intTypePromotion=3

Những vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa - Vũ Tuấn Huy

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
123
lượt xem
17
download

Những vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa - Vũ Tuấn Huy

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết "Những vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa" giới thiệu đến các bạn những quan điểm về gia đình, những vấn đề xã hội của gia đình nước ta hiện nay, vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Những vấn đề của gia đình Việt Nam trong quá trình biến đổi xã hội theo xu hướng công nghiệp hóa và hiện đại hóa - Vũ Tuấn Huy

  1. X· héi häc sè 2 (94), 2006 13 Nh÷ng vÊn ®Ò cña gia ®×nh viÖt nam trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi x· héi theo xu h−íng c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa Vò TuÊn Huy I. Quan ®iÓm vÒ gia ®×nh Trªn c¬ së ®¸nh gi¸ nh÷ng thµnh tùu cña 20 n¨m ®æi míi, Héi nghÞ lÇn thø 11 Ban ChÊp hµnh Trung −¬ng §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam khãa IX ®· ®Ò ra môc tiªu ph¸t triÓn trong 15 n¨m tíi cña x· héi ViÖt Nam:” §Èy m¹nh ®æi míi toµn diÖn vµ ®ång bé, phÊn ®Êu ®¹t b»ng ®−îc môc tiªu ®Õn n¨m 2010, sím ®−a n−íc ta ra khái t×nh tr¹ng kÐm ph¸t triÓn, n©ng cao râ rÖt ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cña nh©n d©n, t¹o nÒn t¶ng ®Ó ®Õn n¨m 2020, n−íc ta c¬ b¶n trë thµnh mét n−íc c«ng nghiÖp theo h−íng hiÖn ®¹i”. §Þnh h−íng c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa ®ång nghÜa víi ph¸t triÓn kinh tÕ vµ nh÷ng biÕn ®æi trong c¸c lÜnh vùc x· héi kh¸c nh− qu¸ tr×nh d©n chñ hãa, thÕ tôc hãa, di ®éng x· héi, n©ng cao møc sèng vµ chÊt l−îng d©n c−. Trong qu¸ tr×nh ®ã, gia ®×nh lµ mét trong nh÷ng thiÕt chÕ x· héi c¬ b¶n cho sù tån t¹i vµ ph¸t triÓn cña c¸ nh©n vµ x· héi. Mét mÆt, nh÷ng t¸c ®éng cña biÕn ®æi x· héi dÉn ®Õn nh÷ng biÕn ®æi trong c¬ cÊu - chøc n¨ng cña gia ®×nh. MÆt kh¸c, gia ®×nh còng lµ mét t¸c nh©n quan träng cho sù æn ®Þnh vµ ph¸t triÓn cña x· héi. Nghiªn cøu gia ®×nh ë n−íc ta trong giai ®o¹n hiÖn nay nh»m lµm s¸ng tá qu¸ tr×nh biÕn ®æi gia ®×nh, trªn c¬ së ®ã ®−a ra nh÷ng khuyÕn nghÞ chÝnh s¸ch nh»m duy tr× b¶n s¾c cña gia ®×nh ViÖt Nam, t¹o ®iÒu kiÖn cho gia ®×nh thÝch nghi víi nh÷ng biÕn ®æi x· héi, gãp phÇn ®Èy m¹nh c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc. (T−¬ng Lai, 1996). Tõ khi ®æi míi vµ ®Æc biÖt trong h¬n 10 n¨m trë l¹i ®©y, thµnh qu¶ c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa ®Êt n−íc thÓ hiÖn ë tr−íc hÕt ë tr×nh ®é ph¸t triÓn kinh tÕ. Thu nhËp quèc d©n t¨ng trung b×nh gÇn 9%/n¨m. Tõ mét n−íc ph¶i nhËp khÈu g¹o trë thµnh n−íc xuÊt khÈu g¹o thø hai trªn thÕ giíi, gi¶m ®ãi nghÌo vµ n©ng cao møc sèng cña ng−êi d©n (Haughton, Haughton vµ Phong, 2001; Lamb, 2002). §« thÞ hãa vµ ph¸t triÓn c«ng nghiÖp t¹o ra nhiÒu c¬ héi viÖc lµm, di ®éng x· héi t¨ng lªn. (Youssef and Hetler, 1983; Mencher and Okongwu, 1993; Vò M¹nh Lîi, 1995). Nh×n chung, ®¸nh gi¸ vÒ møc ®é hiÖn ®¹i hãa ë ViÖt Nam hiÖn nay so víi h¬n 10 n¨m tr−íc ®©y, ®a sè ý kiÕn (87%) cho r»ng hiÖn nay x· héi ViÖt Nam hiÖn ®¹i Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  2. 14 Nh÷ng vÊn ®Ò cña gia ®×nh ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi x· héi... hãa nhiÒu h¬n. Sù kh¸c nhau trong ®¸nh gi¸ vÒ møc ®é hiÖn ®¹i hãa theo nhãm tuæi nh×n chung cho thÊy thanh niªn cã xu h−íng mong muèn møc ®é hiÖn ®¹i hãa nhiÒu h¬n. §¸nh gi¸ vÒ vai trß cña hiÖn ®¹i hãa ®èi víi x· héi ViÖt Nam hiÖn nay, kho¶ng 2/3 sè ng−êi tr¶ lêi cho r»ng hiÖn ®¹i hãa lµ rÊt tèt cho ViÖt Nam, gÇn 1/3 nhËn ®Þnh r»ng phÇn lín lµ tèt vµ cã kho¶ng 1% cho r»ng kh«ng tèt chót nµo (ViÖn X· héi häc vµ Trung t©m Nghiªn cøu D©n sè §¹i häc Michigan - Nghiªn cøu biÕn ®æi gia ®×nh, 2003-2004). Nh÷ng biÕn ®æi x· héi ë n−íc ta ®· t¸c ®éng nh− thÕ nµo ®Õn gia ®×nh vµ nh÷ng xu h−íng biÕn ®æi Êy cña gia ®×nh ®Æt ra nh÷ng vÊn ®Ò g× trong qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa. PhÇn d−íi ®©y ®Ò cËp ®Õn mét sè vÊn ®Ò x· héi cña gia ®×nh ë n−íc ta hiÖn nay. 2. Nh÷ng vÊn ®Ò x· héi cña gia ®×nh n−íc ta hiÖn nay 2.1. Sù chuyÓn ®æi ý nghÜa cña h«n nh©n vµ gia ®×nh theo h−íng chó ý ®Õn c¸ nh©n NÕu trong x· héi truyÒn thèng, ý nghÜa vµ quyÒn lùc cña h«n nh©n chñ yÕu xoay quanh c¸c nghÜa vô x· héi th× víi nh÷ng t¸c ®éng cña biÕn ®æi x· héi theo xu h−íng hiÖn ®¹i hãa, ý nghÜa cña h«n nh©n vµ gia ®×nh ViÖt Nam vÉn ®ang trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi theo xu h−íng chó ý ®Õn c¸ nh©n. Sù biÕn ®æi nµy trong ý nghÜa cña h«n nh©n vµ gia ®×nh ®−îc xem lµ phï hîp víi xu h−íng cña qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa Xu h−íng biÕn ®æi nµy cña gia ®×nh còng ®−îc ph¶n ¸nh trong LuËt H«n nh©n vµ Gia ®×nh n¨m 2000 söa ®æi ®Ó phï hîp víi thùc tiÔn x· héi. VÝ dô, ®iÒu 32 quy ®Þnh ng−êi chång vµ ng−êi vî cã quyÒn cã tµi s¶n riªng, ®iÒu 44 quy ®Þnh con c¸i cã quyÒn cã tµi s¶n riªng. LuËt H«n nh©n vµ Gia ®×nh n¨m 2000 chó ý ®Õn c¸c quyÒn c¸ nh©n. QuyÒn cña con c¸i trong quyÕt ®Þnh h«n nh©n, tµi s¶n riªng vµ n¬i ë sau khi kÕt h«n. Nh÷ng v¨n b¶n luËt ph¸p nµy lµ c¬ së ph¸p lý ®Ó t¹o ra sù biÕn ®æi ý nghÜa cña h«n nh©n: tõ h«n nh©n v× gia ®×nh, dßng hä ®Õn h«n nh©n v× t×nh yªu, tù nguyÖn. (Vò M¹nh Lîi, 2003). Sù chuyÓn ®æi ý nghÜa cña h«n nh©n biÓu hiÖn ë chç gi¶m vai trß cña cha mÑ, hä hµng vµ t¨ng vai trß cña c¸ nh©n trong viÖc t×m hiÓu vµ quyÕt ®Þnh h«n nh©n. C¸c yÕu tè hoµn c¶nh thay ®æi theo c¸c nhãm n¨m kÕt h«n ®Æc tr−ng cho c¸c giai ®o¹n thêi kú chiÕn tranh, thêi kú thèng nhÊt ®Êt n−íc vµ thêi kú ®æi míi. §Æc tr−ng cña sù chuyÓn ®æi nµy lµ chuyÓn tõ nh÷ng quan hÖ t×m hiÓu tr−íc h«n nh©n trong nhãm chÝnh thøc nh− gia ®×nh, hä hµng sang c¸c nhãm kh«ng chÝnh thøc nh− b¹n bÌ. §Æc tr−ng cña c¸c quan hÖ tõ chç phô thuéc, bÞ chi phèi sang sù tù do lùa chän vµ tù chñ. (ViÖn X· héi häc vµ Trung t©m Nghiªn cøu D©n sè §¹i häc Michigan - Nghiªn cøu biÕn ®æi gia ®×nh, 2003-2004). Gi¶m kiÓm so¸t cña gia ®×nh vµ x· héi ®èi víi h«n nh©n cã nghÜa lµ thanh niªn ®−îc tù chñ nhiÒu h¬n tr−íc vµ trong h«n nh©n. MÆt tr¸i cña xu h−íng nµy lµ hiÖn t−îng quan hÖ t×nh dôc tr−íc khi kÕt h«n, b¹o lùc gia ®×nh vµ ly h«n cã xu h−íng t¨ng lªn (Sharon Ghuman, Vò TuÊn Huy, Vò M¹nh Lîi, 2005). Phô n÷ kÕt Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  3. Vò TuÊn Huy 15 h«n víi ng−êi n−íc ngoµi, sèng chung cña thanh niªn, hoÆc lùa chän lèi sèng ®éc th©n mµ th«ng tin ®¹i chóng vµ mét sè nghiªn cøu ®Ò cËp ®Õn gÇn ®©y còng lµ nh÷ng chØ b¸o ph¶n ¸nh sù biÕn ®æi ý nghÜa cña h«n nh©n. Nh÷ng hiÖn t−îng nµy gia t¨ng ë møc ®é nµo vµ nh÷ng hËu qu¶ cña nã lµ nh÷ng vÊn ®Ò ®¸ng quan t©m nghiªn cøu ®Ó thÊy ®−îc t¸c ®éng cña hiÖn ®¹i hãa. 2.2. Nh÷ng biÕn ®æi cña hµnh vi gia ®×nh theo xu h−íng phôc håi nh÷ng ®Æc tr−ng truyÒn thèng vµ bÞ tiÒn tÖ hãa Trong khi hoµn c¶nh cña viÖc t×m hiÓu tr−íc khi kÕt h«n vµ quyÒn quyÕt ®Þnh h«n nh©n cã xu h−íng biÕn ®æi theo h−íng hiÖn ®¹i hãa th× ng−îc l¹i cã nh÷ng hµnh vi gia ®×nh cã xu h−íng biÕn ®æi theo h−íng ng−îc l¹i. §ã lµ sù phôc håi cña c¸c m« h×nh hµnh vi phæ biÕn trong x· héi truyÒn thèng (Vò Khiªu, 2000). §iÒu ®¸ng ng¹c nhiªn lµ trong rÊt nhiÒu nh÷ng biÕn ®æi theo xu h−íng hiÖn ®¹i hãa nh− tr×nh ®é häc vÊn t¨ng lªn, phong trµo bµi trõ mª tÝn, hñ tôc do nhµ n−íc ph¸t ®éng th× viÖc xem tö vi vµ chän ngµy c−íi cã xu h−íng t¨ng lªn. Cïng víi sù ph¸t triÓn cña kinh tÕ thÞ tr−êng, xu h−íng tiÒn tÖ hãa trong c¸c lÔ nghi liªn quan ®Õn h«n nh©n cã xu h−íng t¨ng lªn (John Knodel, Rukmalie, Vò M¹nh Lîi, Vò TuÊn Huy, 2004). ChØ cã mét tû lÖ rÊt nhá c¸c cÆp vî chång kh«ng tæ chøc ®¸m c−íi vµ cã xu h−íng gi¶m trong c¸c nhãm kÕt h«n gÇn ®©y. ViÖc tæ chøc ®¸m c−íi t¹i nhµ hµng, kh¸ch s¹n trong nhãm kÕt h«n sau ®æi míi t¨ng lªn so víi c¸c giai ®o¹n tr−íc. Quµ mõng ®¸m c−íi chñ yÕu tõ hiÖn vËt sang chñ yÕu b»ng tiÒn, nhÊt lµ giai ®o¹n sau ®æi míi khi chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr−êng. (ViÖn X· héi häc vµ Trung t©m Nghiªn cøu D©n sè §¹i häc Michigan - Nghiªn cøu biÕn ®æi gia ®×nh, 2003-2004). M« h×nh tæ chøc ®¸m c−íi tõ chñ yÕu lµ tiÖc ngät sang chñ yÕu lµ tiÖc mÆn; ®å mõng ®¸m c−íi chñ yÕu lµ b»ng hiÖn vËt sang chñ yÕu lµ b»ng tiÒn; vµ trong sù so s¸nh gi÷a chi phÝ vµ gi¸ trÞ cña quµ mõng ®¸m c−íi cho thÊy xu h−íng tiÒn tÖ hãa trong viÖc tæ chøc c¸c ®¸m c−íi. Nh÷ng quy ®Þnh cña nhµ n−íc vÒ tæ chøc ®¸m c−íi nh− thÕ nµo hoÆc nh÷ng phª ph¸n trªn b¸o chÝ cho thÊy xu h−íng vµ nh÷ng hËu qu¶ x· héi cña hiÖn t−îng tiÒn tÖ hãa trong viÖc tæ chøc ®¸m c−íi. Nh÷ng hiÖn t−îng nµy cho thÊy t¸c ®éng cña kinh tÕ thÞ tr−êng khuyÕn khÝch hµnh vi tiªu dïng trong gia ®×nh. Sù t¨ng lªn vÒ møc sèng nãi chung kh«ng cã nghÜa lµ ®ång ®Òu gi÷a c¸c gia ®×nh. Nh÷ng chi phÝ phi kinh tÕ gia t¨ng trong viÖc tæ chøc ®¸m c−íi cã nh÷ng hËu qu¶ tiªu cùc vÒ nÕp sèng v¨n hãa. Nã trë thµnh g¸nh nÆng ®èi víi nh÷ng gia ®×nh nghÌo hoÆc thu nhËp thÊp. 2.3. C¬ cÊu gia ®×nh biÕn ®æi theo h−íng thu nhá vÒ quy m« vµ ®a d¹ng Thùc tr¹ng c¬ cÊu gia ®×nh ë khu vùc ®ång b»ng B¾c Bé theo kÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy thÊy lo¹i h×nh gia ®×nh h¹t nh©n lµ phæ biÕn: 83,2% lµ gia ®×nh h¹t nh©n so víi 16,8% lµ gia ®×nh më réng. Trong sè gia ®×nh më réng, chñ yÕu lµ lo¹i h×nh gia ®×nh gèc më r«ng bao gåm bè mÑ sèng cïng víi con trai ®· kÕt h«n. Tû lÖ hé gia ®×nh më réng ë ®« thÞ cao h¬n so víi khu vùc n«ng th«n, t−¬ng øng lµ 20,8% so víi 16,8% (Tæng côc Thèng kª, 1998). Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  4. 16 Nh÷ng vÊn ®Ò cña gia ®×nh ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi x· héi... Ph©n tÝch sù thay ®æi sè l−îng hé gia ®×nh ë khu vùc n«ng th«n cña mét sè tØnh cña ®ång b»ng s«ng Hång cho thÊy trong giai ®o¹n 1976-1980, sè l−îng hé gia ®×nh t¨ng nhanh ë hÇu hÕt c¸c tØnh vµ tèc ®é t¨ng trong c¸c giai ®o¹n sau ®ã ®· chËm l¹i. Nh− ®· ph©n tÝch ë trªn, ¶nh h−ëng cña gi¶m møc sinh ®Õn quy m« hé gia ®×nh chØ t¸c ®éng vµo sau n¨m 1980 khi ch−¬ng tr×nh D©n sè vµ KÕ ho¹ch hãa gia ®×nh ho¹t ®éng m¹nh. Tr¸i l¹i, trong giai ®o¹n tr−íc ®ã, mÆc dï møc sinh cao nh−ng quy m« gia ®×nh trung b×nh cao h¬n c¸c giai ®o¹n sau kh«ng ®¸ng kÓ cho thÊy hiÖn t−îng t¸ch hé lµ nguyªn nh©n chñ yÕu dÉn ®Õn quy m« hé gia ®×nh nhá. (NguyÔn Sinh Cóc, 1991; Tæng côc Thèng kª, 1989). ViÖc thùc hiÖn ChØ thÞ 100 n¨m 1981 vµ NghÞ quyÕt 10 n¨m 1988 trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp chÝnh lµ nh÷ng b−íc t¹o ra sù phï hîp gi÷a lùc l−îng s¶n xuÊt vµ quan hÖ s¶n xuÊt. Hé gia ®×nh trë thµnh mét ®¬n vÞ s¶n xuÊt tù chñ trong sö dông ruéng ®Êt, t− liÖu s¶n xuÊt vµ b¸n s¶n phÈm. T¸ch hé trë thµnh mét ph−¬ng tiÖn ®Ó t¨ng së h÷u ®Êt ®ai lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n thóc ®Èy sù biÕn ®æi cña c¬ cÊu gia ®×nh trong giai ®o¹n nµy. Sù biÕn ®æi cña c¬ cÊu gia ®×nh theo h−íng thu nhá vÒ quy m« kh«ng chØ lµ kÕt qu¶ cña viÖc gi¶m møc sinh, mµ cßn lµ kÕt qu¶ cña nh÷ng t¸c ®éng kinh tÕ - x· héi nh− chÝnh s¸ch ®Êt ®ai ë n«ng th«n. ë nhiÒu khu vùc n«ng th«n hiÖn nay khi quü ®Êt bÞ thu hÑp do qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa vµ ph¸t triÓn c«ng nghiÖp, giao th«ng, nhiÒu hé gia ®×nh kh«ng cßn ®Êt s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vµ hä kh«ng cã nghÒ nghiÖp thÝch hîp ®Ó kiÕm sèng. Sè lao ®éng ®−îc tiÕp nhËn vµo c¸c khu c«ng nghiÖp t¹i ®Þa bµn th−êng h¹n chÕ vµ chØ ë nhãm tuæi trÎ vµ cã tr×nh ®é häc vÊn nhÊt ®Þnh. Trªn thùc tÕ, c¬ cÊu gia ®×nh ë khu vùc n«ng th«n cßn thu nhá h¬n n÷a do ng−êi vî hoÆc ng−êi chång th−êng xuyªn lµm viÖc ë xa nhµ. Tr¸i l¹i, ë khu vùc ®« thÞ, tû lÖ gia ®×nh më réng ë ®« thÞ cao h¬n ë n«ng th«n. Nh÷ng khã kh¨n vÒ nhµ ë lµ nguyªn nh©n chñ yÕu cña t×nh tr¹ng con c¸i khi x©y dùng gia ®×nh kh«ng thÓ t¸ch ra ë riªng. Cïng víi sù biÕn ®æi ý nghÜa cña h«n nh©n vµ gia ®×nh theo h−íng chó ý ®Õn c¸ nh©n, c¬ cÊu gia ®×nh ë n−íc ta còng cã sù biÕn ®æi râ rÖt. Quy m« gia ®×nh ngµy cµng nhá vµ cã nhiÒu lo¹i h×nh gia ®×nh (gia ®×nh h¹t nh©n, gia ®×nh më réng, gia ®×nh h¹t nh©n khuyÕt thiÕu). Tuy nhiªn, gia ®×nh ViÖt Nam cã biÕn ®æi theo xu h−íng h¹t nh©n hãa hay chØ lµ nöa h¹t nh©n hãa lµ vÊn ®Ò cÇn ®−îc xem xÐt trong nh÷ng khÝa c¹nh kh¸c cña lèi sèng gia ®×nh. Nh×n chung, nh÷ng ®Æc ®iÓm biÕn ®æi cña c¬ cÊu gia ®×nh cho thÊy mét bé phËn gia ®×nh ë n«ng th«n vµ ®« thÞ r¬i vµo hoµn c¶nh kh«ng phï hîp víi qu¸ tr×nh c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa. NhiÒu vÊn ®Ò ®Æt ra ®èi víi bé phËn gia ®×nh nµy nh− c«ng ¨n viÖc lµm, bÊt b×nh ®¼ng giíi trong ph©n c«ng lao ®éng, an sinh cña c¸c thµnh viªn gia ®×nh, ®Æc biÖt lµ trÎ em vµ ng−êi giµ do nh÷ng biÕn ®æi cña c¬ cÊu gia ®×nh. 2.4. VÊn ®Ò b×nh ®¼ng giíi Gia ®×nh lµ mét thiÕt chÕ x· héi hãa duy tr× nh÷ng chuÈn mùc vÒ giíi. VÝ dô, th«ng qua gi¸o dôc gia ®×nh vµ ph©n c«ng vai trß trong gia ®×nh mµ trÎ em tiÕp thu Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  5. Vò TuÊn Huy 17 nh÷ng chuÈn mùc míi hoÆc lµm sèng m·i nh÷ng ®Þnh kiÕn giíi. Quan s¸t nh÷ng c«ng viÖc néi trî do ng−êi ng−êi vî vµ ng−êi chång thùc