intTypePromotion=1
ADSENSE

Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

335
lượt xem
28
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo nội dung bài viết "Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" dưới đây để nắm bắt được kết quả những nghiên cứu về việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam thời gian qua, một số vấn đề lý luận và thực tiễn về việc thực hiện quyền trẻ em cần quan tâm nghiên cứu,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Xã hội học, số 4 - 2007 27<br /> <br /> <br /> Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em<br /> ở Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực tiễn *<br /> <br /> Nguyễn Hữu Minh<br /> Đặng Bích Thủy<br /> <br /> I. Mở đầu<br /> Việt Nam là một trong những nước có cơ cấu dân số trẻ. Nhóm tuổi dưới 18<br /> chiếm trên 41% tổng dân số (www.unicef.org/vietnam, ngày 23 tháng 8 năm 2006).<br /> Trong giai đoạn 10 đến 15 năm tới, các thế hệ trẻ em hiện nay sẽ là những người hiện thực<br /> hóa các cơ hội phát triển của đất nước. Thực hiện những quyền trẻ em hôm nay chính là<br /> đầu tư cho sự phát triển hiệu quả và bền vững nguồn nhân lực tương lai và cho sự phát triển<br /> của đất nước.<br /> Việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em ở nước ta từ lâu không chỉ là vấn đề đạo<br /> lý mà còn được thể chế hóa thông qua hệ thống pháp luật. Năm 1979, Pháp lệnh bảo vệ,<br /> chăm sóc và giáo dục trẻ em được ban hành. Việt Nam là nước đầu tiên ở châu Á và nước<br /> thứ hai trên thế giới tham gia phê chuẩn Công ước Quốc tế về quyền trẻ em của Liên Hợp<br /> quốc (tháng 2/1990). Các quyền cơ bản của trẻ em trong công ước được Việt Nam tôn<br /> trọng và luật hóa trên cơ sở phù hợp với quy định của Hiến Pháp và pháp luật Việt Nam,<br /> đặc biệt được thể hiện trong Luật chăm sóc và giáo dục trẻ em (sửa đổi) được Quốc hội<br /> thông qua ngày 15/6/2004.<br /> Bên cạnh việc hoàn thiện hệ thống văn bản pháp luật, Việt Nam đã tiến hành xây<br /> dựng hệ thống các chính sách, chương trình và kế hoạch hành động vì trẻ em, và từng bước<br /> gắn các mục tiêu vì trẻ em vào chiến lược phát triển kinh tế - xã hội. Đó là những công cụ<br /> quan trọng để quyền trẻ em ở Việt Nam được thực hiện trong cuộc sống.<br /> Tuy nhiên, thực tế cho thấy trong những năm qua, với việc chuyển sang nền kinh<br /> tế thị trường, việc ban hành và thực hiện pháp luật, chính sách kinh tế - xã hội nói chung<br /> và trẻ em nói riêng còn nhiều bất cập, chưa kịp đổi mới để đáp ứng những yêu cầu của<br /> tình hình và nhiệm vụ mới.<br /> Thực tế trên đây đặt ra yêu cầu phân tích về mặt lý luận và thực tiễn việc thực<br /> hiện quyền trẻ em ở Việt Nam. Bài viết này sẽ tổng hợp một số kết quả nghiên cứu thời<br /> gian qua về việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam và nêu lên một số vấn đề cần quan<br /> tâm nghiên cứu trong thời gian tới.<br /> II. Nghiên cứu về việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam thời gian qua<br /> Các nghiên cứu liên quan đến việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam bắt đầu<br /> *<br /> Các tác giả chân thành cảm ơn TS Trần Thị Vân Anh, TS Đỗ Thị Bình, TS Ngô Thị Tuấn Dung, TS Lê<br /> Ngọc Văn và CN Nguyễn Phương Thảo (Viện Gia đình và Giới) đã có nhiều góp ý bổ ích trong quá trình<br /> hoàn thiện bài viết.<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 28 Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam...<br /> <br /> phát triển từ những năm 90, sau khi Việt Nam cam kết tham gia Công ước Quốc tế về<br /> quyền trẻ em và trong bối cảnh nảy sinh nhiều vấn đề mới trong quá trình chuyển đổi<br /> kinh tế của đất nước.<br /> Về mặt lý luận, trong khoảng 20 năm qua nghiên cứu lý luận về thực hiện quyền<br /> trẻ em ở Việt Nam nhìn chung còn ít và nếu có thì cũng chỉ tập trung lý giải một số mối<br /> quan hệ giữa những hiện tượng liên quan đến quyền trẻ em với những biến đổi xã hội do<br /> quá trình chuyển đổi kinh tế đem lại. Bản thân khái niệm “quyền trẻ em” cũng mới được<br /> sử dụng phổ biến sau khi Việt Nam phê chuẩn Công ước Quốc tế về quyền trẻ em vào năm<br /> 1990.<br /> Ví dụ như, khi lý giải về hiện tượng trẻ em lao động sớm hay lạm dụng lao động<br /> trẻ em, một số nhà nghiên cứu đã phân tích những mâu thuẫn về tăng trưởng kinh tế và sự<br /> phát triển của trẻ em. Vào thời kỳ đầu của công cuộc Đổi mới, khi mà Chính phủ phải tập<br /> trung cho sự phát triển kinh tế và một phần đáng kể nguồn bao cấp cho an sinh xã hội bị<br /> cắt giảm, việc tiếp cận các dịch vụ xã hội của người dân, đặc biệt là những người sống ở<br /> vùng nông thôn, đã bị ảnh hưởng. Tỷ lệ trẻ em bỏ học ở trường tăng lên bởi vì gia đình<br /> các em không thể chi trả cho việc học hành và điều này đã làm tăng số lượng trẻ em tham<br /> gia lao động và dòng di cư của trẻ em ra thành phố để kiếm sống (Viện Khoa học Lao<br /> động và Các vấn đề xã hội, 2000). Khi đất nước chuyển sang nền kinh tế thị trường, sức<br /> lao động trở thành hàng hóa thì trẻ em cũng trở thành mục tiêu bóc lột của những kẻ trục<br /> lợi vì sức lao động của các em được trả giá rẻ mạt (Vũ Ngọc Bình, 2000).<br /> Hiện tượng trẻ em bị buôn bán, xâm hại tình dục, cưỡng ép mại dâm, tội phạm trẻ<br /> em, trẻ em nghiện ma tuý, v.v… trong những năm gần đây được phân tích trong mối liên<br /> hệ với mặt trái của nền kinh tế thị trường, cũng như sự thay đổi các hệ thống giá trị,<br /> chuẩn mực xã hội, và những yếu tố quản lý xã hội khác. Chẳng hạn, sự quan tâm không<br /> đầy đủ của các cấp chính quyền, gia đình và xã hội đến việc giáo dục, quản lý trẻ em<br /> trước những tác động tiêu cực của kinh tế thị trường và những biểu hiện thiếu nghiêm<br /> minh trong xử lý tội phạm xâm hại tình dục trẻ em... là những nguyên nhân chủ quan làm<br /> cho tệ nạn xâm hại tình dục trẻ em gia tăng (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và<br /> UNICEF, 2002).<br /> Đã có những nghiên cứu quyền trẻ em trong hệ thống Luật pháp và chính sách của<br /> Việt Nam cũng như trong mối quan hệ với gia đình và cộng đồng. Có thể nêu lên một số<br /> ví dụ như: vấn đề bảo vệ quyền trẻ em trong pháp luật Việt Nam (Viện Nghiên cứu Khoa<br /> học Pháp lý, 1996); việc thực hiện quyền trẻ em trong mối liên hệ với vai trò quản lý của<br /> Nhà nước (Viện Xã hội học và Tâm lý lãnh đạo, quản lý, 2005; ủy ban Dân số, Gia đình<br /> và Trẻ em, 2004); nghiên cứu xây dựng và triển khai thực hiện chiến lược bảo vệ, chăm<br /> sóc và giáo dục trẻ em đến năm 2010 và vai trò của gia đình và cộng đồng trong sự<br /> nghiệp bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em (ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em, 2001);<br /> v.v...<br /> Tuy nhiên, nhìn chung chúng ta đang còn thiếu một khuôn khổ lý luận về việc<br /> thực hiện quyền trẻ em trên cơ sở những điều kiện đặc thù của Việt Nam. Mối quan hệ<br /> giữa quyền trẻ em và cơ sở kinh tế - xã hội thực hiện quyền đó; giữa quyền của trẻ em và<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh & §Æng BÝch Thñy 29<br /> <br /> trách nhiệm pháp lý của người lớn, giữa quyền và bổn phận của trẻ em; giữa tập quán xã<br /> hội và hệ thống pháp luật trong việc thực hiện quyền trẻ em; vai trò của gia đình, cộng<br /> đồng và các tổ chức xã hội đối với việc thực hiện quyền trẻ em là những khía cạnh lý<br /> luận cơ bản đối với việc thực hiện quyền trẻ em trong giai đoạn hiện nay nhưng chưa<br /> được nghiên cứu một cách thỏa đáng.<br /> Trong khi đó, các nghiên cứu thực tiễn về những vấn đề liên quan đến quyền trẻ<br /> em đã được quan tâm khá nhiều với các chủ đề: lao động trẻ em, trẻ em lang thang, trẻ<br /> em bị xâm hại và bóc lột tình dục, trẻ em bị buôn bán, bạo lực đối với trẻ em, nhóm trẻ<br /> em bị thiệt thòi/khuyết tật... và các vấn đề liên quan đến giáo dục, chăm sóc sức khỏe trẻ<br /> em, trẻ em dân tộc thiểu số, v.v...<br /> Về chủ đề lao động trẻ em, đã có những miêu tả về thực trạng, tính chất, các nguy<br /> cơ cũng như những vấn đề cấp bách cần giải quyết để bảo vệ quyền được chăm sóc, giáo<br /> dục đầy đủ và không bị bóc lột đối với trẻ em (Vũ Ngọc Bình, 2000; Save the Children và<br /> Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, 2000; Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội và<br /> UNICEF, 2002).<br /> Các nghiên cứu đã chỉ ra thực trạng, nguyên nhân và xu hướng của tình trạng<br /> buôn bán trẻ em, những vấn đề liên quan của tệ nạn này với những mặt trái của phát triển<br /> kinh tế thị trường, nguy cơ bị nhiễm HIV/AIDS trong nhóm trẻ em lang thang, trẻ em làm<br /> nghề mại dâm và những thách thức trong công tác phòng chống các tệ nạn này trong nỗ<br /> lực bảo vệ quyền của trẻ em. Các yếu tố tác động đến việc trẻ em làm trái pháp luật cũng<br /> đã được phân tích (Vũ Ngọc Bình, 2002; ILO - IPEC, 2001; Plan, 2005; (Bộ Lao động -<br /> Thương binh và Xã hội, 2002).<br /> Các vấn đề liên quan đến việc thực hiện quyền trẻ em trong giáo dục và chăm sóc<br /> sức khỏe, được vui chơi học hành, chính sách chăm sóc nhóm trẻ em bị khuyết tật… đã<br /> được đề cập trong mối quan hệ với phát triển nguồn nhân lực của đất nước và các quyền<br /> cơ bản của con người (Phạm Minh Hạc chủ biên, 2001; Viện Thông tin khoa học và<br /> Trung tâm nghiên cứu quyền con người, 1999; Tổng cục Thống kê, 2002; Action Aid<br /> Việt Nam, 2004).<br /> Các nghiên cứu cũng đã chỉ ra những vấn đề thực tiễn liên quan đến vai trò của<br /> gia đình. Quá trình Đổi mới đem đến cho gia đình Việt Nam những cơ hội phát triển mới,<br /> mức sống của đại bộ phận các gia đình đã được nâng cao. Một bộ phận gia đình có thể<br /> đầu tư nhiều hơn cho con cái về giáo dục, chăm sóc sức khỏe và đáp ứng những nhu cầu<br /> cơ bản của con cái.<br /> Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực đó, gia đình Việt Nam cũng đang<br /> phải đối mặt với rất nhiều thách thức to lớn: vấn đề thiếu việc làm, thu nhập bất ổn định<br /> và những rủi ro từ nền kinh tế thị trường; gia tăng tỷ lệ các cặp vợ chồng ly hôn, những<br /> người chung sống không kết hôn; bạo lực gia đình; những khó khăn trong tiếp cận các<br /> dịch vụ xã hội đối với nhóm gia đình có thu nhập thấp; trẻ em lao động sớm và bị lạm<br /> dụng; thiết chế gia đình lỏng lẻo... Những điều này sẽ tác động rất lớn đến việc đảm bảo<br /> thực hiện các quyền của trẻ em.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 30 Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam...<br /> <br /> Xét về chức năng kinh tế, các gia đình thực hiện cùng một lúc nhiều hoạt động<br /> tăng thu nhập sẽ cần nhiều nhân công hơn, do đó rất nhiều trẻ em sẽ tham gia vào các<br /> hoạt động kinh tế ở các mức độ khác nhau để đóng góp thu nhập cho gia đình. Điều này<br /> làm cho việc thực hiện quyền trẻ em bị ảnh hưởng. Đặc biệt, nhóm trẻ em lao động di cư<br /> sẽ có nhiều nguy cơ bị bóc lột và bị xâm hại tình dục, bạo lực, nghiện ma túy, nhiễm<br /> HIV/AIDS, bị dụ dỗ thực hiện các hành vi trái pháp luật... Một bộ phận đông đảo người<br /> dân từ nông thôn ra thành thị để tìm kiếm việc làm, vợ chồng và con cái phải xa nhau<br /> trong thời gian dài, điều này đã ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của nhiều trẻ em và<br /> việc đảm bảo thực hiện các quyền trẻ em…<br /> Nhìn chung, các nghiên cứu cho thấy còn nhiều bất cập về việc ban hành và thực<br /> hiện pháp luật, chính sách kinh tế - xã hội liên quan đến trẻ em. Khung pháp lý liên quan<br /> đến bảo vệ quyền trẻ em hiện còn yếu, cơ chế giám sát và xử lý những vi phạm về quyền<br /> trẻ em còn thiếu và chưa hệ thống. Tình trạng trẻ em thất học, bị ngược đãi, trẻ em không<br /> được nuôi dưỡng, chăm sóc đầy đủ, bị lạm dụng lao động, bị xâm hại tình dục, trẻ em bị<br /> bạo lực ngay trong gia đình,... vẫn chưa được ngăn chặn. Ngoài ra, sự tham gia của trẻ em<br /> vào các quyết định liên quan trực tiếp đến cuộc sống các em còn chưa được tôn trọng<br /> đúng mức.<br /> Những bất cập này là do 2 nguyên nhân chính: 1) Điều kiện kinh tế - xã hội của<br /> Việt Nam nói chung, của các địa phương, cộng đồng và gia đình nói riêng còn thấp, chưa<br /> đủ để thực hiện đầy đủ một số quyền trẻ em, ví dụ như quyền học hành, quyền được<br /> khám chữa bệnh...; 2) Nhận thức của nhiều người lớn, gia đình, cộng đồng, người làm<br /> công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em... về việc thực hiện quyền trẻ em còn khác<br /> biệt với những quyền của các em do luật pháp Việt Nam và công ước đề ra do bị chi phối<br /> bởi những ứng xử văn hóa truyền thống và chuẩn mực giá trị về gia đình. Ví dụ, thực<br /> hiện quyền trẻ em có thể mâu thuẫn với các truyền thống trong gia đình Việt Nam như trẻ<br /> em phải vâng lời và phục tùng cha mẹ, ở trường phải vâng lời và phục tùng thầy cô giáo;<br /> một số bậc cha mẹ cho rằng đánh trẻ em không phải là vi phạm quyền trẻ em mà chỉ là<br /> một biện pháp giáo dục; một số cán bộ cho rằng trẻ em lao động là tốt vì nó thể hiện lòng<br /> hiếu thảo của con cái muốn giúp đỡ cha mẹ và các thành viên khác trong gia đình.<br /> Như vậy, các nghiên cứu thực tiễn về việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam<br /> trong những năm qua đã đề cập đến khá nhiều vấn đề. Tuy nhiên các nghiên cứu này vẫn<br /> chưa thực sự gắn kết với khung lý luận thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam, chưa phân<br /> tích thỏa đáng mối quan hệ giữa các yếu tố nhận thức, điều kiện kinh tế - xã hội và văn<br /> hóa với tình hình thực hiện quyền trẻ em. Ngoài ra, cơ cấu các chủ đề còn thiếu hợp lý,<br /> có những chủ đề cấp bách nhưng chưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức, ví dụ như:<br /> trẻ em mồ côi; trẻ em suy dinh dưỡng, bạo lực tinh thần đối với trẻ em, vấn đề tự tử của<br /> trẻ em vị thành niên...<br /> III. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thực hiện quyền trẻ em cần quan<br /> tâm nghiên cứu<br /> Căn cứ vào tình hình nghiên cứu đã trình bày ở trên, có thể nêu lên một số vấn đề<br /> về mối quan hệ giữa việc thực hiện quyền trẻ em với các yếu tố tác động trong bối cảnh<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh & §Æng BÝch Thñy 31<br /> <br /> hội nhập kinh tế cần quan tâm nghiên cứu ở Việt Nam.<br /> 1. Nhận thức về quyền trẻ em và ý nghĩa đối với sự phát triển xã hội<br /> Vấn đề quyền trẻ em luôn được gắn với quyền con người, nhưng được đặt trong<br /> bối cảnh trẻ em là một nhóm nhân khẩu - xã hội đặc thù, đồng thời là nhóm dễ bị tổn<br /> thương nhất trong xã hội và cần được bảo vệ một cách đặc biệt.<br /> Theo Feinberg J. (1980), có ba loại quyền, loại thứ nhất chỉ dành cho người lớn,<br /> loại thứ hai là dành cho cả người lớn và trẻ em, và loại thứ ba chỉ dành riêng cho trẻ em.<br /> Đối với quyền dành riêng cho trẻ em, Feinberg nhấn mạnh rằng, nó sẽ bao gồm hai<br /> "nhóm quyền" đảm bảo cho trẻ em có được một quá trình phát triển những đức tính tốt<br /> đẹp với những điều kiện mang tính đặc thù của trẻ em. Nhóm thứ nhất bao gồm quyền<br /> được nhận những thứ tốt đẹp mà bản thân trẻ em không có khả năng tự đảm bảo cho<br /> mình, hoặc những điều mà các em không thể tự làm được mà phải phụ thuộc vào người<br /> lớn. Những thứ tốt đẹp này có thể bao gồm thức ăn và nơi ở. Nhóm thứ hai, bao gồm<br /> quyền được bảo vệ khỏi những điều có hại đối với trẻ em. Những điều có hại này có thể<br /> bao gồm sự lạm dụng và thiếu quan tâm đến trẻ em.<br /> Vào những năm 1990, khi Công ước Liên Hợp quốc về quyền trẻ em có hiệu lực,<br /> nghiên cứu về việc thực hiện quyền trẻ em có xu hướng tập trung vào bốn nhóm quyền cơ<br /> bản nhất là quyền được sống và được đáp ứng những nhu cầu để tồn tại (có mức sống đủ,<br /> có nơi ở, được chăm sóc sức khỏe); quyền được phát triển đầy đủ (giáo dục, vui chơi, tiếp<br /> cận thông tin...); quyền được bảo vệ (khỏi mọi hình thức lạm dụng, bóc lột...); và quyền<br /> được lắng nghe và tôn trọng ý kiến của trẻ em.<br /> Như vậy, cần phân tích những quan niệm khác nhau về quyền trẻ em và ảnh<br /> hưởng của những quan niệm này đến việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam. Chỉ ra<br /> những đặc điểm của quyền trẻ em trong hệ thống quyền con người. Làm rõ mối quan hệ<br /> giữa quyền trẻ em và trách nhiệm pháp lý của người lớn, giữa quyền và bổn phận của trẻ<br /> em.<br /> 2. Hệ thống chính sách, luật pháp và các chương trình truyền thông của Nhà<br /> nước với việc thực hiện quyền trẻ em<br /> Theo De Vylder (2000), không có chính sách kinh tế - xã hội nào lại không có tác<br /> động đến trẻ em. Ngoài ra, hệ thống pháp luật cũng có tác động đến trẻ em ở các mức độ<br /> khác nhau.<br /> Vì vậy, cần phân tích vai trò của hệ thống chính sách và luật pháp trong việc thực<br /> hiện quyền trẻ em trên văn bản và trong thực tế. Vai trò của hệ thống chính sách và luật<br /> pháp thể hiện ở nhiều khía cạnh, mà trước hết là xác định quyền và trách nhiệm của các<br /> chủ thể liên quan đến quyền trẻ em. Cụ thể như nhiệm vụ của chính quyền, nhà trường,<br /> các tổ chức xã hội, gia đình, cộng đồng cần phải làm cho trẻ em; quy định những biện<br /> pháp cụ thể để đảm bảo quyền trẻ em trong thực tế... Chính sách và luật pháp ở từng giai<br /> đoạn có tác động như thế nào đến việc thực hiện quyền trẻ em là điểm trọng tâm cần<br /> được phân tích.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 32 Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam...<br /> <br /> Để các quy định của chính sách và pháp luật đi vào cuộc sống, thì các biện pháp<br /> cụ thể cũng như công tác thi hành pháp luật có ý nghĩa quyết định. Nếu quyền được thể<br /> chế hóa một cách toàn diện, đầy đủ và cụ thể trong một hệ thống văn bản pháp luật thống<br /> nhất nhưng lại thiếu cơ chế bảo đảm thực hiện và cơ chế xử lý vi phạm thì các quy định<br /> của pháp luật sẽ không có sức sống. Vì vậy, cần phân tích khoảng cách giữa hệ thống<br /> pháp lý, chính sách và thực hiện quyền trên thực tế của trẻ em ở các nước có trình độ phát<br /> triển khác nhau, những yếu tố thúc đẩy cũng như gây trở ngại cho việc thi hành pháp luật<br /> trong lĩnh vực thực hiện quyền trẻ em.<br /> Quá trình phát triển quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam đối với vấn đề<br /> thực hiện quyền trẻ em, đặc biệt là thời kỳ trước và sau khi ký Công ước về quyền trẻ em,<br /> được thể hiện ở các đường lối, chính sách cũng như được thể chế hóa bằng luật pháp. Do<br /> đó, cần hệ thống lại các quan điểm của Đảng và nhà nước trong vấn đề thực hiện quyền<br /> trẻ em; phân tích những quy định về quyền trẻ em kể từ năm 1979 (năm Pháp lệnh bảo<br /> vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em được ban hành) đến nay và chỉ ra những ảnh hưởng của<br /> các chính sách và luật pháp (thay đổi các quy định chính sách; các biện pháp thực hiện cụ<br /> thể ở địa phương; truyền thông - giáo dục) đối với việc thay đổi nhận thức và hành vi của<br /> cán bộ, người dân về quyền trẻ em.<br /> Mặt khác, hệ thống chính sách hỗ trợ cho việc thực hiện đầy đủ quyền trẻ em<br /> cũng là một yếu tố đặc biệt quan trọng. Những bài học kinh nghiệm trong quá trình hoàn<br /> thiện những chính sách đối với trẻ em nói chung và việc thực hiện quyền trẻ em nói riêng<br /> ở Việt Nam trong những năm qua cần được tổng hợp và phân tích.<br /> Các chương trình truyền thông và hình thức tuyên truyền về công tác bảo vệ,<br /> chăm sóc và giáo dục trẻ em, có tác động đến việc thực hiện quyền trẻ em. Hoạt động phổ<br /> biến, giáo dục pháp luật có vai trò quan trọng như là cầu nối chuyển tải pháp luật vào<br /> cuộc sống. Tìm hiểu những yếu tố thúc đẩy cũng như cản trở việc tuyên truyền, giáo dục<br /> pháp luật về trẻ em, trên cơ sở đó đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả truyền<br /> thông đối với việc thực hiện quyền trẻ em cần phải là một nội dung nghiên cứu quan<br /> trọng.<br /> Một trong những vấn đề quan trọng trong việc phân tích hệ thống chính sách là<br /> nghiên cứu cách tiếp cận dựa vào trẻ em trong việc lập kế hoạch và xây dựng chính sách<br /> hướng tới sự phát triển của trẻ em. Cần đi sâu phân tích những đặc điểm của hướng tiếp<br /> cận này, những bài học kinh nghiệm của các nước trong việc áp dụng nó cũng như việc<br /> vận dụng nó vào thực tiễn Việt Nam.<br /> 3. Mối quan hệ giữa điều kiện kinh tế - xã hội và thực hiện quyền trẻ em<br /> Điều kiện kinh tế - xã hội là yếu tố cơ bản để bảo đảm thực hiện quyền trẻ em<br /> trong thực tế. Một vấn đề đặt ra là mối quan hệ về mặt lý luận giữa điều kiện kinh tế - xã<br /> hội với việc thực hiện quyền trẻ em. Liệu có thể thực hiện quyền trẻ em trong điều kiện<br /> còn khó khăn không? Nếu có thể thì đó là những điều kiện nào? Có thể thực hiện tốt<br /> những quyền gì và vì sao? Cần thiết phải phân tích một số mối quan hệ cụ thể giữa điều<br /> kiện kinh tế - xã hội và việc thực hiện các quyền trẻ em ở Việt Nam như: mối quan hệ<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh & §Æng BÝch Thñy 33<br /> <br /> giữa điều kiện kinh tế - xã hội với việc xác định và thực hiện quyền sống còn, quyền học<br /> tập, quyền được yêu thương, v.v... của trẻ em. Chỉ rõ sự tham gia của trẻ em được thực<br /> hiện trong những điều kiện nào?<br /> 4. ý nghĩa của yếu tố văn hóa đối với việc thực hiện quyền trẻ em<br /> Đặc trưng văn hóa và các hệ giá trị liên quan có ảnh hưởng đến việc thực hiện<br /> quyền trẻ em. Savitri (2003) cho rằng, mặc dù ‘quyền’ có tính phổ biến, nghĩa là ai cũng<br /> có quyền được hưởng những ‘quyền’ đó, nhưng đối với trẻ em, việc thực hiện các quyền<br /> cơ bản của mình bị lệ thuộc bởi nhiều yếu tố hơn so với những người trưởng thành, đặc<br /> biệt là ở các nước đang phát triển. Bởi vì, sự công nhận thực tế quyền trẻ em được quyết<br /> định chủ yếu ở môi trường gia đình. Nhưng tính chất gia trưởng của hầu hết các gia đình<br /> ở nhiều nước đã hình thành một cách sâu sắc những quan điểm truyền thống về vị trí của<br /> trẻ em trong xã hội và tạo thành một rào cản văn hóa rất phổ biến đối với việc thực hiện<br /> quyền của trẻ em.<br /> Cần thiết phải phân tích tác động của các quan niệm văn hóa truyền thống tới việc<br /> thực hiện quyền trẻ em ở các vùng, miền khác nhau của Việt Nam. Chẳng hạn, quan hệ<br /> giữa quan niệm truyền thống về bổn phận của trẻ em với sự tham gia thực tế của trẻ em<br /> vào lao động trong gia đình cũng như các hình thức đóng góp thu nhập khác; quan hệ<br /> giữa quan niệm về vâng lời và lễ phép với sự tham gia của trẻ em trong quá trình ra quyết<br /> định những vấn đề ảnh hưởng đến cuộc sống và sự phát triển của các em, tại cấp độ gia<br /> đình, cộng đồng và xã hội… Những giá trị giới liên quan đến sự khác biệt về bổn phận<br /> của trẻ em trai, trẻ em gái, cũng như những rào cản của khuôn mẫu giới đối với việc thực<br /> hiện quyền của một bộ phận trẻ em cũng cần được tập trung phân tích.<br /> Một vấn đề cơ bản khác là ảnh hưởng của giao lưu văn hóa trong bối cảnh hội nhập<br /> kinh tế tới việc thực hiện quyền trẻ em. Hội nhập kinh tế có mối quan hệ hữu cơ với hội<br /> nhập văn hóa. Có những yếu tố tích cực cho quá trình hội nhập văn hóa lành mạnh,<br /> nhưng cũng có những yếu tố tiêu cực, dẫn đến nhận thức và lối sống không lành mạnh<br /> của một nhóm người trong xã hội, là nguyên nhân gây nên các tệ nạn xã hội và làm cản<br /> trở việc thực hiện quyền trẻ em: ví dụ như mại dâm trẻ em, tệ nạn buôn bán trẻ em...<br /> 5. Vai trò của gia đình trong việc thực hiện quyền trẻ em<br /> Gia đình là môi trường cơ bản cho sự phát triển toàn diện của trẻ em và là nơi<br /> thực hiện các quyền cơ bản của trẻ em. Chính vì vậy một nội dung nghiên cứu quan trọng<br /> là phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn của mối quan hệ giữa môi trường gia đình<br /> và việc thực hiện quyền trẻ em.<br /> Cụ thể là, quyền trẻ em được thực hiện trong môi trường gia đình như thế nào?<br /> Đâu là những yếu tố thúc đẩy hoặc cản trở gia đình thực hiện vai trò của mình đối với<br /> quyền trẻ em? Một số khía cạnh nên được tập trung phân tích, đó là: hoàn cảnh kinh tế<br /> của gia đình; sự thay đổi chức năng của các gia đình; nhận thức của các gia đình về quyền<br /> của trẻ em cũng như việc thực hiện quyền trẻ em.<br /> Vai trò của gia đình đối với việc thực hiện quyền trẻ em không tách rời với vai trò<br /> của nhà nước. Holmberg và Himes (2005), đã đưa ra mối quan hệ tam giác giữa trẻ em,<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 34 Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam...<br /> <br /> gia đình và nhà nước để mô tả mối quan hệ giữa quyền của trẻ em, trách nhiệm của cha<br /> mẹ đối với con cái và nghĩa vụ pháp lý của nhà nước. Quyền của trẻ em chỉ có ý nghĩa<br /> trong môi trường gia đình và dưới trách nhiệm của cha mẹ đối với trẻ. Việc tăng cường<br /> các quyền cho trẻ em trong gia đình không có nghĩa là tước bỏ các quyền của cha mẹ các<br /> em. Ngược lại, sẽ củng cố được gia đình. Một gia đình vững mạnh, với những cơ hội thoả<br /> mãn các nhu cầu cơ bản của trẻ, đến lượt mình lại góp phần xây dựng một xã hội vững<br /> mạnh. Nghĩa vụ pháp lý của nhà nước là phải thực thi các quyền trẻ em và tạo ra nhiệm<br /> vụ tương ứng cho cha mẹ. Nhà nước cũng có trách nhiệm bảo vệ trẻ, thậm chí cả trong<br /> khuôn khổ gia đình, nếu cha mẹ không thực hiện được trách nhiệm nuôi dạy con cái, hoặc<br /> thiếu quan tâm đến con cái.<br /> Như vậy, việc phân tích vị trí của mỗi thiết chế trong việc thực hiện quyền trẻ em<br /> về mặt lý luận, đồng thời nêu lên các khía cạnh thực tiễn của mối quan hệ này có ý nghĩa<br /> quan trọng. Ví dụ, việc ban hành chính sách của nhà nước về thực hiện quyền trẻ em ảnh<br /> hưởng như thế nào đến nhận thức và hành vi của các gia đình đối với việc này? Nhà nước<br /> có trách nhiệm như thế nào đối với việc bảo vệ, chăm sóc trẻ em trong điều kiện gia đình<br /> không thực hiện được trách nhiệm của mình? Ngược lại, gia đình cần phải đảm nhận vị<br /> trí như thế nào trong mối quan hệ này để có thể góp phần xây dựng một xã hội vững<br /> mạnh?<br /> 6. Vai trò của cộng đồng, nhà trường và các tổ chức xã hội trong việc thực hiện<br /> quyền trẻ em<br /> Cùng với gia đình và nhà nước, cộng đồng, nhà trường và các tổ chức xã hội có<br /> vai trò quan trọng trong việc thực hiện quyền trẻ em. Ngoài gia đình, cuộc sống của trẻ<br /> em được bao bọc bởi nhà trường, các cộng đồng và tổ chức xã hội như đội thiếu niên,<br /> đoàn thanh niên, các tổ chức tôn giáo (nhà thờ, nhà chùa, v.v...). Nhà trường, các cộng<br /> đồng và những tổ chức xã hội này kiểm soát trẻ em và hướng trẻ em ứng xử theo những<br /> chuẩn mực giá trị được xã hội mong đợi. Các thiết chế xã hội này sẽ đóng vai trò ngày<br /> càng đa dạng, đặc biệt trong việc bênh vực và bảo vệ các đối tượng dễ bị tổn thương<br /> trong xã hội. Cần phân tích vai trò của nhà trường, cộng đồng và các tổ chức xã hội đối<br /> với việc bảo vệ và thực hiện quyền trẻ em trong các hoàn cảnh khác nhau. Việc xem xét<br /> các kênh tác động khác nhau của tổ chức xã hội và hiệu quả của chúng đối với việc thực<br /> hiện quyền trẻ em nên là một chủ đề trọng tâm của các nghiên cứu về trẻ em hiện nay và<br /> trong giai đoạn sắp tới.<br /> 7. Hội nhập kinh tế và những yếu tố thúc đẩy/cản trở việc thực hiện quyền trẻ em<br /> Quá trình hội nhập kinh tế luôn đi kèm với những biến đổi sâu sắc về xã hội và<br /> văn hóa. Bên cạnh những đổi thay về kinh tế là sự thay đổi về hệ thống giá trị, các chuẩn<br /> mực xã hội. Và những đổi thay này sẽ có tác động đáng kể đến việc thực hiện quyền trẻ<br /> em. Xu thế hội nhập đã tạo ra những tiền đề cơ bản thúc đẩy các chính phủ thực hiện các<br /> cam kết phát triển con người, dân chủ và công bằng xã hội, điều này có ảnh hưởng tích<br /> cực đến việc đảm bảo thực hiện quyền trẻ em một cách đầy đủ.<br /> Vấn đề cần được tập trung nghiên cứu là tăng trưởng kinh tế trong quá trình phát<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> NguyÔn H÷u Minh & §Æng BÝch Thñy 35<br /> <br /> triển, hội nhập tác động như thế nào đến cơ hội tiếp cận các quyền cơ bản của trẻ em?<br /> Liệu sự phân tầng xã hội và những khó khăn trong việc thực hiện quyền sẽ xảy ra với<br /> những nhóm trẻ em nào xét về nhóm mức sống, địa bàn khác nhau?<br /> Đặc biệt, khi nhìn nhận vấn đề quyền trẻ em trong mối liên hệ với quyền con<br /> người thì một chiều cạnh mang tính lý luận đặt ra là, các yếu tố nào sẽ thúc đẩy hoặc cản<br /> trở quá trình hội nhập đối với việc thực hiện quyền trẻ em theo hệ thống pháp luật của<br /> một quốc gia với các tiêu chuẩn luật pháp quốc tế. Đâu là những điểm thuận lợi và thách<br /> thức mang tính quy luật đối với việc thực hiện quyền trẻ em?<br /> Chẳng hạn, liên quan đến vai trò của nhà nước là hệ thống các chính sách và biện<br /> pháp hỗ trợ cho việc thực hiện quyền trẻ em, cụ thể là quá trình thực hiện quyền trẻ em<br /> trong mối quan hệ với việc ban hành các văn bản luật pháp, chính sách và các biện pháp<br /> cụ thể để thực thi chính sách. Vì thế, việc nghiên cứu tác động của các chính sách và biện<br /> pháp cụ thể đối với việc thực hiện quyền trẻ em cũng như những bài học kinh nghiệm<br /> trong quá trình hoàn thiện các chính sách và biện pháp có ý nghĩa rất quan trọng.<br /> Việc giải đáp những vấn đề lý luận và thực tiễn nêu trên có thể đóng góp một<br /> phần vào việc cung cấp luận cứ cho công tác hoạch định và thực hiện chính sách về<br /> quyền trẻ em ở nước ta hiện nay và trong giai đoạn phát triển tiếp theo, nhằm thực hiện<br /> mục tiêu cao cả như Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 9<br /> trình bày tại Đại hội Đảng lần thứ X đã nêu: “Thúc đẩy phong trào toàn xã hội chăm<br /> sóc, giáo dục bảo vệ trẻ em, tạo điều kiện cho trẻ em được sống trong môi trường an<br /> toàn, lành mạnh, phát triển hài hòa về thể chất, trí tuệ, tinh thần và đạo đức… ”.<br /> <br /> Tài liệu tham khảo<br /> 1. Action Aid Việt Nam. 2004. Bạo hành đối với trẻ em gái trong môi trường học<br /> đường.<br /> 2. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội - UNICEF - Ủy ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em<br /> Việt Nam, 2000: Phân tích, đánh giá chính sách, pháp luật chăm sóc và bảo vệ trẻ<br /> em có hoàn cảnh đặc biệt. Nxb Lao động - xã hội. Hà Nội.<br /> 3. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội - UNICEF, 2002: Vấn đề phụ nữ và trẻ em<br /> thời kỳ 2001-2010. Nxb Lao động - Xã hội. Hà Nội.<br /> 4. Đảng Cộng sản Việt Nam, 2006: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X. Nxb<br /> Chính trị Quốc gia. Hà Nội.<br /> 5. De Vylder, Steffan, 2000: Macroeconomic Policies and Children’s Right - a book focusing<br /> in developing countries. Save the Children. Sweden.<br /> 6. Feinberg, J., 1980: A Child’s Right to an Open Future. In Whose Child? Parental<br /> Rights. Parental Authority and State Power, Amsterdam.<br /> 7. Holmberg, Barbro và James Himes, 2005: Trách nhiệm của cha mẹ trong mối tương<br /> quan với nhà nước- Quyền trẻ em, biến nguyên tắc thành hành động.<br /> 8. ILO - IPEC, 2001: Phân tích thực trạng tệ buôn bán phụ nữ và trẻ em ở Việt Nam<br /> 9. P. Frances Kelly và Lê Bạch Dương, 1999: Buôn bán trẻ em và người lớn ở Việt<br /> Nam.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 36 Nghiên cứu việc thực hiện quyền trẻ em ở Việt Nam...<br /> <br /> 10. Phạm Minh Hạc, 2001: Nghiên cứu con người, đối tượng và những hướng chủ yếu.<br /> Nxb Khoa học xã hội. Hà Nội.<br /> 11. Plan (Tập thể tác giả), 2005: Tổng hợp, phân tích các văn bản pháp luật quan trọng<br /> nhất của Việt Nam liên quan đến việc Bảo vệ, phòng chống xâm hại trẻ em.<br /> 12. Quỹ cứu trợ Nhi đồng Anh, 1998: Lao động trẻ em tại thành phố Hồ Chí Minh.<br /> 13. Save the Children và Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, 2000: Trẻ em làm thuê<br /> giúp việc gia đình.<br /> 14. Savitri, Goonesekere, 2003: Những quyền của phụ nữ và trẻ em trong cách tiếp cận phát<br /> triển, dựa trên cơ sở quyền. Quito<br /> 15. Tổng cục Thống kê, 2002: Phân tích kết quả điều tra cơ bản tình hình trẻ em - phụ nữ<br /> tại 10 huyện trọng điểm. Nxb Thống kê. Hà Nội.<br /> 16. Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em, 2001: Báo cáo đề tài “Nghiên cứu cơ sở lý luận<br /> và thực tiễn để xây dựng và triển khai thực hiện chiến lược bảo vệ, chăm sóc và giáo<br /> dục trẻ em đến năm 2010”.<br /> 17. Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em, 2004: Báo cáo đề tài: “Nghiên cứu cơ chế nâng<br /> cao hiệu quả giải quyết khiếu nại, tố cáo của Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em các<br /> cấp trong việc bảo vệ quyền trẻ em”.<br /> 18. Viện Nghiên cứu khoa học Pháp lý, Bộ Tư pháp, 1996: Bảo vệ quyền trẻ em trong<br /> pháp luật Việt Nam.<br /> 19. Viện Thông tin khoa học và Trung tâm nghiên cứu quyền con người, Học viện Chính<br /> trị Quốc gia Hồ Chí Minh, 1999: Vì quyền trẻ em và bình đẳng của phụ nữ. Hà Nội.<br /> 20. Viện Xã hội học và Tâm lý lãnh đạo quản lý, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí<br /> Minh. 2005. Báo cáo đề tài: “Cơ chế quản lý Nhà nước trong việc thực hiện các<br /> quyền về trẻ em ở Việt Nam hiện nay”.<br /> 21. Vũ Ngọc Bình, 2000: Vấn đề lao động trẻ em. Nxb Chính trị Quốc gia. Hà Nội.<br /> 22. Vũ Ngọc Bình, 2002: Phòng chống buôn bán và mại dâm trẻ em.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học www.ios.org.vn<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2