TCNCYH phô b¶n 32 (6) - 2004
Nghiªn cøu t¸c dông h¹ ®−êng huyÕt
cña Thæ phôc linh (Smilax Glabra Roxb)
trªn sóc vËt thùc nghiÖm
§µo V¨n Phan1, NguyÔn Ngäc Xu©n2,
NguyÔn Duy ThuÇn3
1
Bé m«n D−îc lý §HYHN,
2
Bé m«n D−îc lý §¹i häc Khoa häc tù nhiªn
3
ViÖn D−îc liÖu Trung −¬ng
DÞch chiÕt ethanol 900 tõ th©n rÔ thæ phôc linh (1mg bét t−¬ng ®−¬ng 25g d−îc liÖu kh«) cã t¸c dông h¹
glucose huyÕt (HGH) trªn chuét nh¾t b×nh th−êng. T¸c dông HGH phô thuéc vµo liÒu l−îng: liÒu 100mg,
200mg/kg tiªm mµng bông (tmb) møc HGH lÇn l−ît lµ 28,07% vµ 38,99%.
Trªn chuét nh¾t g©y §T§ theo c¬ chÕ ph¸ hñy tÕ bµo β tuyÕn tôy b»ng streptozotocin liÒu 300mg/kg - tmb,
SG mÊt t¸c dông HGH.
Trªn chuét cèng §T§ typ 2 di truyÒn chñng GK, SG còng cã t¸c dông HGH, liÒu 100mg/kg - tmb, møc
HGH lµ 27,46%. Cïng víi t¸c dông HGH, møc insulin m¸u còng gi¶m xuèng 42,74%.
Invitro, SG víi nång ®é 2 vµ 4mg/ml/h kh«ng kÝch thÝch tÕ bµo β cña ®¶o tôy chuét cèng c« lËp bµi tiÕt
insulin.
Tõ c¸c kÕt qu¶ trªn chóng t«i cho r»ng t¸c dông HGH cña SG cã thÓ lµ lµm t¨ng nhËy c¶m cña m« ®Ých víi insulin.
i. ®Æt vÊn ®Ò
N¨m 1997 Tomoji Fukunaga vµ céng sù ®· ph¸t
hiÖn t¸c dông h¹ glucose huyÕt (HGH) cña dÞch
chiÕt th©n rÔ thæ phôc linh (Smilax glabra Roxb -
Smilacaceae) trªn chuét nh¾t [4]. Qua nghiªn cøu
th¨m dß, chóng t«i ®· thÊy dÞch chiÕt cån tõ th©n
rÔ cña thæ phôc linh (SG) ViÖt Nam tiªm mµng
bông cho chuét nh¾t tr¾ng còng cã t¸c dông HGH.
V× vËy môc tiªu nghiªn cøu cña chóng t«i trong ®Ò
tµi nµy lµ:
1. §¸nh gi¸ t¸c dông HGH cña SG trªn chuét
nh¾t theo c¸c ®−êng dïng thuèc kh¸c nhau (uèng,
tiªm).
2. T×m hiÓu c¬ chÕ t¸c dông HGH cña SG trªn
c¸c m« h×nh chuét §T§ typ 1 vµ chuét §T§ typ 2
di truyÒn.
II. ChÊt liÖu, ®èi t−îng vµ ph−¬ng
ph¸p nghiªn cøu
1. ChÊt liÖu - ®èi t−îng nghiªn cøu
Nguyªn liÖu nghiªn cøu lµ th©n rÔ thæ phôc linh
(SG) ®−îc thu h¸i t¹i x· H−ng Thµnh, Tuyªn
Quang. MÉu thu h¸i vµo th¸ng 11 n¨m 2002, ®−îc
x¸c ®Þnh ®óng tªn khoa häc (Smilax glabra Roxb -
Smilacaceae) t¹i ViÖn D−îc liÖu Trung −¬ng Hµ
Néi. Thæ phôc linh (SG) sau khi ph¬i kh« t¸n bét
®−îc chiÕt trong dung m«i cån 90, 1mg bét thu
®−îc t−¬ng ®−¬ng 25mg d−îc liÖu kh«.
§èi t−îng nghiªn cøu lµ chuét nh¾t tr¾ng
chñng Swiss nÆng 18 - 22g, chuét cèng b×nh
th−êng nÆng 180 - 200g, chuét cèng §T§ typ 2 di
truyÒn chñng GK nÆng 180 - 220g dïng nghiªn
cøu t¹i ViÖn Karolinska - Thôy §iÓn.
§Æc ®iÓm chuét cèng GK (Goto - Kakizaki) [2]:
- Møc t¨ng glucose huyÕt võa ph¶i; glucose
huyÕt lóc ®ãi tõ 8 - 12mM/l.
69
TCNCYH phô b¶n 32 (6) - 2004
- Rèi lo¹n bµi tiÕt insulin vµ kh¸ng insulin ë møc
®é nhÑ.
2. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu.
2.1. §¸nh gi¸ t¸c dông cña SG trªn nång ®é
glucose huyÕt ë chuét nh¾t.
Dïng 3 l« chuét: l« 1 tiªm mµng bông (tmb)
NaCl 0,9% - 0,1ml/10g chuét (chøng), l« 2 vµ 3
tmb SG lÇn l−ît liÒu 100mg, 200mg/kg. §Þnh
l−îng glucose huyÕt vµo c¸c thêi ®iÓm 0 giê (tr−íc
dïng thuèc), 2, 4 vµ 6 giê sau dïng thuèc.
2.2. ¶nh h−ëng cña SG uèng liªn tôc 7 ngµy
trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét nh¾t.
Dïng 2 l« chuét nh¾t: l« 1 uèng n−íc muèi sinh
lý 0,1ml/10g chuét (l« chøng), l« 2 uèng SG liÒu
1g/kg, uèng liªn tôc 7 ngµy, sau ®ã ®Þnh l−îng
glucose m¸u.
2.3. Ph©n tÝch c¬ chÕ t¸c dông HGH cña SG.
2.3.1. ¶nh h−ëng cña SG trªn kh¶ n¨ng DNG ë
chuét nh¾t g©y rèi lo¹n DNG.
C¸c chuét g©y rèi lo¹n DNG (tmb STZ
100mg/kg) ®−îc chia lµm 2 l«: l« 1 tmb NaCl
0,9% - 0,1ml/10g chuét (l« chøng), l« 2 tmb SG
200mg/kg.
Sau tiªm SG 4 giê (thêi ®iÓm t¸c dông HGH
cña SG m¹nh nhÊt), x¸c ®Þnh glucose huyÕt. Ngay
sau ®ã cho chuét uèng glucose 2g/kg c©n nÆng.
TÊt c¶ ®Òu trong cïng mét thÓ tÝch 0,1 ml/10g
chuét. X¸c ®Þnh l¹i glucose huyÕt t¹i c¸c thêi ®iÓm
1/2, 1vµ 2giê sau uèng glucose.
2.3.2. nh h−ëng cña SG (tmb 200mg/kg) trªn
nång ®é glucose huyÕt ë chuét nh¾t g©y §T§ b»ng
STZ liÒu 150mg vµ 300mg/kg.
Sau 72 giê tiªm STZ, chuét ®−îc chia lµm 4 l«:
l« 1 tmb n−íc muèi sinh lý 0,9% - 0,1ml/10g
chuét (l« chøng), l« 2 tmb SG 200mg/kg, l« 3 tmb
insulin 1UI/kg, l« 4 uèng tolbutamid 50mg/kg.
§Þnh l−îng glucose huyÕt lóc 0 giê (ch−a tiªm
thuèc), 2, 4 vµ 6 giê sau tiªm thuèc.
2.3.3. ¶nh h−ëng cña SG (tmb 200mg/kg) trªn
t¸c dông HGH cña insulin ë chuét nh¾t g©y t¨ng
glucose huyÕt b»ng STZ 300mg.
Sau 72 giê tiªm STZ, c¸c chuét ®−îc x¸c ®Þnh
glucose huyÕt vµ chia lµm 2 l«: l« 1 tmb NaCl
0,9% - 0,1ml/10g chuét, l« 2 tmb SG 200mg/kg
Sau 4 giê tiªm thuèc (thêi ®iÓm mµ SG cã t¸c
dông HGH m¹nh nhÊt), chuét ë c¶ 2 l« ®−îc tmb
insulin 0,5UI/kg c©n nÆng. X¸c ®Þnh l¹i glucose
vµo c¸c thêi ®iÓm 30, 60 vµ 120 phót sau tiªm
insulin.
2.3.4. ¶nh h−ëng cña SG (tmb 100mg/kg) trªn
glucose vµ insulin huyÕt ë chuét cèng kháe m¹nh
chñng Wistar vµ chuét cèng §T§ di truyÒn chñng GK.
Víi mçi chñng chuét, chuét ®−îc chia lµm 2 l«:
l« 1, tmb NaCl 0,9% - 0,1ml/100g chuét (l«
chøng); l« 2, tmb SG 100mg/kg. §Þnh l−îng
glucose vµ insulin huyÕt lóc 0giê (ch−a tiªm
thuèc), 2, 4 vµ 6 giê (chØ riªng víi gluocse) sau
tiªm thuèc.
2.3.5. §¸nh gi¸ ¶nh h−ëng cña SG trªn bµi tiÕt
insulin cña ®¶o tôy c« lËp.
Chuét cèng chñng Wistar kháe m¹nh, sau khi
giÕt, bãc t¸ch tuyÕn tôy råi t¸ch c¸c ®¶o tôy theo
ph−¬ng ph¸p Langerhans [3].
§¶o tôy ®−îc chia thµnh 4 nhãm: nhãm 1
(chøng) c¸c ®¶o tôy ®−îc ñ trong dung dÞch KRB
víi 3,3mM glucose; nhãm 2, 3 c¸c ®¶o tôy ®−îc ñ
víi SG 2mg/ml vµ 4mg/ml; nhãm 4 ñ víi
tolbutamid 100µM/l. Sau 1 giê ñ ë t0 370C, nhÆt hÕt
c¸c ®¶o tôy vµ ®Þnh l−îng insulin cã trong dÞch ñ.
2.3.6..nh h−ëng cña SG trªn sù t¨ng glucose
huyÕt b»ng adrenalin.
C¸c chuét ®−îc tiªm tr−íc SG sau ®ã g©y t¨ng
®−êng huyÕt b»ng adrenalin. X¸c ®Þnh glucose
huyÕt ngay tr−íc vµ sau tiªm adrenalin 1 giê.
C¸c sè liÖu ®−îc xö lý b»ng c¸c thuËt to¸n
thèng kª X, t - test Student.
70
TCNCYH phô b¶n 32 (6) - 2004
III. kÕt qu¶
1. ¶nh h−ëng cña SG 1 (tmb) trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét nh¾t.
B¶ng 1. §¸nh gi¸ t¸c dông cña SG trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét nh¾t
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
0 giê 2 giê 4 giê 6 giê
Chøng 149,16 ± 8,10 155,00 ± 10,43 144,50 ± 15,44 154,16 ± 11,26
SG 100mg 133,00 ±8,27 114,50 ± 12,91
- 13,90% (1)
95,66 ± 12,61
- 28,07%** (1)
105,83 ± 12,46
- 20,42%* (1)
SG 200mg 146,16 ±10,72 121,83 ± 16,94
( - 16,64%) (1)
89,16 ± 19,82
( - 38,99%)** (1)
111,16 ± 19,12
( - 23,93%)* (1)
- * p < 0,05; ** p < 0,01 (p so víi thêi ®iÓm 0 giê), (1)% HGH so víi lóc 0 giê.
- SG 100, 200mg/kg møc HGH m¹nh nhÊt ë giê thø 2 vµ kÐo dµi trªn 6 giê
3.2. T¸c dông cña SG (uèng) trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét nh¾t.
B¶ng 3.2. ¶nh h−ëng cña SG trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét nh¾t sau 7 ngµy uèng SG
(n = 10/l«)
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
N - 7 6 giê 7 giê 8 giê 10 giê
NaCl 0,9% 134,20 ± 6,90 139,88 ± 12,67 146,55 ± 18,78 122,11 ± 12,68 148,50 ± 14,64
SG
(uèng)
148,20 ± 11,56 123,10 ± 12,57
- 16,93% (1)
115,60 ± 27,39
- 21,99% * (1)
108,50 ± 21,04
- 26,78%* (1)
126,80 ± 21,31
- 14,43 (1)
- (1) Tû lÖ% HGH so víi lóc ch−a uèng thuèc (N - 7)
- Møc HGH cña SG m¹nh nhÊt ë giê thø 8 (26,78%) vµ duy tr× trªn 10 giê.
2. Ph©n tÝch c¬ chÕ t¸c dông HGH cña SG
2.1. nh h−ëng cña SG trªn test dung n¹p glucose ë chuét nh¾t.
B¶ng 3. ¶nh h−ëng cña SG trªn test dung n¹p gluocse (DNG) ë chuét nh¾t tiªm STZ liÒu
100mg/kg (n = 10/l«)
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
t
L« 0 giê 4 giê 4 giê 30 5 giê 6 giê
Chøng
NaCl
149,00 ± 15,04 110,60 ± 7,40 204,00 ± 29,05
+84,44% (1)
175,00 ± 32,00
+58,22% (1)
164,60 ± 22,06
+48,82% (1)
SG
(tmb)
136,00 ± 4,74 71,80 ± 15,95
Uèng glucose
130,00 ± 28,50
+81,05% (1)
93,75 ± 20,12
+30,57%* (1)
73,25 ± 8,65
+2,01%** (1)
- (1) Tû lÖ% t¨ng glucose huyÕt so víi thêi ®iÓm ngay tr−íc lóc uèng glucose
Sau 60 phót, 120 phót uèng glucose, DNG l« tiªm SG cao h¬n so víi l« chøng
71
TCNCYH phô b¶n 32 (6) - 2004
2.2. T¸c dông HGH cña SG trªn c¸c m« h×nh t¨ng glucose huyÕt b»ng STZ.
B¶ng 4. T¸c dông HGH cña SG trªn chuét t¨ng glucose huyÕt b»ng STZ (n = 10/l«)
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
Chøng insulin SG Tolbutamid
L«
t STZ 150mg/kg
0 giê 233,05 ± 34,00 239,40 ± 36,86 228,25 ± 33,10 289,00 ± 38,80
1 giê 90,80 ± 16,36
( - 62,07%)*** (1)
4 giê 254,00 ± 24,52 183,40 ± 36,19
( - 19,63%)* (1)
214,50 ± 36,90
( - 25,77%)* (1)
STZ 300mg/kg
0 giê 370,28 ± 56,59 329,28 ± 50,62 363,00 ± 57,46 344,42 ± 53,15
1 giê 194,00 ± 28,14
( - 41,08%)** (1)
4 giê 389,28 ± 56,13 337,71 ± 37,36
( - 13,24%) (1)
366,85 ± 40,69
(1) Tû lÖ% HGH so víi lóc 0 giê.
- SG, tolbutamid chØ cã t¸c dông HGH ë c¸c chuét tiªm STZ 150mg/kg, nh−ng kh«ng cã t¸c dông
HGH ë c¸c chuét tiªm STZ 300mg/kg.
2.3. ¶nh h−ëng cña SG trªn t¸c dông HGH cña insulin (0,5UI/kg - tmb ).
B¶ng 5. nh h−ëng cña SG trªn t¸c dông HGH cña insulin (0,5UI/kg - tmb) ë chuét g©y t¨ng
glucose huyÕt b»ng STZ 300mg/kg (n = 10/l«)
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
t
L«
72 giê
(Sau tiªm STZ)
30 phót sau tiªm
insulin
60 phót sau tiªm
insulin
120 phót sau tiªm
insulin
Chøng 406,54 ±107,14
306,63 ± 107,46
( - 24,57%) (1)
293,81 ± 119,84
( - 27,72%) (1)
314,90 ± 122,94
( - 22,54%) (1)
SG
200mg/kg 433,90 ± 69,15
4 giê sau tiªm SG,
tiªm insulin 0,5UI
277,81 ± 104,12
( - 35,97%) (1)
189,36 ± 72,53
( - 56,35%)* (1)
222,27 ± 47,36
( - 48,77%)* (1)
(1) Tû lÖ% HGH so víi lóc ch−a tiªm SG vµ insulin
- Møc HGH ë l« tiªm SG+insulin m¹nh h¬n mét c¸ch cã ý nghÜa so víi l« chøng ë thêi ®iÓm 1, 2 giê
sau tiªm insulin (P < 0,05).
2.4. §¸nh gi¸ t¸c dông cña SG trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét cèng Wistar.
B¶ng 6. nh h−ëng cña SG trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét cèng Wistar (n = 5)
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
0 giê 2 giê 4 giê 6 giê
Chøng 94,84 ± 1,98 102,96 ± 5,14 102,60 ± 4,86 92,52 ± 3,49
SG 95,04 ± 2,66
84,24 ± 6,66
- 18,18% (1) *
79,20 ± 6,30
- 22,80% (1) **
80,64 ± 8,64
- 12,84% (1)
- (1) phÇn tr¨m HGH so víi chøng cïng thêi ®iÓm.
72
TCNCYH phô b¶n 32 (6) - 2004
- SG 100mg - tmb møc HGH m¹nh nhÊt ë giê thø 4 vµ kÐo dµi trªn 6 giê.
2.5. ¶nh h−ëng cña SG trªn nång ®é insulin huyÕt ë chuét cèng Wistar
B¶ng 7. nh h−ëng cña SG trªn nång ®é insulin huyÕt ë chuét cèng Wistar (n = 5).
Nång ®é insulin huyÕt (
µ
Uml)
0 giê 2 giê 4 giê
Chøng 13,93 ± 2,71 13,74 ± 4,57 14,47 ± 5,00
SG 100mg/kg 13,63 ± 3,47 17,81 ± 3,9814,62 ± 5,45
- p > 0,05; (gi¸ trÞ p so víi chøng ë cïng thêi ®iÓm).
NhËn xÐt: SG 100mg - tmb kh«ng lµm thay ®æi møc insulin huyÕt (p > 0,05).
2.6. T¸c dông cña SG trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét cèng §T§ chñng GK.
b¶ng 8. nh h−ëng cña SG trªn nång ®é glucose huyÕt ë chuét cèng §T§ chñng GK (n = 6/l«)
Nång ®é glucose huyÕt (mg/dl)
0 giê 2 giê 4 giê 6 giê
Chøng 192,60 ± 9,90 183,78 ± 20,70 164,52 ± 23,94 238,68 ± 21,06
SG 199,26 ± 37,98
145,44 ± 21,42
( - 27,00%) (1)
119,34 ± 23,40
( - 40,10%) (1)
190,62 ± 42,30
( - 4,33%) (1)
(1)% HGH so víi lóc ch−a tiªm thuèc (0 giê).
- SG 100mg - tmb t¸c dông HGH m¹nh nhÊt
giê thø 4 vµ kÐo dµi trªn 6 giê.
2.7. ¶nh h−ëng cña SG trªn nång ®é insulin
huyÕt ë chuét cèng §T§ GK.
B¶ng 9. ¶nh h−ëng cña SG trªn nång ®é
insulin huyÕt ë chuét cèng §T§ chñng GK. (n =
6/l«)
Nång ®é insulin huyÕt (
µ
U/ml)
0 giê 2 giê 4 giê
Chøng 29,44
± 3,54
28,55 ±
5,58
22,24±
2,08
SG 1
26,79
± 6,78
16,79 ±
5,39
( -
37,32%) (1)
12,73 ±
4,51
( -
52,48%) (1)
- (1) Tû lÖ% møc insulin gi¶m so víi lóc 0 giê.
- SG 100mg/kg - tmb, lµm gi¶m møc insulin
huyÕt.
2.8. ¶nh h−ëng cña SG trªn bµi tiÕt insulin ë
®¶o tôy c« lËp cña chuét Wistar.
B¶ng 10.nh h−ëng cña SG trªn bµi tiÕt
insulin ë ®¶o tôy c« lËp (n = 10)
Nång ®é insulin
(µU/®¶otôy/giê)
Chøng 15,47 ± 4,34
SG 2mg/ml 12,96 ± 4,44
SG 4mg/ml 13,64 ± 5,98
Tolbutamid
100µM/l
24,60 ± 11,49*
- SG 2mg, 4mg/1ml kh«ng lµm thay ®æi bµi
tiÕt insulin ë ®¶o tôy c« lËp.
2.9. ¶nh h−ëng cña SG trªn m« h×nh t¨ng
glucose huyÕt b»ng adrenalin.
73