hiÖn, c¸c nghiªn cøu gÇn ®©y cho thÊy ph©n c«ng lao ®éng trong gia ®×nh gi÷a ng−êi vî vµ ng−êi chång trong c¸c ho¹t ®éng néi trî kh«ng cã sù thay ®æi ®¸ng kÓ: ng−êi vî ®¶m nhËn c¸c c«ng viÖc trong gia ®×nh, cßn ng−êi chång ®¹i diÖn cho gia ®×nh trong c¸c ho¹t ®éng bªn ngoµi gia ®×nh (John Knodel, Rukmalie, Vò M¹nh Lîi, Vò TuÊn Huy, 2004). KÕt qu¶ nµy còng ®−îc ph¶n ¸nh trong nhËn thøc vÒ viÖc chia sÎ c«ng viÖc néi trî gi÷a ng−êi vî vµ ng−ßi chång trong gia ®×nh trong quan hÖ víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa. §a sè ý kiÕn cho r»ng ng−êi chång lµm c«ng viÖc néi trî nhiÒu h¬n sÏ k×m h·m hiÖn ®¹i hãa (70%) cho thÊy mét c¸ch gi¶i thÝch kh¸c vÒ hiÖn ®¹i hãa tõ nhËn thøc cña ng−êi d©n. Mét chiÒu kh¸c cña vÊn ®Ò b×nh ®¼ng giíi trong gia ®×nh lµ quyÒn quyÕt ®Þnh c¸c c«ng viÖc trong gia ®×nh. Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña ph©n c«ng vai trß giíi h×nh nh− phï hîp víi m« h×nh quyÕt ®Þnh trong gia ®×nh: ng−êi nµo lµm chñ yÕu c«ng viÖc g× th× còng th−êng lµ ng−êi quyÕt ®Þnh c¸c c«ng viÖc ®ã. Trong khi ng−êi vî lµ ng−êi lµm vµ quyÕt ®Þnh chñ yÕu c¸c c«ng viÖc néi trî th× trong c¸c quyÕt ®Þnh quan träng cña gia ®×nh nh− mua ®å ®¹c ®¾t tiÒn, vai trß cña ng−êi chång l¹i t¨ng lªn. MÆt kh¸c, trong lÜnh vùc giao tiÕp gi÷a vî vµ chång, th−êng ng−êi phô n÷ ph¶i thay ®æi thãi quen ®Ó lµm hµi lßng chång nhiÒu h¬n khi kh«ng cã sù nhÊt trÝ gi÷a hai ng−êi cho thÊy nh÷ng bÊt b×nh ®¼ng giíi cßn tån t¹i trong ®êi sèng gia ®×nh. Tuy nhiªn, nh÷ng biÕn ®æi ®ang diÔn ra do sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu cña c¶ nÒn kinh tÕ còng nh− trong tõng ngµnh theo xu h−íng ®a d¹ng hãa h×nh thøc së h÷u, sù t¨ng lªn cña s¶n xuÊt theo ®Þnh h−íng thÞ tr−êng, t¨ng khu vùc dÞch vô so víi s¶n xuÊt còng nh− sù t¨ng lªn cña khu vùc t− nh©n. Mét ®Æc ®iÓm næi bËt sau khi ®æi míi lµ nÒn kinh tÕ chuyÓn m¹nh sang thÞ tr−êng, nhiÒu c¬ héi viÖc lµm ®−îc t¹o ra. Sù tham gia lùc l−îng lao ®éng x· héi cña phô n÷ t¨ng lªn ®· dÉn ®Õn tû lÖ gia ®×nh cã c¶ vî chång lµm viÖc kiÕm thu nhËp t¨ng lªn. Tuy nhiªn, sù chªnh lÖch vÒ thu nhËp gi÷a vî vµ chång lµ mét hiÖn t−îng phæ biÕn trong gia ®×nh vµ ngoµi x· héi do nam giíi phï hîp víi nh÷ng c«ng viÖc cã thu nhËp cao, cßn phô n÷ lµm nh÷ng c«ng viÖc cã thu nhËp thÊp. (NguyÔn Hång Quang, 2004). Trong c¸c ho¹t ®éng bªn ngoµi gia ®×nh, sù tham gia cña phô n÷ trong lùc l−îng lao ®éng x· héi t¨ng lªn lµ mét chØ b¸o cña qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa. Tuy nhiªn, mét tû lÖ ®¸ng kÓ ng−êi tr¶ lêi (25%) cho r»ng phô n÷ gi÷ vÞ trÝ l·nh ®¹o trong x· héi kh«ng ¶nh h−ëng ®Õn hoÆc k×m h·m hiÖn ®¹i hãa lµ mét vÊn ®Ò ®¸ng quan t©m trong quan niÖm vÒ b×nh ®¼ng giíi. 2.5. B¹o lùc trong gia ®×nh vµ ly h«n Ph©n tÝch sè liÖu nghiªn cøu vÒ ®êi sèng gia ®×nh trong thêi gian gÇn ®©y, kÕt qu¶ cho thÊy kh¶ n¨ng n¶y sinh bÊt ®ång gi÷a vî vµ chång cã thÓ x¶y ra hÇu nh− ë mäi lÜnh vùc trong ®êi sèng gia ®×nh. Tuy nhiªn, nh÷ng vÊn ®Ò øng xö gi÷a vî vµ chång, nu«i d¹y con c¸i vµ kinh tÕ gia ®×nh lµ nh÷ng lÜnh vùc tiÒm n¨ng nhÊt x¶y ra Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  6. 18 Nh÷ng vÊn ®Ò cña gia ®×nh ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi x· héi... m©u thuÉn vî chång. Trong vÊn ®Ò kinh tÕ gia ®×nh, m©u thuÉn vî chång x¶y ra liªn quan ®Õn qu¶n lý chi tiªu nhiÒu h¬n liªn quan ®Õn thu nhËp cña hé gia ®×nh vµ viÖc lµm cña ng−êi vî vµ ng−êi chång. M©u thuÉn vî chång trong qu¶n lý chi tiªu cã xu h−íng t¨ng lªn trong nh÷ng hé gia ®×nh cã thu nhËp thÊp. Râ rµng ®©y lµ mét vÊn ®Ò mµ nh÷ng hé gia ®×nh nghÌo lu«n ph¶i ®èi mÆt hµng ngµy, g©y ra sù c¨ng th¼ng trong quan hÖ khi nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n cña gia ®×nh kh«ng ®−îc ®¸p øng. M©u thuÉn vî chång vÒ vÊn ®Ò nghÒ nghiÖp cña ng−êi vî hoÆc ng−êi chång còng lµ biÓu hiÖn gi¸n tiÕp m©u thuÉn vÒ thu nhËp. Thu nhËp lµ yÕu tè c¬ b¶n t¹o nªn c©n b»ng quyÒn lùc vî chång. Khi ng−êi chång lµ ng−êi kiÕm thu nhËp chÝnh vµ muèn lµ ng−êi kiÓm so¸t, quyÕt ®Þnh chÝnh c¸c c«ng viÖc trong gia ®×nh còng th−êng dÉn ®Õn cuéc ®Êu tranh quyÒn lùc gi÷a vî vµ chång. Tr¸i l¹i, khi cã sù ®¶o ng−îc vai trß, ng−êi vî lµ ng−êi kiÕm thu nhËp chÝnh, ng−êi chång mÆc c¶m vÒ vai trß cña m×nh còng lµm cho m©u thuÉn vî chång gia t¨ng. M©u thuÉn trong viÖc nu«i d¹y con c¸i lµ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò lµm n¶y sinh nhiÒu m©u thuÉn vî chång. Nh÷ng m©u thuÉn nµy thÓ hiÖn sù khñng ho¶ng cña sù chuyÓn ®æi vai trß do viÖc thiÕu kiÕn thøc khi gia ®×nh chuyÓn tõ giai ®o¹n nµy ®Õn giai ®o¹n kh¸c trong c¸c chu kú sèng cña gia ®×nh. H¬n n÷a, nh÷ng gi¸ trÞ g¾n víi con c¸i ngµy nay còng cã sù thay ®æi ®ßi hái sù ®Çu t− nhiÒu h¬n vÒ nguån lùc vµ thêi gian dÉn ®Õn sù c¨ng th¼ng vai trß cña ng−êi bè vµ ng−êi mÑ trong chøc n¨ng x· héi hãa còng lµm t¨ng kh¶ n¨ng m©u thuÉn vî chång. M©u thuÉn vî chång n¶y sinh tõ nh÷ng vÊn ®Ò liªn quan ®Õn hä hµng do ¶nh h−ëng cña nh÷ng quan niÖm bÊt b×nh ®¼ng vÒ vai trß giíi truyÒn thèng. NhËn thøc kh¸c nhau gi÷a vî vµ chång vÒ nghÜa vô trong quan hÖ ®èi víi hä hµng do sù tån t¹i ®ång thêi cña nh÷ng chuÈn mùc vÒ ý nghÜa vµ quyÒn lùc trong h«n nh©n cã thÓ lµ nguån gèc lµm gia t¨ng m©u thuÉn vî chång. Giao tiÕp gi÷a vî vµ chång lµ lÜnh vùc x¶y ra nhiÒu m©u thuÉn nhÊt trong ®êi sèng h«n nh©n v× nã võa lµ ph−¬ng tiÖn gi¶i quyÕt c¸c m©u thuÉn, ®ång thêi viÖc tho¶ m·n nh÷ng nhu cÇu kh¸c nhau trong giao tiÕp vî chång còng lµ nh÷ng nguyªn nh©n dÉn ®Õn m©u thuÉn. Trong qu¸ tr×nh giao tiÕp ®ã, thay cho viÖc gi¶i quyÕt m©u thuÉn vî chång th−ëng sö dông chiÕn thuËt l¶ng tr¸nh vµ nªu ra mét m©u thuÉn vÒ vÊn ®Ò kh¸c nh− mét sù biÖn minh, hoÆc sö dông trß ch¬i t©m lý trë thµnh khu«n mÉu trong øng xö th× m©u thuÉn vî chång x¶y ra th−êng xuyªn vµ nghiªm träng. Khi nh÷ng m©u thuÉn kÐo dµi kh«ng ®−îc gi¶i quyÕt, quan hÖ cã thÓ bÞ ®Èy ®Õn cuéc ®Êu tranh quyÒn lùc gi÷a ng−êi vî vµ ng−êi chång. Sù kh«ng c©n ®èi trong c¸c nhu cÇu cña sù giao tiÕp, qu¸ thiªn vÒ nh÷ng khÝa c¹nh quyÒn lùc vµ kiÓm so¸t, hoÆc sù h¹n chÕ trong giao tiÕp cña ng−êi vî hoÆc ng−êi chång víi ng−êi kh¸c vµ xem ®ã nh− mét nhu cÇu “së h÷u” th× m©u thuÉn trong øng xö gi÷a vî vµ chång th−êng gia t¨ng. Nh÷ng biÕn ®æi x· héi trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y khi ViÖt Nam chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr−êng còng cã nh÷ng t¸c ®éng nhiÒu mÆt ®Õn ®êi sèng gia ®×nh. Gia ®×nh Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  7. Vò TuÊn Huy 19 r¬i vµo khñng ho¶ng do nhiÒu nguyªn nh©n cã thÓ dÉn ®Õn ly h«n t¨ng lªn. LiÖu quan niÖm vÒ ly h«n thay ®æi nh− thÕ nµo khi nh÷ng chuÈn mùc vai trß trong gia ®×nh bÞ vi ph¹m nh− tÖ n¹n x· héi (nghiÖn r−îu, ma tuý), b¹o lùc trong gia ®×nh vµ ngo¹i t×nh (§ç Th¸i §ång, 1990). Trong nh÷ng nguyªn nh©n nªu trªn, ngo¹i t×nh vµ b¹o lùc cña ng−êi chång ®èi víi ng−êi vî lµ nh÷ng nguyªn nh©n chñ yÕu dÉn ®Õn ly h«n. Nh÷ng nguyªn nh©n dÉn ®Õn ly h«n cho thÊy cã sù kh¸c nhau vÒ vai trß cña ng−êi chång vµ ng−êi vî. Tuy nhiªn, t©m thÕ chung h−íng ®Õn ly h«n lµ tiªu cùc. §iÒu nµy ®−îc ph¶n ¸nh trong nhËn thøc cña ng−êi d©n vÒ t¸c ®éng cña ly h«n ®Õn hiÖn ®¹i hãa: kho¶ng 20% sè ng−êi tr¶ lêi cho r»ng ly h«n kh«ng ¶nh h−ëng vµ trªn 40% cho r»ng ly h«n k×m h·m hiÖn ®¹i hãa. (ViÖn X· héi häc vµ Trung t©m Nghiªn cøu D©n sè §¹i häc Michigan - Nghiªn cøu biÕn ®æi gia ®×nh, 2003-2004). 2.6. KiÓm so¸t vµ ®Çu t− cña cha mÑ ®èi víi con c¸i NÕu nh− xu h−íng cña c¬ cÊu gia ®×nh thu nhá vÒ quy m« vµ h¹t nh©n hãa phï hîp víi xu h−íng cña hiÖn ®¹i hãa, quan hÖ gi÷a c¸c thÕ hÖ trong gia ®×nh h×nh nh− ch−a theo kÞp víi xu h−íng nµy. T©m lý sèng chung víi con khi tuæi giµ cßn phæ biÕn do nh÷ng ®iÒu kiÖn vÒ an sinh vµ c¸c dÞch vô x· héi ch−a ®¸p øng ®−îc nhu cÇu cña ng−êi cao tuæi cã xu h−íng ngµy cµng t¨ng. §a sè ý kiÕn (70%) cho r»ng bè mÑ sèng riªng t¸ch khái con c¸i Ýt ¶nh h−ëng hoÆc k×m h·m hiÖn ®¹i hãa. T−¬ng tù, cã ®Õn gÇn 50% sè ng−êi tr¶ lêi cho r»ng viÖc bè mÑ kiÓm so¸t con c¸i ®· lín nhiÒu h¬n sÏ thóc ®Èy hiÖn ®¹i hãa. NhËn thøc nh− vËy vÒ nh÷ng vÊn ®Ò nµy cho thÊy sù c¶n trë cña nh÷ng hµnh vi gia ®×nh ®èi víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa. (NguyÔn Kh¸nh BÝch Tr©m, 2004). VÊn ®Ò ®Çu t− cho con c¸i c¶ vÒ nguån lùc vµ thêi gian lµ mét trong nh÷ng nan gi¶i ®èi víi c¸c bËc cha mÑ hiÖn nay, kh«ng chØ ë n«ng th«n vµ ng−êi nghÌo mµ c¶ ®èi víi nh÷ng ng−êi ë ®« thÞ còng nh− nh÷ng ng−êi cã nguån lùc kinh tÕ cho thÊy nh÷ng thay ®æi trong gi¸ trÞ cña con c¸i (Hoµng §èp, 2004). §Çu t− cho häc hµnh cña con chiÕm mét phÇn kh¸ lín trong chi tiªu cña c¸c hé gia ®×nh. MÆt kh¸c, nh÷ng hiÖn t−îng thanh niªn sö dông thuèc l¾c, ma tóy gÇn ®©y phÇn lín r¬i vµo con cña nh÷ng gia ®×nh kh¸ gi¶ vÒ kinh tÕ nh−ng bè mÑ kh«ng kiÓm so¸t ®−îc con c¸i do qu¸ bËn bÞu víi c«ng viÖc lµm ¨n, lµ nh÷ng vÊn ®Ò bøc xóc ®Æt ra ®èi víi chøc n¨ng kiÓm so¸t, gi¸o dôc cña gia ®×nh. 3. KÕt luËn Ph©n tÝch tõ quan ®iÓm hÖ thèng gîi ý r»ng x· héi còng nh− gia ®×nh kh«ng ph¶i lµ mét cÊu tróc tÜnh mµ biÕn ®æi. Gia ®×nh lµ mét yÕu tè cña hÖ thèng x· héi vµ v× vËy, gia ®×nh còng biÕn ®æi d−íi t¸c ®éng cña biÕn ®æi x· héi. MÆt kh¸c, gia ®×nh còng lµ mét trong nh÷ng t¸c nh©n cña cña sù æn ®Þnh vµ biÕn ®æi x· héi. Sù biÕn ®æi c¬ cÊu gia ®×nh ViÖt Nam trong gÇn nöa thËp kû qua cho thÊy xu h−íng gia ®×nh ViÖt Nam ®ang biÕn ®æi theo xu h−íng hiÖn ®¹i hãa. Tuy nhiªn, tèc ®é cña sù biÕn ®æi nµy diÔn ra kh¸c nhau ë tõng thµnh phÇn cña c¬ cÊu gia ®×nh. Cã nh÷ng yÕu tè biÕn ®æi phï hîp víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa nh− tuæi kÕt h«n, gi¶m Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn
  8. 20 Nh÷ng vÊn ®Ò cña gia ®×nh ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh biÕn ®æi x· héi... møc sinh. Tr¸i l¹i, cã nh÷ng biÕn ®æi ®i ng−îc víi qu¸ tr×nh hiÖn ®¹i hãa nh− viÖc quay trë l¹i cña c¸c phong tôc truyÒn thèng. C¬ cÊu gia ®×nh còng trë nªn ®a d¹ng h¬n vÒ h×nh thøc tæ chøc, kh«ng chØ cã gia ®×nh h¹t nh©n vµ gia ®×nh më réng. Nh÷ng thay ®æi trong quan niÖm vÒ h«n nh©n, nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Æc thï cña cÊu tróc tuæi vµ giíi tÝnh trong d©n sè dÉn ®Õn kh¼ng ®Þnh quyÒn sinh s¶n cña phô n÷ vµ xuÊt hiÖn lo¹i h×nh gia ®×nh thiÕu. Møc ®é m©u thuÉn gi÷a vî vµ chång trong ®êi sèng gia ®×nh còng cho thÊy ¶nh h−ëng kh¸c nhau cña c¸c yÕu tè nh− ®Æc ®iÓm nguån lùc, møc ®é tham gia thùc hiÖn cña ng−êi vî vµ ng−êi chång trong c«ng viÖc néi trî, vµ nh÷ng kú väng vÒ vai trß giíi. N©ng cao nhËn thøc vÒ b×nh ®¼ng giíi vµ n©ng cao vÞ thÕ cho phô n÷ lµ viÖc cÇn lµm ®ång thêi ®Ó n©ng cao quyÒn b×nh ®¼ng gi÷a vî vµ chång trong gia ®×nh. Trong xu h−íng chung tiÕn ®Õn b×nh ®¼ng giíi trong mäi lÜnh vùc cña ®êi sèng, trong gia ®×nh vµ ngoµi x· héi, viÖc thùc hiÖn l¹i tïy thuéc vµo hoµn c¶nh cô thÓ cña mçi gia ®×nh ®Ó ®¶m b¶o h¹nh phóc trong h«n nh©n lµ môc ®Ých tèi cao vµ phï hîp víi xu thÕ chung nµy. Cã thÓ thÊy r»ng, viÖc thùc hiÖn c¸c chøc n¨ng kinh tÕ vµ x· héi hãa ®èi víi con c¸i lµ nh÷ng lÜnh vùc ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò trong m©u thuÉn gi÷a vî vµ chång. ViÖc thùc hiÖn c¸c vai trß gia ®×nh gi÷a vî vµ chång mang tÝnh chÊt bæ sung, chia sÎ h¬n lµ sù t¸ch biÖt nh»m gi¶m sù c¨ng th¼ng vai trß ®èi víi c¶ ng−êi vî vµ ng−êi chång. Trªn hÕt, trong ®êi sèng gia ®×nh, nhu cÇu t×nh c¶m, sù th−¬ng yªu t«n träng lÉn nhau trong quan hÖ gi÷a c¸c thµnh viªn ph¶i trë thµnh môc tiªu trong c¸c ho¹t ®éng cña gia ®×nh vµ h−íng t¸c ®éng cña c¸c chÝnh s¸ch x· héi. Tµi liÖu tham kh¶o 1. Barbiery Magali vµ Vò TuÊn Huy: The impact of social-economic changes on some aspects of the Family in Vietnam - a Case study in ThaiBinh province. National Political Publishing House. 1996. 2. Charles Hirchman vµ Vò M¹nh Lîi: Gia ®×nh vµ c¬ cÊu hé gia ®×nh - vµi nÐt ®¹i c−¬ng tõ cuéc kh¶o s¸t x· héi häc d©n sè gÇn ®©y. T¹p chÝ X· héi häc sè 3/1994. 3. §ç Th¸i §ång: Gia ®×nh truyÒn thèng vµ nh÷ng biÕn th¸i ë Nam Bé ViÖt Nam”, T¹p chÝ X· héi häc sè 3/1990. 4. John Knodel, Rukmalie, Vò M¹nh Lîi, Vò TuÊn Huy: Gender roles in the family: Change and stability in Vietnam. Conference on “Asian Family Change” in Singarpor. 2004. 5. T−¬ng Lai (chñ biªn): Nh÷ng nghiªn cøu x· héi häc vÒ gia ®×nh ViÖt Nam. Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc x· héi. Hµ Néi - 1996. 6. Vò Khiªu: Gia ®×nh ViÖt Nam trªn con ®−êng c«ng nghiÖp hãa vµ hiÖn ®¹i hãa. T¹p chÝ X· héi häc sè 4/2000. 7. Vò M¹nh Lîi, Vò TuÊn Huy, NguyÔn H÷u Minh: ViÖt Nam - B¹o lùc trªn c¬ së giíi. Ng©n hµng ThÕ giíi. 1999. 8. Vò TuÊn Huy: M©u thuÉn vî chång trong gia ®×nh vµ nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng. Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc x· héi. Hµ Néi - 2003. 9. Vò TuÊn Huy, Vò M¹nh Lîi, Hoµng §èp, NguyÔn Hång Quang, NguyÒn Hång Th¸i, NguyÔn Kh¸nh BÝch Tr©m: Xu h−íng gia ®×nh ngµy nay - Mét vµi ®Æc ®iÓm tõ nghiªn cøu thùc nghiÖm t¹i H¶i D−¬ng. Nhµ xuÊt b¶n Khoa häc x· héi. Hµ Néi - 2004. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học:www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản