intTypePromotion=1

Những khía cạnh lý thuyết và vấn đề Quan hệ quốc tế: Phần 1

Chia sẻ: Hoa La Hoa | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:135

0
380
lượt xem
126
download

Những khía cạnh lý thuyết và vấn đề Quan hệ quốc tế: Phần 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu Quan hệ quốc tế - những khía cạnh lý thuyết và vấn đề của hai tác giả PGS. Nguyễn Quốc Hùng và TS. Hoàng Khắc Nam gồm những bài viết và nghiên cứu của hai tác giả trong những năm gần đây, tập trung phân tích quan hệ quốc tế và hội nhập quốc tế trên những khía cạnh lý thuyết và vấn đề của thực tiễn lịch sử thế giới và khu vực. Bên cạnh đó, các tác giả Tài liệu còn trình bày mối quan hệ giữa nước ta với một số nước và khu vực trên thế giới trong bối cảnh hội nhập quốc tế và khu vực ngày nay. Tài liệu được chia làm 2 phần. Phần 1 sau đây tương ứng với nội dung phần Trật tự thế giới và phần Hợp tác và xung đột trong Tài liệu.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Những khía cạnh lý thuyết và vấn đề Quan hệ quốc tế: Phần 1

  1. NguyÔn Quèc Hïng Hoµng Kh¾c Nam Quan hÖ quèc tÕ nh÷ng khÝa c¹nh lý thuyÕt vµ vÊn ®Ò (S¸ch tham kh¶o) Nhµ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia Hµ Néi - 2006 3 4
  2. ChÞu tr¸ch nhiÖm xuÊt b¶n: ts. lª minh nghÜa ChÞu tr¸ch nhiÖm néi dung: ts. hoµng phong hµ Biªn tËp: ThS. nguyÔn kh¸nh hoµ ThS. nguyÔn kim nga Biªn tËp kü, mü thuËt: minh trang Tr×nh bµy b×a: phïng minh trang ChÕ b¶n vi tÝnh: nguyÔn thÞ h»ng Söa b¶n in: minh nguyÖt h¶i b×nh - kiÒu anh §äc s¸ch mÉu: kim nga 327 M· sè: CTQG - 2006 In cuèn, khæ 14,5x20,5cm, t¹i Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia. Sè ®¨ng ký kÕ ho¹ch xuÊt b¶n: ............-2006/CXB/ /NXBCTQG. QuyÕt ®Þnh xuÊt b¶n sè: .............-Q§/NXBCTQG, ngµy 2006. In xong vµ nép l−u chiÓu th¸ng 11 n¨m 2006. 393 394
  3. trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, tËp trung ph©n tÝch quan hÖ quèc tÕ vµ héi nhËp quèc tÕ trªn nh÷ng khÝa c¹nh lý thuyÕt vµ vÊn ®Ò cña thùc tiÔn lÞch sö thÕ giíi vµ khu vùc. Bªn c¹nh ®ã, c¸c t¸c gi¶ cuèn s¸ch cßn tr×nh bµy mèi quan hÖ gi÷a n−íc ta víi mét sè Lêi Nhµ xuÊt b¶n n−íc vµ khu vùc trªn thÕ giíi trong bèi c¶nh héi nhËp quèc tÕ vµ khu vùc ngµy nay. Trong s¸ch c¸c t¸c gi¶ cã nªu mét sè xu h−íng lý luËn vÒ héi nhËp quèc tÕ, ph©n tÝch xung ®ét t«n gi¸o Hai m−¬i n¨m ®· tr«i qua, kÓ tõ khi §¶ng ta tiÕn hµnh tõ gãc ®é quan hÖ quèc tÕ, v.v., theo c¸ch tiÕp cËn cña m×nh. §Ó c«ng cuéc ®æi míi ®Êt n−íc vµ tÝch cùc chñ ®éng héi nhËp kinh b¹n ®äc cã ®iÒu kiÖn nghiªn cøu, tham kh¶o nh÷ng vÊn ®Ò nµy, tÕ quèc tÕ (1986-2006). chóng t«i cè g¾ng gi÷ nguyªn c¸ch luËn chøng cña c¸c t¸c gi¶ vµ Trong sù nghiÖp ®Çy khã kh¨n, th¸ch thøc vµ còng hÕt søc coi ®©y lµ chÝnh kiÕn riªng, kh«ng ph¶n ¸nh quan ®iÓm cña Nhµ vÎ vang nµy, d−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng, nh©n d©n ta ®· ®¹t xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia. ®−îc nhiÒu thµnh tùu to lín vÒ kinh tÕ, x· héi vµ ®èi ngo¹i. Bé Hy väng cuèn s¸ch sÏ lµ tµi liÖu tham kh¶o bæ Ých ®èi víi mÆt cña ®Êt n−íc ®· thay ®æi s©u s¾c, ®Þa vÞ quèc tÕ cña n−íc ta c¸c nhµ nghiªn cøu, c¸c gi¶ng viªn ®¹i häc, sinh viªn vµ nh÷ng ngµy cµng ®−îc ®Ò cao. N−íc ta ®· cã quan hÖ h÷u nghÞ vµ hîp ai quan t©m ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò trªn. t¸c víi hÇu hÕt c¸c c−êng quèc vµ c¸c quèc gia trªn thÕ giíi, lµ Xin giíi thiÖu cuèn s¸ch víi b¹n ®äc. thµnh viªn cña nhiÒu tæ chøc quèc tÕ quan träng cã quy m« toµn cÇu vµ khu vùc. Th¸ng 9-2006 H¬n lóc nµo hÕt, cµng héi nhËp s©u vµo thÕ giíi, c«ng cuéc Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n−íc cµng ®ßi hái nh÷ng hiÓu biÕt s©u s¾c, réng lín h¬n vÒ thÕ giíi, vÒ quan hÖ quèc tÕ cïng c¸c xu thÕ ph¸t triÓn cña thêi ®¹i... Víi mong muèn gãp phÇn vµo viÖc t×m hiÓu nh÷ng vÊn ®Ò ®ã, Nhµ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia xuÊt b¶n cuèn s¸ch Quan hÖ quèc tÕ - nh÷ng khÝa c¹nh lý thuyÕt vµ vÊn ®Ò cña hai t¸c gi¶: PGS. NguyÔn Quèc Hïng vµ TS. Hoµng Kh¾c Nam thuéc §¹i häc Quèc gia Hµ Néi. Cuèn s¸ch gåm nh÷ng bµi viÕt vµ nghiªn cøu cña hai t¸c gi¶ 5 6
  4. PhÇn I TrËt tù thÕ giíi 7 8
  5. d¹ng quan niÖm th−êng ph¶n ¸nh tÝnh thiÕu hoµn chØnh cña chóng, nh−ng sù cïng tån t¹i l¹i chøng tá chóng ®Òu chøa ®ùng nh÷ng yÕu tè hîp lý nhÊt ®Þnh. D−íi ®©y lµ mét sè c¸ch ®¸nh gi¸ trËt tù thÕ giíi: NhËn thøc vÒ trËt tù thÕ giíi - C¸ch ®¸nh gi¸ thø nhÊt g¾n liÒn víi quan ®iÓm cho r»ng thÕ giíi vËn ®éng theo sù ph¸t triÓn cña ph−¬ng thøc s¶n xuÊt, víi m©u thuÉn giai cÊp lµ ®éng lùc chÝnh. Tõ ®ã, Hoµng Kh¾c Nam hä g¾n trËt tù thÕ giíi vµo ph−¬ng thøc s¶n xuÊt víi trôc chÝnh trªn tr−êng quèc tÕ lµ cuéc ®Êu tranh giai cÊp. C¸ch ThÕ giíi hiÖn nay ®· thay ®æi vµ ®ang tiÕp tôc biÕn ®¸nh gi¸ nµy coi chÝnh trÞ lµ b¶n thÓ vµ t− t−ëng lµ sù ®æi. Tæng thèng Ph¸p François Mitterand nãi: "H»ng sè ph©n chia quan hÖ quèc tÕ, m©u thuÉn giai cÊp lµ c¬ b¶n duy nhÊt hiÖn nay lµ sù biÕn ®æi". vµ ®Êu tranh giai cÊp lµ ®éng lùc ph¸t triÓn trong trËt tù Trong mét thÕ giíi vËn ®éng ngµy cµng nhanh vµ cµng thÕ giíi. g¾n bã, chËm thÝch øng trë thµnh ®iÒu nguy hiÓm. §iÒu ®ã Quan niÖm nµy ®· dÉn ®Õn viÖc mét sè n−íc tr−íc kia giê ®©y kh«ng chØ lµ sù tôt hËu, mµ cßn lµ c¶ sù ®¾m ch×m. ®· lÊy lý thuyÕt ®Êu tranh giai cÊp lµm träng t©m chÝnh Râ rµng, tÊt c¶ chóng ta ®Òu kh«ng thÓ sèng nh− tr−íc s¸ch ®èi ngo¹i vµ lÊy ý thøc hÖ lµm tiªu chuÈn ph©n biÖt ®−îc n÷a. b¹n thï. Tån t¹i vµ ph¸t triÓn dùa trªn sù t−¬ng øng gi÷a nhËn Nh÷ng ng−êi theo quan ®iÓm nµy còng cho r»ng trËt thøc vµ thùc tiÔn. V× thÕ, viÖc t×m hiÓu m«i tr−êng chóng tù thÕ giíi tiÕp theo sÏ ®−îc b¾t ®Çu sau cuéc ®Êu tranh ta ®ang sèng lµ cÇn thiÕt. §ã lµ ®iÓm b¾t ®Çu cña nhËn "ai th¾ng ai" gi÷a hai "phe" x· héi chñ nghÜa vµ t− b¶n thøc ®Ó tõ ®ã cã thÓ x¸c ®Þnh nh÷ng ph−¬ng c¸ch tån t¹i chñ nghÜa. thÝch hîp trong mét thÕ giíi ®· ®æi thay. - C¸ch ®¸nh gi¸ thø hai dùa trªn c¬ së cña thuyÕt 1. TrËt tù thÕ giíi chÝnh lµ c¸i khung c¬ b¶n cña m«i quyÒn lùc. ThuyÕt nµy cho r»ng mçi quèc gia ®Òu cã xu tr−êng ®ã. Danh tõ nµy gÇn ®©y hay ®−îc sö dông nh− h−íng m−u t×m quyÒn lùc cho m×nh trong nÒn chÝnh trÞ mét kh¸i niÖm khoa häc nh»m ph©n ®Þnh nÒn chÝnh trÞ quèc tÕ. Theo quan ®iÓm nµy, trËt tù thÕ giíi lµ mét c¬ cÊu quèc tÕ, nh−ng do ®øng trªn nh÷ng gãc ®é kh¸c nhau mµ quyÒn lùc dùa trªn nh÷ng t−¬ng quan lùc l−îng x¸c ®Þnh sù ®¸nh gi¸ vÒ trËt tù thÕ giíi còng kh¸c nhau. Tuy sù ®a vµ ®−îc biÓu tr−ng b»ng mét h×nh th¸i quyÒn lùc chiÕn 9 10
  6. l−îc t−¬ng ®èi æn ®Þnh. VÝ dô nh− c¸c trËt tù Westphalie, nh©n lo¹i. C¸ch ®¸nh gi¸ nµy cßn dùa trªn mét thùc tÕ: Versailles, Yalta-Postdam. yÕu tè kinh tÕ ngµy cµng cã søc nÆng trong quan hÖ quèc Nh−ng quyÒn lùc lµ mét xu h−íng, tøc lµ cã sù vËn tÕ vµ tr×nh ®é ph¸t triÓn ®· trë thµnh tiªu chÝ ph©n biÖt ®éng. V× thÕ, trong lßng mçi trËt tù thÕ giíi ®Òu diÔn ra gi÷a c¸c quèc gia. c¸c xu h−íng kh¸c nhau nh»m thay ®æi t−¬ng quan lùc NÕu cuéc c¸ch m¹ng khoa häc - kü thuËt ë Anh thÕ l−îng cò. §ã lµ cuéc ®Êu tranh gi÷a nh÷ng thÕ lùc muèn kû XVIII ®· t¹o cho Anh ®Þa vÞ c−êng quèc sè mét thÕ giíi duy tr× trËt tù cò cã lîi cho m×nh víi nh÷ng thÕ lùc bÞ bÊt khi ®ã th× tiÒm lùc kinh tÕ - khoa häc cña Mü, Liªn X« lîi trong trËt tù ®ã. M©u thuÉn nµy, mét khi ®−îc gi¶i sau nµy ®· quy ®Þnh vÞ thÕ siªu c−êng cña hai n−íc ®ã. quyÕt, sÏ dÉn ®Õn c¬ cÊu quyÒn lùc thÕ giíi míi. Khi ®ã, Theo c¸ch nh×n nµy, c¸c trËt tù thÕ giíi ®Òu ®−îc m« t¶ trËt tù thÕ giíi míi ®· thay thÕ trËt tù thÕ giíi cò. nh− nh÷ng cuéc ®Êu tranh nh»m ph©n chia l¹i thÞ tr−êng Nh÷ng ng−êi theo quan ®iÓm nµy cho r»ng víi viÖc vµ tranh giµnh c¸c nguån lîi kinh tÕ. TrËt tù sau n¨m Liªn X« vµ hÖ thèng x· héi chñ nghÜa tan r· th× trËt tù 1945 lµ cuéc ®Êu tranh gi÷a hai hÖ thèng kinh tÕ t− b¶n quyÒn lùc Yalta - Postdam kh«ng cßn n÷a. TrËt tù thÕ giíi chñ nghÜa vµ x· héi chñ nghÜa do Mü vµ Liªn X« ®øng míi ®ang ®−îc b¾t ®Çu víi nh÷ng m−u ®å tËp hîp lùc ®Çu. TrËt tù thÕ giíi nµy ®· kÕt thóc bëi sù thÊt b¹i cña l−îng nh»m t¹o ra so s¸nh cã lîi trong c¸n c©n quyÒn lùc mét bªn. VÒ c¬ b¶n, sù thÊt b¹i nµy ®· ®−îc ®Þnh ®o¹t bëi quèc tÕ, mµ ®iÓn h×nh lµ gi÷a ba trung t©m Mü - NhËt - cuéc c¸ch m¹ng khoa häc - kü thuËt míi tõ gi÷a nh÷ng T©y ¢u. n¨m 1970. Trong cuéc ch¹y ®ua khoa häc, kinh tÕ vµ c«ng Tõ c¬ së cña thuyÕt nµy, ®· cã nh÷ng c¸ch cÊu tróc nghÖ, Liªn X« b¾t ®Çu tôt hËu vµ xuèng dèc. So s¸nh trËt tù thÕ giíi kh¸c nhau nh− ph©n chia theo chiÒu ngang kinh tÕ ngµy cµng bÊt lîi lµm t¨ng ¸p lùc khñng ho¶ng. thµnh "cùc", nh×n theo chiÒu däc thµnh c¸c "chßm sao Cuéc khñng ho¶ng toµn diÖn, ®−îc b¾t ®Çu b»ng khñng quyÒn lùc", hay chia theo tÇng nh− thuyÕt "Ba thÕ giíi"... ho¶ng kinh tÕ, ®· ®−a ®Õn sù sôp ®æ hoµn toµn cña hÖ - C¸ch ®¸nh gi¸ thø ba, gÇn ®©y hay ®−îc ®Ò cËp, dùa thèng x· héi chñ nghÜa ë ch©u ¢u. trªn vai trß cña khoa häc vµ kinh tÕ. Khoa häc ngµy cµng Nh÷ng ng−êi theo quan ®iÓm nµy cho r»ng trËt tù ®−îc thõa nhËn lµ mét bé phËn cña lùc l−îng s¶n xuÊt thÕ giíi còng kh«ng n»m ngoµi quy luËt nãi trªn. §ång (tøc lµ thuéc h¹ tÇng c¬ së) vµ lµ x−¬ng sèng cña tiÕn bé thêi, diÔn tiÕn cña nã thÕ nµo còng phô thuéc rÊt nhiÒu kinh tÕ. Kinh tÕ l¹i lµ ®éng lùc chñ yÕu cña sù ph¸t triÓn vµo c¸c tiÕn bé khoa häc - lùc ®Èy cña nh÷ng biÕn ®æi cã nh©n lo¹i. ChÝnh chóng ®· lµm thay ®æi con ng−êi vµ tÝnh c¸ch m¹ng. 11 12
  7. - Bªn c¹nh nh÷ng quan niÖm t−¬ng ®èi phæ biÕn 2. MÆc dï mäi kh¸i niÖm, ®Þnh nghÜa ®Òu lµm nghÌo trªn, cßn mét lo¹t c¸c quan niÖm kh¸c. VÝ dô, thuyÕt néi dung, song xung quanh kh¸i niÖm trËt tù thÕ giíi, "chuyÓn dÞch c¸c nÒn v¨n minh" cã mét hÖ luËn cho r»ng chóng ta cã thÓ rót ra ®−îc mét vµi nhËn xÐt ban ®Çu: thÕ giíi vËn ®éng theo sù chuyÓn dÞch tõ nÒn v¨n minh - TrËt tù thÕ giíi lµ mét ph¹m trï lÞch sö cËn ®¹i cã nµy sang nÒn v¨n minh kh¸c. ChÝnh trÞ lµ bé phËn tÝnh thÕ giíi. VÒ mÆt kh«ng gian, nã g¾n víi quy m« toµn th−îng tÇng cña v¨n minh nªn nÒn v¨n minh ®ã còng cã cÇu. VÒ mÆt thêi gian, nã b¾t ®Çu cïng víi chñ nghÜa t− vai trß trung t©m chi phèi chÝnh trÞ quèc tÕ. Mét sè quan b¶n thÕ giíi. Trong thêi kú cæ vµ trung ®¹i, thÕ giíi gåm niÖm ®Þa - chÝnh trÞ th× cho r»ng, mçi trËt tù thÕ giíi nhiÒu phÇn t¸ch rêi, ph¸t triÓn t−¬ng ®èi biÖt lËp víi ®−îc quy ®Þnh bëi sù thèng trÞ cña mét hay nhiÒu khu nh÷ng liªn hÖ xuyªn khu vùc yÕu ít. Khi ®ã ch−a thÓ nãi vùc ®Þa - chÝnh trÞ ®èi víi c¸c khu vùc kh¸c cña thÕ giíi lµ ®· cã mét trËt tù thÕ giíi. Kh¸c víi tÝnh chÊt c¸t cø nh− trËt tù La M·, trËt tù Anh, trËt tù ch©u ¢u, trËt tù phong kiÕn, chñ nghÜa t− b¶n ra ®êi ®· ®Æt nÒn mãng cho Mü... Mét quan niÖm kh¸c dùa trªn luËn ®iÓm vÒ hoµ xu h−íng thèng nhÊt cña thÕ giíi. Trªn c¬ së xuÊt hiÖn c¸c b×nh vµ chiÕn tranh. Hoµ b×nh lµ mét tr¹ng th¸i æn ®Þnh quan hÖ vµ nh÷ng vÊn ®Ò cã tÝnh toµn cÇu, kh¸i niÖm trËt bÒ ngoµi cña trËt tù thÕ giíi nh−ng bªn trong chøa ®Çy tù thÕ giíi ®· ®−îc h×nh thµnh. m©u thuÉn. ChiÕn tranh thÕ giíi lµ sù gi¶i quyÕt m©u - TrËt tù thÕ giíi lµ mét ph¹m trï quan hÖ quèc tÕ. Nã thuÉn cña trËt tù nµy ®Ó chuyÓn sang mét trËt tù kh¸c. ®−îc biÓu hiÖn trong quan hÖ gi÷a c¸c quèc gia vµ gi÷a c¸c Hay mét quan niÖm dùa trªn vai trß cña vò khÝ h¹t quèc gia víi nh÷ng vÊn ®Ò cña thÕ giíi. Hay nãi theo nh©n ®èi víi nh©n lo¹i. Sù ra ®êi cña nã ®−îc coi lµ cuéc Marx, nã lµ "tæng hoµ cña c¸c mèi quan hÖ quèc tÕ". c¸ch m¹ng lín nhÊt thÕ kû. Vò khÝ h¹t nh©n kh«ng chØ - TrËt tù thÕ giíi lµ kh¸i niÖm mang tÝnh hÖ thèng, bëi lµm thay ®æi hoµn toµn t− duy vµ h×nh th¸i chiÕn l−îc. v× nã lµ mét tËp hîp c¸c quèc gia dùa theo nh÷ng quy luËt LÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö, nã ®· g¾n kÕt c¶ thÕ giíi nhÊt ®Þnh. Nhê ®ã, trËt tù thÕ giíi trë thµnh mét chØnh tr−íc nh÷ng vÊn ®Ò chung liªn quan trùc tiÕp ®Õn sè thÓ víi nh÷ng tÝnh chÊt míi riªng cña nã. phËn con ng−êi. Tõ gi¸c ®é ph¸p lý, trËt tù thÕ giíi còng - M©u thuÉn lµ b¶n chÊt, lµ ®éng lùc. TrËt tù thÕ giíi ®−îc nh×n nhËn nh− mét hÖ thèng tæ chøc, mét c¬ cÊu tån t¹i trªn c¸c m©u thuÉn, diÔn tiÕn theo sù vËn ®éng cña luËt ph¸p quèc tÕ cã tÝnh toµn cÇu. Sù vËn ®éng cña trËt m©u thuÉn vµ biÕn ®æi khi néi dung m©u thuÉn biÕn ®æi. tù thÕ giíi g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh hoµn thiÖn tæ chøc vµ §ã lµ tÝnh biÖn chøng cña trËt tù thÕ giíi. Nh−ng trËt tù t¨ng c−êng hiÖu lùc cña luËt ph¸p quèc tÕ... thÕ giíi còng lµ mét hiÖn t−îng cã tÝnh kÕ thõa. Lµ mét 13 14
  8. ph¹m trï lÞch sö, nã kÕ thõa c¶ c¸c vÊn ®Ò vµ nh÷ng m©u giíi, vµ chÝnh nã ®· t¹o nªn b¶n chÊt cña trËt tù thÕ giíi. thuÉn lÞch sö. Nãi c¸ch kh¸c, trËt tù thÕ giíi còng chÞu sù ThËt vËy, c¹nh tranh cµng t¨ng lªn, trËt tù thÕ giíi chi phèi cña c¸c quy luËt lÞch sö. Vµ nh− vËy, chÝnh c¸c cµng më réng. ThÞ tr−êng cµng thèng nhÊt, trËt tù thÕ giíi m©u thuÉn cã tÝnh quy luËt ®· quy ®Þnh qu¸ tr×nh h×nh cµng tÊt yÕu. thµnh cña trËt tù thÕ giíi. Sù vËn ®éng cña c¸c m©u thuÉn NÕu c¸c trËt tù thÕ giíi tr−íc gåm c¸c m¶ng thÞ tr−êng nµy trong nh÷ng bèi c¶nh kh¸c nhau ®· t¹o nªn ®Æc ®iÓm rêi th× nay nã sÏ chØ gåm mét h×nh thøc duy nhÊt - kinh tÕ vµ s¾c th¸i riªng cña tõng trËt tù thÕ giíi. thÞ tr−êng. Nã ®· trë thµnh con ®−êng ph¸t triÓn chung. Tõ c¸c nhËn xÐt trªn, theo ý kiÕn cña chóng t«i, trËt C¸c nÒn kinh tÕ phi thÞ tr−êng tr−íc ®©y hÇu hÕt ®· quy tù thÕ giíi còng cã thÓ ®−îc hiÓu nh− mét hÖ thèng c¸c vÒ kinh tÕ thÞ tr−êng. Mäi thÞ tr−êng néi ®Þa ®Òu ®· më m©u thuÉn c¬ b¶n cã tÝnh quy luËt cña thÕ giíi ®−îc biÓu cöa víi nh÷ng møc ®é kh¸c nhau. §ã lµ c¬ së míi cho mét hiÖn trong quan hÖ quèc tÕ víi mét tr¹ng th¸i t−¬ng ®èi nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng thÕ giíi thèng nhÊt h¬n. x¸c ®Þnh cña khung chiÕn l−îc toµn cÇu. T×nh h×nh nµy cïng víi viÖc mÊt ®i m©u thuÉn §«ng - D−íi ®©y lµ nh÷ng m©u thuÉn ®ã vµ sù ph¶n ¸nh T©y vÒ ý thøc hÖ ®· lµm c¸c m©u thuÉn kinh tÕ lé diÖn h¬n, chóng trong t×nh h×nh míi. ®ång thêi, t¸c ®éng cña sù c¹nh tranh nµy còng trë nªn m¹nh mÏ h¬n. Trong trËt tù thÕ giíi míi, nh÷ng c¹nh 2.1. C¹nh tranh trong kinh tÕ thÞ tr−êng thÕ giíi - tranh kinh tÕ thÞ tr−êng chñ yÕu nhÊt ®· ®−îc c«ng thøc mét m©u thuÉn c¬ b¶n cña trËt tù thÕ giíi ho¸ thµnh m©u thuÉn B¾c - B¾c, B¾c - Nam vµ Nam - TrËt tù thÕ giíi xuÊt hiÖn cïng víi chñ nghÜa t− b¶n Nam. thÕ giíi, vµ do vËy, còng b¾t ®Çu cïng víi sù h×nh thµnh Trong sè nµy, quan träng h¬n c¶ lµ m©u thuÉn B¾c - nÒn kinh tÕ thÕ giíi. KÓ tõ thêi ®iÓm ®ã, kinh tÕ lu«n lµ B¾c, bëi v× c¸c n−íc nµy n¾m phÇn lín thùc lùc kinh tÕ vµ mét ®éng th¸i chñ yÕu trong quan hÖ ®èi ngo¹i cña c¸c cã ®Þa vÞ chi phèi trong nhiÒu mÆt cña ®êi sèng quèc tÕ. quèc gia. Mäi diÔn biÕn cña trËt tù thÕ giíi ®Òu chÞu t¸c M©u thuÉn nµy, trong trËt tù thÕ giíi míi, ®−îc ph¶n ¸nh ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng thÕ giíi. chñ yÕu qua cuéc c¹nh tranh gi÷a ba trung t©m Mü (B¾c Nh−ng b¶n chÊt cña kinh tÕ thÞ tr−êng lµ m©u thuÉn, Mü) - EEC (T©y ¢u) - NhËt B¶n (§«ng ¸). Cuéc c¹nh lµ c¹nh tranh. LÞch sö chñ nghÜa t− b¶n lµ lÞch sö c¹nh tranh gi÷a chóng tuy gay g¾t vµ cã ¶nh h−ëng nÆng nÒ, tranh trong xu h−íng thèng nhÊt trÞ tr−êng. Do ®ã, sù nh−ng l¹i ®−îc giíi h¹n bëi nçi lo sî vÒ mét cuéc chiÕn c¹nh tranh nµy ®· trë thµnh m©u thuÉn cña trËt tù thÕ tranh kinh tÕ tæng lùc thËt sù. 15 16
  9. Trong khi ®ã, m©u thuÉn B¾c - Nam còng trë nªn ngù trÞ trong quan hÖ quèc tÕ. §ång thêi, c¸c quèc gia c«ng khai vµ gay g¾t h¬n. §©y lµ cuéc ®Êu tranh cña c¸c kh¸c nhau th× lîi Ých vµ lèi øng xö còng kh¸c nhau, vµ do n−íc ®ang ph¸t triÓn ®ßi thiÕt lËp mét trËt tù kinh tÕ quèc vËy, sù tham gia vµo ®êi sèng quèc tÕ cña chóng còng rÊt tÕ míi c«ng b»ng h¬n. Tuy nhiªn, c¸c n−íc nµy cã Ýt c¬ héi kh¸c nhau. §ã lµ nh÷ng lý do chÝnh t¹o nªn t×nh tr¹ng ®Ó c¶i thiÖn vÞ trÝ cña m×nh do sù phô thuéc qu¸ nhiÒu vµo hçn lo¹n quèc tÕ th−êng xuyªn. nguån vèn vµ kü thuËt. Nî nÇn tr× kÐo mäi nç lùc ph¸t Sù hçn lo¹n ®Î ra yªu cÇu æn ®Þnh. VÒ mÆt nµy, cã thÓ triÓn. Kho¶ng c¸ch giµu nghÌo ngµy cµng t¨ng. nãi, trËt tù thÕ giíi lµ mét cè g¾ng x©y dùng sù æn ®Þnh Còng do sù chi phèi cña kinh tÕ thÞ tr−êng mµ tån t¹i trªn nÒn hçn lo¹n. Nã ®−îc ®Þnh danh "trËt tù" lµ v× vËy. m©u thuÉn Nam - Nam vÒ mÆt kinh tÕ. Nh−ng m©u thuÉn Cè g¾ng nµy ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua sù h×nh thµnh vµ nµy Ýt cã ¶nh h−ëng tíi thÕ giíi. ph¸t triÓn c¸c hÖ thèng tæ chøc quèc tÕ, luËt ph¸p vµ tËp Khi thÕ giíi bÞ chi phèi bëi mét nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng qu¸n quèc tÕ, c¬ cÊu ®¼ng cÊp toµn cÇu... nh»m t¹o dùng ngµy cµng thèng nhÊt th× c¸c quèc gia còng phô thuéc vµo mét m«i tr−êng quèc tÕ cã tæ chøc vµ æn ®Þnh h¬n. nhau nhiÒu h¬n. §iÒu nµy kh«ng chØ gióp ®Èy nhanh qu¸ æn ®Þnh lµ t−¬ng ®èi, hçn lo¹n lµ tuyÖt ®èi. M©u tr×nh thiÕt lËp trËt tù thÕ giíi míi mµ cßn lµm cho hîp t¸c thuÉn nµy vËn ®éng trong mäi trËt tù thÕ giíi. Mçi trËt tù trë thµnh mét khuynh h−íng quan hÖ næi bËt. Trªn thùc thÕ giíi ®−îc x¸c ®Þnh bëi mét t×nh tr¹ng æn ®Þnh chung tÕ, bëi kh¶ n¨ng kh«ng gi¶i quyÕt ®−îc m©u thuÉn lµ kh¸ t¹m thêi. Sù chuyÓn giao tõ trËt tù nµy sang trËt tù kh¸c lín, hîp t¸c còng cã nghÜa lµ sù chÊp nhËn phÇn nµo c¸c lµ sù chuyÓn sang mét h×nh thøc tæ chøc kh¸c cã kh¶ n¨ng m©u thuÉn trong cè g¾ng ®iÒu hoµ chóng. h¹n chÕ hçn lo¹n h¬n mµ th«i. Trong trËt tù thÕ giíi míi, kh¶ n¨ng hçn lo¹n vÉn lµ 2.2. TrËt tù thÕ giíi lµ cè g¾ng x©y dùng sù æn ®Þnh mét th¸ch thøc cùc lín. §ã lµ bëi nh÷ng lý do d−íi ®©y: trªn nÒn hçn lo¹n - Thø nhÊt, thÕ giíi hoµ b×nh, sè chñ thÓ ®éc lËp trong T×nh tr¹ng cña thÕ giíi lu«n hçn lo¹n gièng nh− cã quan hÖ quèc tÕ t¨ng lªn. TÝnh ®a d¹ng t¨ng dÉn ®Õn m©u chuyÓn ®éng Brown cña c¸c ph©n tö. §ã lµ sù ph¶n ¸nh thuÉn t¨ng vµ ngµy cµng phøc t¹p. B¹o lùc kh«ng cßn lµ tÝnh ®a d¹ng vµ phøc t¹p cña thÕ giíi. ThÕ giíi l¹i cã v« sè ph−¬ng c¸ch thùc dông ®Ó gi¶i quyÕt m©u thuÉn trong khi m©u thuÉn vµ ®Çy rÉy ngÉu nhiªn. H¬n n÷a, ý chÝ tù do ch−a cã mét ph−¬ng thøc nµo kh¸c kh¶ dÜ thay thÕ. M©u cña con ng−êi lu«n lµm cho hµnh ®éng cña chóng v−ît thuÉn tÝch tô vµ ngµy cµng t¹o sù chèng chÕnh lín cho khái ®iÒu kiÖn vµ khã l−êng tr−íc ®−îc. TÝnh chñ quan thêi cuéc. 17 18
  10. - Thø hai, lµ do tÝnh c¸ch biÕn ®æi kh«ng ngõng vµ hoµ b×nh, m«i tr−êng, hiÓm ho¹ h¹t nh©n, d©n sè, bÖnh ngµy cµng nhanh cña t×nh h×nh thÕ giíi. ChËm thÝch øng tËt... Do sù ph¸t triÓn cña c¸c ph−¬ng tiÖn giao th«ng vµ dÔ g©y mÊt ph−¬ng h−íng. Mµ mÊt ph−¬ng h−íng lµm th«ng tin, con ng−êi ngµy cµng hiÓu biÕt vµ gÇn nhau h¬n, t¨ng thªm sù hçn lo¹n. T×nh tr¹ng hçn lo¹n ë Liªn X« bÊt chÊp kho¶ng c¸ch ®Þa lý vµ nh÷ng kh¸c biÖt d©n téc - (tr−íc ®©y) hiÖn nay lµ mét vÝ dô. v¨n ho¸ - lÞch sö. §ã lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù - Thø ba, trËt tù thÕ giíi ngµy nay kh«ng ®¬n thuÇn lµ thèng nhÊt cè g¾ng vµ phèi hîp hµnh ®éng trªn quy m« trËt tù mét chiÒu chØ dùa trªn quyÒn lùc cña c¸c c−êng toµn cÇu. §iÒu nµy lµm t¨ng c¬ héi tæ chøc thÕ giíi vµ h¹n quèc. §éc lËp tù chñ t¨ng ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho ý chÝ tù do chÕ hçn lo¹n. Cuéc gÆp Rio de Janeiro gi÷a n¨m 1992 lµ cña mäi quèc gia ph¸t triÓn. Vµ do ®ã, c¸c lîi Ých quèc gia minh chøng thùc tiÔn cho chiÒu h−íng nµy. d©n téc ®· "tr¨m hoa ®ua në, tr¨m nhµ ®ua tiÕng". MÆt - Thø ba, kh¸c víi c¸c trËt tù tr−íc, trËt tù thÕ giíi tr¸i cña t×nh tr¹ng nµy lµ c¸c tranh chÊp vµ xung ®ét hiÖn míi kh«ng ra ®êi tõ chiÕn tranh mµ ®−îc chuyÓn giao mét ®ang diÔn ra t¹i nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi. c¸ch hoµ b×nh nªn ®· thõa h−ëng ®−îc phÇn lín c¬ cÊu tæ - Thø t−, nhËn thøc phæ biÕn cña mäi quèc gia hiÖn chøc vµ hÖ thèng luËt lÖ cò. VÊn ®Ò giê ®©y chØ lµ c¶i tæ vµ nay ®Òu coi "h−íng ngo¹i" lµ chiÕn l−îc cÇn thiÕt ®Ó ph¸t n©ng cÊp chóng cho phï hîp víi t×nh h×nh míi. triÓn. §iÒu nµy ®· lµm t¨ng thªm tÝnh phøc t¹p, nhiÒu Nh− vËy, tuy kh¶ n¨ng æn ®Þnh t¨ng lªn, nh−ng kh¶ chiÒu, nhiÒu tÇng, nhiÒu lÜnh vùc, nhiÒu yÕu tè, nhiÒu ®èi n¨ng hçn lo¹n còng kh«ng gi¶m. Quan hÖ quèc tÕ vËn t−îng trong quan hÖ quèc tÕ. ®éng cµng nhanh, trËt tù thÕ giíi míi cµng dÔ dao ®éng, Nh−ng kh¶ n¨ng æn ®Þnh còng lín h¬n bao giê hÕt vµ nç lùc chñ quan cµng cÇn thiÕt. do nh÷ng nguyªn nh©n d−íi ®©y: - Thø nhÊt, mäi quèc gia hiÖn nay ®Òu coi æn ®Þnh vµ 2.3. H»ng sè cña mäi trËt tù thÕ giíi lµ quan hÖ thø bËc gi÷a n−íc lín vµ n−íc nhá, n−íc m¹nh vµ n−íc yÕu an ninh lµ ®iÒu kiÖn thiÕt yÕu ®Ó tån t¹i vµ ph¸t triÓn. KÓ c¶ Mü còng muèn l·nh ®¹o mét thÕ giíi æn ®Þnh h¬n lµ §ã lµ c¸c quan hÖ thùc d©n - thuéc ®Þa, ®Õ quèc - phô hçn lo¹n. æn ®Þnh ®· ®−îc nhËn thøc vµ trë thµnh môc thuéc, ph¸t triÓn - ®ang ph¸t triÓn... §ã lµ c¸c hiÖn t−îng chñ tiªu ®èi ngo¹i cña mäi quèc gia. Vµ nh− vËy, trËt tù thÕ nghÜa thùc d©n, chñ nghÜa b¸ quyÒn, ngo¹i giao søc m¹nh... giíi ®· trë thµnh môc ®Ých chung cña toµn nh©n lo¹i. "ë ®©u cã ¸p bøc, ë ®ã cã ®Êu tranh". M©u thuÉn gi÷a - Thø hai, thÕ giíi ngµy cµng ®Æt tr−íc chóng ta nhiÒu chóng lµ ®iÒu tÊt yÕu. §©y lµ hÖ qu¶ cña quy luËt ph¸t vÊn ®Ò chung ®ßi hái ph¶i cã nh÷ng nç lùc toµn cÇu nh− triÓn kh«ng ®ång ®Òu. §©y còng lµ sù ph¶n ¸nh nguyªn lý 19 20
  11. ph©n cÊp thÕ giíi theo lý thuyÕt hÖ thèng. Tuy nhiªn, sù c¹nh tranh ®ã còng gÆp ph¶i nh÷ng giíi LÞch sö cho thÊy mäi d©n téc ®Òu h−íng tíi tù do. h¹n nhÊt ®Þnh. B¹o lùc qu©n sù nh− ph−¬ng tiÖn n« dÞch Trong quan hÖ quèc tÕ, khi mét d©n téc m−u t×m quyÒn chñ yÕu tr−íc kia th× nay ®· bÞ h¹n chÕ sö dông. Sù tuú lùc vµ −u thÕ (quyÒn lùc lµ mét biÓu hiÖn cña tù do vµ −u thuéc lÉn nhau t¨ng lªn. C¸c n−íc nhá nhËn thøc ®−îc vai thÕ lµ ®iÒu kiÖn ®Ó thùc hiÖn quyÒn lùc), th× tÊt sÏ lµm trß cña m×nh trong nÒn chÝnh trÞ vµ kinh tÕ thÕ giíi. ph−¬ng h¹i tíi tù chñ vµ ®éc lËp (lµ biÓu hiÖn kh¸c cña tù Nh÷ng h¹n chÕ nµy dÉn ®Õn nh÷ng ®Æc ®iÓm míi quan do vµ ®iÒu kiÖn thùc hiÖn) cña d©n téc kh¸c. träng trong quan hÖ quèc tÕ nh− ®a nguyªn vµ thèng nhÊt, M©u thuÉn nµy cßn do t¸c ®éng cña kinh tÕ thÞ tr−êng - hîp t¸c vµ c¹nh tranh, xung ®ét vµ tho¶ hiÖp... §Ó kh¾c cuéc ®¹i c¹nh tranh thÕ giíi - trong ®ã m¹nh sèng, yÕu phôc m©u thuÉn nµy, c¸c n−íc sÏ ®i t×m vò khÝ cña m×nh chÕt. C¹nh tranh cµng m¹nh, ph©n ho¸ cµng lín. chñ yÕu th«ng qua c¸c lîi thÕ so s¸nh cô thÓ mµ tr¸nh th¸i M©u thuÉn nµy còng chÞu sù chi phèi cña m©u thuÉn ®é quyÕt liÖt, ®Êu tranh toµn diÖn vµ c¸c biÖn ph¸p tæng gi÷a æn ®Þnh vµ hçn lo¹n, trong ®ã quan hÖ thø bËc ®−îc coi lùc nh− tr−íc kia. lµ cÇn thiÕt ®Ó duy tr× trËt tù quèc tÕ, h¹n chÕ hçn lo¹n. Nh−ng hiÖn nay còng kh«ng cã nhiÒu c¬ héi thùc tiÔn Trong trËt tù quèc tÕ míi, sù c¹nh tranh nµy sÏ chñ ®Ó c¶i thiÖn vÞ trÝ cña c¸c n−íc nhá. ¦u thÕ cña c¸c c−êng yÕu diÔn ra trong c¸c qu¸ tr×nh: cuéc ®Êu tranh cña c¸c quèc cßn qu¸ lín, t©m lý chÊp nhËn cßn nÆng nÒ, kho¶ng n−íc thÕ giíi thø ba nh»m giµnh ®éc lËp chÝnh trÞ chuyÓn c¸ch giµu nghÌo vµ sù phô thuéc cã nguy c¬ t¨ng... H¬n thµnh cuéc ®Êu tranh cña c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn nh»m n÷a, l¹i cßn xu h−íng liªn kÕt chØ gi÷a c¸c n−íc cã tr×nh ®é gi¶m bít sù phô thuéc vÒ kinh tÕ (v× phô thuéc kinh tÕ ph¸t triÓn kh«ng chªnh lÖch nhau l¾m. còng dÉn ®Õn mÊt ®éc lËp chÝnh trÞ), vai trß siªu c−êng Cuéc chiÕn tranh vïng VÞnh võa lµ sù c¶nh c¸o, võa lµ duy nhÊt cña Mü sÏ lu«n bÞ thö th¸ch, sù tranh giµnh gi÷a sù b¸o hiÖu trËt tù n−íc lín - n−íc nhá sÏ vÉn cßn ®ã. Thñ c¸c c−êng quèc h¹ng mét vµ h¹ng hai; nh÷ng qu¸ tr×nh t−íng Mailaixia Mahathir Mohamad ®· ph¸t biÓu: "TÝnh tËp hîp lùc l−îng míi theo khu vùc... d©n chñ trªn tr−êng quèc tÕ lµ mét ®iÒu hoµn toµn kh«ng Kh¸c víi c¸c trËt tù tr−íc, trong trËt tù thÕ giíi míi, cã. §èi víi lÜnh vùc ngo¹i giao trªn quèc tÕ, lÏ ph¶i bao giê m©u thuÉn nµy sÏ mang mµu s¾c kinh tÕ ®Ëm nÐt h¬n. còng ë trong tay n−íc m¹nh h¬n". Cïng víi sù t¨ng tû träng kinh tÕ trong quan hÖ quèc tÕ, Ph¶i ch¨ng sù thay ®æi lín nhÊt cña m©u thuÉn nµy G-7 thùc tÕ ngµy cµng n¾m vai trß cña mét ban l·nh ®¹o trong trËt tù thÕ giíi míi lµ sù thay thÕ ph−¬ng thøc qu¶n thÕ giíi. lý bëi vò lùc b»ng ph−¬ng thøc qu¶n lý bëi ®ång tiÒn nh− 21 22
  12. ý kiÕn cña Jacques Attali. ®ang t¸c ®éng tõ bªn ngoµi vµo". Thùc chÊt, chñ nghÜa khu vùc lµ mét qu¸ tr×nh liªn kÕt c¸c quèc gia dùa trªn 2.4. M©u thuÉn gi÷a toµn cÇu ho¸ vµ khu vùc ho¸, nh÷ng quan hÖ ®Þa - chÝnh trÞ, nh÷ng liªn hÖ lÞch sö nhiÒu gi÷a chñ nghÜa quèc tÕ vµ chñ nghÜa biÖt lËp mÆt, c¸c lîi Ých cã thÓ cïng chia sÎ vµ nh÷ng nguy c¬ ®e Toµn cÇu ho¸ lµ mét môc tiªu ph¸t triÓn cña lÞch sö. do¹ chung. Qu¸ tr×nh nµy râ rµng kh«ng ph¶i lµ hiÖn Nã ®· trë thµnh xu thÕ cïng víi qu¸ tr×nh x©y dùng nÒn t−îng riªng cña trËt tù thÕ giíi nµo. kinh tÕ thÞ tr−êng thÕ giíi. Nã còng lµ sù ph¶n ¸nh cña M©u thuÉn nµy sÏ chi phèi m¹nh mÏ quan hÖ quèc tÕ yªu cÇu æn ®Þnh vµ thèng nhÊt thÕ giíi tr−íc nguy c¬ cña trong trËt tù thÕ giíi míi. Nã lý gi¶i c¸c qu¸ tr×nh tËp hîp, sù hçn lo¹n. B¶n th©n trËt tù thÕ giíi lµ kÕt qña cña xu c¸c hiÖn t−îng liªn minh, nh÷ng −u tiªn chÝnh s¸ch cho h−íng toµn cÇu ho¸ vµ ®−îc kiÖn toµn cïng víi sù ph¸t khu vùc, c¸c qu¸ tr×nh tæ chøc khu vùc vµ liªn kÕt kinh tÕ triÓn cña nã. chÝnh trÞ theo ®Þa lý. Nã còng lý gi¶i c¸c h×nh th¸i ®a MÆc dï toµn cÇu ho¸ lµ mét xu thÕ phï hîp víi quy trung t©m, khu vùc cã trung t©m cña trËt tù thÕ giíi míi... luËt ph¸t triÓn vµ ®¸p øng ®óng nhu cÇu tiÕn bé cña con Mét biÓu hiÖn kh¸c thÊp h¬n cña m©u thuÉn nµy ng−êi, song nã còng cã nh÷ng hËu qu¶ nhÊt ®Þnh. Mét trong ph¹m vi quèc gia lµ m©u thuÉn gi÷a chñ nghÜa mÆt, nã thóc ®Èy viÖc tæ chøc qu¶n lý thÕ giíi theo h−íng quèc tÕ vµ chñ nghÜa biÖt lËp. Chñ nghÜa quèc tÕ lµ chñ ph©n tÇng, m¹nh thèng trÞ yÕu. C¹nh tranh quyÒn lùc dÉn tr−¬ng hoµ nhËp ®Êt n−íc vµo qu¸ tr×nh toµn cÇu ho¸. ®Õn c¸c qu¸ tr×nh co côm, s¾p xÕp vµ tËp hîp lùc l−îng Nh−ng hoµ nhËp còng cã nghÜa lµ ph¶i chÊp nhËn mÆt theo khu vùc. MÆt kh¸c, toµn cÇu ho¸ còng cã xu h−íng ¸p tr¸i cña cuéc ch¬i, chÊp nhËn phÇn nµo sù vi ph¹m ý chÝ ®Æt c¸c gi¸ trÞ vµ luËt lÖ tõ bªn ngoµi vµo c¸c khu vùc, bÊt tù do vµ b¶n s¾c d©n téc. H¬n n÷a, hoµ nhËp mµ kh«ng chÊp ®Æc thï lÞch sö, d©n téc, v¨n ho¸, t©m lý, kinh tÕ, tÝnh ®Õn møc ®é thÝch øng vµ kh¶ n¨ng chÞu ®ùng cña chÝnh trÞ vµ an ninh cña chóng. V× thÕ ®· xuÊt hiÖn xu b¶n th©n th× l¹i lµ mét tai ho¹. Còng gièng nh− chñ h−íng chèng l¹i phÇn nµo t¸c ®éng vµ hËu qu¶ cña toµn nghÜa khu vùc, chñ nghÜa biÖt lËp lµ sù ph¶n øng l¹i chñ cÇu ho¸. Chñ nghÜa khu vùc ra ®êi. nghÜa quèc tÕ. Chñ nghÜa biÖt lËp lµ mét d¹ng thøc cña Cè Thñ t−íng §øc Willy Brand nãi: "Qu¸ tr×nh khu chñ nghÜa d©n téc. Trong quan hÖ quèc tÕ, nã chÝnh lµ vùc ho¸ lµ ph¶n øng chÝnh trÞ ®èi víi quan hÖ toµn cÇu chñ nghÜa c¸ nh©n cña mét quèc gia. ë hÇu hÕt mäi quèc ngµy cµng gia t¨ng ë mét khu vùc ®Þa lý" vµ "®−îc coi nh− gia ®Òu tån t¹i nh÷ng gi»ng co hoÆc va ch¹m gi÷a "h−íng mét thö nghiÖm ®Ó h¹n chÕ khuynh h−íng toµn cÇu ho¸ ngo¹i" vµ "h−íng néi". M©u thuÉn nµy còng gi¶i thÝch t¹i 23 24
  13. sao trËt tù thÕ giíi míi kh«ng thÓ lµ mét "cùc" dï chØ cã th−êng xuyªn gÆp ph¶i nh÷ng c¶n trë trong ®iÒu kiÖn thùc mét siªu c−êng duy nhÊt lµ Mü. tiÔn. M©u thuÉn nµy võa lµ nguyªn nh©n võa lµ kÕt qu¶ Trong chõng mùc nµo ®ã, khu vùc ho¸ lµ sù dung hoµ cña bèn m©u thuÉn trªn. Ph¸t triÓn ph¶i c¹nh tranh vµ m©u thuÉn gi÷a chñ nghÜa quèc tÕ vµ chñ nghÜa biÖt lËp, c¹nh tranh ®Ó ph¸t triÓn. Cµng ph¸t triÓn cµng c¹nh tranh. ®ång thêi lµ b−íc qu¸ ®é hîp lý cho toµn cÇu ho¸. Nh−ng cµng c¹nh tranh, l¹i cµng dÔ g©y h¹i cho sù ph¸t Tuy nhiªn, trong thùc tÕ, b¶n th©n qu¸ tr×nh khu vùc triÓn. Ph¸t triÓn sinh ra hçn lo¹n, nh−ng æn ®Þnh l¹i lµ ®iÒu ho¸ l¹i chøa ®ùng nguy c¬ h×nh thµnh nªn c¸c khèi víi kiÖn cÇn thiÕt cho ph¸t triÓn. Khi ph¸t triÓn trë thµnh môc nh÷ng xung ®ét lîi Ých míi vµ sù c¹nh tranh siªu quèc gia, ®Ých chung th× chÝnh nã l¹i trë thµnh tiªu chuÈn lín nhÊt ng¨n c¶n qu¸ tr×nh toµn cÇu ho¸. ph©n biÖt c¸c quèc gia m¹nh hay yÕu, lín hay nhá. §ång Toµn cÇu ho¸, quèc tÕ ho¸ lµ tÊt yÕu. Song vÊn ®Ò l¹i thêi ph¸t triÓn còng lµ c¸ch thøc duy nhÊt ®Ó cã thÓ c¶i t¹o lµ c¸ch thøc, b−íc ®i vµ møc ®é cña hoµ nhËp. l¹i "trËt tù" ®ã. §èi víi c¸c quèc gia, m©u thuÉn gi÷a chñ nghÜa quèc tÕ vµ chñ nghÜa biÖt lËp còng chÝnh lµ vÊn ®Ò 2.5. M©u thuÉn gi÷a ph¸t triÓn vµ nh÷ng giíi h¹n ph¸t triÓn nh− thÕ nµo, h−íng ngo¹i hay h−íng néi... cña nã Ngoµi ra, ph¸t triÓn hiÖn nay còng cßn gÆp ph¶i mét Ph¸t triÓn lµ mét xu h−íng vËn ®éng tù nhiªn cña con lo¹t nh÷ng giíi h¹n kh¸c trong ®iÒu kiÖn cña nã, nh− c¸c ng−êi vµ x· héi. NÕu tù do lµ môc ®Ých lín nhÊt cña con vÊn ®Ò m«i tr−êng, an ninh, d©n sè, hËu qu¶ x· héi cña sù ng−êi th× ph¸t triÓn lµ con ®−êng c¬ b¶n ®Ó ®¹t ®−îc sù tù ph¸t triÓn... Bëi vËy, ng−êi ta ®· nghÜ ®Õn kh¸i niÖm sù do ®ã. "ph¸t triÓn bÒn v÷ng" nh− mét sù ph¸t triÓn ®Æc thï trong MÆc dï lµ mét xu thÕ xuyªn lÞch sö, song ph¸t triÓn ®· trËt tù thÕ giíi míi. g¾n liÒn víi trËt tù thÕ giíi. TrËt tù thÕ giíi lµ ®iÒu kiÖn Trong trËt tù thÕ giíi míi, sù ph¸t triÓn sÏ ngµy cµng bèi c¶nh cña sù ph¸t triÓn. Vµ, ng−îc l¹i, ph¸t triÓn l¹i lµ mang Ýt tÝnh d©n téc h¬n do qu¸ tr×nh quèc tÕ ho¸ vµ sù ®éng lùc cña trËt tù thÕ giíi. MÆt kh¸c, hiÖn nay, mäi quèc tuú thuéc lÉn nhau. C¸c quan hÖ quèc tÕ còng ngµy cµng gia ®Òu ®Æt ph¸t triÓn lªn −u tiªn hµng ®Çu vµ viÖc nã bÞ chi phèi bëi c¸i gäi lµ "lîi Ých ph¸t triÓn" cña c¸c quèc ngµy cµng trµn ngËp ®êi sèng quèc tÕ khiÕn cho ph¸t triÓn gia. §ång thêi, m©u thuÉn nµy còng sÏ gãp phÇn quy ®Þnh trë thµnh ®Æc ®iÓm quan träng cña trËt tù thÕ giíi míi. Vµ nh÷ng lèi øng xö "hoµ" vµ "hîp" trong quan hÖ quèc tÕ. do vËy, chóng ta kh«ng thÓ xem xÐt t¸ch rêi chóng ®−îc. Quy luËt ph¸t triÓn ngµy nay ®· bao hµm c¶ quy luËt Nh−ng kh«ng cã sù ph¸t triÓn nµo mµ l¹i b»ng ph¼ng tån t¹i. Ph¸t triÓn, ®Æc biÖt lµ ph¸t triÓn kinh tÕ, ®· trë c¶. Bëi ph¸t triÓn lu«n lµ c¸i ®Ých ®Çy m¬ −íc nªn nã thµnh con ®−êng c¬ b¶n cña mäi quèc gia vµ lµ môc tiªu 25 26
  14. hµng ®Çu cña c¸c chiÕn l−îc ®èi ngo¹i. §iÒu nµy ®· quy ®Þnh tÝnh h−íng ®Ých cña trËt tù thÕ giíi míi. 3. Trªn ®©y lµ nh÷ng m©u thuÉn c¬ b¶n cã tÝnh quy luËt cña trËt tù thÕ giíi. Chóng ®ang t¸c ®éng lªn qu¸ TrËt tù thÕ giíi thÕ kû XX tr×nh h×nh thµnh trËt tù thÕ giíi míi vµ sÏ tiÕp tôc vËn ®éng trong ®ã nh− nh÷ng ®éng lùc chÝnh. Trªn b×nh diÖn lÞch sö vµ vÊn ®Ò quèc gia, ®ã lµ n¨m vÊn ®Ò cña chÝnh s¸ch ®èi ngo¹i vµ lµ n¨m ®iÒu kiÖn chñ yÕu quy ®Þnh c¸c quan hÖ ngo¹i giao. NguyÔn Quèc Hïng Quy luËt lµ sù vËn ®éng kh¸ch quan, tuy nhiªn, kh«ng nªn coi chóng lµ kh¸ch quan tuyÖt ®èi. Con ng−êi lµ mét Loµi ng−êi ®ang ë nh÷ng th¸ng ngµy cuèi cïng gi· tõ sinh vËt tù ý thøc, cã tinh thÇn vµ tri thøc. Tinh thÇn vµ thÕ kû XX ®Ó b−íc sang thÕ kû XXI - thiªn niªn kû thø ba. tri thøc tuy kh«ng sinh ra vËt chÊt kh¸ch quan, nh−ng l¹i Trong chiÒu dµi cña lÞch sö, thÕ kû XX sÏ ®−îc ghi nhËn cã thÓ chuyÓn ho¸ vµo vËt chÊt vµ lµm biÕn ®æi t¸c ®éng nh− mét thÕ kû cña nh÷ng tiÕn bé kú diÖu vµ bao chÊn kh¸ch quan cña vËt chÊt. Bëi vËy, mèi quan hÖ qua l¹i ®éng, ®æi thay to lín, ch¾c ch¾n sÏ ghi nh÷ng dÊu Ên sang gi÷a con ng−êi vµ quy luËt kh«ng thÓ ®−îc hiÓu ®¬n gi¶n thÕ kû míi. Còng trong thÕ kû XX, lÇn ®Çu tiªn trËt tù thÕ nh− trong thÕ giíi v« c¬ hoÆc sinh vËt bËc thÊp. giíi víi ý nghÜa ®Çy ®ñ trªn ph¹m vi toµn cÇu ®· ®−îc x¸c §−¬ng nhiªn, m©u thuÉn kh«ng tÊt yÕu ph¶i ®−îc gi¶i lËp nh− mét thiÕt chÕ cña x· héi toµn cÇu mµ HÝtl©y Bul¬ quyÕt, hoÆc kh«ng nhÊt thiÕt dÉn ®Õn th¾ng lîi cña mét ®Þnh nghÜa: Mét "m« h×nh ho¹t ®éng lµm c¬ së cho nh÷ng bªn. Cã ®iÒu, diÔn biÕn cña trËt tù thÕ giíi míi ra sao sÏ môc tiªu x· héi cña c¸c nhµ n−íc hay x· héi quèc tÕ"1. Bµi phô thuéc nhiÒu vµo sù vËn ®éng cña c¸c m©u thuÉn nµy. viÕt nµy muèn nh×n l¹i mét c¸ch kh¸i qu¸t trËt tù thÕ giíi Vµ ph¶i ch¨ng, nh÷ng qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh l¹i lîi Ých vµ trong thÕ kû XX, nh− Paul Kennedy viÕt: "Cã lÏ c¸ch tèt ®iÒu chØnh chÝnh s¸ch cña c¸c quèc gia hiÖn nay ®Òu n»m nhÊt ®Ó nhËn biÕt t−¬ng lai s¾p ®Õn lµ nh×n l¹i mét chót trong sù chi phèi cña c¸c thùc tiÔn ®ang thay ®æi ®ã? vÒ qu¸ khø"... ___________ 1993 1. DÉn theo Marid«n Tuaren¬: Sù ®¶o lén cña thÕ giíi ®Þa chÝnh trÞ thÕ kû XXI, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 1996, tr.38. 27 28
  15. I. Nh×n l¹i buæi giao thêi gi÷a hai thÕ kû ®Êu tranh ngµy cµng gay g¾t nh»m ph©n chia thÕ giíi"1. Cuéc tranh giµnh thÞ tr−êng thÕ giíi lµ b¾t ®Çu cã Víi nh÷ng ph¸t kiÕn ®Þa lý lín cuèi thÕ kû XV - ®Çu nh÷ng "mÊt trËt tù" víi c¸c cuéc chiÕn tranh ®Õ quèc chñ thÕ kû XVI vµ sù x¸c lËp cña chñ nghÜa t− b¶n, mét thÞ nghÜa ®Çu tiªn. §ã lµ c¸c cuéc chiÕn tranh Trung - NhËt tr−êng thÕ giíi ®· dÇn ®−îc h×nh thµnh. Nh− mét hÖ qu¶ (1895), Mü - T©y Ban Nha (1898), Anh - B«¬ (1900), Nga - cña chñ nghÜa t− b¶n, trËt tù thÕ giíi còng ®−îc thiÕt lËp NhËt (1904 - 1905). Dï sao ®©y còng chØ lµ nh÷ng "mÊt nh»m ph©n chia ph¹m vi thÕ lùc, khu vùc ¶nh h−ëng cho trËt tù côc bé", nh−ng thùc ra chÝnh lµ nh÷ng "khóc d¹o phï hîp víi lùc l−îng so s¸nh gi÷a c¸c c−êng quèc t− b¶n. ®Çu", nh÷ng tÝn hiÖu cña mét cuéc chiÕn tranh thÕ giíi LÇn ®Çu tiªn trong thÕ kû XIX, trËt tù thÕ giíi ®· hai lÇn khã tr¸nh khái bëi nh÷ng m©u thuÉn gi÷a c¸c c−êng quèc ®−îc thiÕt lËp, lÞch sö gäi ®ã lµ TrËt tù Vienna 1815 sau t− b¶n ngµy cµng gay g¾t, quyÕt liÖt. chiÕn tranh Napoleon vµ TrËt tù Frankfort 1871 sau chiÕn Nh÷ng m©u thuÉn Êy lµ do nh÷ng thay ®æi trong lùc tranh Ph¸p - Phæ. Tuy nhiªn, c¶ hai trËt tù nµy chñ yÕu l−îng so s¸nh gi÷a c¸c c−êng quèc vµ tõ kÕt qu¶ cña sù trong ph¹m vi ch©u ¢u. Víi nh÷ng biÕn chuyÓn cña t×nh ph¸t triÓn kh«ng ®Òu gi÷a c¸c n−íc. Cã nhiÒu nguyªn h×nh thÕ giíi, ph¶i sang thÕ kû XX mét trËt tù thÕ giíi nh©n dÉn tíi sù kh«ng ®ång ®Òu Êy, trong ®ã cã nh÷ng theo ý nghÜa ®Çy ®ñ cña nã míi ®−îc x¸c lËp. tiÕn bé khoa häc - kü thuËt mµ cuéc c¸ch m¹ng c«ng KÓ tõ nh÷ng n¨m 1870-1871, trong 30 n¨m cuèi cña nghiÖp tõ thÕ kû tr−íc mang l¹i. C¸c n−íc t− b¶n ph¸t thÕ kû XIX, trªn c¬ së ph¸t triÓn vµ nhÊt lµ tËp trung s¶n triÓn sau nh− Mü, §øc ®· khai th¸c, sö dông nh÷ng thµnh xuÊt, c¸c n−íc t− b¶n chñ nghÜa ®· chuyÓn sang giai ®o¹n tùu Êy ®Ó t¹o nªn sù ph¸t triÓn kinh tÕ nh− vò b·o. Sù ®éc quyÒn víi sù thèng trÞ cña c¸c tæ chøc ®éc quyÒn t¨ng tr−ëng s¶n xuÊt - kinh tÕ cña n−íc Mü lµ mét tiªu cartel, syndicate vµ trust... Nh÷ng nhu cÇu vÒ nguyªn biÓu. Tõ mét thuéc ®Þa cña Anh, sau khi giµnh ®−îc ®éc liÖu, thÞ tr−êng ®Çu t− t− b¶n vµ tiªu thô hµng ho¸ ®Òu lËp, nhÊt lµ tõ sau cuéc néi chiÕn 1861 - 1865, chñ nghÜa t¨ng lªn gÊp béi. Theo sau sù chuyÓn sang giai ®o¹n ®éc t− b¶n Mü ®· ph¸t triÓn m¹nh mÏ. NÕu nh− tíi n¨m 1880, quyÒn lµ thêi kú c¸c n−íc t− b¶n ph−¬ng T©y ®ua nhau å tæng s¶n l−îng c«ng nghiÖp cña Mü ®· v−¬n lªn ®uæi kÞp ¹t x©m l−îc thuéc ®Þa, chiÕm ®o¹t c¸c vïng "®Êt trèng" ë b»ng n−íc Anh tõng ®−îc mÖnh danh lµ "c«ng x−ëng cña ¸ - Phi vµ Mü Latinh. "Kh«ng cßn nghi ngê g× n÷a, b−íc ___________ chuyÓn cña chñ nghÜa t− b¶n sang giai ®o¹n chñ nghÜa t− b¶n ®éc quyÒn sang t− b¶n tµi chÝnh, lµ g¾n liÒn víi cuéc 1. V.I. Lªnin: Toµn tËp, Nxb. TiÕn bé, M¸txc¬va, 1978, t. 27, tr. 475. 29 30
  16. toµn thÕ giíi", th× chØ 10 n¨m sau Mü ®· v−ît Anh, v−¬n ba n−íc §ång minh §øc - ¸o, Hung - Thæ NhÜ Kú, nh©n lo¹i lªn dÉn ®Çu thÕ giíi. Chñ nghÜa t− b¶n Mü trÎ tuæi, ®ang b−íc vµo thÕ kû XX kh«ng ph¶i trong "mét khung c¶nh hiÒn ®é sung søc nh−ng l¹i cã rÊt Ýt thuéc ®Þa. V× thÕ, Mü còng hoµ" mµ víi bao lo ©u, ®e do¹. Sau cuéc khñng ho¶ng Marèc lµ n−íc tõ rÊt sím cã nh÷ng m−u ®å thùc hiÖn sù ph©n kÐo dµi trong nhiÒu n¨m vµ hai cuéc chiÕn tranh Banc¨ng chia l¹i thÕ giíi víi "häc thuyÕt Monro" (1823) vµ ®Õn cuèi 1912 - 1913, mét cuéc chiÕn tranh thÕ giíi cã quy m« toµn thÕ kû lµ "chÝnh s¸ch më cöa" nh»m tr−íc hÕt vµo thÞ cÇu lÇn ®Çu tiªn ®· bïng næ. ThÕ giíi r¬i vµo t×nh tr¹ng "mÊt tr−êng Trung Quèc ®Êt réng ng−êi ®«ng. Cuéc chiÕn tranh trËt tù". Thùc chÊt cña cuéc chiÕn tranh 1914-1918 lµ sù Mü - T©y Ban Nha 1898 lµ mét cuéc giµnh giËt, ph©n chia tranh giµnh, ph©n chia l¹i thuéc ®Þa, khu vùc ¶nh h−ëng l¹i thÞ tr−êng - thuéc ®Þa b»ng vò lùc c−íp ®o¹t. Nh− thÕ gi÷a c¸c c−êng quèc t− b¶n ®Õ quèc. Sau bèn n¨m chÐm giÕt n−íc Mü ®· len ®−îc vµo, chiÕm mét chç trong "bµn tiÖc t− ¸c liÖt víi nh÷ng tæn thÊt khñng khiÕp: 10 triÖu ng−êi chÕt, b¶n chñ nghÜa". 20 triÖu ng−êi bÞ th−¬ng, tµn phÕ vµ 260 tû USD thiÖt h¹i vËt chÊt do nh÷ng tµn ph¸, cuéc chiÕn ®· kÕt thóc víi sù b¹i II. Nh÷ng trËt tù thÕ giíi cña thÕ kû XX trËn cña c¸c n−íc phe §øc. Hai cuéc héi nghÞ quèc tÕ cña c¸c n−íc th¾ng trËn ®· ®−îc triÖu tËp ë Paris (1919) vµ sau ®ã ë Trong ch−¬ng më ®Çu cuèn s¸ch cña m×nh, Bzrezinxky Washington (1921-1922) ®Ó ph©n chia th¾ng lîi cña chiÕn viÕt: "ThÕ kû XX ra ®êi trong hy väng. B×nh minh cña nã lã tranh vµ tæ chøc l¹i thÕ giíi sau chiÕn tranh. L¹i mét "cuéc ra trong mét khung c¶nh hiÒn hoµ. C¸c c−êng quèc chÝnh chiÕn" diÔn ra trong c¸c phßng häp cña Cung ®iÖn Versailles. cña thÕ kû tr−íc ®ã nh×n chung ®· ®−îc h−ëng mét thêi kú §¹i diÖn c¸c n−íc th¾ng trËn tranh c·i nhau quyÕt liÖt nh»m hoµ b×nh kÐo dµi"1. Nh−ng liÒn ®ã, «ng viÕt tiÕp: "Tr¸i víi giµnh giËt nhiÒu ®Êt ®ai h¬n, nhiÒu quyÒn lùc h¬n. C¸c tÊm høa hÑn cña nã, thÕ kû XX ®· trë thµnh mét thÕ kû ®Ém b¶n ®å tr¶i dµi d−íi sµn ®−îc c¾t ®i c¾t l¹i mµ V.I.Lªnin ®· m¸u vµ ®¸ng c¨m phÉn cña nh©n lo¹i, mét thÕ kû cña nÒn b×nh luËn: "Chóng ®· c·i cä nhau tõ n¨m th¸ng nay, chóng chÝnh trÞ ¶o ¶nh vµ cña nh÷ng chÐm giÕt tµn b¹o"2. kh«ng cßn kiÒm chÕ ®−îc m×nh vµ bÇy thó d÷ ®ã c¾n nhau Sù thËt, víi sù h×nh thµnh tõ cuèi thÕ kû XIX c¸c khèi lo¹n x¹ ®Õn nçi chØ cßn l¹i c¸i ®u«i"1. Cuèi cïng, c¸c n−íc liªn minh - phe ba n−íc HiÖp −íc Anh - Ph¸p - Nga vµ phe th¾ng trËn còng ®· tho¶ thuËn ®−îc víi nhau vµ nh÷ng tho¶ ___________ ___________ 1, 2. Z.Brzezinxky: Ngoµi vßng kiÓm so¸t - Sù rèi lo¹n toµn cÇu bªn thÒm thÕ kû XXI, Tæng côc II, Bé Quèc phßng, Hµ Néi, 1. V.I.Lªnin: Toµn tËp, Nxb. Sù thËt, Hµ Néi, 1963, t.29, 1993, tr.20-22. tr.303. 31 32
  17. thuËn ®ã trë thµnh khu«n khæ cña mét trËt tù thÕ giíi: TrËt chÕ ®é ®Õ quèc ®ã, c¸i trËt tù lÊy hoµ −íc Versailles lµm c¬ tù Versailles - Washington. së ®ã ®ang ®øng trªn ngän nói löa"1. Nh− thÕ, cã thÓ nãi lÇn ®Çu tiªn mét trËt tù thÕ giíi cã Mét khÝa c¹nh quan träng kh¸c cña c¸c héi nghÞ quy m« toµn cÇu ®· ®−îc x¸c lËp, tr−íc ®ã nã chØ mang Versailles - Washington lµ quan hÖ víi n−íc Nga X«viÕt khu«n khæ khu vùc. TrËt tù nµy chñ yÕu dùa trªn c¬ së n−íc vµ phong trµo ®Êu tranh gi¶i phãng cña c¸c d©n téc thuéc §øc b¹i trËn. C¸c n−íc ®−îc h−ëng lîi nhiÒu nhÊt lµ Anh, ®Þa. NÕu nh− c¸c c−êng quèc ®Õ quèc m©u thuÉn vÒ quyÒn Ph¸p vµ Mü víi nh÷ng quyÒn lîi ë ch©u ¢u vµ ch©u ¸ - Th¸i lîi víi nhau th× hä l¹i thèng nhÊt trong viÖc tæ chøc cuéc B×nh D−¬ng. can thiÖp vò trang chèng n−íc Nga c¸ch m¹ng vµ cam kÕt C¸c n−íc thua trËn ph¶i chÊp nhËn nh÷ng quy ®Þnh cïng nhau t«n träng, duy tr× c¸c thuéc ®Þa cña nhau. nghiÖt ng·. N−íc §øc mÊt hÕt thuéc ®Þa cïng nhiÒu ®iÒu GÇn nh− chØ lµ mét cuéc h−u chiÕn, ®óng 20 n¨m sau, cÊm ®o¸n kh¸c. Hai ®Õ chÕ lín ¸o - Hung vµ ¤tt«man loµi ng−êi l¹i ph¶i tr¶i qua cuéc chiÕn tranh thÕ giíi thø tõng tån t¹i n¨m thÕ kû ®· tan r·. C¸c n−íc b¹i trËn ph¶i hai mµ trªn tÊt c¶ mäi b×nh diÖn, tõ thêi gian ®Õn quy m«, nép nh÷ng kho¶n båi th−êng chiÕn tranh nÆng nÒ. c−êng ®é cuéc chiÕn vµ nhÊt lµ sù tµn ph¸ huû diÖt ®Òu Sù bÊt c«ng thua thiÖt kh«ng ph¶i chØ ®èi víi c¸c n−íc v−ît tréi so víi cuéc chiÕn tranh 1914-1918. L¹i nh− mét b¹i trËn, mµ c¶ víi nhiÒu n−íc thuéc phe th¾ng trËn. N−íc nghÞch lý cña lÞch sö lµ con ng−êi cµng tiÕn dµi h¬n trªn Trung Hoa ®øng vÒ phe HiÖp −íc th¾ng trËn ®· kh«ng thu con ®−êng v¨n minh, tiÕn bé th× sù chÐm giÕt lÉn nhau håi ®−îc vïng S¬n §«ng. Héi nghÞ Paris lµm ng¬, chuyÓn cµng tµn b¹o h¬n, tõ c¸c ph−¬ng tiÖn kü thuËt t©n kú ®Õn nã tõ tay §øc sang cho NhËt B¶n... sù lïi l¹i hµnh h¹ th©n x¸c vµ chµ ®¹p nh©n phÈm con Còng lÇn ®Çu tiªn mét tæ chøc quèc tÕ cã quy m« lín ®· ng−êi theo kiÓu d· man trung cæ. Nh−ng sù tµn b¹o phi ®−îc thµnh lËp - Héi quèc liªn - nh»m duy tr×, b¶o vÖ c¸i trËt nh©n tÝnh Êy ®· bÞ trõng ph¹t, c¸c n−íc ph¸txÝt §øc, tù thÕ giíi võa ®−îc x¸c lËp vµ ng¨n ngõa c¸c cuéc chiÕn Italia vµ NhËt B¶n ®· bÞ ®¸nh b¹i hoµn toµn. tranh xung ®ét. Nh−ng còng ngay tõ ®Çu, tæ chøc quèc tÕ Mét trËt tù thÕ giíi míi l¹i ®−îc x¸c lËp b»ng nh÷ng nµy ®· tá ra gi¶m thiÓu uy tÝn vµ søc m¹nh, bëi Mü tõ chèi tho¶ thuËn cña Héi nghÞ tam c−êng X« - Mü - Anh t¹i tham gia do kh«ng ®¹t ®−îc nh÷ng tham väng quyÒn lîi, Yaltan vµo ®Çu th¸ng 2-1945. So víi TrËt tù Versailles - mÆc dï chÝnh Washington ®Ò x−íng viÖc thµnh lËp nµy. Washington, trËt tù lÇn nµy cã nhiÒu ®iÓm kh¸c biÖt. Râ rµng lµ ngay tõ lóc ra ®êi, trËt tù Versailles - ___________ Washington ®· chøa ®ùng nh÷ng m©u thuÉn vµ "Toµn bé 1. V.Lªnin: Toµn tËp, S®d, t.41, tr.353. 33 34
  18. Tr−íc hÕt, ®ã lµ sù ph©n chia khu vùc ¶nh h−ëng trªn chiÕn tranh huû diÖt vµ ®· diÔn ra c¸c cuéc chiÕn tranh thÕ giíi, chñ yÕu lµ gi÷a hai siªu c−êng Mü vµ Liªn X«, côc bé mµ ®»ng sau nã thùc chÊt lµ sù ®èi ®Çu gi÷a hai nh÷ng lùc l−îng chñ lùc ®¸nh b¹i chñ nghÜa ph¸txÝt quèc phe, nh− "Cuéc chiÕn tranh cña nh©n d©n §«ng D−¬ng tÕ. Víi b¶n chÊt chÕ ®é chÝnh trÞ - x· héi kh¸c nhau, hai chèng ®Õ quèc lµ cuéc chiÕn tranh côc bé lín nhÊt ®èi lËp n−íc ®· nhanh chãng tõ liªn minh chèng ph¸txÝt trë gi÷a hai phe"1. thµnh ®èi ®Þch nhau, mçi n−íc tËp hîp chung quanh m×nh Bèn lµ, tuy ®èi ®Çu quyÕt liÖt nh− vËy, nh−ng do c¸c n−íc ®ång minh, lËp thµnh hai phe t− b¶n chñ nghÜa nhiÒu nguyªn nh©n, nhÊt lµ liªn quan tíi nguy c¬ th¶m vµ x· héi chñ nghÜa. §ã lµ TrËt tù hai cùc Yalta, vµ còng ho¹ cña mét cuéc chiÕn tranh h¹t nh©n, vµ sau nµy lµ cuéc lµ lÇn ®Çu tiªn trong lÞch sö c¸c trËt tù quèc tÕ, thÕ giíi l¹i ch¹y ®ua kinh tÕ d−íi t¸c ®éng cña cuéc c¸ch m¹ng khoa ph©n ®«i víi hai siªu c−êng hïng m¹nh nh− thÕ. häc - kü thuËt, cã thÓ nãi c¶ hai siªu c−êng Mü - X« ®Òu Hai lµ, nÕu nh− trong TrËt tù Versailles - Washington thùc hiÖn chiÕn l−îc phßng ngù, vµ "c¸c n−íc lín nh− Mü, quyÒn lùc chi phèi hoµn toµn thuéc c¸c c−êng quèc t− b¶n Anh, Ph¸p còng nh− Liªn X« vµ Trung Quèc ®Òu hÕt søc Anh, Ph¸p, Mü th× trong TrËt tù hai cùc Yalta t×nh h×nh tr¸nh nguy c¬ g©y ra ®ông ®Çu trùc tiÕp gi÷a c¸c n−íc ®· thay ®æi. Liªn X« - nhµ n−íc x· héi chñ nghÜa, ®øng lín"2. Do ®ã, thÕ giíi trong TrËt tù hai cùc Yalta lµ võa ®Çu mét cùc ®èi träng víi Mü - siªu c−êng cùc kia. Liªn X« trong t×nh tr¹ng ®èi ®Çu l¹i võa hoµ ho·n chung sèng hoµ trë thµnh thµnh tr× cña c¸ch m¹ng thÕ giíi, lµm hËu b×nh, võa ®Êu tranh võa hîp t¸c. Liªn hîp quèc ra ®êi sau thuÉn cho phong trµo x· héi chñ nghÜa, c¸ch m¹ng gi¶i chiÕn tranh víi nh÷ng tham kh¶o kinh nghiÖm cña Héi phãng d©n téc vµ sù nghiÖp ®Êu tranh v× hoµ b×nh, d©n quèc liªn tr−íc kia, ®· trë thµnh mét diÔn ®µn thÕ giíi võa chñ vµ tiÕn bé x· héi. C¸c n−íc ®Õ quèc kh«ng cßn cã thÓ ®Êu tranh võa hîp t¸c, vµ chÝnh nguyªn t¾c nhÊt trÝ gi÷ hoµn toµn thao tóng c¸c quan hÖ quèc tÕ, quyÕt ®Þnh sè n¨m n−íc lín lµ uû viªn th−êng trùc trong Héi ®ång B¶o phËn cña c¸c d©n téc nh− trong TrËt tù Versailles - an (Liªn X«, Mü, Anh, Ph¸p, Trung Quèc) ®· trë thµnh Washington tr−íc kia. mét nguyªn t¾c thùc tiÔn lín b¶o ®¶m cho sù chung sèng Ba lµ, sù ®èi ®Çu gi÷a hai siªu c−êng vµ gi÷a hai phe hoµ b×nh, võa ®Êu tranh võa hîp t¸c ®ã. Nguyªn t¾c nhÊt ___________ t− b¶n chñ nghÜa vµ x· héi chñ nghÜa. ThÕ giíi ph©n ®«i víi t×nh tr¹ng "chiÕn tranh l¹nh" c¨ng th¼ng, ch¹y ®ua 1. NguyÔn C¬ Th¹ch: ThÕ giíi trong 50 n¨m qua (1945 - 1995) vµ thÕ giíi trong 25 n¨m tíi (1996 - 2020). Nxb. ChÝnh trÞ vò trang r¸o riÕt vµ c¸c khèi liªn minh chÝnh trÞ - qu©n quèc gia, Hµ Néi, 1998, tr. 41. sù liªn tiÕp ra ®êi. ThÕ giíi nh− lu«n bªn vùc mét cuéc 2. NguyÔn C¬ Th¹ch, S®d, tr.41. 35 36
  19. trÝ Êy cßn nh»m ng¨n chÆn kh«ng ®Ó cho mét c−êng quèc bÊt lùc, kh«ng sao ng¨n chÆn næi bµn tay x©m l−îc cña nµo khèng chÕ ®−îc Liªn hîp quèc vµo môc ®Ých b¸ quyÒn bän ph¸txÝt. Cßn TrËt tù hai cùc Yalta sau n¨m 1945 th× n−íc lín. Tuy cã lóc bÞ tª liÖt, nh−ng trong h¬n 50 n¨m tíi ®Çu nh÷ng n¨m 1960 ®· b¾t ®Çu r¹n nøt víi nh÷ng bÊt qua Liªn hîp quèc kh«ng r¬i vµo t×nh tr¹ng khèng chÕ cña ®ång m©u thuÉn nghiªm träng ngay trong mçi cùc, c¶ phe mét n−íc lín. ®Õ quèc chñ nghÜa còng nh− phe x· héi chñ nghÜa. §Þa vÞ cña hai siªu c−êng Mü - X« ®Òu kh«ng cßn −u thÕ tuyÖt ®èi III. C¸c n−íc ph−¬ng ®«ng vµ "trËt tù hai cùc" nh− tr−íc. Ngoµi nh÷ng nh©n tè trªn mang l¹i tÝnh t−¬ng ®èi cña Do sù ph¸t triÓn kh«ng ®Òu vµ cuéc ®Êu tranh gay g¾t trËt tù thÕ giíi, trong TrËt tù hai cùc Yalta, cßn cã hiÖn gi÷a c¸c quèc gia vµ c¸c liªn minh quèc gia, c¸c trËt tù t−îng næi bËt, ®ã lµ mèi quan hÖ cña c¸c n−íc ph−¬ng quèc tÕ mang ý nghÜa t−¬ng ®èi vÒ thêi gian, lu«n lu«n §«ng, tr−íc hÕt lµ c¸c n−íc ch©u ¸, ®èi víi trËt tù ®ã. Tuy ®øng tr−íc nh÷ng nguy c¬ r¹n nøt vµ sôp ®æ. Nhµ nghiªn kh«ng thÓ n»m ngoµi nh÷ng khu«n khæ quyÒn lùc cña cøu Trung Quèc Lý Thùc Cèc ®· cã mét tæng kÕt vÒ thêi TrËt tù Yalta, nh−ng t×nh h×nh ë c¸c n−íc ch©u ¸ - gian cña c¸c trËt tù quèc tÕ trong lÞch sö. Theo «ng, TrËt ph−¬ng §«ng l¹i kh«ng hoµn toµn nh− ë ch©u ¢u. NÕu tù Vienna 1815 kÐo dµi h¬n 50 n¨m, TrËt tù Frankfort - nh− ë ch©u ¢u sù ph©n chia hai cùc lµ râ rµng, ph©n ®Þnh h¬n 40 n¨m, TrËt tù Versailles - Washington kho¶ng 20 chÆt chÏ, th× ë ch©u ¸, t×nh h×nh kh«ng h¼n lµ nh− thÕ, nã n¨m vµ TrËt tù Yalta - gÇn nöa thÕ kû1. §ã lµ nãi vÒ toµn ®· bÞ "vi ph¹m" ngay tõ ®Çu vµ t×nh h×nh khu vùc diÔn ra bé thêi gian tån t¹i cña c¸c trËt tù. Nh−ng thËt ra, nÕu ngµy cµng cã nh÷ng chiÒu h−íng kh¸c víi sù ®èi ®Çu cña tÝnh sù æn ®Þnh v÷ng ch¾c cña c¸c trËt tù th× hai trËt tù hai phe. Versailles - Washington vµ Yalta chØ kÐo dµi kho¶ng tõ Mét lµ, theo tho¶ thuËn gi÷a ba c−êng quèc X« - Mü - mét - hai thËp kû. TrËt tù Versailles - Washington ®−îc Anh t¹i Yalta th× Trung Quèc sÏ lµ "khu ®Öm", thùc chÊt x¸c lËp n¨m 1919-1922, nh−ng ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m 1930 lµ sù tho¶ hiÖp gi÷a hai siªu c−êng X« - Mü, víi mét ®· b¾t ®Çu "mÊt trËt tù" bëi cuéc chiÕn tranh ngµy cµng chÝnh phñ liªn hiÖp cña Quèc d©n §¶ng - T−ëng Giíi më réng cña NhËt B¶n ë Trung Quèc, nhÊt lµ tõ khi chñ Th¹ch cã sù tham gia cña §¶ng Céng s¶n Trung Quèc. nghÜa Hitler lªn cÇm quyÒn ë §øc. Héi quèc liªn hÇu nh− Cuéc ®µm ph¸n Quèc - Céng ®· diÔn ra vµ hai bªn ký ___________ kÕt ®−îc b¶n HiÖp ®Þnh song thËp (10-10-1945). Nh−ng 1. Lý Thùc Cèc: Mü thay ®æi lín chiÕn l−îc toµn cÇu, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 1996, tr.21-23. ch−a ®Çy mét n¨m sau, th¸ng 7-1946 cuéc néi chiÕn lÇn 37 38
  20. thø ba ®· bïng næ, bëi c¶ hai bªn Quèc - Céng ®Òu qu¸ chiÕn tranh x©m l−îc thuéc ®Þa trë l¹i nh− Mü ë Philippin, hiÓu vÒ nhau vµ khã cã thÓ ®éi trêi chung víi nhau. Nh− Hµ Lan ë In®«nªxia, Anh ë M· Lai vµ Ph¸p ë §«ng thÕ, t×nh h×nh ë Trung Quèc ®· kh«ng diÔn ra nh− sù D−¬ng. MÆc dÇu trong hoµn c¶nh hÕt søc khã kh¨n thiÕu s¾p ®Æt cña hai siªu c−êng. thèn, l¹i qu¸ chªnh lÖch vÒ lùc l−îng so s¸nh, c¸c d©n téc T¹i Héi nghÞ Yalta, ba c−êng quèc còng tho¶ thuËn: §«ng Nam ¸ ®· kiªn c−êng tiÕn hµnh c¸c cuéc kh¸ng c¸c vïng §«ng Nam ¸, Nam ¸ vµ T©y ¸ vÉn thuéc ph¹m chiÕn chèng thùc d©n. Tr−íc ý chÝ ®éc lËp cña c¸c d©n téc, vi ¶nh h−ëng truyÒn thèng cña c¸c n−íc ph−¬ng T©y, c¸c n−íc ®Õ quèc ph−¬ng T©y cuèi cïng ®· ph¶i tuyªn bè nghÜa lµ vÉn chÊp nhËn nÒn thèng trÞ thuéc ®Þa cña c¸c c«ng nhËn, trao tr¶ ®éc lËp cho c¸c d©n téc. Nh×n chung, n−íc thùc d©n ph−¬ng T©y ë khu vùc nµy, mÆc dÇu c¸c tíi kho¶ng gi÷a nh÷ng n¨m 1950, c¸c n−íc §«ng Nam ¸ d©n téc ch©u ¸ ®· ®øng vÒ phe §ång minh, anh dòng vµ vµ Nam ¸ ®· giµnh l¹i ®−îc ®éc lËp chñ quyÒn d©n téc. Tõ bÒn bØ tiÕn hµnh cuéc ®Êu tranh vò trang chèng ph¸txÝt, nöa sau nh÷ng n¨m 1950, lµn sãng ®éc lËp d©n téc lan gi¶i phãng ®Êt n−íc, giµnh l¹i ®éc lËp d©n téc. Víi ý chÝ nhanh tíi ch©u Phi vµ Mü Latinh. giµnh ®éc lËp, ngay sau khi ®−îc tin ph¸txÝt NhËt ®Çu HÖ thèng thuéc ®Þa cña chñ nghÜa ®Õ quèc ®· tan r· hµng, c¸c d©n téc §«ng Nam ¸ ®· nhanh chãng, nhÊt tÒ tõng m¶ng lín vµ tíi gi÷a nh÷ng n¨m 1960 vÒ c¨n b¶n ®· næi dËy giµnh chÝnh quyÒn, tuyªn bè ®éc lËp vµ lËp nªn bÞ sôp ®æ. Râ rµng lµ phong trµo gi¶i phãng d©n téc ®· nh÷ng nhµ n−íc míi mµ tiªu biÓu lµ ë In®«nªxia, ViÖt trùc tiÕp lµm suy yÕu chñ nghÜa ®Õ quèc thùc d©n ph−¬ng Nam vµ Lµo. Nh− mét ph¶n øng d©y chuyÒn, lµn sãng ®Êu T©y - mét cùc trong TrËt tù Yalta, nhÊt lµ cuéc kh¸ng tranh gi¶i phãng d©n téc ®· lan nhanh sang Nam ¸, T©y chiÕn chèng Ph¸p vµ sau nµy lµ cuéc kh¸ng chiÕn chèng ¸ vµ tíi ch©u Phi... Mü cøu n−íc cña nh©n d©n ta ®· më ra mét thêi kú sôp ®æ Nh− thÕ, râ rµng c¸c d©n téc ch©u ¸ ®· kh«ng cam cña chñ nghÜa thùc d©n c¶ kiÓu cò lÉn kiÓu míi. chÞu chÊp nhËn c¸i khu vùc "ph¹m vi ¶nh h−ëng truyÒn Nh−ng mÆt kh¸c, còng cÇn nh×n nhËt mét sù thËt lÞch thèng cña c¸c n−íc ph−¬ng T©y" nh− mét thiÕt chÕ cña sö ®· diÔn ra lµ trong bèi c¶nh thÕ giíi hai cùc, mét sè n−íc trËt tù hai cùc. ë ch©u ¸, cã lÏ chØ b¸n ®¶o TriÒu Tiªn lµ sau khi giµnh ®−îc ®éc lËp l¹i bÞ cuèn hót ®i theo cùc nµy tr−êng hîp tiªu biÓu cho trËt tù hai cùc ®−îc thùc hiÖn. cùc kia, phe nµy phe kia trong trËt tù quèc tÕ hai cùc ®ã. Hai lµ, víi b¶n chÊt ®Õ quèc thùc d©n kh«ng thÓ Khu vùc §«ng Nam ¸ l¹i lµ mét tiªu biÓu, thËm chÝ lµ mét khoanh tay lµm ng¬ tr−íc nguy c¬ tan r· cña hÖ thèng chiÕn tr−êng cña chiÕn tranh l¹nh trong nhiÒu thËp niªn. thuéc ®Þa, c¸c n−íc ph−¬ng T©y liÒn tiÕn hµnh c¸c cuéc Nh−ng dï sao ®ã kh«ng ph¶i lµ sè ®«ng c¸c n−íc ¸ - Phi - 39 40

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản