Nhân sinh tại thế bất xứng Ý *
.
Tôi mượn câu thơ nổi tiếng của người xưa để lập ý tương phản và “chơi
chữ” khi quan chiêm lại một trường hợp nghệ sĩ tạo hình “ngộ” nhất
của thời mỹ thuật sau Đổi mới, bởi vì cuối câu thơ có một chữ trùng tên
với điêu khắc gia Nguyễn Như Ý. Gọi Như Ý là “điêu khắc gia”, e rằng
không thuận tai, làm người nghe và cả người được gọi sẽ thấy buồn
cười. Không phải anh không “xứng” với danh hiệu này, mà chỉ vì điêu
khắc và con người của Nguyễn Như Ý rất khó để gọi theo lối kiểu cách
như thế.
Khi tôi mới là sinh viên năm thứ hai của trường mỹ thuật, Như Ý đã
nổi tiếng một cách bất đắc dĩ trong giới với danh “Ý điên” rồi. Anh đi
đâu cũng rải lại tượng và giai thoại sau vết chân mình. Cánh nghệ sĩ già
trẻ ngồi họp trà rượu đâu cũng lấy Ý ra làm “món nhắm” để kể, rồi kết
luận: “Chuyện Ý điên thì cả ngày cũng không hết”. Nào là yêu đương
rồi điên, bỏ học, quay lại trường, tốt nghiệp đại học bằng vài trang giấy
viết tay và mấy cái tượng bé xíu, ra trường đem “cầm” ngay bằng đại
học để uống rượu… và ti tỉ chuyện phiêu lưu “củ nghệ” bất cần đời
khác. Nhưng công nhận hình ảnh Ý “điên” ngồi cổng trường mỹ thuật
đẽo tượng là một nét hình ảnh biểu tượng vừa lãng mạn, vừa hài hước
kỳ lạ của trường Yết Kiêu một thời đã có (nay thì đã mất xoẳn hết rồi!).
Hình như, hình như thôi, thấy có vẻ khi kể chuyện về Ý “điên”, thì
cánh đàn em không kể, cánh đàn anh, và cả những người mua rẻ có
phần hời những tác phẩm của Ý “điên” khi nghệ sĩ còn sáng tác “hùng
hục” đều hơi có gì hoặc như là “sợ hãi”, hoặc như băn khoăn, cười vơ
vẩn chẳng biết nói sao, sượng sùng trước cách sống với nghệ thuật của
Nguyễn Như Ý thì phải!
.
Như Ý sinh tuổi Tuất, năm 1970, lớn lên ở vùng quê nơi còn in những
dấu chân ngựa sắt của thánh Gióng. Anh tốt nghiệp khoa Điêu khắc,
ĐHMT Hà Nội khoảng năm 1994–1995. Một lần tôi nghe anh hỏi thầy
giáo của anh: “Thầy ơi sao em tên là Như Ý mà chẳng cái gì như ý cả
nhỉ?” Rồi anh lại cười cười nói tiếp, “… hay là tại em sinh năm chó nên
dính ‘số chó’!” Anh sở hữu một chân dung thực là con người với nụ
cười hết sức ngây thơ, cái đuôi mắt dài vốn duyên hiền rất đàn ông và
xởi lởi, đôi bàn tay to như cái xẻng, dũng mãnh như tay tượng David
của Mikenlăng mà lại rất khéo tay. Ít ai biết năm đầu tiên thi vào
trường Mỹ thuật, anh lại thi hội họa chứ không phải điêu khắc. Trong
“quá trình sống và sáng tác” bạt mạng của mình, thì Ý có cả tượng, cả
tranh, cả đồ họa, cả chế “đồ chơi” mỹ thuật… cái gì cũng giản dị, đặc
sắc và nôm na thú vị, vui sống. Nhưng nghệ thuật của anh nổi tiếng
nhất vẫn là tượng. Ý “phạc” ra hàng nghìn những con tượng cái tượng.
Một loại điêu khắc dân gian thời hiện đại có tên người tạo tác. Những
mặt người hồn hước như sinh ra từ nguyên thủy, cái thời nhân sinh tiêu
dao chưa cần đến triết lý và chưa tranh lanh, đố kỵ, hân hoan làm tình
trước trời đất mà không phải dấm dúi ngượng ngùng, chui vào chỗ tối
tăm bình dân hay tối tăm đắt đỏ.
Chân dung vẽ bằng phấn màu
Thời anh còn khỏe, còn nhiều “điện” trong người và đi đâu cũng lẵng
nhẵng theo cô vợ “nổi tiếng” của mình. Ý có một động tác trượng phu
là làm tượng rồi bán ngay không kể đắt rẻ, rồi mời tất cả những người
có mặt xung quanh đi uống rượu cho đến sạch bách thì thôi. Đôi ba lần
tôi dự những cuộc nhậu tẩy trần nơi “vỉa hè chợ của nhân dân anh
hùng” như thế. Nghe Ý kể chuyện vô cùng khoái thú về những người
quen (đa phần là nghệ sĩ). Anh bình luận rất hóm hiểm theo cách của
nông phu, vui nhưng không kém phần nhân hậu. Sau này khi viết bài về
những kẻ cơ hội trong thể loại “nghệ thuật sứ quán, nghệ thuật dự án”,
tôi có mượn một câu bình của anh trước đấy rất lâu làm đề dẫn: “Trong
nghệ thuật, những gì kỳ quặc và khó hiểu là bịp bợm.” Tôi nghĩ rằng
cách làm nghệ thuật bản năng của Ý là không tính đếm đến tôn chỉ,
nhưng nếu có gì tạm coi là tôn chỉ thì đó có lẽ chính là một tôn chỉ
nghệ thuật của anh. Trở về sau một lần say quên trời đất như thế, tôi lờ
mờ nghĩ bụng về con người của Nguyễn Như Ý rằng: hình như nhân
sinh tại thế (thời) này có vẻ không xứng lắm với “ông Ý”, nên ông ý
mới hành động cứ như là điên! Bên văn thơ có cố thi sĩ Bùi Giáng,
được một nhà văn gọi yêu là “Bùi lão Đại Điên kỳ hiệp”. Làng mỹ
thuật cũng có “Ý điên” thành danh ngạo nghễ với những phẩm cách có
một không hai, chẳng hại đến ai, chỉ “tự hại mình” mà làm nên nghệ
thuật như thế, hẳn phải có điều gì bất thường mà suy ra từ sự lạc thời
thì lại nhân bản, bình thường.
.