HÀNH ĐỘNG NÓI
(Tiếp theo)
I. KIẾN THỨC CƠ BẢN
3. Cách thực hiện hành động nói
3.1. Ví dụ
a) Đánh số thứ tự trước mỗi câu trần thuật trong đoạn trích dưới đây. Xác định mục
đích nói của những câu ấy bằng cách đánh dấu (+) vào ô thích hợp và dấu (-) vào ô không
thích hợp theo bảng dưới.
(1)Tinh thần yêu nước cũng như các thứ của quý. (2)Có khi được trưng bày trong tủ
kính, trong bình pha lê, rõ ràng dễ thấy. (3)Nhưng cũng có khi cất giấu kín đáo trong
rương, trong hòm. (4)Bổn phận của chúng ta là làm cho những của quý kín đáo ấy đều
được đưa ra trưng bày. (5)Nghĩa là phải ra sức giải thích, tuyên truyền, tổ chức, lãnh đạo,
làm cho tinh thần yêu nước của tất cả mọi người đều được thực hành vào công việc yêu
nước, công việc kháng chiến.
(Hồ Chí Minh, Tinh thần yêu nước của nhân dân ta)
Gợi ý:
1 2 3 4 5
Câu
Mục đích
Hỏi – – – – –
Trình bày + + + – –
Điều khiển – – – + +
Hứa hẹn – – – – –
Bộc lộ cảm
xúc
– – – – –
b) Lập bảng trình bày quan hệ giữa các kiểu câu với những kiểu hành động nói.
Gợi ý: Tham khảo bảng sau.
Kiểu
câu
Mục đích
Nghi vấn Cầu khiến Cảm thán Trần thuật
Hỏi + – – –
Trình bày – – – +
Điều khiển – + – –
Hứa hẹn – + – –
Bộc lộ cảm
xúc
– – + –
Chú thích: Dấu (+) dùng để chỉ mục đích chính, chức năng chính mà kiểu câu biểu
đạt. Dấu (-) dùng để chỉ những mục đích gián tiếp mà kiểu câu có thể biểu đạt.
3.2. Hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ diễn ra hết sức phức tạp, đa dạng. Người nói
có thể sử dụng nhiều cách trình bày khác nhau để đạt tới một mục đích. Trong thực tế,
chúng ta thường thực hiện hành động nói theo các cách khác nhau như sau:
a. Cách thực hiện hành động nói theo lối trực tiếp
Để thực hiện theo lối trực tiếp, người nói có thể dùng những động từ chỉ hành động nói
cụ thể sau: mời, xin, đề nghị, yêu cầu, ra lệnh, tuyên bố, cam đoan, hứa hẹn, thề, mong,
chúc, thách đố, ban bố, quyết định, .. để thực hiện hành động nói.
Ví dụ:
- Tôi khuyên anh không hút thuốc lá nữa (khuyên).
- Đừng có làm ồn lên thế! (ra lệnh/cấm).
- Ôi, tuyệt quá (khen ngợi).
- Trời ơi, thế này có khổ tôi không! (than phiền).
- Cháu xin lỗi bác! (xin lỗi)
- Xin mời các vị nâng cốc! (mời)
- Anh cho tôi hỏi đường ra bến xe lối nào? (hỏi)
- Tôi tuyên bố khai mạc đại hội (tuyên bố) .
- Xin khẳng định với các đồng chí rằng, giải pháp ấy đúng (khẳng định)
b. Cách thực hiện hành động nói theo lối gián tiếp
Vì nhiều lý do, nhiều khi người nói không muốn nói rõ ra ý định của việc thực hiện
hành động nói của mình. Trong trường hợp này, người nói thường dùng hành động nói
gián tiếp, ví dụ:
- Dùng kiểu câu trần thuật để diễn đạt hành động nói khác.
Ví dụ:
Bài toán này khó quá. (câu trần thuật để diễn đạt hành động điều khiển).
- Dùng kiểu câu nghi vấn để diễn đạt hành động nói khác.
Ví dụ:
Cậu ngồi chờ mình một chút có được không?
(Câu nghi vấn được dùng để diễn đạt hành động yêu cầu).
Bác chịu khó chờ cháu một chút có được không?
(Câu nghi vấn dùng để đề nghị).