BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
PHẠM KIM SƠN
NGHIÊN CỨU PHEROMONE GIỚI TÍNH VÀ
NẤM KÝ SINH TRONG PHÒNG TRỊ SÙNG
KHOAI LANG (CYLAS FORMICARIUS
FABRICIUS) TẠI ĐỒNG BẰNG
SÔNG CỬU LONG
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC
CHUYÊN NGÀNH BẢO VỆ THỰC VẬT
Mã ngành: 62 62 01 12
2016
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ
PHẠM KIM SƠN
NGHIÊN CỨU PHEROMONE GIỚI TÍNH VÀ
NẤM KÝ SINH TRONG PHÒNG TRỊ SÙNG
KHOAI LANG (CYLAS FORMICARIUS
FABRICIUS) TẠI ĐỒNG BẰNG
SÔNG CỬU LONG
LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC
CHUYÊN NGÀNH BẢO VỆ THỰC VẬT
Mã ngành: 62 62 01 12
CÁN BỘ HƯỚNG DẪN
PGs. Ts. TRẦN VĂN HAI
2016
i
LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan kết quả của luận án “Nghiên cứu pheromone giới tính
và nấm ký sinh trong phòng trị sùng khoai lang (Cylas formicarius Fabricius)
tại Đồng bằng sông Cửu Long” được hoàn thành dựa trên các kết quả nghiên
cứu của tôi. Các số liệu, kết quả của nghiên cứu trình bày trong luận án này là
trung thực và chưa được dùng cho bất cứ luận án cùng cấp nào khác.
Tác giả luận án
Phạm Kim Sơn
ii
LỜI CẢM TẠ
Luận án tiến sĩ này là kết quả nghiên cứu khoa học được thực hiện
trong nhiều năm (2010-2015) nhờ sự nỗ lực của bản thân cùng với sự giúp đỡ
của quý thầy cô, đồng nghiệp và các học viên cao học, sinh viên trong quá
trình thực hiện luận văn, cùng với các cơ quan hợp tác và các nông dân trồng
khoai lang tham gia thực hiện thí nghiệm ngoài đồng. Tác giả xin trân trọng
cảm ơn sự nhiệt tình hợp tác và giúp đỡ của tất cả mọi người.
Xin chân thành gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất đến PGs.Ts. Trần Văn Hai và
PGs.Ts. Lê Văn Vàng đã tận tình hướng dẫn, định hướng, giúp tôi đạt được
nhiều kiến thức mới trong lĩnh vực nghiên cứu của đề tài và tạo mọi điều kiện
thuận lợi nhất cho tôi có cơ hội hoàn thành luận án tiến sĩ này.
Xin chân thành cảm ơn Quý thầy cô đã tận tình giảng dạy, truyền đạt
những kiến thức quý báu, nhiệt tình hỗ trợ giúp tôi hoàn thành các học phần và
các chuyên đề trong chương trình NCS và lớp Anh văn B2.
Xin chân thành cảm ơn Quý thầy cô và các bạn đồng nghiệp thuộc Bộ
môn Bảo vệ Thực vật đã luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ và tạo nhiều điều
kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian công tác và học tập tại Trường.
Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Nông
nghiệp & Sinh học ứng dụng, Phòng quản lý khoa học đã tạo điều kiện thuận
lợi cho tôi được hưởng các chế độ theo qui định và hoàn thành khóa học này.
Xin chân thành cảm ơn Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Vĩnh Long đã hỗ
trợ kinh phí đề tài cấp tỉnh thực hiện các thí nghiệm ngoài đồng tại Bình Tân.
Xin gửi lời cám ơn sâu sắc đến các em Quốc Khánh, Ngọc Linh, Trịnh
Thị Xuân, Bùi Xuân Hùng, chị Diệu Hương, Cẩm Thu, Tuyết Loan, Quốc
Tuấn, Hồng Ửng, Thành Tài, Trung Nguyên, Ngọc Nghĩa, Thúy Liễu, Hữu
Quí, Quốc Tuấn, Công Khanh, Kim Quyên, Nhật Minh, Xuân Liên, Vũ Trụ,
Quốc Tính, Thúy Kiều, Phương Uyên,… đã nhiệt tình giúp đỡ, đóng góp ý
kiến, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thực hiện đề tài và tất cả những
người đã từng giúp đỡ mà tôi chưa liệt kê ra hết trên trang cảm tạ này.
Xin chân thành biết ơn Hội đồng bảo vệ luận án và giáo viên phản biện
đã đọc và đóng góp nhiều ý kiến quý báu giúp cho luận án hoàn thiện hơn.
Trân trọng biết ơn gia đình đã tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi học tập
và phát triển như hôm nay. Cảm ơn tình cảm tốt đẹp của các em luôn ủng hộ,
động viên và giúp tôi trong lúc khó khăn.
Chân thành cảm ơn tất cả mọi người đã giúp đỡ tôi trong thời gian qua.
Phạm Kim Sơn
iii
TÓM TẮT
Sùng khoai lang (Cylas formicarius) là đối tượng gây hại nghiêm trọng
trên khoai lang ở đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL). Nhằm tạo cơ sở cho
việc ứng dụng pheromone giới tính và nấm ký sinh côn trùng trong việc xây
dựng chiến lược quản lý bền vững và hiệu quả đối với sùng khoai lang, đề tài:
“Nghiên cứu pheromone giới tính và nấm ký sinh trong phòng trị sùng khoai
lang (Cylas formicarius Fabricius) tại đồng bằng sông Cửu Long” đã được
thực hiện từ năm 2010 đến năm 2014. Kết quả nghiên cứu đạt được như sau:
- Kết quả điều tra 100 hộ nông dân tại 3 xã Thành Đông, Thành Trung và
Tân Thành, huyện Bình Tân, tỉnh Vĩnh Long có thâm niên canh tác khoai lang
cao, đa số trên 10 năm, với diện tích canh tác từ 0,6-1,0 ha, chủ yếu trồng giống
khoai lang Tím Nhật, có lợi nhuận khá cao, trồng 1 vụ/năm, mua giống từ nơi
khác. Tất cả nông hộ điều tra đều sử dụng thuốc hóa học để phòng trị các đối
tượng gây hại như sùng khoai lang, sâu ăn lá, dế nhũi và bệnh thối dây, nông
dân có biết về pheromone giới tính của SKL, đa số chưa qua sử dụng.
- Kết quả khảo sát ngoài đồng trên 9 ruộng khoai lang cho thấy có 19 loài
côn trùng và 1 loài nhện hại trên khoai lang. Trong đó, sâu ăn tạp, ruồi đục lòn,
rầy phấn trắng và bọ dưa là các đối tượng gây hại xuất hiện thường xuyên và phổ
biến. Có 10 loài thiên địch được ghi nhận, trong đó, kiến ba khoang và nhện lùn
là 2 loài thiên địch phổ biến nhất và tần suất xuất hiện cao nhất.
- Hợp chất (Z)-3-dodecenyl-(E)-2-butenoate (Z3-12:E2), pheromone giới
tính của sùng khoai lang, đã được tổng hợp thành công bằng con đường tổng
hợp thông qua phản ứng Wittig với các chất phản ứng ban đầu là 1,3-
propanediol, 1-nonanal. Trong đó, phản ứng Wittig được điều chỉnh để tổng
hợp chọn lọc cấu hình Z (cis) của nối đôi trong phân tử. Quy trình tổng hợp hợp
chất (Z)-3-dodecenyl-(E)-2-butenoate thông qua 5 bước, độ tinh khiết trên 99%.
Mồi pheromone giới tính tổng hợp (0,3-1 mg/túyp) được điều chế từ ống cao su
non Việt Nam cho hiệu quả hấp dẫn sùng khoai lang cao tương đương với mồi
được điều chế từ tuýp cao su Aldrich (Đức). Dạng bẫy nước cho hiệu quả bắt
giử sùng đực cao hơn so với dạng bẫy dính. Bẫy được đặt đứng cạnh luống
khoai và cửa bẫy ngang tán lá khoai cho hiệu quả hấp dẫn sùng tốt nhất.
- Khảo sát diễn biến mật số SKL bằng bẫy pheromone giới tính tại hai
huyện Bình Minh và Bình Tân, tỉnh Vĩnh Long cho thấy mật số SKL không
phụ thuộc vào lượng mưa và nhiệt độ môi trường mà phụ thuộc vào thời vụ
khoai lang trên đồng ruộng và mật số sùng chủ yếu tăng mạnh vào giai đoạn
