực trạng yếu tố sức khỏe thông qua các chỉ số

hình thái, chức năng, tâm lý, thể lực.

Nhóm thực nghiệm sư phạm: Gồm 60 người cao tuổi nữ (độ tuổi từ 60

đến 65) bắt đầu tham gia tập luyện tại Học viện yoga trị liệu Việt Nam. Đây là

đối tượng được sử dụng trong quá trình thực nghiệm sư phạm nhằm xác định

hiệu quả hệ thống bài tập Hatha Yoga nâng cao sức khỏe đã lựa chọn.

2.2. Phương pháp nghiên cứu.

Để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đề ra, luận án đã sử dụng các

phương pháp nghiên cứu sau:

2.2.1. Phương pháp phân tích và tổng hợp tài liệu.

Đây là phương pháp được sử dụng rộng rãi trong các công trình nghiên

cứu khoa học. Phương pháp này giúp cho việc hệ thống hoá các kiến thức có

liên quan đến lĩnh vực nghiên cứu, hình thành cơ sở lý luận, quan điểm…, đề

xuất giả thuyết khoa học, xác định mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đồng

thời việc sử dụng phương pháp nghiên cứu này cho phép thu thập thêm các số

liệu để kiểm chứng và so sánh với những số liệu đã thu thập được trong quá

trình nghiên cứu. Ngoài ra cũng thông qua các nguồn tài liệu, luận án còn tiến

hành xác định hệ phương pháp, lựa chọn các tiêu chí đánh giá hiện trạng sức

khỏe người cao tuổi nữ, lựa chọn bài tập Hatha Yoga nhằm nâng cao sức khỏe

cho người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội. Khi sử dụng phương pháp nghiên

cứu này, luận án đã tiến hành tham khảo từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau,

chủ yếu là các nguồn tư liệu thuộc thư viện Viện khoa học Thể dục thể thao,

thư viện trường Đại học TDTT Bắc Ninh, và các tư liệu mà cá nhân thu thập

được trong quá trình nghiên cứu. Danh mục các tài liệu nêu trên được trình

bày trong phần “danh mục tài liệu tham khảo”.

2.2.2. Phương pháp phỏng vấn toạ đàm.

Là phương pháp được sử dụng trong quá trình điều tra thực trạng việc

sử dụng các bài tập Hatha Yoga nhằm nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi.

Quá trình nghiên cứu luận án sử dụng phương pháp phỏng vấn gián tiếp bằng

phiếu hỏi. Mục đích nhằm khảo sát ý kiến các chuyên gia lựa chọn nội dung

và hệ thống bài tập Hatha Yoga nhằm nâng cao sức khỏe cho người cao tuổi

nữ thành phố Hà Nội.

Đối tượng phỏng vấn của luận án là 50 giáo viên, HLV, các chuyên gia

yoga đang làm công tác giảng dạy môn Yoga tại các câu lạc bộ, Trung tâm

Yoga trên phạm vi toàn quốc, các chuyên gia thuộc Hội đồng chuyên môn của

Liên đoàn Yoga Việt Nam có thâm niên công tác giảng dạy yoga trên 5 năm.

Kết quả của việc sử dụng phương pháp nghiên cứu này được trình bày ở phần

kết quả nghiên cứu của luận án.

2.2.3. Phương pháp điều tra xã hội học.

Là phương pháp được sử dụng trong quá trình giải quyết mục tiêu

nghiên cứu thứ nhất của luận án. Khi sử dụng phương pháp nghiên cứu này,

luận án tiến hành phương pháp chọn mẫu để điều tra, khảo sát thực trạng

phong trào tập luyện Yoga và các yếu tố, điều kiện đảm bảo cho việc phát

triển phong trào tập luyện Yoga của người cao tuổi trên địa bàn thành phố Hà

Nội thông qua các tiêu chí đã xác định.

Đồng thời, khi sử dụng phương pháp này, luận án còn tiến hành xác

định nhu cầu, cơ cấu, động cơ người cao tuổi nữ trên địa bàn thành phố Hà

Nội tham gia tập luyện Hatha Yoga, cũng như khảo sát về tình trạng sức khỏe,

bệnh lý của đối tượng nghiên cứu. Bao gồm:

Cơ cấu tĩnh của người tập: Số người tập luyện Yoga thường xuyên theo

cơ cấu độ tuổi và cơ cấu nội dung tập luyện…

Cơ cấu động: Mức tăng trưởng bình quân người tập.

Động cơ chủ quan của người tập: Tăng cường sức khỏe; giải trí, điều

tiết tinh thần; thiếu vận động; giao lưu; làm đẹp, giảm béo; nâng cao năng lực

vận động; làm gương cho con, cháu; thói quen vận động; chống suy nhược,

nhiễm bệnh; động cơ khác…

Động cơ khách quan của người tập: Nhờ giáo dục trường học; ảnh

hưởng của truyền thông; ảnh hưởng của cơ quan, đơn vị; sự hấp dẫn của môn

thể thao; ảnh hưởng của gia đình; ảnh hưởng của bạn bè; ảnh hưởng của ngôi

sao thể thao; động cơ khác…

Tình trạng sức khỏe của người cao tuổi tham gia tập luyện Yoga.

Đối tượng tiến hành điều tra xã hội học bao gồm:

- 2676 người cao tuổi nữ thuộc 03 độ tuổi (807 người thuộc độ tuổi từ

60 đến 65; 802 người thuộc độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70; 1067 người thuộc

độ tuổi từ 70 đến dưới 75) tham gia tập luyện Yoga trên địa bàn Thành phố

Hà Nội. Đây là đối tượng được tiến hành khảo sát, điều tra về cơ cấu, động cơ

tham gia tập luyện Yoga.

- 490 người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội (đối tượng lựa chọn trong số

2676 người nêu trên) tham gia tập luyện Hatha Yoga thuộc 03 độ tuổi (167

người thuộc độ tuổi từ 60 đến 65; 158 người thuộc độ tuổi từ trên 65 đến dưới

70; 165 người thuộc độ tuổi từ 70 đến dưới 75). Đây là đối tượng tiến hành

khảo sát tình trạng sức khỏe của bản thân qua các tiêu chí khảo sát đã xác

định (thông qua các kết quả theo dõi tình trạng sức khỏe hàng ngày).

Kết quả nghiên cứu của phương pháp này là việc xác định được cơ cấu,

động cơ của người tập luyện Hatha Yoga và tình trạng sức khỏe của người

cao tuổi nữ tham gia tập luyện Hatha Yoga…

2.2.4. Phương pháp kiểm tra y sinh học.

Phương pháp kiểm tra y sinh học được sử dụng để thu thập và đánh giá

các chỉ tiêu về hình thái, chức năng sinh lý của đối tượng tham gia khảo sát

tình trạng sức khỏe của người cao tuổi nữ tập luyện Hatha Yoga tại thành phố

Hà Nội, và kiểm tra, đánh giá tình trạng sức khỏe của đối tượng thực nghiệm

trong các giai đoạn nghiên cứu. [21], [22].

Các chỉ số hình thái: Trọng lượng cơ thể, chiều cao đứng đứng, chỉ số

khối cơ thể BMI, số đo vòng eo, % mỡ, % cơ.

1. Chiều cao đứng (cm):

Phản ánh chiều cao đứng của đối tượng, được đo bằng thước thẳng dài

với độ chuẩn tới 0.5cm.

Cách thực hiện: Người được kiểm tra đứng ở tư thế nghiêm, gót chân,

mông và đỉnh đầu chạm thước. Đo chiều cao đứng từ mặt sàn tới đỉnh đầu.

2. Cân nặng (kg):

Dụng cụ đo: Dùng cân kiểm tra sức khỏe của Trung Quốc, chính xác

tới 0.10 kg

Cách thực hiện: Cân được đặt trên nền bằng phẳng, người được kiểm

tra mặc trang phục một lớp, không đi giầy, ngồi trên ghế đặt trước bàn cân,

đặt 2 chân cân đối trên mặt bàn cân rồi nhẹ nhàng đứng lên. Đọc kết quả khi

kim đứng im.

3. Chỉ số khối cơ thể BMI (kg/m2)

Chỉ số khối cơ thể - thường được biết đến với chữ viết tắt BMI theo tên

tiếng Anh Body Mass Index - được dùng để đánh giá mức độ gầy hay béo của

một người. Chỉ số này do nhà bác học người Bỉ Adolphe Quetelet đưa ra năm

1832. Chỉ số khối cơ thể của một người tính bằng cân nặng của người đó (kg)

chia cho bình phương chiều cao đứng (mét).

Chỉ số này có thể giúp xác định một người bị bệnh béo phì hay bị suy

dinh dưỡng thông qua số liệu về chiều cao đứng và cân nặng cơ thể. Theo tiêu

chuẩn của WHO dành cho người Châu Á:

BMI < 18.50: Người thấp, gầy

BMI từ 18.50 - 22.90: Người bình thường

BMI từ 23.00 - 24.90: Thừa cân

BMI từ 25.00 - 29.90: Người béo phì độ I

BMI từ 30.00 - 39.90: Người béo phì độ II

BMI ≥ 40.00: Người béo phì độ III

Các chỉ số chức năng tim mạch: tần số tim, HATT, HATTr.

Tần số tim: Tần số tim được đo bằng cách đo mạch ở động mạch quay,

cổ tay trái trong 1 phút ở điều kiện yên tĩnh tương đối. Đơn vị đo là lần/phút.

Huyết áp động mạch: Huyết áp được đo theo quy trình đo huyết áp ban

hành kèm theo Quyết định số 3192/QĐ-BYT ngày 31 tháng 8 năm 2010 của Bộ

trưởng Bộ Y tế .

Đơn vị huyết áp được tính bằng milimet thuỷ ngân (mmHg). Trị số lớn

nhất của huyết áp là HATT, trị số nhỏ nhất của huyết áp là HATTr.

Các chỉ số hô hấp: Tần số hô hấp, dung tích sống.

Tần số hô hấp (lần/ phút): Đo bằng cách đặt tay lên ngực đối tượng để

đếm theo cử động lồng ngực trong 1 phút.

Dung tích sống - VC (lít): Dung tích sống là chỉ số đánh giá tiềm lực

của chức năng hô hấp.

Dụng cụ đo: Phế dung kế (0-7000ml), sai số không vượt quá 200ml.

Cách đo: Đứng đối diện với máy, đưa kim về mức không (0), thực hiện

1- 2 lần thở sâu, sau đó tay cầm ống thổi, hít vào hết sức, ngậm mồm vào vòi

ống thổi và dùng hết sức thổi khí vào ống. Làm 3 lần, mỗi lần cách nhau 15

giây, lấy kết quả ở lần có thành tích cao nhất.

Chú ý: Cần cho đối tượng làm thử; Kiểm tra xem đối tượng hít vào và

thở ra đã hết sức chưa, nếu có sai sót cần phải điều chỉnh; Chuẩn bị cồn sát

trùng và vòi ngậm trước khi chuyển sang kiểm tra đối tượng khác.

2.2.5. Phương pháp kiểm tra tâm lý.

Sử dụng phương pháp nghiên cứu này kiểm tra, đánh giá năng lực tâm

lý của người cao tuổi nữ tham gia tập luyện Hatha Yoga thành phố Hà Nội.

Những tiêu chí tâm lý được sử dụng trong luận án gồm test đánh giá khả năng

chú ý và test trí nhớ ngắn hạn [48], [69], [76]

1. Test đánh giá khả năng chú ý (số xếp đúng)

Khối lượng và sự di chuyển chú ý được đánh giá bằng phương pháp sắp

xếp 25 chữ số lộn xộn. Tiến hành: Cho đối tượng quan sát một bảng gồm 25

chữ số (lựa chọn ngẫu nhiên) có giá trị dưới 100 được sắp xếp không theo

trình tự. Yêu cầu quan sát và sắp xếp lại các chữ số theo thứ tự từ nhỏ đến lớn

vào một bảng có 25 ô trống theo chiều từ trái sang phải, từ trên xuống dưới

trong thời gian 2 phút. Đánh giá kết quả theo số lượng chữ số xếp được đúng:

Loại giỏi: Xếp được > 22 số

Loại khá: Xếp được 17 - 22 số

Loại trung bình: Xếp được 12 - 16 số

Loại kém: Xếp được < 12 số

2. Test trí nhớ ngắn hạn (số nhớ được)

Được đánh giá bằng phương pháp nhìn - nhớ chữ số.

Cách thức thực hiện: Cho đối tượng quan sát một bảng gồm 12 chữ số

hàng chục và ghi nhớ các chữ số đó trong 30 giây. Sau đó ghi lại các chữ số

đã nhớ được. Đánh giá kết quả dựa vào số chữ số đã nhớ được:

Loại giỏi: Nhớ được > 8 số

Loại khá: Nhớ được 6 - 8 số

Loại trung bình: Nhớ được 4 - 5 số

Loại kém: Nhớ được < 4 số

2.2.6. Phương pháp kiểm tra sư phạm.

Trong quá trình nghiên cứu, luận án tiến hành tổ chức kiểm tra sư phạm

thông phương pháp kiểm tra kết quả lập test vận động. Sử dụng các bài tập

được tiêu chuẩn hóa về nội dung, hình thức để đánh giá năng lực vận động

của đối tượng nghiên cứu, cụ thể luận án sử dụng các test sau:

1. Dẻo gập thân (cm).

Mục đích: Đánh giá độ dẻo cột sống - thân mình.

Dụng cụ đo: Bục hình hộp kích thước 50  50  50cm, một mặt có gắn

thước đo với vạch số 0 nằm ở mặt phẳng ngang của bục, chiều dương ở dưới,

âm ở trên.

Phương pháp đo: Người được đo đứng trên bục, 2 chân chụm sát, hai

bàn tay áp sát nhau, nỗ lực cúi gập thân về trước, hai tay trượt theo thước sâu

xuống dưới, hai gối thẳng. Đánh dấu điểm chạm ngón tay sâu nhất. Kết quả

được tính bẳng cm.

2. Test di chuyển 5 phút (m).

Mục đích: Đánh giá sức bền chung (sức bền ưa khí).

Hiện trường kiểm tra: Đường đi bộ dài ít nhất 50m, rộng ít nhất 2m, 2

đầu kẻ 2 đường giới hạn, phía ngoài 2 đầu giới hạn có khoảng trống ít nhất 1

m để chạy quay vòng. Giữa 2 đầu đường chạy và dọc theo “tim đường” đặt

vật chuẩn để phân luồng đi bộ và quay vòng. Trên đoạn 50m đánh dấu từng

đoạn 10m để xác định phần lẻ quãng đường sau khi hết thời gian đi bộ.

Dụng cụ kiểm tra: Đồng hồ bấm giây, số đeo và tích kê tương ứng với

mỗi số đeo. Số đeo, đợt chạy ghi vào phiếu điều tra.

Cách thức kiểm tra: Tất cả các thao tác của điều tra viên và đối tượng

điều tra tương tự như chạy con thoi. Khi có lệnh “xuất phát” đối tượng điều

tra đi bộ trong ô đã phân định trước, hết đoạn đường 50m vòng bên trái qua

vật chuẩn đi bộ lặp lại trong vòng thời gian 5 phút. Nên phân phối đều và tuỳ

sức của mình mà tăng tốc dần, nếu mệt có thể giảm tốc độ. Mỗi đối tượng

điều tra có 1 số đeo ở ngực và tay cầm 1 tích kê có số tương ứng. Khi có lệnh

dừng lập tức thả ngay tích kê xuống nơi chân tiếp đất để đánh dấu số lẻ quãng

đường đi, sau đó đi bộ thả lỏng để hồi phục. Đơn vị đo quãng đường chạy là

mét (trong 5 phút, đi được quãng đường càng dài càng tốt).

Phân công điều tra viên: 1 điều tra viên đứng ở vạch xuất phát, phát

lệnh, theo dõi thời gian từng đợt chạy, kiểm tra vòng quay, ra lệnh dừng, điều

chỉnh tốc độ chạy của toàn đợt. Ghi kết quả vào phiếu điều tra. Các điều tra

viên khác theo dõi số vòng chạy được bằng cách đánh dấu số vòng đã được in

ngay trong phiếu và đặc biệt là số lẻ quãng đường mà đối tượng điều tra đi

được, sau khi đối tượng điều tra thả tích kê xuống đường chạy khi hết giờ. Số

điều tra viên này đứng rải đều 10 m/người, có người kiểm tra nơi quay vòng.

Từ vạch xuất phát đến quay trở lại được tính 1 vòng = 100m.

3. Lực bóp tay thuận (kG).

Mục đích: Đánh giá sức mạnh tay.

Dụng cụ và tiến hành: Được xác định bằng lực kế bóp tay điện tử của

Nhật (loại 90 kG), đo theo phương pháp thường quy. Trước khi đo đưa lực kế

về số 0. Đo lực bóp tay thuận. Đối tượng cầm lực kế để mặt kim hướng phía

lòng bàn tay, đứng hai chân rộng bằng vai, tay dang ngang chếch bên, dùng

hết sức bóp mạnh. Đo 2 lần, lấy kết quả lần tốt nhất. Đơn vị đo là kilogam lực

(kG) .

2.2.7. Phương pháp thực nghiệm sư phạm.

Là phương pháp được sử dụng trong quá trình nghiên cứu của luận án

để đánh giá hiệu quả tác động của hệ thống các bài tập Hatha Yoga mà quá

trình nghiên cứu của luận án đã lựa chọn ứng dụng nhằm nâng cao sức khỏe

người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội. Thời gian thực nghiệm sư phạm được

tiến hành với thời gian 12 tháng (từ tháng 01/2020 đến tháng 12/2020). Đối

tượng thực nghiệm sư phạm của luận án gồm 60 người cao tuổi nữ (trong độ

tuổi từ 60 đến 65 tuổi) hiện mới tham gia tập luyện Yoga tại các Trung tâm

Yoga trên địa bàn thành phố Hà Nội. Nhóm đối tượng này được lựa chọn

ngẫu nhiên và chia làm 2 nhóm đối chứng và thực nghiệm (mỗi nhóm thuộc

một lớp học Yoga khác nhau)

Nhóm thực nghiệm: Bao gồm 30 người cao tuổi nữ (trong độ tuổi từ 60

đến 65 tuổi) hiện mới tham gia tập luyện Yoga tại Học viện Yoga trị liệu Việt

Nam. Nhóm này được áp dụng các nội dung, bài tập Hatha Yoga do quá trình

nghiên cứu của luận án lựa chọn và xây dựng. Các bài tập này được coi là

những bài tập chính, sắp xếp khoa học trong chương trình giảng dạy Yoga đã

được xây dựng trong chương trình giảng dạy năm (với thời lượng tập 3 buổi

Yoga/1 tuần, mỗi buổi tập từ 75 phút) và trong từng giáo án giảng dạy được

ứng dụng vào nhóm thực nghiệm được trực tiếp nghiên cứu sinh đứng lớp

giảng dạy.

Nhóm đối chứng: Bao gồm 30 người cao tuổi nữ (trong độ tuổi từ 60

đến 65 tuổi) hiện mới tham gia tập luyện Yoga tại Học viện Yoga trị liệu Việt

Nam. Nhóm này được áp dụng hệ thống các bài tập Yoga đã được xây dựng

theo chương trình giảng dạy năm (cũng với thời lượng tập 3 buổi Yoga/1

tuần, mỗi buổi tập từ 75 phút) do các HLV, giáo viên tại Học viện xây dựng.

Các bài tập Yoga này đã được áp dụng trong chương trình giảng dạy năm, và

trong các giáo án đã được áp dụng từ trước đến nay.

Về chương trình giảng dạy Yoga cho 02 nhóm đối chứng và thực

nghiệm không có sự khác biệt, đồng thời nội dung chương trình giảng dạy và

các bài tập áp dụng trên 2 nhóm do chính bản thân nghiên cứu sinh và một số

cộng tác viên (là các HLV Yoga có chứng nhận chuyên môn của Liên đoàn

Yoga Việt Nam và đã được tập huấn về chương trình) trực tiếp tham gia giảng

dạy. Sự khác biệt chỉ thể hiện ở việc sử dụng các bài tập Yoga khác nhau cho

mỗi nhóm (như đã trình bày ở trên).

Trước khi tiến hành thực nghiệm sư phạm, tình trạng sức khỏe và bệnh

lý, cùng vỡi các yếu tố chuyên môn khác (độ tuổi, các yếu tố về tâm - sinh

lý…) của hai nhóm được kiểm định tính khách quan, không có sự khác biệt rõ

ràng.

2.2.8. Phương pháp toán học thống kê.

Phương pháp nghiên cứu này được sử dụng trong việc phân tích và xử

lý các số liệu thu thập được trong quá trình nghiên cứu của luận án. Các tham

số đặc trưng được sử dụng trong quá trình nghiên cứu bao gồm: , t, , CV,

W%, thang điểm đánh giá theo thang độ C, phân loại theo quy tắc 2 xích

ma… và được tính bằng các công thức sau: [78], [79].

1. Giá trị trung bình cộng:

2. Phương sai:

(Với n < 30) ; (n 30)

3. Độ lệch chuẩn:

4. Hệ số biến sai:

5. So sánh 2 số trung bình quan sát:

với n < 30: với (n 30)

Trong đó:

6. So sánh 2 số trung bình tự đối chiếu:

Trong đó: ;

7. Kiểm định phi tham số thông qua chỉ số Wilcoxon.

8. Nhịp độ tăng trưởng (chỉ số Brody):

Trong đó: - W: Nhịp độ phát triển (%).

- V1: Kết quả kiểm tra lần trước của các chỉ tiêu.

- V2: Kết quả kiểm tra lần sau của các chỉ tiêu.

- 100 và 0,5: Các hằng số.

9. So sánh khi bình phương (2):

Trong đó: - Qi: Tần số quan sát.

- Li: Tần số lý thuyết.

Việc phân tích và xử lý các số liệu thu thập được trong quá trình nghiên

cứu của luận án được xử lý bằng các phần mềm StatiscPro 1.0, SPSS 16.0,

Microsoft Excel đã được xây dựng trên máy vi tính. Kết quả xử lý các số liệu

thu thập được trong quá trình nghiên cứu thông qua các tham số nêu trên là

căn cứ để đánh giá hiệu quả tác động của các bài tập Hatha Yoga đến sức

khỏe NCT nữ tại thành phố Hà Nội mà quá trình nghiên cứu đã lựa chọn.

2.3. Tổ chức nghiên cứu.

2.3.1. Thời gian nghiên cứu.

Luận án được tiến hành nghiên cứu từ tháng 11/2014 đến tháng

11/2021, và được chia thành các giai đoạn nghiên cứu sau:

Giai đoạn 1: Từ tháng 11/2014 đến tháng 12/2014 - Là giai đoạn xác

định các vấn đề nghiên cứu, xây dựng đề cương và kế hoạch nghiên cứu; bảo

vệ đề cương nghiên cứu.

Giai đoạn 2: Từ tháng 12/2014 đến tháng 02/2021 - Là giai đoạn tiến

hành giải quyết các mục tiêu nghiên cứu của luận án. Trong giai đoạn nghiên

cứu này, luận án tiến hành đánh giá thực trạng sức khỏe và phong trào tập

luyện môn Hatha Yoga của NCT nữ tại thành phố Hà Nội; xác định nội dung,

phương pháp, bài tập Hatha Yoga cho người cao tuổi nữ tại thành phố Hà

Nội; đánh giá hiệu quả của bài tập Hatha Yoga đối với sức khỏe NCT nữ.

Giai đoạn 3: Từ tháng 02/2021 đến tháng 11/2021 - Là giai đoạn xử lý

các số liệu thu được trong quá trình nghiên cứu, phân tích các kết quả nghiên

cứu, viết và hoàn thiện kết quả nghiên cứu. Bảo vệ kết quả nghiên cứu trước

Hội đồng đánh giá luận án cấp cơ sở và Hội đồng đánh giá luận án cấp Viện.

2.3.2. Địa điểm nghiên cứu.

Luận án được tiến hành nghiên cứu tại:

- Viện Khoa học Thể dục thể thao.

- Các Trung tâm, Câu lạc bộ Yoga cho người cao tuổi trên địa bàn

thành phố Hà Nội.

- Học viện Yoga trị liệu Việt Nam.

2.3.3. Phạm vi nghiên cứu.

Về nội dung nghiên cứu: Luận án nghiên cứu về hiệu quả hệ thống bài

tập Hatha Yoga đối với việc nâng cao sức khỏe người cao tuổi nữ trên địa bàn

thành phố Hà Nội.

Về không gian nghiên cứu: Luận án được tiến hành trên phạm vi các

Câu lạc bộ, các Trung tâm Yoga trên địa bàn thành phố Hà Nội.

Về thời gian nghiên cứu: Các thông tin, số liệu phản ánh trong luận án

chủ yếu tập trung trong khoảng thời gian từ năm 2015 cho đến năm 2020. Các

số liệu khảo sát, thực nghiệm được tập trung phản ánh vào thời điểm từ năm

2018 đến năm 2020.

Quy mô nghiên cứu bao gồm:

- Số lượng chuyên gia phỏng vấn, hội thảo: 50 người.

- Số lượng khảo sát, điều tra: Gồm 2676 người cao tuổi nữ tham gia tập

luyện Yoga trên địa bàn thành phố Hà Nội, trong đó bao gồm 490 người được

tiến hành khảo sát về tình trạng sức khỏe.

- Số lượng thực nghiệm sư phạm: 60 người cao tuổi nữ mới tham gia

tập luyện Yoga tại Học viện Yoga trị liệu Việt Nam.

CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN

3.1. Đánh giá thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga và sức

khỏe của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

3.1.1. Đánh giá thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga

của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

Để tìm hiểu về cơ cấu, động cơ và nhu cầu tập luyện Hatha Yoga của

người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội, luận án đã tiến hành khảo sát 2676

người thường xuyên tham gia tập luyện Hatha Yoga (theo 03 độ tuổi khác

nhau: từ 60 đến 65 tuổi, từ trên 65 đến dưới 70 tuổi và từ 70 đến dưới 75

tuổi). Nội dung khảo sát bao gồm:

- Động cơ tham gia tập luyện Hatha Yoga.

- Tần suất tham gia tập luyện.

- Thâm niên tập luyện.

- Thời gian tập luyện Hatha Yoga hàng ngày

- Nhu cầu và sự ham thích tập luyện các môn thể thao.

- Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia tập luyện Hatha Yoga.

- Sự ham thích và nhu cầu tham gia tập luyện Hatha Yoga.

Kết quả khảo sát, đánh giá được trình bày dưới đây.

3.1.1.1. Thực trạng về động cơ tham gia tập luyện Hatha Yoga.

Nhằm mục đích xác định động cơ tập luyện Hatha Yoga của người cao

tuổi nữ thành phố Hà Nội, luận án đã tiến hành xác định động cơ tham gia tập

luyện theo 2 tiêu chí gồm: động cơ chủ quan và động cơ khách quan tham gia

tập luyện Hatha Yoga. Kết quả thu được như trình bày ở bảng 3.1 cho thấy:

Động cơ chủ quan tham gia tập luyện của cả 3 đối tượng điều tra theo 03 độ

tuổi (từ 60 đến 65 tuổi, từ trên 65 đến dưới 70 tuổi, từ 70 đến dưới 75 tuổi)

chủ yếu là do động cơ tăng cường sức khỏe (chiếm tỷ lệ 23.43%); ham thích

tập luyện (chiếm 17.45%); do nhận thấy tác dụng giảm suy nhược, hạn chế

nhiễm bệnh nhờ tập luyện Hatha Yoga chiếm tỷ lệ 14.09%.

Bảng 3.1. Kết quả điều tra động cơ tham gia tập luyện hatha yoga của

Tổng cộng (n = 2676)

Nội dung phỏng vấn

Độ tuổi từ 60 đến 65 (n = 807)

người cao tuổi nữ tại Thành phố Hà Nội (n = 2676)

n %

Độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 (n = 802) n %

Độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (n = 1067) n %

n %

Động cơ chủ quan: Ham thích. Tăng cường sức khỏe Làm đẹp, giảm béo. Nâng cao năng lực vận động. Chống suy nhược, nhiễm bệnh. Thói quen vận động Nhu cầu làm việc và lao động. Động cơ khác. Động cơ khách quan: Nhờ giáo dục trường học Ảnh hưởng của truyền thông Ảnh hưởng của cơ quan, đơn vị Ảnh hưởng của gia đình, bạn bè Sự hấp dẫn của môn thể thao Ảnh hưởng của ngôi sao thể thao Động cơ khác

106 13.14 130 16.21 231 21.65 467 17.45 172 21.31 141 17.58 314 29.43 627 23.43 62 7.68 35 4.36 46 4.31 143 5.34 105 13.01 148 18.45 116 10.87 369 13.79 117 14.50 103 12.84 157 14.71 377 14.09 84 10.41 95 11.85 89 8.34 268 10.01 94 11.65 116 14.46 68 6.37 278 10.39 67 8.30 34 4.24 46 4.31 147 5.49 32 3.97 68 8.48 102 9.56 202 7.55 166 20.57 185 23.07 184 17.24 535 19.99 235 29.12 169 21.07 326 30.55 730 27.28 167 20.69 164 20.45 219 20.52 550 20.55 188 23.30 193 24.06 179 16.78 560 20.93 9 1.12 7 0.87 13 1.22 29 1.08 10 1.24 16 2.00 44 4.12 70 2.62 Ngoài ra, cũng có nhiều ý kiến cho rằng, mục đích tham gia tập luyện

Hatha Yoga là để nâng cao sức khỏe, thể lực (chiếm tỷ lệ 13.79%); do yêu cầu

của công việc, lao động sản xuất (chiếm tỷ lệ 10.39%); do thói quen vận động

(chiếm tỷ lệ 10.01%). Số ít các ý kiến còn lại cho rằng, tham gia tập luyện

nhằm mục đích làm đẹp, giảm béo (chiếm tỷ lệ 5.34%). Thực tế khảo sát cho

thấy các ý kiến lựa chọn đều thuộc về đối tượng người cao tuổi nữ thuộc nhóm

độ tuổi từ 60 đến 65 chiếm tỷ lệ cao hơn cả (chiếm tỷ lệ 7.68%); do các động

cơ khác (chiếm tỷ lệ 5.49%). Như vậy có thể thấy, về cơ bản người cao tuổi nữ

đã nhận thức được vai trò, tác dụng của tập luyện Hatha Yoga đến việc tăng

cường sức khỏe và phòng chống bệnh tật.

Khi xem xét đến yếu tố động cơ khách quan tham gia tập luyện Hatha

Yoga cho thấy: đa số ý kiến cho rằng, việc tập luyện Hatha Yoga là do yếu tố

phong trào tập luyện của cơ quan, đơn vị và khu dân cư (chiếm tỷ lệ 27.28%),

trong đó đối tượng là người cao tuổi tại các khu dân cư, tổ dân phố có sự ảnh

hưởng của phong trào chiếm tỷ lệ cao hơn cả (30.55%); tiếp đến là các ý kiến

cho rằng việc tập luyện Hatha Yoga là sự ham thích và hấp dẫn của môn thể

thao (chiếm tỷ lệ 20.93%); do ảnh hưởng của gia đình, bạn bè (chiếm tỷ lệ

20.55%); do ảnh hưởng của các phương tiện thông tin đại chúng (chiếm tỷ lệ

19.99%). Số ít các ý kiến còn lại cho rằng, việc tham gia tập luyện Hatha Yoga

là do ảnh hưởng của công tác giáo dục (chiếm tỷ lệ 7.55%); do tác động của

các ngôi sao thể thao trong và ngoài nước, các VĐV thể thao (chiếm tỷ lệ

1.08%), và do các động cơ khác chiếm tỷ lệ 2.62%.

Như vậy, từ những kết quả thu được ở bảng 3.1 còn cho thấy: đại đa số

các ý kiến của người cao tuổi nữ thuộc 03 độ tuổi tham gia tập luyện Hatha

Yoga được hỏi đều nhận thức được vai trò, tác dụng của tập luyện Hatha Yoga

đến sức khỏe, nâng cao năng lực vận động phục vụ lao động sản xuất, đồng

thời cũng do sự ham thích các môn thể thao. Có thể nói rằng, đây là một trong

những yếu tố thuận lợi, và là nhân tố quan trọng để ứng dụng và đánh giá hiệu

quả tác động hệ thống bài tập Hatha Yoga đối với sức khỏe của người cao

tuổi nữ trong quá trình tập luyện.

3.1.1.2. Thực trạng về tần suất và thâm niên tham gia tập luyện môn

Hatha Yoga.

Kết quả thu được ở bảng 3.2 cho thấy:

Đa số người cao tuổi nữ tham gia tập luyện Hatha Yoga khi được hỏi đều

cho rằng, số buổi tập luyện Hatha Yoga với tần suất từ 2 - 3 buổi/1 tuần (chiếm

tỷ lệ 38.30%, trong đó độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 chiếm tỷ lệ cao hơn cả là

56.48%); tiếp đến là số người có tần suất tập luyện 4 buổi/1 tuần (chiếm tỷ lệ

32.17%, trong đó chiếm tỷ lệ cao hơn cả là đối tượng có độ tuổi từ 70 đến dưới

75 là 41.24%); còn lại số ít người tham gia tập luyện 1 buổi/1 tuần (15.73%) và

hơn 4 buổi/1 tuần (13.79%).

Bảng 3.2. Tần suất tập luyện hatha yoga và thâm niên tham gia tập luyện

Tổng cộng (n = 2676)

Nội dung phỏng vấn

Độ tuổi từ 60 đến 65 (n = 807)

hatha yoga của người cao tuổi nữ Thành phố Hà Nội(n = 2676)

Độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 (n = 802) n %

Độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (n = 1067) n %

n %

n % 59 7.31 142 17.71 220 20.62 421 15.73 302 37.42 453 56.48 270 25.30 1025 38.30 283 35.07 138 17.21 440 41.24 861 32.17 163 20.20 69 8.60 137 12.84 369 13.79

Số buổi tập luyện trong 1 tuần. Tập 1 buổi Tập từ 2 - 3 buổi Tập 4 buổi. Tập trên 4 buổi Thâm niên tham gia tập luyên Hatha Yoga (không tính việc tập luyện các môn khác). Tập dưới 1 năm. Tập từ 1 đến 2 năm. Tập từ trên 2 năm đến 3 năm. Tập trên 3 năm.

106 13.14 23 2.87 20 1.87 149 5.57 235 29.12 199 24.81 133 12.46 567 21.19 224 27.76 268 33.42 219 20.52 711 26.57 242 29.99 312 38.90 695 65.14 1249 46.67 Điều này hoàn toàn phù hợp với đặc điểm và tính chất công việc của

người cao tuổi nữ để có thể bố trí thời gian tham gia tập luyện Hatha Yoga

một cách thường xuyên. Qua khảo sát thực tiễn và toạ đàm trực tiếp với các

đối tượng khảo sát cho thấy, hầu hết người cao tuổi nữ thuộc độ tuổi 60 đến

65 đều có thể dễ dàng thu xếp thời gian tham gia tập luyện Hatha Yoga một

cách thường xuyên, tiếp đến là người thuộc độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70,

bởi do tính chất và tình trạng sức khỏe, bệnh tật do lão hóa. Khó thu xếp thời

gian tham gia tập luyện Hatha Yoga một cách đều đặn và thường xuyên nhất

là đối tượng thuộc độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (với lý do tình trạng sức khỏe,

bệnh tật).

Khi xem xét đến thâm niên tham gia tập luyện Hatha Yoga cho thấy, có

sự tương đồng giữa thâm niên tham gia tập luyện và tần suất tập luyện của

người tập luyện Hatha Yoga. Đa số người được hỏi đều cho rằng có thâm niên

tập luyện trên 3 năm (chiếm tỷ lệ 46.67%, trong đó người cao tuổi nữ trong độ

tuổi từ 70 đến dưới 75 chiếm tỷ lệ cao hơn cả là 65.14%); tiếp đến là số người

có thâm niên tập luyện từ trên 2 năm đến 3 năm (chiếm tỷ lệ 26.57%, trong đó

đối tượng có độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 chiếm tỷ lệ cao hơn cả là

33.42%); tiếp đến là số người có thâm niên tập luyện đến 2 năm (chiếm tỷ lệ

21.19%), số ít còn lại có thâm niên tập luyện dưới 1 năm (chiếm tỷ lệ 5.57%).

Qua khảo sát thực tiễn cho thấy, hầu hết đối tượng nữ người cao tuổi trước

khi tham gia tập luyện Hatha Yoga đều đã tham gia sinh hoạt tại các câu lạc

bộ cầu lông, thể dục dưỡng sinh, có những người có thâm niên tập luyện từ 8

- 10 năm, và việc duy trì tần suất tập luyện đều đặn hàng ngày vào buổi sáng

từ 6h00 đến 7h30 tại các địa điểm tập luyện công cộng trên địa nơi cư trú (chủ

yếu với các môn như: cầu lông, đi bộ…).

3.1.1.3. Thực trạng về thời gian và hình thức tập luyện Hatha Yoga.

Kết quả thu được ở bảng 3.3 cho thấy:

Về thời điểm tập luyện Hatha Yoga thường xuyên hàng ngày: Tỷ lệ

người dân tập luyện vào buổi sáng (20.37%) và buổi chiều (46.49%) chiếm tỷ

lệ tương đối cao trong số các ý kiến được hỏi, trong đó số người cao tuổi nữ ở

độ tuổi từ 70 đến dưới 75 tập luyện vào buổi sáng chiếm tỷ lệ cao hơn cả

(35.33%), còn lại số người dân tập luyện vào buổi chiều thì có tỷ lệ tương đối

đồng đều nhau ở các đối tượng độ tuổi từ 60 đến 65 (43.87%), độ tuổi từ trên

65 đến dưới 70 (49.50%) và độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (46.20%). Điều này

hoàn toàn phù hợp với độ tuổi, tình trạng bệnh tật và sức khỏe của các đối

tượng tham gia tập luyện Hatha Yoga. Số người tập luyện buổi tối thì có tỷ lệ

thấp hơn cả (15.70%), trong số đó đối tượng có Độ tuổi từ 60 đến 65 tập

luyện buổi tối chiếm tỷ lệ cao hơn cả (28.87%).

Qua khảo sát thực tiễn cho thấy, đa số trong các đối tượng này đều

tham gia sinh hoạt tại các câu lạc bộ, nhóm tập luyện. Số người tập luyện vào

các thời điểm không ổn định trong ngày chiếm tỷ lệ 17.45%, trong đó đối

tượng có độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 chiếm tỷ lệ cao hơn cả (23.94%). Đa

số các đối tượng này đều cho rằng, do điều kiện sức khỏe, nên việc tập luyện

cố định vào một thời điểm trong ngày là không thực hiện được, tuy nhiên họ

cũng chỉ tham gia tập luyện vào các thời điểm sáng và buổi chiều.

Bảng 3.3. Thực trạng về thời gian, hình thức tập luyện hatha yoga hàng

Tổng cộng (n = 2676)

Nội dung phỏng vấn

Độ tuổi từ 60 đến 65 (n = 807)

n %

Độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 (n = 802) n %

Độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (n = 1067) n %

n %

75 9.29 93 11.60 377 35.33 545 20.37 354 43.87 397 49.50 493 46.20 1244 46.49 233 28.87 120 14.96 67 6.28 420 15.70 145 17.97 192 23.94 130 12.18 467 17.45

ngày của người cao tuổi nữ Thành phố Hà Nội(n = 2676)

Thời điểm tập luyện Hatha Yoga thường xuyên hàng ngày. Tập luyện vào buổi sáng. Tập luyện vào buổi chiều. Tập luyện vào buổi tối. Thời điểm tập không ổn định Thời gian tối đa cho một buổi tập luyện Hatha Yoga. Khoảng 30 phút. 35 4.34 68 8.48 65 6.09 168 6.28 Khoảng trên 30 phút đến 60 phút. 244 30.24 272 33.92 388 36.36 904 33.78 318 39.41 340 42.39 477 44.70 1135 42.41 Khoảng trên 60 đến 120 phút. Trên 120 phút 210 26.02 122 15.21 137 12.84 469 17.53 Hình thức tham gia tập luyện. Tự tập luyện. Tập luyện theo nhóm. Tập luyện tại câu lạc bộ.

222 27.51 217 27.06 342 42.64 781 29.19 338 41.88 343 42.77 449 55.99 1130 42.23 247 30.61 242 30.17 276 34.41 765 28.59 Về thời gian tối đa cho một buổi tập thì cho thấy: Đại đa số ý kiến đều

cho rằng, thời gian cho mỗi buổi tập là từ 60 phút đến 120 phút (chiếm tỷ lệ

42.41%), tiếp đến là 33.78% ý kiến cho rằng mỗi buổi tập thông thường từ 30

phút đến 60 phút. Số người tập luyện Hatha Yoga với thời gian khoảng 30

phút cho một buổi tập chiếm tỷ lệ rất ít (6.28%).

Về hình thức tham gia tập luyện: Số người tham gia sinh hoạt tại các câu

lạc bộ Hatha Yoga chiếm tỷ lệ không cao (28.59%), còn lại đa phần là tham gia

tập luyện Hatha Yoga theo nhóm (chiếm tỷ lệ 42.23%), và 29.19% ý kiến cho

rằng họ tự tổ chức tham gia tập luyện. Như vậy, qua kết quả khảo sát về thực

trạng thời gian, hình thức tập luyện Hatha Yoga của người cao tuổi nữ tại thành

phố Hà Nội cho thấy, mặc dù số lượng người cao tuổi nữ tham gia tập luyện

Hatha Yoga thường xuyên hàng ngày tương đối cao, nhưng số người được

tham gia sinh hoạt, tập luyện tại các câu lạc bộ (có người hướng dẫn) còn hạn

chế, mà chủ yếu là tự tổ chức tập luyện Hatha Yoga theo từng nhóm (không có

người hướng dẫn).

3.1.1.4. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia tập luyện Hatha Yoga

và nhu cầu tham gia câu lạc bộ Hatha Yoga.

Nghiên cứu tiến hành khảo sát các ý kiến đánh giá của người cao tuổi

nữ về các yếu tố ảnh hưởng trong quá trình tham gia tập luyện Hatha Yoga,

cũng như nhu cầu tham gia sinh hoạt tập luyện tại các câu lạc bộ Yoga. Kết

quả thu được như trình bày ở bảng 3.4 cho thấy:

Bảng 3.4. Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến việc tập luyện hatha yoga

Tổng cộng (n = 2676)

Nội dung phỏng vấn

Độ tuổi từ 60 đến 65 (n = 807)

và nhu cầu tham gia tập luyện tại các câu lạc bộ(n = 2676)

n %

Độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 (n = 802) n %

Độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (n = 1067) n %

n %

699 86.62 712 88.78 834 78.16 2245 83.89 108 13.38 90 11.22 233 21.84 431 16.11

Các yếu tố ảnh hưởng: 308 38.17 330 41.15 371 34.77 1009 37.71 Không có hướng dẫn viên. Không có thời gian. 103 12.76 114 14.21 161 15.09 378 14.13 Không có đủ điều kiện phòng tập. 294 36.43 287 35.79 339 31.77 920 34.38 33 4.09 42 5.24 99 9.28 174 6.50 Không được sự ủng hộ bạn bè. 69 8.55 29 3.62 97 9.09 195 7.29 Yếu tố khác Sự ham thích tập luyện: Thích. Không thích. Nhu cầu tham gia CLB Yoga Rất muốn. Bình thường. Không cần thiết.

705 87.36 716 89.28 809 75.82 2230 83.33 69 8.55 67 8.35 221 20.71 357 13.34 33 4.09 19 2.37 37 3.47 89 3.33

Các yếu tố ảnh hưởng đến tập luyện Hatha Yoga ở các đối tượng khảo

sát là rất đa dạng, trong đó yếu tố không có tổ chức, không có hướng dẫn viên

(chiếm 37.71%), không có điều kiện phòng tập luyện (chiếm 34.38%) và cũng

một phần do hạn chế về thời gian (chiếm 14.13%). Về sở thích tập luyện, số

người được hỏi đều cho rằng rất ham thích tập luyện Hatha Yoga (chiếm tỷ lệ

83.89%), điều này hoàn toàn phù hợp với kết quả xác định động cơ tập luyện

Hatha Yoga (bảng 3.1).

Nhu cầu tham gia tập luyện dưới các hình thức câu lạc bộ được ủng hộ

và đánh giá rất cao, số phiếu hỏi rất muốn tham gia chiếm đến 83.33%, trong

đó số người trong độ tuổi từ 60 đến 65 chiếm tỷ lệ 87.36%; độ tuổi từ trên 65

đến dưới 70 chiếm tỷ lệ 89.28% và độ tuổi từ 70 đến dưới 75 chiếm 75.82%.

Tóm lại: Từ kết quả khảo sát đánh giá thực trạng phong trào tập luyện

Hatha Yoga của người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội cho thấy, thực trạng

phong trào tập luyện Hatha Yoga của người cao tuổi nữ trên địa bàn thành

phố Hà Nội về cơ bản được phát triển. Hầu hết người cao tuổi nữ đều nhận

thức được tác dụng của tập luyện Hatha Yoga đến việc cải thiện, tăng cường

sức khỏe, phòng chống bệnh tật. Đa số người cao tuổi nữ đều tham gia tập

luyện Hatha Yoga với tần suất từ 2 - 3 buổi/1 tuần theo hình thức câu lạc bộ

(có hướng dẫn viên) hoặc tự tổ chức theo nhóm (không hướng dẫn viên). Tuy

nhiên, trong quá trình tập luyện còn gặp nhiều khó khăn như điều kiện phòng

tập, không có người hướng dẫn, cũng như các điều kiện khách quan khác.

3.1.2. Đánh giá thực trạng sức khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà

Nội tham gia tập luyện môn Hatha Yoga.

Trên cơ sở kết quả khảo sát phong trào tập luyện Hatha Yoga của người

cao tuổi nữ thành phố Hà Nội, luận án tiến hành lựa chọn mẫu trong số 2676

người đã được khảo sát (như đã trình bày ở mục 3.1.1) và tiếp tục khảo sát

490 người cao tuổi nữ có độ tuổi từ 60 tuổi trở lên theo Luật Người cao tuổi

số 39/2009/QH12 (nghiên cứu cũng lựa chọn mẫu với 03 độ tuổi từ 60 đến

65, từ trên 65 đến dưới 70 và từ 70 đến dưới 75). Đây là những người cao tuổi

hiện bắt đầu tham gia tập luyện Hatha Yoga tại các Câu lạc bộ người cao tuổi,

các Trung tâm TDTT trên địa bàn thành phố Hà Nội với các nội dung sau:

- Về tình trạng một số bệnh lý thường gặp của người cao tuổi (thông

qua khảo sát bằng phiếu hỏi). Nghiên cứu chỉ tập trung vào những người mắc

1 trong các nhóm các bệnh lý thường gặp của người cao tuổi.

- Thực trạng các yếu tố hình thái, chức năng, tâm lý.

- Thực trạng về thể lực.

- Thực trạng về các triệu chứng cơ năng.

3.1.2.1. Kết quả khảo sát về tình trạng bệnh lý.

Luận án đã tiến hành khảo sát về tình trạng một số bệnh lý thường gặp

của người cao tuổi nữ thông qua phiếu điều tra. Kết quả thu được ở bảng 3.5:

Bảng 3.5. Tình trạng bệnh lý thường gặp của người cao tuổi nữ tham gia

tập luyện hatha yoga tại hà nội (n = 490)

TT Tình trạng mắc các bệnh lý thường gặp

1. Các bệnh về tim mạch và hệ thống tuần hoàn 2. Các bệnh về hệ hô hấp 3. Các bệnh về hệ xương khớp 4. Các bệnh về đường tiêu hóa 5. Các bệnh về hệ thần kinh 6. Bệnh tiểu đường 7. Các bệnh rối loạn một số chỉ số về mỡ máu 8. Các bệnh lý khác Tỷ lệ % 17.76 16.53 11.22 12.04 10.61 17.14 10.41 4.29 n 87 81 55 59 52 84 51 21 Kết quả khảo sát Xếp hạng 1 3 5 4 6 2 7 8

Hầu hết người cao tuổi nữ được tiến hành khảo sát đều mắc các bệnh lý

thường gặp của người cao tuổi, trong đó chiếm tỷ lệ nhiều nhất (87/490 ý

kiến, chiếm tỷ lệ 17.76%) là các bệnh lý về tim mạch và hệ thống tuần hoàn

(như: bệnh suy tim, bệnh xơ vữa động mạch, bệnh thiểu năng mạch vành,

bệnh tăng huyết áp…). Xếp ở vị trí thứ 2 là bệnh tiểu đường (với 84/490 ý

kiến, chiếm tỷ lệ 17.14%), tiếp đến ở vị trí thứ 3 là nhóm các bệnh lý về

đường hô hấp (như: bệnh viêm họng, viêm phế quản mạn tính, giãn phế quản,

tâm phế mạn tính, hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính…) với 81/490

ý kiến, chiếm tỷ lệ 16.53%. Nhóm các bệnh lý về đường tiêu hóa, nhóm các

bệnh lý rối loạn một số chỉ số về mỡ máu, nhóm bệnh lý về xương khớp, thần

kinh có tỷ lệ khá tương đồng (chiếm tỷ lệ từ 12.04% đến 10.41%). Còn lại

21/490 ý kiến, chiếm tỷ lệ 4.29% là mắc các loại bệnh lý khác.

Từ kết quả đánh giá khái quát về tình trạng bệnh lý của người cao tuổi

nữ tham gia tập luyện môn Hatha Yoga, sẽ là căn cứ để nghiên cứu hiệu quả

tác động hệ thống bài tập Hatha Yoga đối với sức khỏe của người tập theo

từng nhóm bệnh lý thường gặp khác nhau ở người cao tuổi.

3.2.2.2. Thực trạng về các yếu tố hình thái, chức năng, tâm lý và tố

chất thể lực.

Với mục đích đánh giá thực trạng các nhóm yếu tố hình thái, chức năng,

tâm lý, tố chất thể lực của người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội, luận án đã tiến

hành kiểm tra trên 490 người cao tuổi nữ mới tham gia tập luyện môn Hatha

Yoga theo các độ tuổi từ 60 đến 65 tuổi, từ trên 65 đến dưới 70, từ 70 đến dưới

75 tuổi thông qua 16 test, chỉ số thuộc các nhóm hình thái, chức năng sinh lý,

tâm lý và tố chất thể lực, bao gồm:

Nhóm yếu tố hình thái - 03 tiêu chí:

1. Chiều cao đứng (cm)

2. Cân nặng (kg)

3. Chỉ số BMI

Nhóm yếu tố chức năng sinh lý - 08 tiêu chí:

1. Tần số mạch tĩnh (lần/phút)

2. Tần số mạch trước vận động (di chuyển 5 phút) (lần/phút)

3. Tần số mạch trong vận động (di chuyển 5 phút) (lần/phút)

4. Tần số mạch sau vận động (di chuyển 5 phút) (lần/phút)

5. HATT (mmHg) - Huyết áp tâm thu (huyết áp tối đa)

6. HATTr (mmHg) - Huyết áp tâm trương (huyết áp tối thiểu)

So sánh

Test, chỉ số

t1,2

t2,3

t1,3

Độ tuổi từ 60 đến 65 (n = 167)

Kết quả kiểm tra theo độ tuổi Độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 (n = 158)

Độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (n = 165)

Bảng 3.6. Thực trạng về một số chỉ số hình thái, chức năng, tâm lý, tố chất thể lực của người cao tuổi nữ tham gia tập luyện hatha yoga tại Hà Nội (n = 490)

Cv

I. Hình thái 1. Chiều cao đứng (cm) 2. Cân nặng (kg) 3. Chỉ số BMI II. Chức năng 1. Tần số mạch tĩnh (lần/phút)

Cv 12.11 13.04 10.16 11.09

Cv 11.55 12.82 10.43 11.72

11.09 0.22* 0.49* 0.25* 12.13 0.97* 1.71* 0.713* 10.22 1.72* 3.15 1.47* 12.21 1.30* 1.97 3.34

154.6618.73 57.687.52 24.112.45 80.458.92

155.1117.91 56.887.29 23.642.48 81.799.59

154.1517.10 58.257.07 24.512.51 83.9810.25

12.05

11.79

11.43 1.49* 2.28 3.83

81.439.81

83.069.80

85.559.78

10.77

11.13

11.26 1.91* 3.31 5.32

113.2112.19

115.8812.90

120.7613.60

9.07

9.80

10.33 2.61 3.69 6.41

84.477.66

86.828.50

90.499.35

Tần số mạch trước vận động (di chuyển 5 phút) (lần/phút) Tần số mạch trong vận động (di chuyển 5 phút) (lần/phút) Tần số mạch sau vận động (di chuyển 5 phút) (lần/phút)

138.2114.13 85.678.37

140.7813.33 90.118.88

10.22 9.77 2024.55209.34 10.34 1421.12150.07 10.56

9.47 1.44* 0.22* 1.70* 9.78 9.86 4.56 0.13* 4.68 9.59 10.82 1967.05223.46 11.36 1.04* 1.34* 2.41 11.38 1396.92170.70 12.22 0.67* 0.68* 1.37*

17.78 0.65* 0.46* 0.17* 19.01 0.63* 0.54* 0.05*

5. HATT (mmHg) 6. HATTr (mmHg) 7. Dung tích sống (ml) 8. Dung tích sống 1 giây (ml) III. Tâm lý 1. Năng lực chú ý (số xếp đúng) 2. Trí nhớ ngắn hạn (số nhớ) IV. Tố chất thể lực 1. Lực bóp tay thuận (kG) 2. Dẻo gập thân (cm) 3. Di chuyển 5 phút (m)

16.43 16.89 15.11 17.22 18.96

17.29 18.16 16.23 18.67 20.05

12.332.03 5.330.90 19.442.94 5.110.88 440.7883.57

140.4413.73 89.988.63 1999.85216.40 1409.47160.39 12.182.11 5.260.96 18.432.99 4.860.91 418.8783.98

12.292.19 5.321.01 17.363.31 4.570.92 394.2087.79

19.05 3.08 3.04 6.06 20.14 2.51 2.83 5.44 22.27 2.35 2.58 4.95 Ghi chú: * tương đương P>005

7. Dung tích sống (ml)

8. Dung tích sống 1 giây (ml)

Nhóm yếu tố tâm lý - 02 tiêu chí:

1. Năng lực chú ý (số xếp đúng)

2. Trí nhớ ngắn hạn (số nhớ)

Nhóm yếu tố tố chất thể lực - 03 tiêu chí:

1. Lực bóp tay thuận (kG)

2. Dẻo gập thân (cm)

3. Di chuyển 5 phút (m)

Trên cơ sở đó, tiến hành so sánh sự khác biệt giữa các nhóm đối tượng

kiểm tra. Kết quả ở bảng 3.6 cho thấy:

- Khi xem xét đến các chỉ số của nhóm yếu tố hình thái cho thấy: chỉ số

chiều cao đứng và cân nặng của NCT nữ tham gia tập luyện môn Hatha Yoga

thành phố Hà Nội về cơ bản ở các nhóm tuổi còn khá phân tán, không đồng

đều nhau (CV > 10.00%), đồng thời kết quả so sánh giữa các nhóm tuổi không

có sự khác biệt (ttính < tbảng với P > 0.05). Về chỉ số béo gầy (chỉ số BMI) cũng

có diễn biến tương tự (tuy rằng chỉ có sự khác biệt giữa 2 nhóm tuổi từ trên

65 đến dưới 70 và nhóm tuổi từ 70 đến dưới 75, ttính > tbảng với P < 0.05). Khi

so sánh với thang phân loại về chỉ số béo gầy (chỉ số BMI) của Tổ chức y tế

thế giới (WHO) dành cho người châu Á và thang phân loại của Hiệp hội đái

đường các nước châu Á (IDI & WPRO) được áp dụng cho người châu Á cho

thấy, nhìn chung ở các nhóm tuổi, NCT nữ tham gia tập luyện môn Hatha

Yoga đều ở ngưỡng bình thường (WHO BMI (kg/m2): 18.50 - 24.90 ở mức

bình thường; IDI & WPRO BMI (kg/m2): 18.50 - 22.90 ở mức bình thường).

- Về các chỉ số chức năng sinh lý cho thấy: nhìn chung, các chỉ số chức

năng sinh lý của NCT nữ ở các nhóm tuổi là không đồng đều nhau (hầu hết

các chỉ số có CV > 10.00%), chỉ có từ 2 đến 3 chỉ số ở mỗi nhóm tuổi là tương

đối đồng đều (CV < 10.00%).

+ Chức năng tim mạch (thông qua các chỉ số tần số mạch yên tĩnh, tần

số mạch trước, trong và sau vận động) ở cả 03 nhóm tuổi đều ở mức cao hơn

so với các chỉ số tim mạch của người cao tuổi ở mức bình thường (cụ thể:

người cao tuổi bình thường có tần số mạch khoảng từ 60 - 70 lần/phút). Các

chỉ số này hầu như có sự khác biệt giữa nhóm tuổi từ trên 65 đến dưới 70 và

nhóm tuổi từ 70 đến dưới 75, ttính > tbảng với P < 0.05). Tuy vậy, về khả năng

hồi phục của các nhóm tuổi thông qua chỉ số tần số mạch sau vận động (di

chuyển 5 phút) ở cả 3 nhóm tuổi là tương đối tốt. Sau 10 phút nghỉ ngơi, tần

số mạch về cơ bản đã trở về trạng thái ban đầu (so với tần số mạch yên tĩnh).

+ Các chỉ số về huyết áp (tối đa và tối thiểu) cho thấy, ở cả 3 nhóm tuổi

đều có chung một trạng thái huyết áp cao hơn so với mức bình thường ở NCT

(theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và theo khuyến cáo của Hội Tim mạch

Việt Nam năm 2008, ở mức bình thường - cao là 130 - 139 mmHg đối với

HATT và 85 - 89 mmHg đối với HATTr). Như vậy có thể thấy, NCT nữ ở cả

3 nhóm tuổi tham gia tập luyện môn Hatha Yoga mà nghiên cứu đã tiến hành

khảo sát hầu hết đã tiệm cận hoặc đang ở trạng thái bệnh lý tăng huyết áp

nguyên phát giai đoạn 1 (đặc biệt là nhóm tuổi từ 70 đến dưới 75).

+ Về chức năng hô hấp: Các chỉ số về chức năng hô hấp (dung tích

sống) của người cao tuổi nữ (ở cả 3 nhóm tuổi) là không đồng đều nhau (hầu

hết các chỉ số có CV > 10.00%), và hầu như không có sự khác biệt đáng kể

giữa 3 nhóm tuổi mà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát (ttính < tbảng với P >

0.05). Tuy nhiên, các chỉ số này ở đối tượng khảo sát nhìn chung thấp hơn so

với chỉ số dung tích sống người cao tuổi bình thường do Hội phổi Việt Nam

công bố (của người Việt Nam lúc 60 - 64 tuổi nữ giới là khoảng 2750 ml).

+ Về các chỉ số tâm lý: Hầu hết các chỉ số tâm lý của người cao tuổi nữ

ở các nhóm tuổi nghiên cứu là không đồng đều nhau (hầu hết các chỉ số có CV

> 10.00%), đồng thời không có sự khác biệt giữa các nhóm tuổi (ttính < tbảng

với P > 0.05).

+ Về năng lực chú ý: Giá trị trung bình thu được ở mức yếu theo chuẩn

phân loại của người trưởng thành, nếu so sánh với mức phân loại thì giá trị

trung bình đạt ở mức năng lực chú ý yếu (< 14 - 15).

+ Về năng lực trí nhớ ngắn hạn: Giá trị trung bình thu được ở mức

trung bình theo tiêu chuẩn phân loại ở người bình thường (mức trung bình

trong khoảng từ 5.00 - 6.50).

+ Về tố chất thể lực: Hầu hết các test thể lực của người cao tuổi nữ ở

các nhóm tuổi đều ở mức phân tán khá cao (CV > 10.00%), đồng thời có sự

khác biệt giữa các nhóm tuổi (ttính > tbảng với P < 0.05). Sự khác biệt này thể

hiện theo xu hướng năng lực vận động (tố chất thể lực) nhóm tuổi cao hơn có

kết quả kiểm tra kém hơn so với các nhóm tuổi thấp. Điều này hoàn toàn phù

hợp với quy luật lão hóa theo độ tuổi của người cao tuổi nữ nói chung.

3.2.2.3. Thực trạng về các triệu chứng cơ năng.

Luận án đã tiến hành khảo sát 490 NCT nữ tham gia tập luyện Hatha

Yoga trên địa bàn thành phố Hà Nội về một số triệu chứng cơ năng (đây là

các triệu chứng của NCT tự cảm nhận một cách chủ quan về sức khỏe bản

thân hay còn gọi là cảm giác chủ quan về trạng thái sức khỏe) thông qua

phiếu khảo sát.

Bảng 3.7 Kết quả khảo sát về thực trạng các triệu chứng cơ năng của

Triệu chứng cơ năng

Độ tuổi từ 70 đến dưới 75 (n = 165)

Độ tuổi từ 60 đến 65 (n = 167)

1. Đau đầu 2. Mệt mỏi 3. Tức ngực 4. Chóng mặt 5. Mất ngủ 6. Hồi hộp 7. Hay quên 8. Không tập trung

Độ tuổi từ trên 65 đến dưới 70 (n = 158) 2.350.51 21.70 2.330.51 22.02 2.310.52 22.35 2.280.61 26.75 2.300.60 25.89 2.330.58 25.04 2.170.42 19.35 2.190.43 19.76 2.200.44 20.16 2.140.48 22.43 2.120.49 23.21 2.090.50 24.01 2.070.39 19.05 2.090.42 20.09 2.100.44 21.12 1.550.26 16.77 1.570.28 18.08 1.590.31 19.35 1.260.28 22.27 1.250.26 20.57 1.240.23 18.84 1.180.24 20.14 1.190.24 19.95 1.190.24 19.77

người cao tuổi nữ tham gia tập luyện hatha yoga tại Hà Nội (n = 490)

Nội dung khảo sát đánh giá được thiết kế theo cách thức quy đổi ra

điểm ở mỗi tiêu chí khảo sát tương ứng với 3 mức điểm như sau: 1) Thường

xuyên - 3 điểm; 2) Thỉnh thoảng - 2 điểm; 3) Không có - 1 điểm. Kết quả thu

được ở bảng 3.7 cho thấy:

Về triệu chứng cơ năng của các đối tượng khảo sát theo nhóm tuổi về

cơ bản có sự tương đồng cả về kết quả khảo sát và sự phân tán của các số liệu,

qua đó đã chỉ ra sự khác biệt lớn ở các triệu chứng cơ năng của người cao tuổi

nữ tham gia tập luyện môn Hatha Yoga tại Hà Nội (CV > 10.00%). Kết quả

này cho thấy, các triệu chứng cơ năng không chỉ phản ánh trạng thái chức

năng cơ thể mà còn chịu chi phối bởi trạng thái tâm lý cá nhân, áp lực trong

cuộc sống hàng ngày.

Các triệu chứng cơ năng mà đối tượng khảo sát thường xuyên xuất hiện

và cảm nhận là các triệu chứng đau đầu, mệt mỏi, tức ngực, chóng mặt và mất

ngủ. Các triệu chứng còn lại như hồi hộp, hay quên, không tập trung thì ít

xuất hiện hơn. Các triệu chứng về cảm giác mệt mỏi, đau đầu, chóng mặt, tức

ngực… là những dấu hiệu phản ánh chủ yếu mức độ tưới máu cho não. Mức

độ tưới máu cho não suy giảm sẽ dẫn đến giảm mức độ tập trung chú ý và

cảm giác lạc quan, vui vẻ của người cao tuổi nữ tập luyện môn Hatha Yoga.

Kết quả này một lần nữa đồng thời phản ánh sự lão hóa của các chức năng hô

hấp và chức năng tim mạch, tuần hoàn của phần lớn đối tượng mà luận án đã

tiến hành khảo sát.

Như vậy, các kết quả nghiên cứu đánh giá thực trạng sức khỏe của

người cao tuổi nữ tập luyện môn Hatha Yoga sẽ là căn cứ để tiến hành nghiên

cứu ứng dụng các bài tập Hatha Yoga cho từng nhóm đối tượng theo tình

trạng sức khỏe, bệnh lý.

Tóm lại: Từ kết quả khảo sát, đánh giá thực trạng sức khỏe người cao

tuổi nữ thành phố Hà Nội tham gia tập luyện Hatha Yoga cho thấy, thực trạng

sức khỏe của người cao tuổi nữ tập luyện môn Hatha Yoga trên địa bàn thành

phố Hà Nội hiện nay tương đối thấp, biểu hiện qua tiền sử các bệnh lý thường

gặp của người cao tuổi (như các bệnh về tim mạch và hệ thống tuần hoàn, các

bệnh về hệ hô hấp, bệnh tiểu đường), đồng thời các chỉ số về hình thái, chức

năng sinh lý, tâm lý, tố chất thể lực của đối tượng khảo sát thấp hơn các chỉ số

bình thường của người cao tuổi. Điều đó biểu hiện qua các triệu chứng cơ

năng thường gặp ở mức độ thường xuyên cảm thấy mệt mỏi, đau đầu, chóng

mặt, khó tập trung ở mức độ thường xuyên của người cao tuổi nữ mà quá

trình nghiên cứu đã tiền hành khảo sát, đánh giá. Các kết quả khảo sát này cơ

bản là phản ánh đúng quy luật lão hóa của con người.

3.1.3. Bàn luận về thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga

và sức khỏe của người cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

3.1.3.1. Về thực trạng phong trào tập luyện môn Hatha Yoga của người

cao tuổi nữ tại thành phố Hà Nội.

Thực trạng về động cơ tham gia tập luyện Yoga:

Bước sang thời kỳ mới, trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập quốc

tế, toàn Ngành TDTT Việt Nam nói chung và Ngành TDTT thành phố Hà Nội

nói riêng đã liên tục nỗ lực cố gắng trong sự nghiệp xây dựng và phát triển

nền TDTT nước nhà, đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng của đông đảo quần

chúng nhân dân trong bối cảnh hội nhập và công nghiệp hoá và hiện đại hoá

đất nước. Đây cũng chính là nhiệm vụ trọng tâm của Ngành, là quyết tâm của

đội ngũ cán bộ làm công tác TDTT.

Cho đến nay, hệ thống câu lạc bộ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi ở

thủ đô Hà Nội đã phát triển rộng khắp ở cả 29 quận, huyện, thị xã trên địa bàn

thành phố và hơn 500 câu lạc bộ chăm sóc sức khỏe ngoài trời của người cao

tuổi ở cấp xã, phường, thị trấn thu hút hàng trăm nghìn hội viên tham gia tập

luyện. Rất nhiều câu lạc bộ ở các quận, huyện đã trở thành mái nhà chung cho

người cao tuổi, đồng thời thúc đẩy sự phát triển của phong trào thể dục thể

thao ngày càng phát triển.

Yoga được du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, nhưng phải đến những

năm gần đây mới được phổ biến rộng rãi trong nhân dân và được coi là một

môn thể dục dưỡng sinh như những môn thể thao khác, được giới thiệu cho

các đối tượng học sinh, sinh viên các trường chuyên nghiệp, đại học thể dục

thể thao. Xu hướng dưỡng sinh thể dục được phát triển mạnh mẽ trong phong

trào rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại, các môn thể dục dưỡng sinh

như thái cực quyền, thái cực trường sinh, quyền của các môn võ cổ truyền

Việt Nam, Karatedo, Judo, Dancesport, Aerobic… Yoga được nhiều người

cao tuổi lựa chọn để tập luyện dưỡng sinh nâng cao sức khỏe phòng ngừa một

số bệnh có hiệu quả.

Một trong những điều tuyệt vời về Yoga là nó rất phù hợp với mọi đối

tượng khác nhau với mọi khả năng thể chất và nhu cầu đa dạng. Mặc dù hình

ảnh phổ biến của Yoga là một người trẻ tuổi uốn dẻo cơ thể một cách dễ dàng,

những người cao tuổi và kém linh hoạt có thể áp dụng một bài tập Yoga và

đạt được những lợi ích nhất định.

Hiện nay, phong trào tập luyện Yoga nói chung và tập luyện Yoga cho

người cao tuổi nói riêng được nhiều người hưởng ứng do Yoga mang lại cho

người tập sức khỏe dẻo dai, linh hoạt hơn, giúp giảm căng thẳng, mệt mỏi

cũng như tăng cường hệ miễn dịch cho cơ thể. Tập Yoga không chỉ rèn luyện

sức khỏe, đẩy lùi bệnh tật, nhiều người đến phòng tập còn muốn chiến thắng

bản thân, chinh phục được nhiều tư thế Yoga khó như: tạo cánh cung, chào

mặt trời, chiến binh, trồng cây chuối… trong suốt thời gian tập, sinh lực được

tăng cường mà không hề tiêu hao, đồng thời giúp thư giãn tối đa cho cơ thể.

Chính vì vậy nghiên cứu tình hình tập luyện Yoga của người cao tuổi trên địa

bàn Thành phố Hà Nội đã được luận án tiến hành điều tra có ý nghĩa không

chỉ về thực tiễn phát triển TDTT mà còn mang tính lý luận làm cơ sở cho việc

hoạch định chính sách phát triển văn hoá, xã hội của thành phố Hà Nội nói

chung và sự nghiệp TDTT nói riêng.

Kết quả điều tra người cao tuổi nữ tập luyện Yoga trên địa bàn Thành

phố Hà Nội cho thấy tăng cường sức khỏe hiện nay là một yêu cầu mang tính

đặc trưng gắn với sự đòi hỏi của lao động trong thời kỳ công nghiệp hoá và

đô thị hoá. Người cao tuổi chọn TDTT làm biện pháp tăng cường sức khỏe

khi được vui chơi, giải trí hiện nay đã trở thành nhu cầu hàng ngày. Vì vậy,

vấn đề nhu cầu tập TDTT xuất phát từ tính tự giác, người cao tuổi tập luyện

TDTT nói chung và Yoga nói riêng xuất phát từ điều kiện, hoàn cảnh của mỗi

người. Những số liệu điều tra nhu cầu của người cao tuổi tập luyện Yoga trình

bày tại bảng 3.1 và 3.2 đã thể hiện tính đa dạng về động cơ tập TDTT. Những

lý do người cao tuổi đến với môn Yoga là tăng cường sức khỏe chỉ chiếm tỷ

lệ 23.43%, trong khi đó lý do phục vụ nhu cầu làm việc và lao động chỉ chiếm

tỷ lệ 10.39%, phòng chống suy nhược cơ thể và bệnh tật chiếm tỷ lệ 14.09%.

Chính vì vậy, tần suất tập luyện Yoga từ 2 đến 4 buổi/1 tuần của người cao

tuổi nữ là 70.47% (trong đó tập từ 2 - 3 buổi/1 tuần là 38.30%, tập 4 buổi/1

tuần là 32.17%). Qua trao đổi và toạ đàm trực tiếp với người cao tuổi nữ tham

gia tập luyện Yoga cho thấy, những động cơ tập luyện Yoga đều rõ ràng là

giữ gìn và tăng cường sức khỏe chiếm số đông nhất. Kết quả nghiên cứu này

cũng phù hợp với những kết quả điều tra khảo sát của tác giả Phạm Thị Hằng

Nga (2011) [54], Vũ Thành Long (2019) [52], Ngô Thị Như Thơ (2020) [72].

Trong khi đó phong trào thể dục dưỡng sinh của những người hưu trí

chiếm số đông là thực tế ở các địa phương trên địa bàn thành phố Hà Nội. Số

liệu điều tra của luận án một lần nữa chứng minh môn Yoga là một trong

những đặc điểm của phong trào tập luyện TDTT của người cao tuổi ở khu vực

đô thị ở Việt Nam. Trong phong trào này đã bắt đầu phát triển thêm những

loại hình mới du nhập từ Ấn Độ, cùng với sự giao lưu văn hóa có từ hàng

ngàn đời nay giữa Việt Nam và Ấn Độ, nhất là từ khi Phật giáo vào Việt

Nam. Yoga cùng với các tu sỹ, các thương gia đưa đến và được truyền dạy,

lan tỏa trong cộng đồng những nhà tu hành, rồi được thực hành như một

phương pháp tu luyện khai thác tiềm năng con người phục vụ chữa lành, phục

hồi chức năng một cách tự nhiên cho nhiều chứng bệnh. Cùng với đó là sự

quan tâm, đầu tư phát triển phong trào tập luyện Yoga của Ngành Thể dục thể

thao trong những năm qua đã đem lại những kết quả nhất định. Tổng cục

TDTT chỉ đạo Vụ Thể dục thể thao quần chúng triển khai xây dựng thông tư

của Bộ VHTTDL để quản lý việc tập luyện và thi đấu Yoga. Tháng 11 năm

2016, Thông tư 11/2016/TT-BVHTTDL được ban hành, là cột mốc định

hướng quan trọng cho sự phát triển của Yoga trên lãnh thổ Việt Nam. Từ đây

Yoga chính thức được Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thừa

nhận và bảo hộ bằng pháp luật theo chính sách phát triển TDTT là một bộ

phận của chính sách xã hội. Phát triển phải bảo đảm tính dân tộc, khoa học,

nhân dân và văn minh. Coi trọng phát triển phong trào quần chúng tập luyện

Yoga nâng cao sức khỏe với nâng cao thành tích thi đấu Yoga. Thực hiện xã

hội hóa và hội nhập quốc tế về Yoga. Ngành Thể dục thể thao ở Trung ương

và địa phương liên tiếp mở các lớp bồi dưỡng hướng dẫn viên, HLV Yoga, từ

đó đã có tác động rất lớn đến phong trào tập luyện Yoga ở thành phố Hà Nội.

Rõ ràng những nhu cầu của những người cao tuổi về Yoga đã là cơ sở cho sự

bền vững của phong trào.

Phong trào rèn luyện thân thể (bằng hình thức tập luyện Yoga) của

những người cao tuổi phát triển một cách sâu rộng đã thể hiện tính nhân văn

hiện đại của TDTT không chỉ ở nước ta mà nhiều nước trên thế giới. Tình

hình tập luyện Yoga của người cao tuổi ở nước ta cũng như một số nước như:

Trung Quốc, Nhật Bản… phản ánh một cơ cấu mới về phân bổ người tập

TDTT trong xã hội công nghiệp. Các tác giả Trung Quốc đưa ra một khái

niệm về phân bố dân cư tập TDTT “hai đầu nóng giữa lạnh” để mô tả tỷ trọng

thành phần cư dân học sinh trong lứa tuổi học đường đam mê thể thao là tâm

lý tuổi trẻ rất nồng nhiệt, còn người lớn tuổi hào hứng tham gia nhiều môn thể

thao để duy trì tuổi thọ, hạn chế sự tác động lão hoá của tuổi già và thiếu vận

động. Trong khi đó lứa tuổi trung niên đang sung sức lại bận rộn công việc

nên rất ít tham gia tập luyện TDTT đã tạo ra sự phân bố TDTT theo lứa tuổi

rất rõ rệt. Điều đó đã có không biết bao nhiêu công trình nghiên cứu chứng

minh trong các tài liệu ở nước ngoài và nước ta.

Thực trạng về tần suất và thâm niên tham gia tập luyện Yoga:

Trên đây là phân tích nhu cầu và cơ cấu theo độ tuổi của người cao tuổi

nữ với các loại hình tập luyện Yoga mà luận án đã điều tra. Nhưng hiệu quả

và chất lượng của tập luyện Yoga phải căn cứ vào tính thường xuyên và tính

liên tục của quá trình rèn luyện thân thể. Luận án đã xác định được nhiều chỉ

số điều tra quan trọng phản ánh về tính ổn định và bền vững của phong trào

TDTT quần chúng ở các cơ sở nói chung và tập luyện Yoga nói riêng. Đó là

tập luyện vào các buổi chiều trong ngày chiếm số đông nhất tới 46.20% số

người cao tuổi tập luyện ở khu vực đô thị, 43.87% cán bộ công chức nhà nước

và 49.50% công nhân doanh nghiệp tập vào buổi chiều sau giờ làm việc. Thời

lượng mỗi buổi tập của người cao tuổi phân định tương đối đều, số người tập

trong vòng 30 phút đến 60 phút chiếm tỷ lệ 33.78%; từ 60 phút đến 120 phút

có tới 42.41%, và hơn 120 phút chiếm 17.53%, trong khi đó số người trung

niên là cán bộ, công chức tập mỗi buổi với thời gian từ 1 giờ trở lên chiếm tỷ

lệ rất cao (65.43%), viên chức lao động doanh nghiệp 57.60%.

Kết quả khảo sát của luận án về tần suất và thời gian tập luyện Yoga

của người cao tuổi nữ cho thấy, chiếm tỷ lệ 46.49% người cao tuổi thường

xuyên tập luyện vào buổi chiều, và mỗi buổi tập khoảng từ 60 - 120 phút

(chiếm tỷ lệ 42.41%). Kết quả này cũng phản ánh đúng thực trạng về phong

trào tâp luyện TDTT của người cao tuổi như đã nêu ở trên.

Thực trạng về thời gian và hình thức tập luyện Hatha Yoga:

Đối tượng điều tra của luận án là người cao tuổi nữ tập luyện Yoga

thường xuyên, nên họ thường tập 3 buổi/1 tuần; một số không nhỏ tập từ 4

buổi trở lên là những người dân có thâm niên tập luyện Yoga từ 3 năm trở lên.

Đối tượng tham gia các câu lạc bộ thể dục dưỡng sinh, câu lạc bộ sức khỏe

ngoài trời chiếm tỉ lệ tới 14.50%, đi bộ nâng cao sức khỏe lên tới 19.25%.

Những kết quả điều tra về thời lượng 01 buổi tập, tần suất buổi tập trong tuần

và thời điểm tập trong ngày mà luận án đã thu nhận được hoàn toàn phù hợp

với thực tiễn tại nhiều điểm tập hiện nay không chỉ ở thành phố Hà Nội mà

tương tự ở nhiều địa phương khác. Kết quả đó phản ánh phong trào TDTT đã

có tính khoa học bởi nhiều công trình nghiên cứu khoa học ở nước ngoài và

nước ta đã nhận định phải tập 2 - 3 lần trở lên trong 1 tuần, với thời gian tối

thiểu 20 phút mới có kết quả … Tiêu chí này đã được áp dụng để tính tỷ lệ %

người tập TDTT thường xuyên từ mấy chục năm lại đây và cũng là một tiêu

chí đánh giá chất lượng phong trào tập luyện TDTT. Tính khoa học của tập

luyện TDTT là yếu tố đảm bảo kết quả rèn luyện sức khỏe, nhưng cũng tạo

nên một nhịp sống vận động thường xuyên cho con người. Trong các lớp bồi

dưỡng nghiệp vụ cho cộng tác viên TDTT ở cơ sở, các nghiên cứu đã phân

tích yêu cầu tập luyện hệ thống, thường xuyên chính là để bồi dưỡng tính

khoa học tập luyện TDTT cho cơ sở.

Chúng ta biết rằng tập luyện TDTT có một đặc điểm xã hội như nhiều

nhà khoa học nhận xét là tính liên tục về thời gian và tính hệ thống của bài

tập. Tâm lý chung lúc khởi đầu là e ngại nhưng đã trải nghiệm một thời gian

tập luyện, trình độ kỹ thuật nâng lên, trạng thái sức khỏe được tăng cường sẽ

là những tác nhân duy trì và phát triển thâm niên tập luyện của người tập

Yoga. Tập luyện TDTT nói chung và tập Yoga nói riêng là nhu cầu không thể

thiếu của con người trong đời sống hàng ngày khi đã trải qua một thời gian

gắn bó và yêu thích. Phương châm “TDTT suốt đời” đang là xu thế chung của

xã hội hiện đại ở nhiều nước có nền công nghiệp phát triển. Phong trào “Toàn

dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại” được triển khai rộng khắp ở

Thành phố Hà Nội từ nhiều năm trở lại đây đã có sức lôi cuốn đông đảo người

tập TDTT ở các địa phương trên phạm vi toàn thành phố Hà Nội.

Các yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia tập luyện Yoga và nhu cầu

tham gia tập luyện các môn thể thao tại các câu lạc bộ:

Cho đến nay xu hướng dưỡng sinh thể dục được phát triển mạnh mẽ

trong phong trào rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại, các môn thể dục

dưỡng sinh như thái cực quyền, thái cực trường sinh, quyền của các môn võ cổ

truyền Việt Nam, Karatedo, Judo, Dancesport, Aerobic… Yoga được nhiều

người lựa chọn để tập luyện dưỡng sinh nâng cao sức khỏe phòng ngừa một số

bệnh có hiệu quả.

Từ sau năm 2013 việc luyện tập Yoga của nhân dân từ chỗ tự phát chưa

có sự hướng dẫn quản lý của các cơ quan chuyên môn của nhà nước về TDTT

đã từng bước được định hướng phát triển. Các trường chuyên về TDTT cũng

chưa có chương trình dạy học môn này. Trước tình hình thực tiễn của phong

trào luyện tập Yoga của nhân dân trong cả nước, Vụ Thể dục thể thao quần

chúng đề xuất với Tổng cục TDTT tổ chức khảo sát, nghiên cứu quản lý hoạt

động này trên phạm vi cả nước theo chức năng của ngành TDTT. Kết quả

nghiên cứu khảo sát cho thấy việc luyện tập Yoga mang lại hiệu quả thiết thực,

đa số các cơ sở tổ chức tập luyện giảng dạy Yoga sử dụng phương pháp huấn

luyện giảng dạy có tính khoa học phù hợp với phương pháp giáo dục thể chất.

Đây là một trong những yếu tố ảnh hưởng đến việc tham gia tập luyện

Yoga của người cao tuổi và nhu cầu tham gia tập luyện Yoga tại các câu lạc

bộ của người cao tuổi tại các địa bàn trên toàn Thành phố. Một trong những

yếu tố quan trọng là việc quy hoạch, xây dựng sân bãi, công trình thể thao

phục vụ người dân tham gia tập luyện, cùng với việc xây dựng một hệ thống

tổ chức, quản lý, điều hành, hướng dẫn các hoạt động tập luyện TDTT. Thực

tế hiện nay, với tốc độ xã hội hóa các loại hình tập luyện TDTT ở thành phố

Hà Nội, các loại hình tập luyện Yoga chủ yếu là các loại hình dịch vụ mang

tính thương mại, người dân tham gia tập luyện phải đóng phí. Do đó có thể

nói rằng, người dân tham gia tập luyện Yoga chủ yếu là những người có điều

kiện về kinh tế. Do đó, tính phổ cập cho mọi người cao tuổi (với các điều kiện

kinh tế khác nhau) là rất khó khăn. Luận án đã tiến hành tìm hiểu ý kiến đánh

giá của người dân tham gia tập luyện Yoga thường xuyên về các yếu tố ảnh

hưởng đến phong trào tập luyện Yoga của người cao tuổi nữ thành phố Hà

Nội. Kết quả thu được ở bảng 3.4 đã khẳng định rõ điều đó (với tỷ lệ 37.71%

ý kiến cho rằng không có hướng dẫn viên trực tiếp tổ chức, hướng dẫn các

hoạt động TDTT; 34.38% ý kiến cho rằng không đủ điều kiện sân bãi, dụng

cụ tập luyện…).

3.1.3.2. Về thực trạng sức khỏe người cao tuổi nữ thành phố Hà Nội

tham gia tập luyện môn Hatha Yoga.

Về tình trạng bệnh lý người cao tuổi nữ:

Con người sinh ra, lớn lên, trưởng thành và già, đó là một quy luật tất

yếu khách quan. Lứa tuổi trước nghỉ hưu - trung niên đã có những biến đổi về

hình thái và chức năng trong các cơ quan, hệ thống, không ít người đã có

những dấu hiệu lâm sàng, bệnh lý. Trong y học lứa tuổi này được gọi là “thời

kỳ chuyển đổi” mà dân gian ta từ xưa đã có câu “49 chưa qua, 53 đã tới”.

Thời kỳ này là bước ngoặt trên con đường cong phát triển cá thể đi vào lão

hóa với tốc độ lớn hơn, rầm rộ hơn [49]. Già là hiện tượng tự nhiên không thể

tránh được của tất cả mọi người, nhưng quá trình già ở mỗi người rất khác

nhau. Có người già nhanh, “lão suy” sớm, có người còn hoạt bát nhanh nhẹn,

khỏe mạnh cả khi tuổi đã khá cao. Điều này phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó

chăm sóc sức khỏe, phòng và chữa bệnh kịp thời đóng vai trò quan trọng giúp

cho quá trình già hóa đến chậm hơn.

Kết quả khảo sát về tình trạng bệnh lý mãn tính của 490 người cao tuổi

nữ trình bày ở bảng 3.5 đã cho thấy thực trạng sức khỏe của người cao tuổi nữ

tập luyện môn Hatha Yoga trên địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay tương đối

thấp, biểu hiện qua tiền sử các bệnh lý thường gặp ở mức độ cao của người

cao tuổi (như các bệnh về tim mạch và hệ thống tuần hoàn chiếm tỷ lệ

17.76%, các bệnh về hệ hô hấp chiếm tỷ lệ 16.53%, bệnh tiểu đường chiếm tỷ

lệ 17.14%), số còn lại ở mức độ thấp hơn gồm các bệnh về tiêu hóa (12.04%),

xương khớp (11.12%), thần kinh (10.61%), rối loạn một số chỉ số về mỡ máu

(10.41%)… Các kết quả khảo sát này cơ bản là phản ánh đúng quy luật lão

hóa của con người.

Các nghiên cứu về sự lão hóa của con người đã đưa ra các thuyết về sự

lão hóa như sau:

- Thuyết già theo chương trình: Theo thuyết này, mỗi loài đều có tuổi

thọ trung bình riêng, đây là bằng chứng quan trọng chứng minh cho quan

điểm này. Một số cho rằng, trung tâm điều khiển sự hóa già - đồng hồ sinh

học thực hiện quá trình hóa già nằm ở vùng dưới đồi (hypothalamus), một số

khác lại cho rằng ở tuyến tùng. Tuy nhiên giả định có cơ sở khoa học hơn là

trong mỗi tế bào đã lập trình sẵn một chương trình hóa già. Thực nghiệm cho

thấy, nuôi cấy tế bào trong môi trường in vitro, các tế bào này trải qua một số

lần phân chia nhất định, sau đó chết. Người ta cho rằng có các tác nhân phá

hủy tế bào theo một chương trình đã định sẵn [49]

- Thuyết về gốc tự do: Các tác giả thuộc trường phái này cho rằng hóa

già là do có các gốc tự do. Các gốc tự do (radicals) có tiềm năng oxy hóa rất

lớn, chúng tham gia phản ứng với các chất hữu cơ, đặc biệt là tấn công

phospholipid màng tế bào (quá trình perocid hóa lipid), gây tổn thương màng

tế bào và màng các bào quan, rối loạn quá trình trao đổi giữa các chất giữa tế

bào với bên ngoài. Các gốc tự do này còn tấn công hệ thống gen của tế bào,

gây tổn thương, tích lũy các đột biến [49].

- Thuyết Hayflick gọi già là quá trình nội tại trong tế bào. Tế bào không

thể nhân đôi mãi. Tế bào sợi sau 50 lần nhân đôi thì chết, người ta gọi đó là

giới hạn Hayflick. Theo thời gian tế bào già dần và ngấm dần lipofuscin [5].

- Thuyết miễn dịch cho rằng quá trình phá hủy tế bào do sự tấn công

của hệ thống miễn dịch lên chính các tế bào, các tổ chức mô của cơ thể, quá

trình tấn công này càng mạnh mẽ theo tuổi tác. Một số ý kiến cho rằng, có

nhầm lẫn giữa vật thể lạ với chính các tổ chức mô của cơ thể. Theo một số ý

kiến khác, sự hóa già là giảm dần khả năng miễn dịch đồng thời tăng sự hủy

hoại các tổ chức mô do tự kháng thể [21].

Ngoài ra còn nhiều thuyết khác như thuyết tổn thương mao mạch,

thuyết tự đầu độc, thuyết thiếu oxy… giải thích cơ chế của sự hóa già. Các

thuyết này bổ xung lẫn nhau và có sự liên quan hữu cơ với nhau. Trong mỗi

giai đoạn phát triển phụ thuộc vào các đặc điểm cụ thể của các khả năng thích

nghi của cơ thể tạo cơ sở cho sự phát triển bệnh lý lứa tuổi. Về bệnh tật ở

người già, qua nghiên cứu người ta thấy có nhiều đặc điểm sau:

Thứ nhất, đó là tính chất đa bệnh lí, nghĩa là người già thường mắc

nhiều bệnh cùng một lúc. Có những bệnh dễ phát hiện, dễ chẩn đoán nhưng

có những bệnh kín đáo hơn là âm thầm hơn, có khi nguy hiểm hơn cần đề

phòng bỏ sót. Do vậy, khi khám bệnh phải rất tỉ mỉ, thăm dò toàn diện để có

chẩn đoán hoàn chỉnh, xác định bệnh chính bệnh phụ, bệnh cần giải quyết

trước, bệnh giải quyết sau. Chỉ có chuẩn đoán đầy đủ mới tránh được những

sai sót rất phổ biến trong điều trị bệnh ở người già.

Thứ hai, đó là tính chất không điển hình của các triệu chứng: Như trên

đã nói do có nhiều bệnh tồn tại, các bệnh này lại phát sinh trên một cơ thể đã

lão hóa, các phản ứng của cơ thể lại sút kém nên các triệu chứng thường

không rõ như ở tuổi trẻ. Vì vậy, chẩn đoán và đánh giá tiên lượng bệnh rất dễ