i
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
-----------------------------
VŨ VĂN DUẨN
PHÂN TÍCH CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CẢNH QUAN
PHỤC VỤ ĐỊNH HƢỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ
LƢU VỰC SÔNG MÃ (THUỘC TỈNH THANH HÓA)
LUẬN ÁN TIẾN SỸ ĐỊA LÝ
HÀ NỘI - 2020
ii
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC
VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
-----------------------------
VŨ VĂN DUẨN
PHÂN TÍCH CẤU TRÚC VÀ CHỨC NĂNG CẢNH QUAN
PHỤC VỤ ĐỊNH HƢỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ LÃNH THỔ
LƢU VỰC SÔNG MÃ (THUỘC TỈNH THANH HÓA)
Chuyên ngành: Địa lý tự nhiên
Mã số: 9.44.02.17
LUẬN ÁN TIẾN SỸ ĐỊA LÝ
Người hướng dẫn khoa học:
1. TS. Phạm Thế Vĩnh
2. PGS.TSKH. Nguyễn Văn Cư
HÀ NỘI – 2020
iii
LỜI CAM ĐOAN
Nghiên cứu sinh xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của mình dưới sự
hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học 1: TS. Phạm Thế Vĩnh và Người hướng dẫn
khoa học 2: PGS, TSKH. Nguyễn Văn Cư. Hệ thống các dữ liệu, số liệu, kết quả trong
luận án là trung thực và của nghiên cứu sinh thực hiện, chưa từng được công bố trong
bất kỳ công trình nào trước đây. Các nội dung tham khảo được trích dẫn, dẫn nguồn đầy
đủ và trung thực.
Nghiên cứu sinh
Vũ Văn Duẩn
iv
LỜI CẢM ƠN
Luận án được hoàn thành tại Viện Địa lý, Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ
Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của TS. Phạm Thế Vĩnh và PGS,TSKH. Nguyễn
Văn Cư. NCS xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến thầy - những người đã thường
xuyên dạy dỗ, chỉ bảo tận tình NCS trong suốt thời gian thực hiện luận án.
Trong quá trình nghiên cứu, NCS đã nhận được sự chỉ bảo, đóng góp ý kiến của
các thầy cô, các nhà khoa học trong Viện Địa lý, Viện Hàn lâm khoa học và Công nghệ
Việt Nam, và các cơ sở đào tạo ngoài Viện như: Khoa Địa lý, trường Đại học Sư phạm
Hà Nội; Viện Điều tra Quy hoạch rừng - Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Sở tài
nguyên và Môi trường, Sở nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Chi cục kiểm lâm tỉnh
Thanh Hóa,...
NCS xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Giám hiệu trường Đại học Hồng Đức, Ban
Chủ nhiệm Khoa khoa học Xã hội, đã tạo những điều kiện thuận lợi nhất giúp cho tôi có
cơ hội phấn đấu, vươn lên trong công tác cũng như trong sự nghiệp nghiên cứu khoa học
của mình. Xin cảm ơn sự giúp đỡ của các đồng nghiệp trong trường Đại học Hồng Đức,
khoa Khoa học Xã hội, bộ môn Địa lý.
Nghiên cứu sinh xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất đối với sự
giúp đỡ, động viên của gia đình, người thân và bạn bè trong quá trình học tập, nghiên
cứu và thực hiện luận án.
Nghiên cứu sinh
Vũ Văn Duẩn
v
MỤC LỤC
Trang
MỞ ĐẦU…………………………………………………………………………………....
1
1. Tính cấp thiết của luận án ……………………………………………………….............
1
2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu..........................................................................................
2
3. Phạm vi nghiên cứu............................................................................................................
2
4. Các luận điểm bảo vệ ........................................................................................................
3
5. Những điểm mới của luận án.............................................................................................
3
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn ...........................................................................................
3
7. Cơ sở tài liệu ......................................................................................................................
3
8. Cấu trúc của luận án...........................................................................................................
4
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CẤU TRÚC,
CHỨC NĂNG CẢNH QUAN PHỤC VỤ ĐỊNH HƢỚNG SỬ DỤNG HỢP LÝ
LÃNH THỔ LƢU VỰC SÔNG MÃ TỈNH THANH HÓA.............................................
5
1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan.........................................................
5
1.1.1. Nghiên cứu cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý lãnh thổ trên thế giới.........................
5
1.1.2. Nghiên cứu cảnh quan phục vụ sử dụng hợp lý lãnh thổ ở Việt Nam..........................
9
1.1.3. Các nghiên cứu trên lưu vực sông Mã thuộc tỉnh Thanh Hóa có liên quan đến luận án....
11
1.2. Cơ sở lý luận nghiên cứu cảnh quan phục vụ định hướng sử dụng hợp lý lãnh thổ.....
13
1.2.1. Cảnh quan…………………………………………………………………………….
13
1.2.2. Phân loại cảnh quan………………………………………………………………......
14
1.2.3. Bản đồ cảnh quan…………………………………………………………………….
17
1.2.4. Đa dạng cảnh quan ......................................................................................................
18
19
1.2.6. Chức năng cảnh quan ..................................................................................................
21
24
1.2.8. Tổ chức lãnh thổ ..........................................................................................................
26
1.2.9. Nguyên tắc phân vùng cảnh quan…………………………………………………….
27
1.3. Sử dụng hợp lý lãnh thổ lưu vực sông.............................................................................
28
1.3.1. Trên thế giới.................................................................................................................
28
1.3.2. Ở Việt Nam...................................................................................................................
29
1.3.3. Lãnh thổ lưu vực sông..................................................................................................
31
1.4. Quan điểm, phương pháp và quy trình nghiên cứu ........................................................
33
1.4.1. Quan điểm nghiên cứu .................................................................................................
33
1.4.2. Phương pháp nghiên cứu..............................................................................................
35
1.4.3. Quy trình nghiên cứu ...................................................................................................
39
Tiểu kết chương 1: .................................................................................................................
39
CHƢƠNG 2. ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN LÃNH THỔ LƢU VỰC SÔNG MÃ TỈNH
THANH HÓA.......................................................................................................................
42
2.1. Các hợp phần, yếu tố thành tạo cảnh quan......................................................................
42
2.1.1. Đặc điểm các hợp phần, yếu tố tự nhiên trong thành tạo cảnh quan............................
42
2.1.2. Đặc điểm các yếu tố kinh tế - xã hội trong thành tạo, sử dụng cảnh quan lãnh thổ
nghiên cứu…………………………………………………………………………………..
66
2.2. Đặc điểm cảnh quan lưu vực sông Mã tỉnh Thanh Hóa…………………………………...
69
2.2.1. Nguyên tắc xây dựng hệ thống phân loại cảnh quan lưu vực sông Mã tỉnh Thanh Hóa...........
69