intTypePromotion=1
ADSENSE

Những cách tân nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu giai đoạn 1932-1945 (2004): Phần 2

Chia sẻ: Hoa La Hoa | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:77

184
lượt xem
33
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tiếp nối phần 1, phần 2 Tài liệu Những cách tân nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu giai đoạn 1932-1945 của tác giả Lê Tiến Dũng gồm nội dung chương 3- Những cách tân của Xuân Diệu giai đoạn 1932 – 1945 trên bình diện thể thơ và ngôn ngữ thơ và phần kết luận. Bố cục của Tài liệu được bố trí rất hợp lí, đã đi từ gốc đến ngọn của vấn đề. Các chuyên mục có quan hệ gắn bó, hài hòa, soi sáng lẫn nhau. Mời bạn đọc cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Những cách tân nghệ thuật trong thơ Xuân Diệu giai đoạn 1932-1945 (2004): Phần 2

  1. Chöông ba: NHÖÕNG CAÙCH TAÂN CUÛA XUAÂN DIEÄU GIAI ÑOAÏN 1932 - 1945 TREÂN BÌNH DIEÄN THEÅ THÔ VAØ NGOÂN NGÖÕ THÔ 1. THEÅ THÔ Khi nhaø thô löïa choïn moät theå naøo ñoù ñeå saùng taùc cuõng coù nghóa laø löïa choïn moät khaû naêng dieãn ñaït phuø hôïp vôùi ñieäu thöùc taâm hoàn mình, phuø hôïp vôùi caûm xuùc caàn boäc loä. Do vaäy ñeà caäp ñeán theå thô cuõng laø ñeà caäp ñeán moät phöông dieän cuûa tö duy ngheä thuaät. Xeùt treân bình dieän roäng caùch taân veà loaïi theå cuõng laø moät caùch taân quan troïng cuûa Thô môùi. ÔÛ ñaây khoâng chæ laø vaán ñeà hình thöùc, maø quan troïng hôn laø ôû choã baèng söï caùch taân naøy Thô môùi môû roäng khaû naêng dieãn ñaït phong phuù hôn ñeå theå hieän caûm xuùc cuûa thôøi ñaïi môùi. Noùi veà tính taát yeáu cuûa söï caùch taân naøy, Löu Troïng Lö, moät chuû soaùi buoåi ñaàu cuûa Thô môùi trong moät baøi vieát treân Tieåu thuyeát thöù baûy veà “Phong traøo Thô môùi” ñaõ cho raèng: “Caùi tình caûm cuûa ngöôøi ñôøi baây giôø doài daøo, phieàn phöùc nhö theá, lieäu coù kheùp vaøo trong nhöõng nieâm luaät khaéc nghieät ñöôïc khoâng?” OÂng Lanson chaúng ñaõ noùi raèng: “Vôùi nhöõng caùi taâm traïng môùi, phaûi coù nhöõng vaên theå môùi (AØ des eùtats doõaâme nouveaux, des genres nouveaux) thì trong vaên hoïc ta baây giôø maø coù caùi phong traøo “Thô môùi” cuõng laø leõ taát nhieân vaäy” (137; tr.279) Thöïc teá ñaõ chöùng minh raèng phong traøo Thô môùi laø caû moät cuoäc caùch maïng veà theå loaïi. Nhöõng theå thô môùi ra ñôøi, nhöõng theå thô cuõ ñöôïc caûi tieán... Xin nhaéc laïi moät yù kieán quan troïng cuûa Hoaøi Thanh veà vaán ñeà naøy. Trong Thi nhaân Vieät Nam Hoaøi Thanh cho raèng “Phong traøo thô môùi ñaõ vöùt ñi nhieàu khuoân pheùp xöa, song cuõng nhieàu khuoân pheùp nhaân ñoù maø theâm beàn vöõng”. OÂng ñaõ lieät keâ ra nhöõng theå caùch phaùt trieån vaø nhöõng theå caùch ít ñöôïc söû duïng trong Thô môùi. Theo oâng, “thô Ñöôøng luaät vöøa ñoäng ñeán laø tan. Nhöõng baøi Ñöôøng luaät cuûa Quaùch Taán daãu ñöôïc hoan ngheânh cuõng khoù laøm soáng laïi pheùp ñoái chöõ, ñoái caâu cuøng caùi noäi dung chaët cheõ cuûa theå thô”. Caùc theå thöùc môùi maø khoâng phuø hôïp cuõng “bò tieâu traàm nhö thô töï do, thô möôøi chöõ, thô möôøi hai 1
  2. chöõ, hay ñang saép söûa tieâu traàm nhö nhöõng caùch gieo vaàn phoûng theo thô Phaùp”. Vaø theo Hoaøi Thanh, nhöõng theå loaïi phaùt trieån cuûa Thô môùi laø thaát ngoân, nguõ ngoân, taùm chöõ, luïc baùt. OÂng vieát: “Thaát ngoân vaø nguõ ngoân raát thònh. Khoâng haún laø coå phong. Coå phong ngaøy xöa ñaõ thuùc laïi thaønh Ñöôøng luaät. Thaát ngoân vaø nguõ ngoân baây giôø laïi do luaät Ñöôøng giaõn vaø nôùi ra. Cho neân eâm tai hôn. Cuõng coù leõ vì noù öa vaàn baèng hôn vaàn traéc. Ca truø bieán thaønh thô taùm chöõ. Theå thô naøy ra ñôøi töø tröôùc 1936, nghóa laø tröôùc khi oâng Thao Thao ñeà xöôùng. Yeâu vaän maát. Phaàn nhieàu vaàn lieân chaâu. Luïc baùt vaãn ñöôïc traân troïng: Aaánh höôûng Truyeän Kieàu* vaø ca dao. Song thaát luïc baùt cô hoà cheát, khoâng hieåu vì sao. Thô boán chöõ tröôùc chæ thaáy trong nhöõng baøi veø, nay caát leân haøng nhöõng theå thô nghieâm chænh. Luïc ngoân theå tröôùc chæ thaáy trong Baïch vaân thi taäp thænh thoaûng cuõng ñöôïc duøng. Töø khuùc maø hoài ñaàu ngöôøi ta toan ñöa laøm theå chính thöùc cuûa Thô môùi ñaõ cheát daàn cuøng vôùi thô töï do”. (210; tr.43) Nhöõng nhaän xeùt suùc tích cuûa Hoaøi Thanh cô hoà ñaõ neâu khaù ñaày ñuû dieän maïo cuûa caùc theå thô trong phong traøo Thô môùi. Sau naøy, nhieàu coâng trình nghieân cöùu veà Thô môùi cuõng thoáng nhaát vôùi nhöõng nhaän xeùt ban ñaàu naøy cuûa Hoaøi Thanh. Chaúng haïn Haø Minh Ñöùc trong Thô ca Vieät Nam hình thöùc vaø theå loaïi (vieát chung vôùi Buøi Vaên Nguyeân) cuõng khaúng ñònh: “Thô môùi ñaõ vaän duïng nhieàu hình thöùc nhöng phoå bieán hôn caû laø theå thô 5 töø, 7 töø vaø 8 töø” (171; tr.289). Phan Cöï Ñeä trong “Phong traøo Thô môùi 1932-1945” cuõng coù nhaän xeùt töông töï. Chuùng toâi xin löôïc trích moät soá yù ôû hai trang 167, 168 cuûa coâng trình naøy nhö sau: “Thaát ngoân vaø nguõ ngoân raát thònh. Nhöng noù gaàn vôùi loái coå phong lieân vaän... Thaát ngoân, nguõ ngoân cuûa Thô môùi meàm maïi, uyeån chuyeån hôn thô coå phong. Noù öa vaàn baèng hôn vaàn traéc... Ca truø bieán thaønh thô taùm chöõ. Yeâu vaän maát. Phaàn nhieàu bieán thaønh vaàn lieân chaâu... Luïc baùt vaãn ñöôïc naâng niu... Song thaát luïc baùt khoâng maát haún, nhöng ít ñöôïc duøng hôn tröôùc”. (ÔÛ giöõa nhöõng 2
  3. daáu... laø phaàn trieån khai vaø daãn chöùng, chuùng toâi löôc bôùt - LTD; 50; tr.168). Phaïm Theá Nguõ trong Vieät Nam vaên hoïc söû giaûn öôùc taân bieân daønh haún moät tieát cuûa chöông IV, thieân thöùc ba (taäp 3) ñeå noùi veà “söï ñoåi môùi veà theå caùch” cuûa Thô môùi. Theo oâng trong quaù trình phaùt trieån nhöõng theå ñöôïc khaúng ñònh laø 5, 7, 8 chöõ. OÂng vieát: “Veà sau thô phaù theå laøm ra ngaøy caøng ít, ngöôøi ta töï nhieân ñi vaøo maáy ñieäu ñeàu ñaën vaø coá ñònh laø 5 chöõ, 7 chöõ, 8 chöõ” (chuùng toâi nhaán maïnh - LTD; 170; tr.554). OÂng noùi theâm “luïc baùt veà sau ñöôïc ñöa leân choã danh döï”, song thaát luïc baùt “bò sa thaûi”, “thô haùt noùi bieán thaønh loái thô 8 chöõ. Theá Löõ khai tröông roài trôû thaønh moät sôû tröôøng cuûa Xuaân Dieäu vaø nhöõng nhaø vieát kòch thô sau naøy” (170; tr.152). Nhö vaäy caùc nhaø nghieân cöùu ñeàu thoáng nhaát nhaän ñònh theå caùch cuûa thô môùi laø caùc theå 5 tieáng, 7 tieáng, 8 tieáng raát phaùt trieån; caùc theå thô khaùc coù bieán ñoåi nhaát ñònh. Moät caùi nhìn toång quaùt nhö vaäy ñeå coù tieàn ñeà ñaùnh giaù söû duïng theå loaïi cuûa Xuaân Dieäu ôû thôøi kyø naøy: 1.1. Caùc theå thô chuû yeáu cuûa Xuaân Dieäu. Nhaän xeùt ñaàu tieân cuûa chuùng toâi laø nhöõng theå loaïi Xuaân Dieäu söû duïng raát ñaëc tröng cho caùc theå thònh haønh trong Thô môùi. Ñeå thaáy roõ hôn keát luaän naøy chuùng ta haõy so saùnh nhöõng theå loaïi ñöôïc duøng nhieàu trong Thô môùi vôùi caùc theå thô ñöôïc duøng trong thô Xuaân Dieäu. Thoáng keâ 12 taäp thô ñöôïc xem laø tieâu bieåu cho phong traøo Thô môùi maø Hoäi Nghieân cöùu vaø Giaûng daïy vaên hoïc cuøng NXB Vaên hoïc ñaõ choïn in laïi trong dòp kyû nieäm 60 naêm phong traøo Thô môùi 1992 (goàm caùc taäp sau ñaây: Tieáng soùng - Yeâu ñöông (1934) cuûa Phaïm Huy Thoâng, Maáy vaàn thô (1935) cuûa Theá Löõ, Gaùi queâ (1936) cuûa Haøn Maëc Töû, Ñieâu taøn (1937) cuûa Cheá Lan Vieân, Thô thô (1938) vaø Göûi höông cho gioù (1945) cuûa Xuaân Dieäu, Tieáng thu (1939) cuûa Löu Troïng Lö, Löûa thieâng (1940) cuûa Huy Caän, Lôõ böôùc sang ngang (1940) cuûa Nguyeãn Bính, Böùc tranh queâ (1941) cuûa Anh Thô, Maây (1943) cuûa Vuõ Hoaøng 3
  4. Chöông vaø Hoa nieân (1945) cuûa Teá Hanh; töø ñaây trôû ñi chuùng toâi seõ goïi laø “12 taäp thô”) chuùng toâi thaáy caùc theå loaïi ñöôïc phaân boá nhö sau (Xem baûng 1): THEÅ THÔ 4 5 7 8 12 Luï Song Töï do TT tieán tieán tieán tieán tieán c thaát vaø COÄN TAÄP THÔ g g g g g baùt luïc hôïp G baùt theå 1 Tieángsoùng-Yeâu ñöông 5 4 1 2 3 8 23 2 Maáy vaàn thô 1 8 5 2 1 11 28 3 Gaùi queâ 3 16 1 1 21 4 Ñieâu taøn 4 32 36 5 Thô thô 2 4 22 11 4 3 46 6 Göûi höông cho gioù 1 25 21 3 1 51 7 Tieáng thu 1 2 25 6 18 52 8 Löûa thieâng 2 5 19 16 8 50 9 Lôõ böôùc sang ngang 2 23 9 34 10 Böùc tranh queâ 44 1 45 11 Maây 24 3 8 36 12 Hoa nieân 1 3 21 10 5 40 TOÅNG COÄNG 6 21 192 146 1 41 4 51 462 TÆ LEÄ 1% 5% 42% 31% 9% 1% 11% 100% BAÛNG 1: CAÙC THEÅ THÔ TRONG 12 TAÄP THÔ TIEÂU BIEÅU CUÛA PHONG TRAØO THÔ MÔÙI Thoáng keâ theå loaïi thô trong “Thi nhaân Vieät Nam” cuûa Hoaøi Thanh, ñöôïc xem laø ñaõ choïn ñöôïc nhöõng baøi, nhöõng taùc giaû tieâu bieåu nhaát cuûa Thô môùi, chuùng toâi thaáy caùc theå loaïi ñöôïc phaân boá nhö sau (Xem baûng 2): 2 4 5 7 8 12 Luïc Song Töï do TOÅNG THEÅ THÔ tieáng tieáng tieáng tieáng tieáng tieáng baùt thaát vaø COÄNG luïc baùt hôïp theå T SOÁ BAØI 1 1 15 77 41 25 8 168 TÆ LEÄ 0,5% 0,5% 9% 46% 24% 15% 5% 100% 4
  5. BAÛNG 2: CAÙC THEÅ THÔ TRONG THI NHAÂN VIEÄT NAM. Taùch rieâng hai taäp Thô thô vaø Göûi höông cho gioù cuûa Xuaân Dieäu chuùng toâi thaáy phaân boá veà theå loaïi nhö sau (Xem baûng 3): 2 4 5 7 8 12 Luïc Song Töï do TOÅNG THEÅ tieáng tieáng tieáng tieáng tieáng tieáng baùt thaát vaø COÄNG THÔ luïc baùt hôïp theå SOÁ BAØI 2 5 47 32 7 4 97 TÆ LEÄ 2% 5% 48% 33% 7% 4% 100% BAÛNG 3: CAÙC THEÅ THÔ TRONG THÔ XUAÂN DIEÄU GIAI ÑOAÏN 1932 - 1945. Nhìn vaøo ba baûng thoáng keâ chuùng ta nhaän thaáy raèng trong thô Xuaân Dieäu coù haàu heát caùc theå thô tieâu bieåu trong phong traøo Thô môùi vôùi moät tæ leä töông öùng. Chaúng haïn thô 7 tieáng cuûa 12 taäp thô laø 42%, cuûa Thi nhaân Vieät Nam laø 46% thì cuûa Xuaân Dieäu laø 48%; hay thô 8 tieáng cuõng moät tæ leä töông öùng nhö vaäy (31%; 24% vaø 33%) Xuaân Dieäu khaùc vôùi moät soá nhaø thô khaùc laø chæ taäp trung vaøo moät soá theå naøo ñaáy. Chaúng haïn Anh Thô chuyeân thô 8 tieáng (98%) Cheá Lan Vieân chæ duøng 2 theå 7 vaø 8 tieáng (11%, 89%), Löu Troïng Lö chuû yeáu laø 7 tieáng vaø töï do (48% vaø 35%) v.v... Trong khi ñoù söï phaân boá theå loaïi cuûa Xuaân Dieäu raát töông öùng vôùi phong traøo treân bình dieän chung. Do vaäy chuùng toâi cho raèng theå thô Xuaân Dieäu raát ñaëc tröng cho caùc theå thô cuûa Thô môùi. 1.2. Nhöõng caùch taân cuûa Xuaân Dieäu veà maët theå thô. Ñi saâu vaøo phaân tích caùc theå thô chuùng toâi thaáy Xuaân Dieäu cuõng coù nhöõng caùch taân quan troïng. 1.2.1. Thöù nhaát, thô Xuaân Dieäu chuû yeáu laø caùc theå coù soá caâu ñeàu ñaën, ít baøi coù soá caâu daøi ngaén khaùc nhau. Caû hai taäp thô cuûa Xuaân Dieäu chæ coù 4 baøi theo loái hôïp theå (4%). Ngay trong 4 baøi naøy cuõng chuû yeáu laø loaïi caâu ñeàu ñaën. ÔÛ baøi “Khi chieàu giaêng löôùi” noùi laø hôïp theå nhöng thöïc ra chæ coù 4 caâu 4 tieáng coøn laïi laø 15 caâu 8 tieáng. Baøi “Voäi vaøng” coù 40 caâu thì ñaõ coù tôùi 33 caâu 8 tieáng, 5
  6. chæ xen vaøo 5 caâu 4 tieáng, 1 caâu 3 tieáng vaø 1 caâu 10 tieáng. Baøi “Hoa nôû ñeå maø taøn” coù 6 caâu thì 2 caâu thaát ngoân vaø 4 caâu nguõ ngoân. Baøi “Thôû than” coù 22 caâu thì 11 caâu 8 tieáng, 9 caâu 6 tieáng vaø 1 caâu 3 tieáng, 1 caâu 7 tieáng... Ñieåm ñaùng löu yù ôû ñaây laø thô töï do trong buoåi ñaàu cuûa Thô môùi raát ñöôïc coi troïng. Caùc chuû soaùi thôøi kyø ñaàu cuûa phong traøo naøy söû duïng raát nhieàu chaúng haïn ôû Löu Troïng Lö laø 35%, ôû Theá Löõ laø 39%; ôû Huy Thoâng laø 35%..., thì Xuaân Dieäu laïi gaàn nhö khoâng söû duïng. Ñieàu naøy chöùng toû nhöõng caùch taân cuûa Xuaân Dieäu ñaõ khaù oån ñònh, chöù khoâng coøn laø nhöõng theå nghieäm ban ñaàu nöõa. 1.2.2. Thöù hai, ñi saâu vaøo phaân tích caùc theå thô maø Xuaân Dieäu söû duïng nhieàu cho thaáy coù nhöõng ñieåm raát ñaùng chuù yù. THÔ BAÛY TIEÁNG laø theå thô maø Xuaân Dieäu söû duïng nhieàu nhaát trong thôøi kyø tröôùc 1945. ÔÛ hai taäp thô cuûa oâng trong thôøi kyø naøy coù ñeán 47/97 baøi 7 tieáng, chieám tæ leä 48%. (Tæ leä naøy ôû Huy Thoâng laø 22%, Theá Löõ laø 29%; Haøn Maëc Töû laø 76%; Cheá Lan Vieân laø 11%; Löu Troïng Lö laø 48%; Huy Caän laø 38%; Nguyeãn Bính laø 68%; Anh Thô laø 0%; Vuõ Hoaøng Chöông laø 67% vaø Teá Hanh laø 53%). Ñaây cuõng laø theå thô maø Xuaân Dieäu söû duïng vôùi tyû leä vaøo loaïi cao nhaát trong saùng taùc cuûa oâng sau 1945. Chaúng haïn, ôû taäp Moät khoái hoàng (NXB Vaên hoïc, Haø Noäi, 1964) coù 49 baøi thì 7 tieáng laø 13 baøi, chieám tyû leä 26% (trong khi ñoù, caùc theå khaùc laø: töï do: 14 baøi; luïc baùt: 10 baøi; 8 tieáng: 4 baøi; 5 tieáng: 7 baøi; 4 tieáng: 1 baøi); ôû taäp Hai ñôït soùng (NCB Vaên hoïc, Haø Noäi, 1967) coù 40 baøi thì 7 tieáng laø 14 baøi chieám tyû leä 35% (caùc theå khaùc laø töï do: 11 baøi; 8 tieáng: 5 baøi; luïc baùt: 5 baøi; 5 tieáng: 4 baøi; 6 tieáng: 1 baøi); ôû taäp Thanh ca (NXB Taùc phaåm môùi, Haø Noäi, 1970) coù 50 baøi thì 7 tieáng laø 24 baøi chieám tyû leä 48% (caùc theå khaùc laø: 5 tieáng: 13 baøi; töï do: 8 baøi; 8 tieáng: 4 baøi; 6 tieáng: 1 baøi).v.v... Tuy cuøng khuoân hình vôùi thô thaát ngoân coå ñieån, nhöng thô 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu coù nhieàu ñieåm khaùc. Neáu thaát ngoân coå ñieån bò raøng buoäc bôûi nhöõng nieâm luaät chaët cheõ thì ôû Xuaân Dieäu raát töï do. Baøi thaát ngoân coå ñieån coù nhöõng giôùi haïn veà soá caâu (töù tuyeät, baùt cuù) thì ôû Xuaân Dieäu coù theå laø 4 caâu, 8 caâu maø cuõng coù theå laø 16, 20, 32 caâu, thaäm chí coù baøi ñeán 48 caâu (“Troø chuyeän vôùi Thô 6
  7. thô”). Caùch dieãn ñaït yù tình cuõng khoâng coøn bò raøng buoäc vaøo “ñeà, thöïc, luaän, keát” nhö trong thô xöa. Tuy nhieân, daáu aán cuûa theå thaát ngoân coå ñieån vaãn coøn haèn leân theå 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu khaù roõ. Ñieàu deã nhaän thaáy nhaát laø gaàn nhö taát caû caùc baøi 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu ñeàu ñöôïc chia thaønh khoå, moãi khoå 4 caâu nhö moät baøi töù tuyeät. Thoáng keâ caû 47 baøi 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu chuùng toâi thaáy nhö sau: 1 baøi 1 khoå (4caâu); 1 baøi 2 khoå (8 caâu); 6 baøi 3 khoå (12 caâu); 15 baøi 4 khoå (16 caâu); 12 baøi 5 khoå (20 caâu); 5 baøi 6 khoå (24 caâu); 1 baøi 7 khoå (28 caâu); 2 baøi 8 khoå (32 caâu); 2 baøi 9 khoå (36 caâu); 1 baøi 12 khoå (48 caâu). Chæ coù duy nhaát moät baøi khoâng hoaøn toaøn theo qui luaät chia khoå noùi treân. Ñoù laø baøi Buoåi chieàu. ÔÛ baøi naøy nhaø thô chia laøm 8 khoå goàm 5 khoå 4 caâu vaø 3 khoå moät caâu; hai loaïi khoå naøy xen nhau. Ñieàu ñaùng noùi ôû caùc khoå thô naøy, oâng laïi toå chöùc gieo vaàn chuû yeáu theo kieåu moät baøi töù tuyeät: “boán caâu, ba vaàn” Ví duï: Gioù laïnh roài ñaây! saép nhôù nhung Söông the laûng ñaûng baïc caây tuøng Töøng nhaø môû cöûa töông tö naéng Saép söûa loøng ta ñeå laïnh luøng! Muøa cuùc naêm nay saéc ñaõ giaø. Ai tìm ta hoä daùng thu qua? Nhöõng buoàn xöa cuõ, nay ñaâu maát? OÂi! phöôïng bao giôø laïi nôû hoa! Ngaån ngô Trong 47 baøi 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu coù 226 khoå 4 caâu thì ñaõ coù tôùi 199 khoå (88%) gieo vaàn theo loái thaát ngoân töù tuyeät “boán caâu ba vaàn”. Chæ coù 27 khoå (chöa tôùi 12%) laø gieo vaàn theo kieåu khaùc, nhö vaàn oâm: Tieáng ñaøn thaàm dòu daãn toâi ñi, Qua nhöõng saân cung roäng haûi hoà. 7
  8. Coù phaûi A Phoøng hay Coâ Toâ? - Laù lieãu daøi nhö moät neùt mi. Nhò hoà vaàn giaùn caùch: Gioù saùng bay veà, thi só nhôù; Thöông ai khoâng bieát ñöùng buoàn traêng Huy hoaøng traêng roäng nguy nga gioù Xanh bieác trôøi cao, baïc ñaát baèng Buoàn traêng v.v... Do vaäy, ñoïc thô 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu ta coù caûm töôûng nhö ñoù laø nhöõng baøi töù tuyeät coå ñieån ñöôïc noái lieàn laïi. Ñieàu ñaùng noùi nöõa laø caùch ngaét nhòp trong thô 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu raát gaàn vôùi caùch ngaét nhòp cuûa thaát ngoân coå ñieån. Thô 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu coù caùch ngaét nhòp raát ña daïng: coù nhòp 4/3; nhòp 2/5; nhòp 5/2; nhòp 2/2/3; thaäm chí caû nhòp 1/6 (xin xem theâm ôû phaàn “caâu thô”). Nhöng nhòp phoå bieán, chieám tæ leä lôùn nhaát, gaàn nhö tuyeät ñoái laïi laø nhòp 4/3, töùc laø cuøng khuoân nhòp ñaëc tröng cuûa thô thaát ngoân coå ñieån. Qua phaân tích treân cho thaáy theå 7 tieáng cuûa Xuaân Dieäu vöøa raát môùi meû, laïi cuõng vöøa raát coå ñieån. Ñieàu naøy cho thaáy caùch taân cuûa Xuaân Dieäu ñöôïc döïa treân cô sôû truyeàn thoáng raát vöõng chaéc. THEÅ TAÙM TIEÁNG: Ñaây laø theå thô ñöôïc caùc nhaø nghieân cöùu xem nhö moät saùng taïo ñoäc ñaùo cuûa phong traøo Thô môùi. Caùc nhaø nghieân cöùu töø Hoaøi Thanh cho ñeán Phan Cöï Ñeä, Haø Minh Ñöùc, Phaïm Theá Nguõ, Leâ Ñình Kî v.v... ñeàu thoáng nhaát nhaän xeùt chung cho thô taùm tieáng cuûa Thô môùi laø thoaùt thai töø loaïi caâu 8 trong ca truø. Chaúng haïn: Hoaøi Thanh “Ca truø bieán thaønh thô taùm chöõ” (Thi nhaân Vieät Nam, tr.48); Phan Cöï Ñeä: “Ca truø bieán thaønh thô taùm chöõ” (Phong traøo thô môùi 1932-1945, tr.168); Haø Minh Ñöùc: “Caùc nhaø Thô môùi ñaõ saùng taïo ñöôïc theå thô taùm töø treân cô sôû khai thaùc vaø thöøa keá hình thöùc haùt noùi 8
  9. cuûa thô ca daân toäc” (Thô ca Vieät Nam, hình thöùc vaø theå loaïi, tr.86); Phaïm Theá Nguõ: “Thô haùt noùi bieán thaønh loái thô 8 chöõ” (Vieät Nam vaên hoïc söû giaûn öôùc taân bieân, tr.552) v.v... Thaät ra, thô taùm tieáng ñaõ töøng toàn taïi tröôùc phong traøo Thô môùi khoâng chæ ôû daïng caâu nhö trong ca truø, hay ôû “caùc ñoaïn noùi söû, noùi leäch, noùi ñeám, noùi haïnh trong cheøo” (Vaên Taâm; 190; tr.9)... maø ñaõ coù xuaát hieän ôû daïng baøi hoaøn chænh. Trong Phan Boäi Chaâu toaøn taäp (taäp 5) Chöông Thaâu ñaõ coâng boá 56 baøi taùm tieáng cuûa Phan Boäi Chaâu saùng taùc trong caùc naêm 1926-1927. Caùc baøi naøy ñaàu tieân ñöôïc in treân baùo Tieáng daân naêm 1926, sau ñoù ñöôïc Giaùc quaàn thö xaõ xuaát baûn thaønh saùch. Ñoù laø caùc taäp Nam quoác daân tu tri (Quoác daân nam giôùi caàn bieát), 24 baøi (1926), Nöõ quoác daân tu tri (Quoác daân nöõ giôùi caàn bieát), 25 baøi (1929). Ngoaøi ra coù 7 baøi taùm tieáng trong Thuoác chöõa daân ngheøo do Chöông Thaâu söu taàm. Xin daãn ra ñaây moät baøi taùm tieáng trong taäp Nam quoác daân tu tri: Beà ngoaøi hình thöùc, ai khaùc gì ai? Vì coù tính ngöôøi, khaùc hôn moïi gioáng. Da huøng loâng phuïng, noù cuõng veû vang Bôûi khoâng thieâng lieâng môùi ra caàm thuù Tính ta trôøi phuù, coù trí coù nhaân Nhaân bieát yeâu ngöôøi, trí hay hoïc thaùnh Laïi theâm duõng maõnh, chaúng ruït chaúng kinh Ñuû moïi tính laønh, laø ngöôøi cao thöôïng. PHAN BOÄI CHAÂU - Tình ngöôøi (13; tr.12) Ñieàu ñaùng chuù yù laønhöõng baøi taùm tieáng naøy cuûa Phan Boäi Chaâu khoâng gioáng nhöõng baøi taùm tieáng cuûa Thô môùi. Taát caû 56 baøi ôû caùc taäp treân, caâu thô ñeàu ñöôïc ngaét nhòp 4/4 vaø gieo vaàn löng ôû tieáng thöù 4 vaø tieáng thöù 8. Do vaäy chuùng toâi cho raèng caâu 8 loaïi naøy laø do hai caâu 4 tieáng gheùp laïi chöù khoâng phaûi caâu 8 kieåu ca truø nhö trong Thô môùi. 9
  10. Ngoaøi ra trong Thô ca Vieät Nam hình thöùc vaø theå loaïi, Buøi Vaên Nguyeân cuõng ñaõ daãn ra hai baøi 8 tieáng, moät cuûa ca dao, moät cuûa Phan Boäi Chaâu (171; tr.171). Ñaëc ñieåm cuûa hai baøi naøy cuõng gioáng nhö caùc baøi maø chuùng toâi ñaõ phaân tích ôû treân. Ñaây laø baøi taùm tieáng cuûa ca dao: Con gaùi ñang thì ñaõ neân con gaùi Caùi aùo em maëc chaûi chaûi hoa hoàng Trong yeám daûi hoàng, chuoãi xe con toaùn Caùi quai daáu chaïm em ñoäi treân ñaàu Caùi nhoâi daáu gaáp quaán vaøo ñoû choùi Loã mieäng em noùi coù hai ñoàng tieàn Nhö caùnh hoa sen giöõa ngaøy môùi nôû, Meï em ñi chôï, coù keû gaùnh goàng Anh ñöùng anh troâng, maù hoàng ñoû thaém Anh ñöùng anh ngaém, ñeïp ñeõ laøm sao - Con chaùu oâng nao chaân ñi ñeïp ñeõ! Anh coù vôï roài chaúng leõ anh seâu? Coøn ñaây laø baøi cuûa Phan Boäi Chaâu: Goùp nghìn öùc nhaø, môùi gaây neân nöôùc Nöôùc coù quyeàn nöôùc, môùi giöõ ñöôïc nhaø, Nöôùc töùc laø nhaø, nhaø töùc laø nöôùc, Vaäy neân nhaø nöôùc hai chöõ lieàn nhau Nöôùc laø nhaø to, nhaø laø nöôùc nhoû Cô ñoà tieân toå thaønh quaùch non soâng Xöông traéng, maùu hoàng, gaây neân gaám voùc, Con Hoàng chaùu Laïc, noái nghieäp ñôøi ñôøi Ruoäng ta ta caøy, raãy ta ta phôû Nhaø ta ta ôû, cuûa ta ta aên Ta laø quoác daân, nghóa chung thôø nöôùc Maát coøn soáng thaùc, cuøng nöôùc thuûy chung... PHAN BOÄI CHAÂU - Nghóa vuï ñoái vôùi quoác gia 10
  11. Phaûi ñeán phong traøo Thô môùi, theå taùm tieáng môùi coù moät vò trí quan troïng, môùi thaät söï trôû thaønh moät theå thô coù yù nghóa. Trong 12 taäp thô ñaõ ñeà caäp coù ñeán 146 baøi theå taùm tieáng (khoaûng 31%). Veà maët soá löôïng theå naøy chæ ñöùng sau theå 7 tieáng (192 baøi; 42%). Khoâng chæ caùc nhaø Thô môùi, maø caùc nhaø thô caùch maïng cuõng söû duïng nhieàu. Chaúng haïn ôû Toá Höõu theå taùm tieáng cuõng laø chieám tæ leä lôùn nhaát. Theo nghieân cöùu cuûa Nguyeãn Vaên Haïnh thì theå naøy ôû Toá Höõu trong taäp Töø aáy laø 30/65 baøi; khoaûng 46% (trong khi caùc theå khaùc laø: 7 tieáng: 14 baøi; luïc baùt: 11 baøi; 5 tieáng: 8 baøi; 4 tieáng: 1 baøi; Song thaát luïc baùt: 1 baøi) (83; tr.48). ÔÛ Xuaân Dieäu tæ leä baøi 8 tieáng cuõng töông ñoái cao, chæ sau thô 7 tieáng. Theå naøy ôû Xuaân Dieäu coù 32/97 baøi, chieám tæ leä khoaûng 33% (tæ leä naøy ôû Huy Thoâng laø 17%; Theá Löõ laø 18%; Haøn Maëc Töû laø 0%; Cheá Lan Vieân laø 89%; Löu Troïng Lö laø 0%; Huy Caän laø 32%; Nguyeãn Bính laø 0%; Anh Thô laø 98%; Vuõ Hoaøng Chöông laø 8%; vaø Teá Hanh laø 25%). Caøng veà sau Xuaân Dieäu caøng nghieâng veà söû duïng theå taùm tieáng naøy. ÔÛ Thô thô coù 11/46 baøi 8 tieáng (24%) thì ôû Göûi höông cho gioù coù 21/51 baøi 8 tieáng (41%). Sau caùch maïng thaùng Taùm, theå 8 tieáng ôû Xuaân Dieäu ñöôïc duøng ít ñi. ÔÛ taäp Moät khoái hoàng chæ coù 4/49 baøi, taäp Hai ñôït soùng chæ coù 5/40 baøi, taäp Thanh ca chæ coù 4/50 baøi... Caáu truùc baøi 8 tieáng cuûa Xuaân Dieäu veà cô baûn laø toå chöùc theo loái töï do vaø thöôøng laø nhöõng baøi daøi. Baøi ngaén nhaát ôû theå naøy cuûa oâng laø 15 caâu (Yeâu) cuõng coù nhieàu baøi daøi treân döôùi 60 caâu nhö Doái traù (63 caâu) Lôøi vaøo taäp Göûi höông (64 caâu), Thanh nieân (65 caâu)... Neáu ôû baøi 7 tieáng Xuaân Dieäu chæ môùi döøng laïi ôû chia khoå thì ôû baøi 8 tieáng naøy oâng ñaõ coù theâm khaùi nieäm “ñoaïn thô”. Trong 32 baøi 8 tieáng cuûa oâng chæ coù 13 baøi chia khoå, coøn 19 baøi chia thaønh töøng ñoaïn. Ví duï: “Phaûi noùi” coù 4 ñoaïn (4 caâu - 8 caâu - 12 caâu - 1 caâu); “Töông töø chieàu” coù 3 ñoaïn (9 - 7 - 6); “Giuïc giaõ” coù 2 ñoaïn (12 - 18); “Kyû nieäm” coù 4 ñoaïn (4 - 12 - 4 - 4); “Yeâu meán” coù 4 ñoaïn (2 - 14 - 6 - 2) v.v... Veà gieo vaàn theå 8 tieáng cuûa Xuaân Dieäu hoaøn toaøn phoûng theo caùch gieo vaàn cuûa thô Phaùp nhö vaàn lieàn (25 baøi), vaàn giaùn caùch (5 baøi), vaàn oâm (1 baøi; Taëng thô), vöøa vaàn giaùn caùch vöøa vaàn lieàn (1 baøi; Söông môø). Ví duï: Vaàn lieàn: 11
  12. Hay chia seû bôûi traêm tình yeâu meán. Ñaây laø quaùn tha hoà muoân khaùch ñeán; Ñaây laø bình thu hôïp khí muoân phöông; Ñaây laø vöôøn chim nhaû haït möôøi phöông, Hoa maät ngoït chen giao cuøng traùi ñoäc... Ñoâi gieáng maét ñaõ chöùa trôøi vaïn hoäc; Caûm xuùc v.v... vaàn giaùn caùch: Vaâng, ñaùng leõ laøm xong toâi giöõ laáy; Vui gì ñaâu laø ñöa ñaåy döông tranh, Nhöng, cuõng laï! noãi tình ñau khoå aáy, Ñeå rieâng taây, nhöng coù choã khoâng ñaønh Lôøi thô vaøo taäp Göûi höông vaàn oâm: Tieác nhau chi, mai moát ñaõ roài; Xa laø cheát; haõy taëng tình luùc soáng. Chôù chia reõ - deã gì ta gaëp moäng! Nhöõng doøng ñôøi muoân kieáp ñaõ chia troâi. Taëng thô keát hôïp vöøa vaàn lieàn, vöøa giaùn caùch: Söông lan môø, bôø soâng töôûng gaàn nhau, Söông lan môø, maø hoàn toâi nghe ñau. Söông baïc laáp caû moät trôøi traéng söõa; Söông moâng lung nhö giöõa khoaûng giang haø. Maét tuy môû maø loøng khoâng thaáy nöõa, 12
  13. Hoàn laïc roài; khoâng bieát ngoõ naøo ra. Söông môø. Trong khi ñoù ngaét nhòp ôû thô taùm tieáng cuûa Xuaân Dieäu laïi truøng vôùi nhòp cuûa ca truø. Trong ca truø caâu 8 tuy khoâng chieám tæ leä lôùn nhaát, nhöng veà tieát ñieäu khaù oån ñònh vôùi khuoân nhòp ñaëc tröng laø 3/2/3 hoaëc 3/3/2, ñoâi khi coù nhòp 4/4 song khoâng ñaùng keå (xin xem mieâu taû ôû ôû phaàn “caâu thô”). Thô 8 tieáng cuûa Xuaân Dieäu haàu nhö toaøn boä ngaét nhòp theo khuoân nhòp naøy. Töø nhöõng phaân tích treân cho thaáy khuynh höôùng caùch taân cuûa Xuaân Dieäu veà theå loaïi coù ñaëc ñieåm raát roõ laø: moät maët nhöõng theå maø oâng söû duïng duø ñaõ coù hoaëc chöa coù trong thô ca daân toäc, ñeán oâng ñeàu coù nhöõng bieán ñoåi, caùch taân môùi meû; moät maët khaùc, trong chieàu saâu cuûa tö duy loaïi theå, oâng vaãn giöõ nhöõng neùt raát truyeàn thoáng cuûa daân toäc. Cho neân chuùng ta nhaän thaáy Xuaân Dieäu vöøa raát môùi maø cuõng raát coå ñieån. 2. NGOÂN NGÖÕ 2.1. Lôøi thô: Luaän ñieåm noåi tieáng cuûa F. de Saussure ñöa ra trong “Giaùo trình ngoân ngöõ hoïc ñaïi cöông” veà söï phaân bieät giöõa ngoân ngöõ vaø lôøi noùi coù yù nghóa quan troïng trong vieäc nghieân cöùu ngoân ngöõ vaên hoïc noùi chung, ngoân ngöõ thô noùi rieâng. Theo nhaø nghieân cöùu, ngoân ngöõ laø moät heä thoáng kyù hieäu bao goàm caùi bieåu ñaït vaø caùi ñöôïc bieåu ñaït. Heä thoáng naøy toàn taïi trong yù thöùc cuûa moät coäng ñoàng ngöôøi naøo ñoù, nhôø ngöôøi ñoù maø ngöôøi ta coù theå giao tieáp ñöôïc vôùi nhau. Coøn lôøi noùi laø ngoân ngöõ trong haønh ñoäng, laø saûn phaåm cuûa caù nhaân. (195; tr.119-127) Nhaø vaên khi saùng taïo neân taùc phaåm, beân caïnh vieäc saùng taïo ra heä thoáng nhaân vaät, heä thoáng hình töôïng, theá giôùi ngheä thuaät... thì cuõng ñoàng thôøi saùng taïo heä thoáng lôøi vaên, lôøi thô. Do vaäy, nghieân cöùu heä thoáng lôøi thô hay lôøi vaên cuûa moät taùc giaû coù yù nghóa quan troïng, vì qua ñaáy coù theå chæ ra ñöôïc nhöõng ñaëc ñieåm ngheä thuaät rieâng. Vaán ñeà ñaët ra ôû ñaây laø lôøi thô Xuaân Dieäu coù gì ñaëc saéc? 13
  14. 2.1.1. Neùt ñaëc saéc deã thaáy nhaát ôû Xuaân Dieäu laø oâng ñaõ ñöa vaøo lôøi thô cuûa mình moät heä thoáng töø vöïng môùi vaø caùch söû duïng môùi. Ñoù laø heä thoáng töø vöïng mang ñaày tính caù theå hoùa chöù khoâng coøn naëng veà öôùc leä nhö thô coå ñieån. Heä thoáng töø vöïng cuûa Xuaân Dieäu môùi ñeán noãi nhieàu ngöôøi khoâng chaáp nhaän ñöôïc vaø xem laø “ngoâ ngheâ”, “quaùi gôû”. Ngay caû nhöõng ngöôøi uûng hoä oâng cuõng phaûi deø daët. Chính Hoaøi Thanh ñaõ töøng cho laø: “Ngay lôøi vaên Xuaân Dieäu cuõng coù veû chôi vôi. Xuaân Dieäu vieát vaên töïa treû con hoïc noùi hay nhö ngöôøi ngoaïi quoác môùi voõ veõ tieáng Nam. Caâu vaên tuoàng bôõ ngôõ”. Nhöng roài cuõng chính Hoaøi Thanh khaúng ñònh: “Caùi daùng bôõ ngôõ aáy chính laø choã Xuaân Dieäu hôn ngöôøi” (210; tr.119). Löôùt qua caùc baøi thô cuûa Xuaân Dieäu chuùng ta seõ nhaän thaáy oâng ñaõ ñöa vaøo nhieàu töø môùi vaø caùch duøng raát laï. Chaúng haïn: - Ñoâi gieáng maét ñaõ chöùa trôøi vaïn hoäc. - Traêng saùng, traêng xa, traêng roäng quaù - Nghe chieàu aâu yeám laán voâ ngöôøi - Vöôøn cöôøi baèng böôùm hoùt baèng chim - Haõy tuoân aâu yeám, luøa môn trôùn. - Moãi gioït rôi taøn nhö leä ngaân. - Höông ngaây toäi loãi raûi mô maøng. - Chieàu goùa khoâng em laïnh leõo sao - Maët trôøi vöøa môùi cöôøi trôøi xanh - Thaùng gieâng ngon nhö moät caëp moâi gaàn v.v... Thaäm chí oâng ñöa caû caùch dieãn ñaït cuûa caâu vaên Phaùp vaøo lôøi thô cuûa mình. Nhöõng caùch noùi ñònh löôïng veà nhöõng caùi tröøu töôïng voán khoâng coù trong tieáng Vieät, baây giôø xuaát hieän trong thô Xuaân Dieäu raát töï nhieân. - Moät ít naéng, vaøi ba söông moûng thaém Maáy caønh xanh, naêm baûy saéc yeâu yeâu - Laïi nghe tình nhieàu hôn soá ngoùn tay 14
  15. - Vaøi mieáng ñeâm, u uaát, laãn trong caønh Hoaëc - Hôn moät loaøi hoa ñaõ ruïng caønh Roài moät loaït nhöõng kieåu dieãn ñaït raát “taây” xuaát hieän daøy ñaëc trong thô Xuaân Dieäu nhö: “vöôøn anh raát ñôïi chôø”, “nhan saéc ôi”, “bình minh quaù”, “nguy nga gioù”, “tòch mòch ñôøi”, “chieàu lôõ thì”, “söông baùm hoàn”, “bieån pha leâ”, “ñeâm thuûy tinh” v.v... Heä thoáng ngoân töø vôùi caùch söû duïng môùi meû ñaõ khieán cho nhöõng caâu thô cuûa Xuaân Dieäu trôû neân ñaày aán töôïng vaø nhieàu khi ñaõ ñaït ñöôïc giaù trò ngheä thuaät cao. Chaúng haïn neáu nhaø thô vieát: “Chieàu vaéng khoâng em laïnh leõo sao” thì ngöôøi ñoïc coù theå nhaän ñöôïc moät noãi buoàn, noãi laïnh leõo cuûa “chieàu vaéng khoâng em”. Nhöng Xuaân Dieäu laïi vieát “Chieàu goùa khoâng em”, thì khoâng chæ laø noãi buoàn, söï laïnh leõo, maø coøn gôïi ñöôïc söï bô vô giöõa cuoäc ñôøi. Do vaäy caâu thô cuõng aán töôïng hôn. Coù ngöôøi cho raèng trong caâu thô “Khoùi ñuøn maây baïc, leä leân ngöôi” cuûa Xuaân Dieäu hình aûnh “leä leân ngöôi” laø phi lí, khoâng ñuùng söï thaät: “Söï thaät laø “leä traøn mi, nöôùc maét chaûy daøi treân maù” chöù laøm gì coù “leä leân ngöôi”. Ñaây laø caâu thô taû caûnh chia lìa, keû ôû ngöôøi ñi. Ngöôøi ñi “möa phuû, khuaát aân tình”. Keû ôû loøng röng röng moät noãi nhôù thöông. Neáu vieát thaønh “leä traøn mi” thì caâu thô dieãn taû ñöôïc nöôùc maét cuûa cuoäc chia li, nhöng laïi ra chieàu caûi löông maát. Coøn vieát “leä leân ngöôi” thì ñaâu phaûi laø taû ngöôøi khoùc, maø taû moät aùnh nhìn ñaày nöôùc maét. Aaõnh nhìn ñaày nöôùc maét aáy noùi ñöôïc bao xoùt ñau, nhôù thöông cuûa caûnh chia lìa. Caùi hay, caùi taøi tình cuûa Xuaân Dieäu laø ôû ñoù. Taát nhieân, khoâng phaûi bao giôø nhöõng caùch duøng môùi laï naøy cuûa Xuaân Dieäu cuõng thaønh coâng. Ñieàu chuùng toâi muoán nhaán maïnh ôû ñaây laø Xuaân Dieäu luoân luoân coù yù thöùc tìm toøi, ñoåi môùi “khinh reû khuoân moøn, boû loái quen”. Hay ñuùng nhö coù laàn oâng ñaõ vieát: “Chuùng ta phaûi taïo theâm, phaûi baøy ñaët ra nhöõng caùch duøng môùi maø xöa kia caùc cuï ta khoâng chòu tìm; vaû laïi chuùng ta ôû theá kyû XX, chuùng ta coù nhöõng caùi phöùc taïp maø caùc cuï khoâng coù” (21; tr.9). Giaûi thích 15
  16. veà caùch vieát quaù môùi cuûa mình, oâng noùi: “Toâi xin loãi oâng Hoaøi Thanh vì ñaõ noùi “ñaïi döông cuûa thöông nhôù, sa maïc cuûa coâ ñôn”. Toâi nhaän raèng chöõ “cuûa” ngoâ ngheâ thaät. Song le neáu noùi neáu noùi “noãi thöông nhôù meânh moâng nhö ñaïi döông” thì hai caâu raát khaùc nhau. Caâu döôùi laø moät söï so saùnh (une comparaison), caâu coù chöõ “cuûa” laø moät söï chung hôïp, moät söï laãn loän (une meùtaphore). YÙ cuûa toâi phaûi duøng moät caùi meùtaphore môùi taû ñöôïc; thì toâi phaûi duøng chöõ “cuûa” daàu caùi yù aáy nghe khoâng quen tai” (21; tr.9). Xuaân Dieäu chaáp nhaän söï “khoâng quen tai” naøy ôû ngöôøi ñoïc ñeå taïo ra moät heä thoáng lôøi thô thaät môùi, ñöa ñeán caûi caùch quan troïng trong heä thoáng ngoân töø cuûa thô oâng. Noùi heä thoáng ngoân töø cuûa thô Xuaân Dieäu coù nhöõng caûi caùch quan troïng khoâng coù nghóa laø oâng hoaøn toaøn ñoaïn tuyeät vôùi heä thoáng ngoân töø cuõ. Trong thô oâng heä thoáng naøy vaãn toàn taïi, song ñaõ ñöôïc ñoåi môùi caùch duøng. Beân caïnh nhöõng ngoân töø raát môùi, raát laï ngöôøi ñoïc vaãn coù theå baét gaëp trong thô Xuaân Dieäu nhöõng ngoân töø aát coå ñieån, quen thuoäc nhö: “Chieác eùn löu li”, “moäng löu li”, “ngöôøi du töû”, “thaân löõ coâ”, buoàn “tieâu tao”, “ta nhö coâ khaùch”, buoàn “coâ lieâu”, cao “chín beä” v.v... Xuaân Dieäu khoâng quay löng laïi vôùi quaù khöù, maø traùi laïi oâng döïa vaøo quaù khöù ñeå laøm giaøu theâm ngoân ngöõ cuûa thô mình. OÂng möôïn noãi buoàn tieâu tao cuûa thô xöa ñeå dieãn taû noãi buoàn cuûa ngaøy hoâm nay: Buïi möa môø cuõ göông trong Hoa lau traéng ñaõ keát baèng tieâu tao Buïi möa môø cuõ Hoaëc: Gioù möa, möa gioù aâm u Döôùi traàn maø ñaõ nghe thu laïnh roài Caøng cao caøng laïnh chao oâi Treân cung xanh vaéng laëng thoâi maáy chöøng Buïi möa môø cuõ. 16
  17. Nhöõng töø “tieâu tao” (buoàn baõ), “cung xanh” (töùc laø “thanh cung”, chæ cung thaùi töû) voán laø nhöõng töø coå ñöôïc Xuaân Dieäu duøng dieãn taû caùi khoâng khí cuûa “buïi möa môø cuõ” raát ñaéc ñòa. Hoaëc ôû baøi “Caëp haøi vaïn daëm” Xuaân Dieäu duøng laïi hình aûnh “löu li” (chæ söï troâi noåi, xa lìa queâ höông) vieát neân nhöõng caâu thô thaät da dieát: Neáu ta coù caëp haøi tieân Ta ñi khaép xöù, khaép mieàn khaép nôi Ta ñi, ñi taän phöông trôøi Ñi cuøng phöông ñaát, xa vôøi ta ñi In nhö chieác eùn löu li In nhö chieác laù heát thì töôi xanh Caëp haøi vaïn daëm Thuûa xöa khi ñoã ñaït, Kim Troïng nhôù Kieàu ñaõ laïc böôùc nôi ñaát khaùch queâ ngöôøi, Nguyeãn Du vieát: Ngoïn beøo chaân soùng laïc loaøi Nghó mình vinh hieån thöông ngöôøi löu li NGUYEÃN DU, Truyeän Kieàu. Coøn ôû ñaây Xuaân Dieäu duøng “löu li” ñeå ví mình nhö moät caùnh eùn leû loi, ñôn chieác vaø laïc loaøi. Hai chöõ “löu li” ôû ñaây do vaäy coù moät söùc gôïi raát lôùn. Cuõng coù khi Xuaân Dieäu duøng moät töø raát cuõ ñeå dieãn taû moät caûm xuùc raát môùi. Chaúng haïn ôû baøi Kæ nieäm nhaø thô ñaõ duøng töø “chín beä” (chæ ngoâi vua) ñeå dieãn taû caùi cao caû cuûa tình yeâu leân ngoâi: Chuùng ta say trong cheùn röôïu tuyeät traàn Maø tình aùi roùt ñaày daâng baïn môùi Anh goïi nhoû keà tai em: “Em hôõi!” Treân tay anh em beøn vieát: “Anh ôi”. Roài ngoù meâ nhau ta mæm maét cöôøi Vaø laëng leõ thaáy loøng cao chín beä Kæ nieäm. 17
  18. Trong lôøi thô cuûa thô coå ñieån noùi chung raát nhieàu ñieån tích, ñieån coá vôùi quan nieäm cho raèng caøng nhieàu ñieån thì caøng uyeân thaâm, caøng hay. Traùi laïi trong lôøi thô Xuaân Dieäu heä thoáng ñieån tích, ñieån coá naøy raát ít. Tröø nhöõng baøi vì lí do ñeà taøi maø phaûi duøng ñieån nhö: Nhò hoà, Mô xöa, Buïi möa môø cuõ..., coøn noùi chung Xuaân Dieäu ít duøng ñieån coá. Tuy ít, song nhöõng ñieån coá naøo ñöôïc söû duïng ñeàu ñöôïc Xuaân Dieäu duøng raát saùng taïo, chöùng toû oâng raát hieåu ñieån coá ñoù, nhöng laïi khoâng theo loái moøn cuûa thô xöa. Chaúng haïn trong baøi Mô xöa oâng vieát: Thöông laø vaäy, ai phuï theà cho ñaëng Heã xa nhau thoâi thöông nhôù voõ vaøng Gioù lieãu chieàu coøn nhôù keû döông quan Ñöa nöôùc maét haøng döông veà moät phía Mô xöa “Döông Quan” trong ñoaïn thô treân laø moät ñieån coá. Nguyeân töø naøy laø teân moät cöûa aûi ôû tænh Cam Tuùc, Taây Baéc Trung Quoác. Vöông Duy ñôøi Ñöôøng ñaõ coù nhöõng caâu thô: “Vò Thaønh trieâu vuõ aáp thanh traàn* - Khaùch xaù thanh thanh lieãu saéc taân - Khuyeán quaân caùnh taän nhaát boâi töûu - Taây xuaát Döông Quan voâ coá nhaân” (Ñaát Vò thaønh möa sôùm laøm aåm buïi trong - Choán quaùn troï xanh xanh maøu caây lieãu thaém - Khuyeân ngöôøi haõy uoáng caïn cheùn röôïu naøy - Ñi veà phía taây ra khoûi Döông Quan seõ khoâng coù ai laø baïn cuõ). * (Caâu thô naøy cuûa Vöông Duy trong baøi Toáng Nguyeân Nhò söù An Taây coù nhieàu saùch cheùp khaùc nhau. Theo Thô Ñöôøng (224; taäp 1; tr.62) vaø nhieàu saùch khaùc thì caâu thô naøy phaûi laø: “Vò Thaønh trieâu vuõ aáp khinh traàn” , nghóa laø “Ñaát Vò Thaønh möa sôùm thaám laøn buïi nheï”. ÔÛ ñaây chuùng toâi giöõ nguyeân lôøi trích nhö trong Ñieån coá vaên hoïc (108; tr. 117) maø khoâng söûa chöõa – Leâ Tieán Duõng) Vaên hoïc coå hay nhaéc ñeán Döông Quan ñeå chæ caûnh li bieät nhö Nguyeãn Du: “Soâng Taàn moät daûi xanh xanh- Loi thoi bôø lieãu maáy caønh Döông Quan” (108; tr.117) Xuaân Dieäu duøng laïi ñieån naøy nhöng coù saùng taïo. “Döông Quan” ôû ñaây khoâng coøn laø caûnh, maø ngöôøi cuûa buoåi bieät li. Nhaø thô hoûi “gioù lieãu chieàu” coøn nhôù chaêng keû “döông quan” thuûa tröôùc, töùc laø ngöôøi bieät li ngaøy xöa. Caâu thô gôïi moät khoâng khí u hoaøi khoâng deã queân. 18
  19. Hay ôû baøi Nhò hoà caùch duøng ñieån coá cuûa Xuaân Dieäu cuõng ñaày saùng taïo nhö vaäy. Trong baøi naøy nhaø thô duøng moät loaït caùc ñieån tích nhö: “Loäng Ngoïc laáy Tieâu Lang”, “Bao Töï maët saàu bi”, “Li Cô hình nhòp nhaøng”, “Ñöôøng Minh Hoaøng nhôù Döông Quí Phi” v.v... Nhöõng ñieån aáy ñeàu chæ nhöõng moái tình thôøi xa xöa. Nhöõng moái tình cuûa ngaøy xöa aáy baây giôø boãng soáng laïi trong tieáng nhò hoà cuûa ngaøy hoâm nay. Vaäy ra ôû ñaây nhaø thô taû tieáng ñaøn. Tieáng nhò hoà kia môùi tha thieát, reùo raét ñeán nhö vaäy. Bao nhieâu cuoäc ñôøi, bao nhieâu soá phaän, bao nhieâu caûm xuùc hieän leân nôi moät tieáng ñaøn kia. Xuaân Dieäu ñaõ duøng ñieån ñeå taû tieáng ñaøn thaät hay. Cho neân coù theå noùi heä thoáng lôøi thô cuûa Xuaân Dieäu laø moät heä thoáng môùi, nhöng khoâng hoaøn toaøn ñoaïn tuyeät vôùi heä thoáng cuõ. 2.1.2. Lôøi thô cuûa Xuaân Dieäu laø moät heä thoáng lôøi thô giaøu nhaïc ñieäu. Nhaïc ñieäu cuûa baøi thô ñöôïc taïo neân bôûi nhieàu yeáu toá. Nhaïc ñieäu ñoù ñöôïc taïo ra ôû caûm xuùc, ôû kó thuaät phoái thanh ngaét nhòp, hieäp vaàn v.v... Trong thô ca coå ñieån do laø thô caùch luaät, bò goø boù bôûi nhöõng nieâm luaät chaët cheõ, neân tính nhaïc cuûa thô coå ñieån raát haïn cheá. Thaäm chí coù ngöôøi nhö Nhöõ Thaønh coøn cho “thô Ñöôøng khoâng coù nhaïc ñieäu gì... Nhaïc ñieäu cuûa thô Ñöôøng chæ vöøa ñuû cho noù khoûi laø moät baøi vaên xuoâi” (213; tr.28). Ñoù laø moät yù kieán cöïc ñoan, nhöng khoâng phaûi khoâng coù choã hôïp lí cuûa noù. Ñeán Thô môùi, caâu thô ñöôïc giaûi phoùng, do vaäy tính nhaïc ñaõ trôû thaønh moät ñaëc ñieåm quan troïng nhö nhieàu nhaø nghieân cöùu nhaän xeùt (88; tr.137-138). Lôøi thô cuûa Xuaân Dieäu laø lôøi thô giaøu nhaïc tính. Tröôùc heát ñoù laø nhaïc ñieäu cuûa moät taâm hoàn luùc naøo cuõng noàng naøn, luùc naøo cuõng tha thieát vôùi ngöôøi, vôùi ñôøi cho neân nhaïc ñieäu cuûa thô oâng luùc naøo cuõng laø thöù nhaïc noàng naøn, thieát tha vaø say ñaém loøng ngöôøi. Nhöng taïo neân tính nhaïc cuûa thô oâng coøn laø ôû vieäc hieäp vaàn, phoái thanh, ngaét nhòp v.v... maø chuùng toâi seõ phaân tích döôùi ñaây. 19
  20. Tröôùc heát, noùi veà hieäp vaàn. Nhieàu nhaø nghieân cöùu khaúng ñònh vaàn laø moät yeáu toá quan troïng taïo neân nhaïc ñieäu cuûa thô. Nguyeãn Vaên Haïnh cho raèng vaàn laø moät yeáu toá vöøa coù “chöùc naêng caáu truùc”, vöøa laø “yeáu toá taïo nhòp”, ñoàng thôøi cuõng coù khaû naêng “taêng tính nhaïc, taêng söï coäng höôûng giöõa caùc boä phaän trong baøi thô” (84; tr.83). Quaû ñuùng nhö vaäy. Vaàn thöïc chaát laø nhöõng khuoân aâm gioáng nhau hoaëc gaàn gioáng nhau ñöôïc laëp laïi ôû nhöõng tieáng giöõa caùc caâu thô hay trong cuøng moät caâu thô. Söï laëp laïi naøy (goïi laø gieo vaàn) seõ laøm cho caâu thô aâm vang hôn, do ñoù coù khaû naêng taïo ñöôïc tính nhaïc. Chaúng haïn khi Toá Höõu vieát: “Em ôi Ba Lan muøa tuyeát tan - Ñöôøng baïch döông söông traéng naéng traøn” thì vieäc laëp laïi caùc khuoân aâm “an”, “öông”, “aêng” trong caùc doøng thô hay cuøng moät doøng thô ñaõ taïo cho caâu thô aâm vang ñeán khoâng ngôø. Chuùng ta goïi ñoù laø nhöõng caâu thô giaøu nhaïc ñieäu. Caâu thô Xuaân Dieäu cuõng laø caâu thô giaøu nhaïc ñieäu. Tröôùc heát laø do ñöôïc gieo vaàn daøy ñaëc, gaàn nhö caâu naøo cuõng coù vaàn. Nhö chuùng toâi ñaõ phaân tích ôû nhöõng phaàn tröôùc, thô 7 tieáng cuûa oâng gieo vaàn theo kieåu cöù 4 caâu 3 vaàn nhö thô töù tuyeät coå ñieån. Nhö vaäy ôû theå naøy vaãn chieám tuyeät ñoái ôû caùc khoå thô. Maø theå naøy laïi chieám tôùi 48% thô oâng. Tieáp ñoù laø theå 8 tieáng cöù hai caâu gieo vaàn baèng, tieáp ñeán hai caâu gieo vaàn traéc, theâm 33% nöõa. Toång coäng caû hai loaïi baøi naøy coù tôùi 81% soá baøi gieo vaàn daøy ñaëc. Vaán ñeà coøn xeùt theâm laø ôû 18 baøi coøn laïi gieo vaàn nhö theá naøo. Trong 18 baøi coøn laïi, coù 7 baøi luïc baùt ñöôïc nhaø thô gieo vaàn tuaân thuû tuyeät ñoái qui luaät cuûa theå naøy. Hai baøi 4 tieáng thì baøi Thôøi gian coù 6 khoå 4 caâu (24 caâu) gieo vaàn theo kieåu baøi töù tuyeät (4 caâu 3 vaàn), baøi Tieáng khoâng lôøi coù 18 caâu thì taát caû ñeàu gieo theo loái giaùn caùch (Maây löng chöøng haøng - Veà ngang löng nuùi - Ngaøn caây nghieâm trang - Mô maøng theo buïi...). Naêm baøi 5 tieáng chæ coù baøi Möôøi chöõ (goàm 2 caâu) laø khoâng gieo vaàn. Boán baøi coøn laïi ñeàu gieo vaàn daøy ñaëc theo kieåu vaàn giaùn caùch (Chieàu ñôïi chôø, Vieãn khaùch), vaàn lieàn xen vôùi vaàn giaùn caùch (Chieác laù), vaàn hoãn hôïp (Chaøng saàu). Boán baøi hôïp theå (chuû yeáu laø caâu 8, 7, 5 tieáng) ñeàu gieo vaàn lieân tieáp, moät ít vaàn giaùn caùch... 20
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2