Nghiên cứu những vấn đề biến đổi xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay - Trịnh Duy Luân

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
76
lượt xem
10
download

Nghiên cứu những vấn đề biến đổi xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay - Trịnh Duy Luân

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Nghiên cứu những vấn đề biến đổi xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay" dưới đây để nắm bắt được biến đổi xã hội trong lý luận xã hội học, biến đổi xã hội ở Việt Nam hiện nay, biến đổi xã hội trong các doanh nghiệp,... Với các bạn chuyên ngành Xã hội học thì đây là tài liệu tham khảo hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nghiên cứu những vấn đề biến đổi xã hội ở nước ta trong giai đoạn hiện nay - Trịnh Duy Luân

  1. X· héi häc sè 2 (82), 2003 3 Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay TrÞnh Duy Lu©n I. BiÕn ®æi x· héi trong lý luËn x· héi häc BiÕn ®æi x· héi lu«n lµ chñ ®Ò trung t©m cña x· héi häc. Vµo gi÷a thÕ kû XIX nh÷ng cè g¾ng ®Çu tiªn ph©n tÝch x· héi häc vÒ chñ ®Ò nµy ®· ®−îc thóc ®Èy bëi nhu cÇu ph¶i gi¶i thÝch hai lµn sãng biÕn ®æi lín ®ang diÔn ra trªn kh¾p ch©u ¢u lóc nµy. §ã lµ qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa vµ sù më më réng nÒn d©n chñ vµ c¸c quyÒn c«ng d©n, ®−îc thøc tØnh tõ sau c¸c cuéc c¸ch m¹ng ë Ph¸p vµ ë Mü. Auguste Comte, trong lý thuyÕt vÒ ®éng th¸i x· héi cña m×nh, cho r»ng c¸c x· héi ®· vµ ®ang ph¸t triÓn th«ng qua nh÷ng giai ®o¹n cã thÓ dù b¸o ®−îc dùa trªn sù ph¸t triÓn cña tri thøc nh©n lo¹i. Herbert Spencer th× ®−a ra lý thuyÕt vÒ sù biÕn ®æi mang tÝnh c¸ch m¹ng dùa trªn sù t¨ng tr−ëng d©n sè vµ nh÷ng kh¸c biÖt cÊu tróc. Cßn Karl Marx th× ®−a ra quan niÖm cho r»ng nh÷ng biÕn ®æi x· héi m¹nh mÏ nhÊt ®Òu mang b¶n chÊt c¸ch m¹ng, nh− lµ hÖ qu¶ cña c¸c cuéc ®Êu tranh giµnh quyÒn lùc gi÷a c¸c giai cÊp kinh tÕ. Nh×n chung, c¸c lý thuyÕt vÒ biÕn ®æi x· héi vµo gi÷a thÕ kû XIX ®Òu cã xu h−íng lÞch sö vµ chñ nghÜa kh«ng t−ëng. Trong suèt thÕ kû nµy c¸c lý thuyÕt vÒ biÕn ®æi x· héi ®· n¶y në vµ trë nªn phøc t¹p h¬n, song tÊt c¶ chóng ®Òu kh«ng v−ît qua ®−îc nh÷ng g× ®· cã tõ tr−íc. Trong thÕ giíi hiÖn ®¹i, chóng ta ®Òu biÕt r»ng x· héi kh«ng bao giê tÜnh t¹i, r»ng nh÷ng biÕn ®æi chÝnh trÞ, x· héi vµ v¨n hãa diÔn ra th−êng xuyªn. C¸c biÕn ®æi cã thÓ khëi nguån tõ phÝa chÝnh phñ, th«ng qua c¸c quyÕt ®Þnh lËp ph¸p vµ hµnh ph¸p (nh− mét quy ®Þnh míi vÒ sù tr¶ tiÒn b×nh ®¼ng hay tuyªn bè mét cuéc chiÕn tranh); bëi c¸c c«ng d©n ®−îc tæ chøc trong nh÷ng phong trµo x· héi (nh− c«ng ®oµn, n÷ quyÒn, hßa b×nh xanh...); tõ sù truyÒn b¸ v¨n hãa (nh− trong c¸c hµnh ®éng x©m chiÕm qu©n sù, di c−, chñ nghÜa thùc d©n); hay bëi c¸c hËu qu¶ dù kiÕn hoÆc kh«ng dù kiÕn ®−îc cña sù ph¸t triÓn c«ng nghÖ. Mét sè biÕn ®æi x· héi m¹nh mÏ nhÊt trong thÕ giíi hiÖn ®¹i l¹i diÔn ra bëi sù xuÊt hiÖn cña « t«, cña thuèc kh¸ng sinh, cña v« tuyÕn truyÒn h×nh, cña m¸y vi tÝnh vµ gÇn ®©y nhÊt lµ cña m¹ng internet, víi c¸c yÕu tè cÊu thµnh nh÷ng x· héi th«ng tin ®ang ®Õn gÇn. Nh÷ng biÕn ®æi x· héi còng cã thÓ diÔn ra d−íi t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè m«i tr−êng vµ nh÷ng chuyÓn ®æi quèc tÕ vÒ lîi thÕ chÝnh trÞ vµ kinh tÕ. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. 4 Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay C¸c nhµ x· héi häc ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi mét c¸ch réng kh¾p th«ng qua viÖc ph©n tÝch kü l−ìng c¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi ®Æc biÖt. C¸c lý thuyÕt vÒ biÕn ®æi x· héi hiÖn nay bao trïm mét phæ rÊt réng lín c¸c lo¹i biÕn ®æi tõ ng¾n h¹n ®Õn dµi h¹n, tõ quy m« lín ®Õn quy m« nhá, tõ cÊp ®é toµn cÇu ®Õn cÊp ®é gia ®×nh. Nh÷ng biÕn ®æi chÝnh trÞ, kinh tÕ vµ cÊu tróc ®Çy kÞch tÝnh nh− ®· diÔn ra ë §«ng ¢u vµ Liªn X« cò vµo ®Çu nh÷ng n¨m 90 cã thÓ lµ mét thÝ dô minh häa cho sù biÕn ®æi x· héi ë cÊp vÜ m«. C¸c nhµ x· héi häc còng quan t©m ®Õn nh÷ng biÕn ®æi cã t¸c ®éng ®Õn c¸c chuÈn mùc, c¸c gi¸ trÞ, hµnh vi, ý nghÜa v¨n hãa vµ c¸c quan hÖ x· héi. Trong c¸c c«ng tr×nh cña Emile Durkheim, cã thÓ thÊy nh÷ng quan niÖm cña «ng vÒ biÕn ®æi x· héi trªn c¬ së lý thuyÕt chøc n¨ng luËn mµ sau nµy g¾n liÒn víi tªn tuæi cña Talcott Parson vµ Wilbert E. Moore. Theo c¸ch tiÕp cËn nµy, nÕu x· héi ®−îc xem nh− mét m« h×nh c¸c chøc n¨ng ®−îc nèi kÕt lÉn nhau mét c¸ch phøc t¹p th× c¸c biÕn ®æi cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch nh− lµ hiÖn t−îng th−êng xuyªn ®i t×m kiÕm tr¹ng th¸i trung lËp (equilibrium). Ch¼ng h¹n, n¹n thÊt nghiÖp hµng lo¹t cã thÓ t¹o ra hÖ thèng phóc lîi, hoÆc xung ®ét s¾c téc cã thÓ t¹o ra c¸c ®iÒu chØnh ph¸p luËt. Nh÷ng hÖ qu¶ r¾c rèi cña biÕn ®æi x· héi lµ kh«ng bao giê kÕt thóc vµ kh«ng thÓ dù ®o¸n ®−îc nh−ng tÊt c¶ ®Òu cã thÓ ®−îc hiÓu nh− lµ nh÷ng sù ®iÒu chØnh x· héi ®èi víi mét sè trôc trÆc hay rèi lo¹n chøc n¨ng trong c¬ thÓ x· héi. Quan ®iÓm tiÕn hãa luËn cña Hebert Spencer vÒ biÕn ®æi x· héi còng ®−îc chó ý trong x· héi häc thÕ kû XIX. Nh÷ng nhµ x· héi häc theo quan ®iÓm nµy nh×n nhËn x· héi nh− mét qu¸ tr×nh thÝch øng ®−îc di truyÒn qua hÖ thèng gien. Hä lËp luËn r»ng x· héi loµi ng−êi lµ nh÷ng s¶n phÈm mang tÝnh c¸ nh©n vµ x· héi cña hµng triÖu n¨m víi c¸c chiÕn l−îc thÝch øng mang tÝnh sinh tån. Mét x· héi cã thÓ biÕn ®æi mét c¸ch tÝch cùc (thÝch øng) hay tiªu cùc (kh«ng thÝch øng) vµ sù lùa chän nµy sÏ g¾n kÕt víi sè phËn cña nã. V× vËy, phóc lîi, hoÆc c¸c hµnh ®éng tÝch cùc, hoÆc sù th©m hôt chi tiªu cã thÓ lµ tèt víi mét sè ng−êi, nh−ng l¹i lµ xÊu ®èi víi tÊt c¶. Sù sinh tån x· héi lµ ch×a khãa ®Ó hiÓu c¸c hËu qu¶ chø kh«ng ph¶i ®Ó hiÓu nh÷ng môc tiªu cña biÕn ®æi x· héi. Nh×n chung c¸c quan ®iÓm chøc n¨ng luËn, tiÕn hãa luËn hay x· héi häc vÒ biÕn ®æi x· héi cho ®Õn lóc nµy ®Òu mang hµm ý b¶o thñ, thÓ hiÖn nhu cÇu cña x· héi vµ ®Òu b¶o vÖ tr¹ng th¸i æn ®Þnh cña nã h¬n lµ c¸c −íc muèn c¸ nh©n. Nh÷ng truyÒn thèng M¸c-xÝt vµ lý thuyÕt xung ®ét l¹i ph¸t triÓn c¸c tuyÕn lý gi¶i kh¸c, cho dï hä cã chia sÎ nh÷ng gi¶ thuyÕt ®−îc xem lµ quan träng cña thuyÕt chøc n¨ng luËn. Lý thuyÕt M¸c-xÝt vÒ biÕn ®æi x· héi mang tÝnh tÝch cùc h¬n, khi nhÊn m¹nh kh¶ n¨ng cña con ng−êi cã thÓ ¶nh h−ëng tíi sè phËn riªng cña hä th«ng qua hµnh ®éng chÝnh trÞ. C¸c lý thuyÕt xung ®ét (kh«ng nhÊt thiÕt lµ M¸c-xÝt) gi¶i thÝch biÕn ®æi x· héi nh− lµ hÖ qu¶ cña cuéc ®Êu tranh giµnh −u thÕ gi÷a c¸c giai cÊp, c¸c s¾c téc hay c¸c nhãm x· héi kh¸c, h¬n lµ v× môc tiªu t×m kiÕm sù ®ång thuËn. Daniel Bell trong t¸c phÈm Cultural Contraditions of Capitalism-1976 (Nh÷ng m©u thuÉn v¨n hãa cña chñ nghÜa t− b¶n), ®· trë l¹i víi c¸ch tiÕp cËn xung Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  3. TrÞnh Duy Lu©n 5 ®ét khi ®Ò xuÊt r»ng nh÷ng biÕn ®æi trong thÕ giíi hiÖn ®¹i ®ang gia t¨ng lµ do m©u thuÉn gi÷a ba “lÜnh vùc” cña thùc tiÔn x· héi, ®ang vËn hµnh trªn nh÷ng nguyªn t¾c vµ nh÷ng môc tiªu kh¸c nhau. §ã lµ: cÊu tróc kinh tÕ - kü thuËt (khoa häc, c«ng nghiÖp vµ kinh tÕ); hÖ thèng chÝnh trÞ; vµ v¨n hãa. Vµo thÕ kû XIX, c¸c nhµ lý luËn nh×n nhËn biÕn ®æi x· héi nh− mét qu¸ tr×nh tæng thÓ thuÇn nhÊt, ë ®ã mçi khÝa c¹nh cña x· héi cã thÓ thay ®æi lÉn cho nhau. Cßn ngµy nay, chóng ta biÕt r»ng, nh− m« h×nh cña Bell ®−a ra, biÕn ®æi th−êng kh«ng ®Òu vµ mang tÝnh bé phËn. “TrÔ v¨n hãa (cultural lag) lµ mét hiÖn t−îng phæ biÕn, ë ®ã sù ph¸t triÓn cña v¨n hãa th−êng bÞ trÔ so víi sù ph¸t triÓn trong c«ng nghÖ, chÝnh trÞ hoÆc kinh tÕ”. Sau cïng, sù ®ång nhÊt biÕn ®æi víi tiÕn bé tõ thÕ kû XIX giê ®©y kh«ng cßn ®−îc chÊp nhËn n÷a. BiÕn ®æi còng cã thÓ lµ tho¸i bé, lµ ph¸ ho¹i hoÆc ®¶o lén trËt tù bëi sù trÔ v¨n hãa. Víi sù xuÊt hiÖn cña qu¸ tr×nh “hiÖn ®¹i hãa tù ph¸t”, c¸c x· héi c«ng nghiÖp tiªn tiÕn ®ang ngµy cµng ®−îc ®Æc tr−ng bëi sù kh«ng ch¾c ch¾n hoÆc c¸c rñi ro th−êng xuyªn ph¸t sinh. §iÒu nµy vÉn cßn lµ mét c©u hái më cho ®Õn khi nµo c¸c nhµ x· héi häc cã thÓ gi¶i thÝch hoÆc dù b¸o ®−îc c¸c biÕn ®æi x· héi, hoÆc ®Õn khi nµo c¸c x· héi cã thÓ khëi ®éng hoÆc kiÓm so¸t mét c¸ch v÷ng ch¾c sù biÕn ®æi theo nh÷ng ®Þnh h−íng mµ toµn x· héi mong ®îi. II. BiÕn ®æi x· héi ë ViÖt Nam hiÖn nay Trong ®iÒu kiÖn ViÖt Nam, biÕn ®æi x· héi còng bao hµm nhiÒu yÕu tè: tõ ph¸t triÓn x· héi, ph¸t triÓn con ng−êi ®Õn nh÷ng thay ®æi trong c¬ cÊu x· héi, trong hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ, trong c¸c khu«n mÉu hµnh vi, vµ nh÷ng ®Æc tr−ng lèi sèng cña c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau. ViÖc nghiªn cøu c¸c biÕn ®æi x· héi nµy cã thÓ dùa trªn mét sè c¸ch tiÕp cËn: cÊu tróc - hµnh vi, vÜ m« - vi m« hoÆc kÕt hîp c¸c c¸ch tiÕp cËn nµy. C¸c nghiªn cøu trªn chñ ®Ò nµy võa mang tÝnh c¬ b¶n, tÝnh lý luËn häc thuËt, võa cã thÓ lµ c¸c nghiªn cøu thùc nghiÖm ë cÊp vi m«. Chóng cung cÊp nh÷ng th«ng tin thùc tiÔn ®−îc kh¸i qu¸t hãa vÒ c¸c xu h−íng biÕn ®æi ®ang diÔn ra trong nh÷ng bèi c¶nh x· héi cô thÓ, cung cÊp c¬ së khoa häc cho viÖc ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ vµ x· héi cña ®Êt n−íc theo h−íng ®¶m b¶o t¨ng tr−ëng kinh tÕ ®i ®«i víi æn ®Þnh vÒ chÝnh trÞ vµ c«ng b»ng x· héi. Trong h¬n mét thËp kû §æi míi võa qua, ViÖt Nam ®· ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh tùu lín vÒ kinh tÕ. §ång thêi, ®Êt n−íc còng ®ang tr¶i qua nh÷ng biÕn ®æi m¹nh mÏ trong c¬ cÊu x· héi, trong hÖ thèng c¸c gi¸ trÞ x· héi, trªn quy m« toµn x· héi vµ trong mçi lÜnh vùc vµ ho¹t ®éng cña c¸c nhãm x· héi. B−íc vµo thêi kú ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa, vÊn ®Ò nhËn diÖn vµ dù b¸o c¸c xu h−íng biÕn ®æi x· héi vÉn lµ mét nhiÖm vô nghiªn cøu quan träng cña khoa häc x· héi, ®Æc biÖt, cña x· héi häc. Nghiªn cøu nh÷ng biÕn ®æi cña c¬ cÊu x· héi vµ nh÷ng biÕn ®æi trong c¸c khu«n mÉu hµnh vi vµ lèi sèng cña c¸c nhãm x· héi cã thÓ cho phÐp hiÓu ®óng thùc tr¹ng vµ xu h−íng biÕn ®æi cña c¸c nhãm x· héi quan träng trong c¬ cÊu x· héi ViÖt Nam hiÖn nay. §©y lµ mét lo¹i nghiªn cøu c¬ b¶n ë tÇm vÜ m«, cÇn ph¶i tiÕn hµnh trong mét thêi gian dµi míi cã thÓ tr¶ lêi cho vÊn ®Ò nµy mét c¸c kh¸i qu¸t. Tuy Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. 6 Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay nhiªn, nghiªn cøu trong ph¹m vi tõng nhãm x· héi hay tõng lÜnh vùc riªng lÎ trong tõng giai ®o¹n còng cã thÓ cho thÊy nh÷ng biÕn ®æi x· héi mang tÝnh bé phËn ®ang diÔn ra ë ®©y. C¸c nghiªn cøu nh− vËy nÕu ®−îc tiÕn hµnh mét c¸ch liªn tôc, lÞch ®¹i, cã thÓ so s¸nh c¸c kÕt qu¶ t¹i nh÷ng kh«ng gian vµ thêi ®iÓm kh¸c nhau, sÏ gióp thÊy râ h¬n sù biÕn ®æi qua thêi gian cña x· héi ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh §æi míi vµ ph¸t triÓn. Tõ gãc ®é ph−¬ng ph¸p luËn, sau mét thêi gian triÓn khai nhiÒu nghiªn cøu thùc nghiÖm, trªn nhiÒu chñ ®Ò bé phËn riªng lÎ, x· héi häc rÊt cÇn cã nh÷ng nghiªn cøu mang tÝnh kh¸i qu¸t, trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu thùc nghiÖm ®· cã. Kh¸i niÖm "biÕn ®æi x· héi" ®−îc sö dông ë ®©y lµ muèn th©u tãm, tæng hîp l¹i, d−íi l¨ng kÝnh x· héi häc, nh÷ng ph¸t hiÖn tõ c¸c nghiªn cøu riªng lÎ thµnh mét bøc tranh chung vÒ x· héi ViÖt Nam ®ang biÕn ®æi trong giai ®o¹n hiÖn nay. Lµm ®−îc ®iÒu nµy còng cã nghÜa lµ qu¸n triÖt ®−îc mét nguyªn t¾c nhËn thøc luËn M¸c-xÝt: nguyªn t¾c toµn diÖn, tr¸nh sù phiÕn diÖn, côc bé, "chØ thÊy c©y mµ kh«ng thÊy rõng". Trªn thùc tÕ, tõ thËp niªn 1990, ®· cã mét sè c«ng tr×nh më ®Çu cho h−íng nghiªn cøu vÒ biÕn ®æi x· héi, trong ®ã cã nh÷ng ®Ò tµi thuéc c¸c ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu cÊp nhµ n−íc, nh»m x©y dùng luËn cø khoa häc cho viÖc ®æi míi chÝnh s¸ch x· héi, vµ ph¶n ¸nh nh÷ng ®Æc tr−ng vµ xu h−íng biÕn ®æi cña c¬ cÊu x· héi ViÖt Nam. Mét sè nghiªn cøu kh¸c ®Ò cËp tíi chñ ®Ò biÕn ®æi x· héi trong c¸c lÜnh vùc cô thÓ nh− y tÕ, gi¸o dôc, ph¸t triÓn n«ng th«n, ph¸t triÓn ®« thÞ,... Ngoµi ra, c¸c cuéc ®iÒu tra thèng kª lín trong nh÷ng n¨m 1990 nh− LVSS 1993, 1998, §iÒu tra Hé gia ®×nh ®a môc tiªu, §iÒu tra vÒ Thùc tr¹ng giÇu nghÌo ë ViÖt Nam, 1993-1995, Tæng ®iÒu tra d©n sè vµ nhµ ë 1999 cña Tæng côc Thèng kª vµ nhiÒu b¸o c¸o nghiªn cøu cña c¸c tæ chøc quèc tÕ (nh− Ng©n hµng thÕ giíi, UNDP, c¸c tæ chøc NGO) còng cung cÊp nhiÒu th«ng tin, hiÓu biÕt vÒ chñ ®Ò biÕn ®æi x· héi. Theo h−íng nµy, cïng víi c¸c nghiªn cøu míi, cã thÓ tiÕp tôc khai th¸c c¸c nguån t− liÖu hiÖn cã ®Ó cã mét c¸i nh×n ®Çy ®ñ h¬n vÒ chñ ®Ò nµy trong thËp niªn 1990 vµ thËp niªn 2000 nh»m phôc vô cho viÖc ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc trong thêi gian tíi. II.1. Nh÷ng biÕn ®æi trong cÊu tróc x· héi Tù do hãa th−¬ng m¹i, chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr−êng, ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa - ®ã lµ nh÷ng t¸c nh©n quan träng thóc ®Èy nh÷ng thay ®æi trong cÊu tróc x· héi, ®−îc thÓ hiÖn mét c¸ch ®iÓn h×nh trong hiÖn t−îng ph©n tÇng x· héi nh− lµ mét lo¹i h×nh biÕn ®æi x· héi. Thùc tr¹ng ph©n tÇng x· héi, ph©n hãa giµu nghÌo trong thêi kú §æi míi kh«ng ph¶i lµ mét c¸i g× míi. C¸c nghiªn cøu cho thÊy: ph©n tÇng x· héi ®· tõng tån t¹i c¶ trong thêi kú tr−íc §æi míi. Qu¸ tr×nh chuyÓn tõ nÒn kinh tÕ tËp trung bao cÊp sang c¬ chÕ thÞ tr−êng chØ t¹o ra mét m«i tr−êng kinh tÕ - x· héi qu¸ ®é ®Æc thï, chøa ®ùng nhiÒu yÕu tè t¸c ®éng trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp khiÕn cho ph©n tÇng x· héi trë thµnh bét ph¸t. §ã lµ c¸c yÕu tè nh−: m«i tr−êng ph¸p lý ch−a ®−îc hoµn thiÖn t¹o ®iÒu kiÖn cho sù liªn kÕt quyÒn lùc v× lîi Ých cña c¸c c¸ nh©n hoÆc nhãm ®Æc thï, Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  5. TrÞnh Duy Lu©n 7 nh÷ng lîi thÕ so s¸nh, vÞ thÕ ®Æc biÖt cña mét sè ngµnh; tÝnh n¨ng ®éng, sù chuÈn bÞ, s½n sµng cña c¸c c¸ nh©n, c¸c nhãm x· héi kh¸c nhau khi b−íc vµo kinh tÕ thÞ tr−êng, vµ nhiÒu yÕu tè kh¸c n÷a. C¸c yÕu tè nµy quy ®Þnh møc ®é ph©n tÇng x· héi kh¸c nhau kh«ng chØ gi÷a c¸c tÇng líp, nhãm x· héi, gi÷a c¸c vïng miÒn, c¸c ngµnh mµ c¶ trong tõng bé phËn cña c¬ cÊu x· héi. Còng ®· cã mét sè gi¶ thuyÕt dù b¸o xu h−íng cña lo¹i h×nh biÕn ®æi x· héi nµy nh−: ph©n tÇng x· héi trong thêi gian tíi sÏ tiÕp tôc gia t¨ng, song víi tèc ®é chËm h¬n tr−íc do nh÷ng tèc ®é t¨ng tr−ëng kinh tÕ bÞ ch÷ng l¹i; ph©n tÇng x· héi cã thÓ kÝch thÝch h×nh thµnh mét tÇng líp trung l−u míi ë ®« thÞ hay tÇng líp kh¸ gi¶ vµ n¨ng ®éng nhÊt ë n«ng th«n, ®ãng vai trong tÝch cùc trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn s¾p tíi; qu¸ tr×nh hoµn thiÖn m«i tr−êng ph¸p lý-thÓ chÕ sÏ cã t¸c ®éng h¹n chÕ qu¸ tr×nh ph©n tÇng x· héi ®ét biÕn nh− trong thËp niªn 90,... Trong thêi kú ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa hiÖn nay, sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ thÞ tr−êng theo xu h−íng toµn cÇu hãa, héi nhËp khu vùc vµ quèc tÕ (vÒ kinh tÕ, v¨n hãa, x· héi) sÏ tiÕp tôc t¸c ®éng tíi c¸c nhãm x· héi quan träng, theo c¶ hai chiÒu h−íng tÝch cùc, thóc ®Èy t¨ng tr−ëng vµ tiªu cùc, lµm gia t¨ng c¸c kh¸c biÖt vµ ph©n tÇng x· héi. Tõ c¸ch tiÕp cËn x· héi häc, cã thÓ nhËn thÊy sù xuÊt hiÖn cña c¸c nhãm x· héi míi vµ c¸c quan hÖ x· héi míi víi diÖn m¹o Ýt nhiÒu râ nÐt, bªn c¹nh c¸c c¸c nhãm x· héi “cò” mµ giê ®©y còng ®ang tù thay ®æi trong ®iÒu kiÖn míi. CÇn nhËn râ vÞ trÝ vµ vai trß cña c¸c nhãm x· héi míi nµy trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ®Ó cã c¸c øng xö qu¶n lý thÝch hîp. Ch¼ng h¹n, mét sè nhµ nghiªn cøu khoa häc x· héi vµ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch ®· b¾t ®Çu nh¾c ®Õn giíi doanh nh©n, ®Æc biÖt lµ doanh nh©n trong khu vùc t− nh©n, mét nh©n vËt míi trong c¬ cÊu x· héi víi diÖn m¹o, vÞ trÝ vµ vai trß x· héi cña nã ®ang ®−îc kh¾c häa. D−íi ®©y lµ mét vµi con sè vÒ giíi doanh nh©n t¹i thµnh phè Hå ChÝ Minh, ®Þa bµn ®−îc xem lµ n¨ng ®éng nhÊt trong qu¸ tr×nh c¶i c¸ch vµ chuyÓn ®æi c¬ chÕ ë n−íc ta. Kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn ®−îc ph¸t triÓn m¹nh mÏ trong h¬n 10 n¨m qua, trong ®ã khu vùc kinh tÕ t− nh©n lµ bé phËn cã sù ph¸t triÓn n¨ng ®éng nhÊt. ChØ tÝnh riªng thµnh phè Hå ChÝ Minh ®Õn nay ®· cã 26.000 doanh nghiÖp t− nh©n c¸c lo¹i ®ang ho¹t ®éng víi tæng sè vèn ®¨ng ký 23.000 tû ®ång, ®ãng gãp 35,5% trong GDP vµ thu hót 76,5% lùc l−îng lao ®éng ®ang lµm viÖc trªn ®Þa bµn. Khu vùc nµy bao gåm c¸c lo¹i h×nh doanh nghiÖp nh− doanh nghiÖp t− nh©n, c«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n, c«ng ty cæ phÇn vµ kinh tÕ hé c¸ thÓ. Riªng lo¹i h×nh hé s¶n xuÊt kinh doanh c¸ thÓ tõ 50.000 hé n¨m 1998 ®· t¨ng lªn 130.473 hé vµo n¨m 2000. Nh− vËy, khu vùc kinh tÕ t− nh©n cña thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· thùc sù trë thµnh bé phËn cÊu thµnh vµ cã nhiÒu ®ãng gãp tÝch cùc vµo t¨ng tr−ëng GDP, nhÊt lµ t¹o viÖc lµm míi trªn ®Þa bµn thµnh phè. ChØ tÝnh riªng sè hé kinh doanh c¸ thÓ, tuy quy m« nhá, nh−ng sè l−îng lín, nhê nhanh nh¹y n¾m b¾t nhu cÇu thÞ tr−êng, nªn ®· gi¶i quyÕt ®−îc 40% sè viÖc lµm cho tæng sè lao ®éng trªn toµn thµnh phè. Cã nh÷ng ngµnh Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. 8 Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay kinh doanh nh− kh¸ch s¹n nhµ hµng, gi¸ trÞ s¶n xuÊt cña khu vùc t− nh©n ®· chiÕm trªn 77% toµn bé gi¸ trÞ cña ngµnh t¹i thµnh phè Hå ChÝ Minh. (Nguån: M¹nh Ph−¬ng. VÒ sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ t− nh©n trªn ®Þa bµn thµnh phè Hå ChÝ Minh. T¹p chÝ Céng s¶n, sè 27/9-2002, tr.5-49) Trong tr−êng hîp nµy, giíi doanh nh©n râ rµng ®ang h×nh thµnh nh− mét giai tÇng cã tiÒm lùc kinh tÕ lín, lµ nhãm x· héi n¨ng ®éng nhÊt vµ nh− mét nguån lùc míi cña sù ph¸t triÓn kinh tÕ vµ x· héi, cã thÓ gãp phÇn tÝch cùc vµo xu thÕ héi nhËp vµ ph¸t triÓn cña ®Êt n−íc. Tõ c¸c nhãm x· héi vµ giai tÇng míi nh− vËy, cã thÓ nghÜ ®Õn sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña mét tÇng líp “trung l−u míi” sÏ h×nh thµnh ë ViÖt Nam trong thêi gian tíi, dùa trªn ho¹t ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa. Trong thµnh phÇn cña tÇng líp nµy, ngoµi giíi doanh nh©n, cßn cã thÓ kÓ ®Õn c¸c nhµ ®Çu t− ph¸t triÓn, giíi trÝ thøc khoa häc c«ng nghÖ, giíi qu¶n lý,... ViÖc tiÕn tíi nhËn diÖn vµ kh¼ng ®Þnh sù tån t¹i cña mét tÇng líp “trung l−u míi” nh− vËy, ®Æt nã vµo mét vÞ trÝ t−¬ng xøng trong hÖ thèng ph©n tÇng x· héi chÝnh thøc sÏ lµ mét sù ®æi míi trong t− duy vµ thùc tiÔn qu¶n lý x· héi ViÖt Nam hiÖn nay vµ trong t−¬ng lai. Bªn c¹nh viÖc x©y dùng nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa, qu¸ tr×nh x©y dùng nhµ n−íc ph¸p quyÒn, thùc hiÖn d©n chñ hãa ®êi sèng x· héi còng lµ xuÊt ph¸t ®iÓm t¹o ra nh÷ng biÕn ®æi ®¸ng kÓ trong thùc tiÔn vÒ m« h×nh qu¶n lý, trong nhËn thøc cña ng−êi d©n vµ giíi qu¶n lý. Nh÷ng biÕn ®æi x· héi theo h−íng nµy ®· ®−îc nhËn thøc vµ nghiªn cøu ë mét møc ®é nhÊt ®Þnh. Qu¸ tr×nh d©n chñ hãa ®êi sèng x· héi ®−îc ph¶n ¸nh tËp trung qua viÖc triÓn khai réng kh¾p viÖc thùc hiÖn Quy chÕ D©n chñ ë c¬ së. Nh÷ng tæng kÕt thùc tiÔn vµ nghiªn cøu ®¸nh gi¸ ®· ®−îc tiÕn hµnh cho thÊy nh÷ng b−íc tiÕn cña lÜnh vùc. Bªn c¹nh ®ã, tr×nh ®é d©n trÝ, møc ®é c«ng khai, d− luËn x· héi, sù ®èi tho¹i trùc tiÕp hoÆc th«ng qua ®¹i diÖn, qua c¸c ph−¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng gi÷a ng−êi d©n víi chÝnh quyÒn c¸c cÊp còng cho thÊy nh÷ng biÕn ®æi x· héi nhÊt ®Þnh trong lÜnh vùc nµy. §©y còng lµ c¬ së thùc tÕ lµm chuyÓn biÕn nhËn thøc, quan niÖm vµ thay ®æi dÇn c¸c yÕu tè cña hÖ gi¸ trÞ cò b»ng c¸c yÕu tè cña hÖ gi¸ trÞ míi, cËp nhËt víi nh÷ng ®iÒu kiÖn míi. II.2. ThiÕt chÕ gia ®×nh vµ nh÷ng biÕn ®æi x· héi Còng nh− nhiÒu thiÕt chÕ x· héi kh¸c, sau h¬n 15 n¨m §æi míi, gia ®×nh víi t− c¸ch mét thiÕt chÕ x· héi còng ®· tr¶i qua nh÷ng biÕn ®æi ®¸ng kÓ. Cïng víi viÖc giµnh l¹i vai trß lµ ®¬n vÞ kinh tÕ - s¶n xuÊt, c¸c gia ®×nh giê ®©y l¹i ®ang tiÕp tôc thÝch øng víi nh÷ng ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn míi. Nh÷ng nghiªn cøu gÇn ®©y cho thÊy d−êng nh− c¸c c¸ nh©n vµ gia ®×nh n«ng th«n ViÖt Nam ®ang cÊu tróc l¹i chiÕn l−îc sèng cña hä nh»m b¶o ®¶m vµ ph¸t triÓn phóc lîi c¸ nh©n vµ gia ®×nh trong ®iÒu kiÖn míi. §iÒu nµy ®−îc thÓ hiÖn qua nh÷ng thay ®æi trong ph©n c«ng lao ®éng gia ®×nh, trong c¸c quan hÖ kinh tÕ gi÷a c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh vµ hä téc, vµ trong c¸c quan hÖ cña c¸c ®¬n vÞ kinh tÕ (th−êng lµ hé gia ®×nh) víi nhau. Còng cã thÓ thÊy nh÷ng thay ®æi trong c¬ cÊu ®Çu t− cña c¸c gia ®×nh vµo c¸c Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  7. TrÞnh Duy Lu©n 9 ho¹t ®éng kinh tÕ, ®Çu t− cho nguån nh©n lùc gia ®×nh, c¬ cÊu sö dông thêi gian, v.v... Bªn c¹nh ®ã, nh÷ng quan hÖ gia ®×nh (vµ réng h¬n, c¸c quan hÖ th©n téc) còng ®ang biÕn ®æi, ®Æc biÖt ë khu vùc n«ng th«n. Nh÷ng chiÕn l−îc sèng cña hä trong giai ®o¹n nµy ch¾c ch¾n sÏ cã quan hÖ Ýt nhiÒu tíi qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa vµ ph¸t triÓn ®ang ®−îc triÓn khai hiÖn nay vµ trong thËp niªn s¾p tíi. SÏ cã nh÷ng nh©n tè hç trî hoÆc c¶n trë qu¸ tr×nh nµy, tïy thuéc vµo c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi vµ v¨n hãa ë c¸c ®Þa ph−¬ng, vïng miÒn kh¸c nhau cña ®Êt n−íc. Vµ cuèi cïng, nh÷ng biÕn ®æi ®ang diÔn trong c¸c gia ®×nh vµ céng ®ång n«ng th«n hiÖn nay sÏ cã quan hÖ nhÊt ®Þnh víi qu¸ tr×nh héi nhËp cña ViÖt Nam vµo céng ®ång khu vùc vµ thÕ giíi vÒ c¸c ph−¬ng diÖn kinh tÕ, c«ng nghÖ, x· héi, vµ v¨n hãa. Víi t− c¸ch lµ mét thiÕt chÕ vµ mét lÜnh vùc x· héi rÊt nh¹y c¶m víi c¸c biÕn ®æi, c¸c quan hÖ h«n nh©n gia ®×nh vµ b¶n th©n gia ®×nh sÏ lµ tÊm g−¬ng ph¶n ¸nh nh÷ng biÕn ®æi x· héi vÜ m«. V× vËy, c¸c vÊn ®Ò ®a d¹ng vµ phong phó cña nã cÇn ®−îc tiÕp tôc ®i s©u nghiªn cøu ®Ó ®ãng gãp vµo sù nhËn diÖn c¸c biÕn ®æi x· héi cña ®Êt n−íc trong giai ®o¹n hiÖn nay. II.3. BiÕn ®æi x· héi trong c¸c doanh nghiÖp Tõ gi¸c ®é nghiªn cøu x· héi häc, sù xuÊt hiÖn c¸c nhãm x· héi míi vµ c¸c quan hÖ x· héi míi còng cã thÓ t×m thÊy trong c¸c doanh nghiÖp. §¸ng l−u ý lµ c¸c quan hÖ së h÷u, quan hÖ qu¶n lý, quan hÖ c¸ nh©n chñ-thî,... vµ nh÷ng nhãm x· héi míi nh− chñ doanh nghiÖp ViÖt Nam vµ n−íc ngoµi, c«ng nh©n lµm thuª trong c¸c xÝ nghiÖp liªn doanh hiÖn nay. §æi míi vµ më cöa ®· t¹o ®iÒu kiÖn h×nh thµnh nhiÒu lo¹i h×nh doanh nghiÖp míi: Doanh nghiÖp T− nh©n, Liªn doanh víi n−íc ngoµi (víi c¸c møc ®é kh¸c nhau), c¸c Doanh nghiÖp ®· ®−îc cæ phÇn hãa,... KÌm theo ®ã lµ c¸c vÊn ®Ò x· héi míi, ®Æc biÖt lµ ®èi víi c¸c doanh nghiÖp cã vèn ®Çu t− n−íc ngoµi. Ch¼ng h¹n, nh÷ng kh¸c biÖt v¨n hãa lÇn ®Çu tiªn xuÊt hiÖn t¹i c¸c doanh nghiÖp nµy ®«i khi ®· dÉn ®Õn nh÷ng hiÓu lÇm, m©u thuÉn, thËm chÝ xung ®ét chñ- thî, ®×nh c«ng-mét hiÖn t−îng kh¸ míi trong c«ng nh©n ViÖt Nam. Quan hÖ gi÷a ®èi t¸c ViÖt Nam vµ ®èi t¸c n−íc ngoµi, gi÷a c«ng nh©n ViÖt Nam vµ chñ ®Çu t− n−íc ngoµi còng ®ang ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò. §Æc biÖt lµ vÊn ®Ò vai trß ho¹t ®éng cña tæ chøc C«ng ®oµn trong c¸c xÝ nghiÖp nµy. TÊt c¶ nh÷ng vÊn ®Ò lo¹i nµy ®ang lÇn l−ît xuÊt hiÖn, thu hót sù chó ý cña giíi qu¶n lý vµ d− luËn x· héi vµ cÇn ®−îc nh×n nhËn c¶ tõ gãc ®é nh÷ng biÕn ®æi x· héi ë cÊp vi m«. C«ng nghiÖp hãa ë ViÖt Nam sÏ tiÕp tôc diÔn ra cïng víi qu¸ tr×nh héi nhËp trong bèi c¶nh toµn cÇu hãa, khu vùc hãa. Nghiªn cøu nh÷ng chñ ®Ò nãi trªn ®èi víi c¸c xÝ nghiÖp liªn doanh, khi so s¸nh víi c¸c lo¹i doanh nghiÖp kh¸c, sÏ hç trî cho ho¹t ®éng qu¶n lý vµ thóc ®Èy qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp ho¸ vµ më cöa héi nhËp cña ViÖt Nam. II.4. BiÕn ®æi x· héi vµ sù thay ®æi cña t©m lý x· héi Cã nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi g¾n víi viÖc thay ®æi mang ®Æc tr−ng cña Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. 10 Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay t©m lý x· héi trong giai ®o¹n qu¸ ®é tíi kinh tÕ thÞ tr−êng. Ch¼ng h¹n, t©m lý “cÇu an”, hay nãi theo ng«n ng÷ khoa häc −u tiªn b¶o ®¶m sù an toµn cho ®êi sèng c¸ nh©n nh− lµ mét nguyªn t¾c sèng vµ ¶nh h−ëng cña nã tíi sù thÝch øng víi qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi, vµ ph¸t triÓn vµ hiÖn ®¹i hãa ë ViÖt Nam. C¬ chÕ bao cÊp ®Õn nay vÒ c¬ b¶n ®· ®−îc xãa bá, song trong t©m lý ng−êi d©n thµnh thÞ còng nh− n«ng th«n, nh÷ng tµn tÝch cña c¬ chÕ nµy vÉn dai d¼ng tån t¹i. ë n«ng th«n, ®ã lµ m« h×nh hîp t¸c x· tr−íc ®©y, mét thêi ®· tõng ®¶m b¶o cho hä cã møc sèng æn ®Þnh tèi thiÓu. ë thµnh phè, mét bé phËn ng−êi lao ®éng vÉn muèn ®−îc lµm viÖc ë c¸c c¬ quan, doanh nghiÖp nhµ n−íc h¬n lµ lµm viÖc trong khu vùc t− nh©n. ë hä, vÉn tån t¹i t©m lý “thµ chÊp nhËn thu nhËp thÊp, song æn ®Þnh h¬n lµ thu nhËp cao h¬n, nh−ng nhiÒu m¹o hiÓm, rñi ro”. T©m lý nµy kh«ng chØ cã ë nh÷ng ng−êi lao ®éng b×nh th−êng mµ cã lÏ cßn ¶nh h−ëng tíi c¶ nh÷ng doanh nh©n, nhÊt lµ khi hä gÆp ph¶i nh÷ng khã kh¨n do bèi c¶nh vµ m«i tr−êng thÓ chÕ g©y ra. Víi t− c¸ch mét chñ thÓ kinh tÕ, lóc ®ã hä sÏ kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ng−êi duy lý, m¹nh mÏ, quyÕt ®o¸n trong ®Çu t−. KÕt qu¶ lµ chóng ta cßn cã qu¸ Ýt c¸c doanh nh©n, nh÷ng nhµ ®Çu t− “lín”, “tÇm cì” ®ñ søc c¹nh tranh trªn th−¬ng tr−êng víi c¸c ®èi t¸c khu vùc vµ quèc tÕ. LuËn ®iÓm nµy ®óng ®Õn møc nµo? Nh÷ng nhãm x· héi nµo thùc hµnh hoÆc ®ang cè g¾ng v−ît qua nguyªn t¾c nãi trªn vµ ®iÒu nµy cã ¶nh h−ëng g× tíi qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc? Tr¶ lêi ®−îc c¸c c©u hái nµy cã thÓ sÏ gãp phÇn cho viÖc viÖc ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch qu¶n lý qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa ViÖt Nam trong t−¬ng lai. II.5. BiÕn ®æi trong hÖ thèng phóc lîi vµ m¹ng l−íi an sinh x· héi Trong qu¸ tr×nh chuyÓn sang nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, hÖ thèng phóc lîi x· héi vµ m¹ng l−íi an sinh x· héi ®ãng vai trß nh− lµ nh÷ng "®Öm ®ì" cho nh÷ng "có sèc" do nh÷ng c¶i c¸ch chÝnh s¸ch g©y ra cho mét bé phËn ng−êi d©n. Tuy nhiªn, chóng míi chØ gióp cho viÖc kh¾c phôc tr−íc m¾t nh÷ng bÊt cËp ®e do¹ sù æn ®Þnh x· héi trong bèi c¶nh chuyÓn ®æi. VÒ l©u dµi, cÇn cã mét hÖ thèng phóc lîi vµ m¹ng l−íi an sinh x· héi thÝch øng víi c¬ chÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa. Bªn c¹nh ®ã, chóng ta còng hiÓu r»ng, m¹ng l−íi an sinh x· héi hiÖn ®ang ë trong thêi kú chuyÓn ®æi. ViÖc m¹ng l−íi nµy ph¶i dµnh c¸c −u tiªn chi tiªu cho nhãm ®èi t−îng chÝnh s¸ch, ch−a thÓ thùc hiÖn triÖt ®Ó nguyªn t¾c “v× ng−êi nghÌo” lµ n»m trong tiÕn tr×nh chuyÓn ®æi ®Æc thï cña ViÖt Nam, g¾n liÒn víi thùc tÕ (®ang biÕn ®æi) cña c¸c nhãm x· héi cã liªn quan tíi thêi kú lÞch sö cña nh÷ng thËp niªn tr−íc ®©y. §ã còng lµ nh÷ng vÊn ®Ò thuéc chñ ®Ò biÕn ®æi x· héi hiÖn t¹i, cã liªn hÖ mËt thiÕt víi nhiÒu biÕn ®æi ë cÊp vÜ m«, trong ®ã viÖc h×nh thµnh m« h×nh hÖ thèng phóc lîi x· héi míi trong nh÷ng n¨m s¾p tíi lµ mét lÜnh vùc kh«ng thÓ xem nhÑ. II.6. Nh÷ng biÕn ®æi trong c¸c chuÈn mùc gi¸ trÞ §©y lµ mét trong nh÷ng biÓu hiÖn cña biÕn ®æi x· héi trong lÜnh vùc nhËn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  9. TrÞnh Duy Lu©n 11 thøc vµ t©m lý x· héi vµ trong hÇu kh¾p c¸c lÜnh vùc cña ®êi sèng th−êng ngµy. C¸c nhµ x· héi häc ®· cã nh÷ng nghiªn cøu khëi ®Çu, song ®Ó nghiªn cøu chóng mét c¸ch cã hÖ thèng, tËp trung trong mét sè lÜnh vùc chñ yÕu th× cÇn cã nh÷ng sù tËp hîp vµ phèi hîp tèt h¬n. VÒ ®¹i thÓ, cã thÓ nãi vÒ sù chuyÓn ®æi tõ c¸c quan niÖm, nhËn thøc vµ sù vËn dông c¸c yÕu tè cña nh÷ng hÖ gi¸ trÞ kh¸c nhau, th«ng qua c¸c trôc ph©n tÝch “qu¸ khø / truyÒn thèng” vµ “hiÖn t¹i / hiÖn ®¹i”, hoÆc trôc biÕn ®æi tõ hÖ gi¸ trÞ thiªn vÒ tr¸ch nhiÖm ®¹o ®øc sang hÖ gi¸ trÞ chøc n¨ng. (Vµ nh− c¶m nhËn th«ng th−êng, c¸c gi¸ trÞ truyÒn thèng th−êng g¾n víi c¸c ®Þnh kiÕn b¶o l−u c¸i cò, c¸i hiÖn tån trong khi c¸c gi¸ trÞ hiÖn ®¹i th−êng nhÊn m¹nh chÊt duy lý, chøc n¨ng vµ c¸c yÕu tè ph¸t triÓn). Nh÷ng sù chuyÓn ®æi mang tÝnh liªn tôc cña c¸c hÖ gi¸ trÞ nµy tùa nh− c¸c gam mµu ®ang chuyÓn dÞch chËm r·i, song kh«ng ph¶i lµ kh«ng nhËn thÊy d−îc. Mét b»ng chøng dÔ thÊy n»m ngay trong thiÕt chÕ gia ®×nh: so s¸nh hai bé luËt H«n nh©n vµ Gia ®×nh 1986 vµ 2000 cho thÊy kho¶ng thêi gian 15 n¨m cña thêi kú §æi míi ®¸nh dÊu nh÷ng chuyÓn ®æi nhanh vµ nhiÒu trong c¸c quan hÖ h«n nh©n vµ gia ®×nh ë ViÖt Nam. C¸c quan hÖ nµy trë nªn phøc t¹p vµ ®a d¹ng h¬n, vµ ®Æc biÖt ®· mang nhiÒu yÕu tè c¸ nh©n h¬n. Gia ®×nh vµ c¸c quan hÖ h«n nh©n vµ gia ®×nh ngµy nay kh«ng cßn chÆt chÏ vµ thuÇn nhÊt nh− 15 n¨m vÒ tr−íc n÷a. C¸c chuÈn mùc vÒ quan hÖ gi÷a c¸c thÕ hÖ trong gia ®×nh, c¸c quan hÖ giíi, vÊn ®Ò ly h«n, con ngoµi gi¸ thó, quan hÖ t×nh dôc tr−íc h«n nh©n, v.v... ®ang dÇn dÇn ®−îc ®iÒu chØnh bëi ph¸p luËt h¬n lµ bëi c¸c gi¸ trÞ ®¹o ®øc. Hµng lo¹t c¸c lÜnh vùc kh¸c còng ®ang ë trong t×nh tr¹ng t−¬ng tù cña sù chuyÓn giao c¸c yÕu tè cña hÖ gi¸ trÞ cò b»ng c¸c yÕu tè cña hÖ gi¸ trÞ míi, dÇn dÇn, tõng b−íc nh− lµ mét xu h−íng kh«ng thÓ tr¸nh khái. NhÞp ®é cña c¸c thay ®æi cã thÓ kh¸c nhau tïy thuéc vµo lÜnh vùc, møc ®é nh¹y c¶m víi c¸i míi hay “b¶o l−u” víi c¸i cò. Ch¼ng h¹n, nÕu nh− nh÷ng thay ®æi trong c¸c gi¸ trÞ liªn quan ®Õn quan hÖ h«n nh©n vµ gia ®×nh lµ kh¸ râ nh− ®· nãi ë trªn, th× nh÷ng thay ®æi trong ý kiÕn cña ng−êi d©n n«ng th«n vÒ nh÷ng phÈm chÊt quan träng nhÊt cña ng−êi c¸n bé trong hÖ thèng chÝnh trÞ c¬ së, cã thÓ nãi vÉn cßn kh¸ chËm ch¹p. Theo mét kÕt qu¶ nghiªn cøu gÇn ®©y trong lÜnh vùc nµy, ng−êi d©n vÉn thÝch ®Ò cao tr−íc hÕt nh÷ng phÈm chÊt ®¹o ®øc cña ng−êi c¸n bé h¬n lµ ®Ò cao nh÷ng phÈm chÊt “míi”, cÇn thiÕt cho sù ph¸t triÓn nh− “am hiÓu ph¸p luËt” vµ “cã kh¶ n¨ng lµm kinh tÕ giái”. Cã thÓ cã thªm nhiÒu thÝ dô minh ho¹ cho sù chuyÓn ®æi nµy trong ®êi sèng th−êng ngµy, nh− c¸c hiÖn t−îng sau ®©y. II.7. Thay ®æi c¸c m« h×nh hµnh vi trong ®êi sèng th−êng ngµy Cã thÓ dÉn ra hai thÝ dô minh häa cho chñ ®Ò nµy. §ã lµ m« h×nh nhµ ë vµ m« h×nh tiªu dïng thùc phÈm cña c− d©n ®« thÞ hiÖn nay. Nhµ ë ®« thÞ lµ mét chñ ®Ò nghiªn cøu vµ ®èi t−îng qu¶n lý cã kh¸ nhiÒu vÊn ®Ò lý thó. Nh÷ng n¨m 1990, giíi nghiªn cøu nhµ ë ®« thÞ ®· m« t¶ “giÊc m¬ nhµ ë” Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  10. 12 Nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay cña ng−êi Hµ Néi lµ: nh÷ng c¨n nhµ ph©n l« riªng biÖt khÐp kÝn, ngoµi chøc n¨ng c− tró cã thÓ cã thªm chøc n¨ng sinh lîi vÒ kinh tÕ. C¸c c¨n hé tËp thÓ cò bÞ xem lµ kh«ng thÝch hîp, cßn c¸c c¨n hé chung c− hiÖn ®¹i th× cßn qu¸ xa l¹ víi c¸c tÇng líp thÞ d©n. N¨m 1997, tõ mét cuéc nghiªn cøu, chØ cã 1,8% ng−êi d©n cã nguyÖn väng sèng trong c¸c “c¨n hé chung c− hiÖn ®¹i”. §Çu nh÷ng n¨m 2000, c¸c Khu ®« thÞ míi víi nh÷ng tßa nhµ chung c− cao tÇng, hiÖn ®¹i ®−îc b¾t ®Çu x©y dùng vµ ®−a vµo sö dông, gÇn nh− ngay lËp tøc, nhu cÇu vÒ c¸c c¨n hé nµy ®· v−ît qu¸ kh¶ n¨ng x©y dùng vµ cung cÊp. Nh− vËy, m« h×nh c− tró ®ang biÕn ®æi. Mét m« h×nh míi ®ang ra ®êi, vµ t−¬ng øng, nh÷ng chuÈn mùc, lèi sèng míi, cho mét thêi kú míi, nh÷ng nhãm x· héi míi sÏ h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn. M« h×nh tiªu dïng thùc phÈm ë ®« thÞ gÇn ®©y còng lµ mét chñ ®Ò hoµn toµn míi ®èi víi giíi nghiªn cøu vµ qu¶n lý. Cã thÓ thÊy quan s¸t ®−îc r»ng, ®· b¾t ®Çu cã nh÷ng thay ®æi quan träng trong c¬ cÊu vµ thãi quen tiªu dïng thùc phÈm cña ng−êi d©n thµnh phè. §iÒu nµy kh«ng chØ bao hµm khÝa c¹nh dinh d−ìng mµ c¶ nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c nh− møc sèng, lèi sèng, quan niÖm vÒ søc kháe vµ thÈm mü ®ang biÕn ®æi hiÖn nay. Nã còng kh«ng chØ cã nghÜa ®èi víi ng−êi d©n thµnh phè mµ ngay lËp tøc, ®· t¸c ®éng tíi nh÷ng ng−êi s¶n xuÊt vµ cung cÊp thùc phÈm ë c¸c vïng ngo¹i « vµ c¸c tØnh liÒn kÒ. Nhu cÇu vµ m« h×nh tiªu dïng thay ®æi khiÕn ng−êi s¶n xuÊt vµ cung øng ph¶i nhËn biÕt thÞ tr−êng ®Ó cã c¸c quyÕt ®Þnh ®¹i lo¹i nh− “chuyÓn ®æi c¬ cÊu c©y trång vËt nu«i”, hoÆc b¶o ®¶m c¸c yªu cÇu vÖ sinh an toµn thùc phÈm cho ng−êi tiªu dïng. * * * Mét sè dÉn chøng trªn cho thÊy, biÕn ®æi x· héi lµ mét chñ ®Ò réng lín vµ thùc sù cã mèi liªn hÖ chÆt chÏ víi sù ph¸t triÓn x· héi hiÖn t¹i vµ t−¬ng lai, tõ vÜ m« tíi vi m«, tõ cÊu tróc x· héi ®Õn m« h×nh hµnh vi vµ lèi sèng th−êng ngµy. §èi víi mét x· héi ®ang chuyÓn ®æi nhanh nh− ViÖt Nam, nghiªn cøu c¸c biÕn ®æi x· héi tõ nhiÒu gãc ®é lu«n lµ mét lÜnh vùc cßn rÊt “më” cho sù tham gia vµ ®ãng gãp cña c¸c nhµ x· héi häc còng nh− cña c¸c bé m«n khoa häc x· héi kh¸c. Cïng hîp t¸c nghiªn cøu, chia sÎ tri thøc vµ kinh nghiÖm nghiªn cøu trong lÜnh vùc nµy, x· héi häc cã thÓ gãp phÇn cung cÊp c¸c luËn chøng khoa häc vµ thùc tiÔn cho viÖc ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch ph¸t triÓn cña quèc gia trong t−¬ng lai. Tµi liÖu tham kh¶o 1. TrÞnh Duy Lu©n (Chñ biªn): Ph¸t triÓn x· héi ë ViÖt Nam: mét tæng quan x· héi häc n¨m 2000. NXB Khoa häc x· héi. Hµ Néi-2002. 2. M¹nh Ph−¬ng: VÒ sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ t− nh©n trªn ®Þa bµn thµnh phè Hå ChÝ Minh. T¹p chÝ Céng s¶n, sè 27/9-2002, tr.5-49 3. ViÖn X· héi häc: HÖ thèng chÝnh trÞ c¬ së ë n«ng th«n nh×n tõ phÝa ng−êi d©n. B¸o c¸o nghiªn cøu kh¶o s¸t n¨m 2001. 4. Marshal Gordon. Oxford Dictionary of Sociology. 2nd Edition. 1999. Article: Social Change. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản