intTypePromotion=1
ADSENSE

Phân tích mạng lưới xã hội: Các lý thuyết, khái niệm và phương pháp nghiên cứu

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

472
lượt xem
38
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nội dung bài viết "Phân tích mạng lưới xã hội: Các lý thuyết, khái niệm và phương pháp nghiên cứu" tìm hiểu phương pháp nghiên cứu mạng lưới xã hội cổ điển như thế nào, tìm hiểu về các tương tác xã hội,... Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết để nắm bắt nội dung chi tiết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phân tích mạng lưới xã hội: Các lý thuyết, khái niệm và phương pháp nghiên cứu

100<br /> Trao<br /> X· c ®æi nghiÖp vô Xã hội học, số 4(104), 2008<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> PH¢N TÝCH M¹NG L¦íI X· HéI:<br /> C¸C LÝ THUYÕT, KH¸I NIÖM Vµ PH¦¥NG PH¸P NGHI£N<br /> CøU<br /> <br /> <br /> Emmanuel Pannier<br /> <br /> <br /> <br /> DÉn nhËp<br /> <br /> John A. Barnes (khoa Nh©n häc x· héi, §¹i häc Manchester) ®­îc coi lµ ng­êi<br /> ®Ò ra kh¸i niÖm “m¹ng l­íi x· héi” (MLXH) trong c¸c ngµnh khoa häc x· héi (MerklÐ<br /> 2003-04). Tuy nhiªn, qu¸ tr×nh h×nh thµnh “ph©n tÝch m¹ng l­íi” chÞu ¶nh h­ëng cña<br /> nhiÒu ngµnh khoa häc kh¸c nhau. §ã lµ x· héi häc vµ triÕt häc cña Georg Simmel<br /> (®Çu thÕ kØ XX), t©m lý häc x· héi cña Jacob L. Moreno (®Çu nh÷ng n¨m 1930), nh©n<br /> häc cÊu tróc chøc n¨ng cña Radcliffe Brown (nh÷ng n¨m 1920), nh©n häc cÊu tróc<br /> cña Claude LÐvi Strauss (nh÷ng n¨m 1940-50), ng«n ng÷ häc cña Jackobson (1963),<br /> thËm chÝ nã cßn chÞu ¶nh h­ëng cña to¸n häc, cô thÓ lµ m«n ®¹i sè tuyÕn tÝnh vµ lý<br /> thuyÕt biÓu ®å. Khi ®Ò cËp vµ lý gi¶i c¸c hiÖn t­îng x· héi, “ph©n tÝch m¹ng l­íi” chó<br /> träng c¸ch tiÕp cËn x· héi cô thÓ. Theo Simmel, ý t­ëng s©u xa cña ph©n tÝch m¹ng<br /> l­íi lµ thÊy ®­îc “kh«ng ph¶i c¸c c¸ nh©n vµ nh÷ng ®Æc tr­ng cña hä mµ chÝnh<br /> nh÷ng t­¬ng t¸c vµ mèi quan hÖ gi÷a c¸c c¸ nh©n míi lµ nh÷ng yÕu tè h×nh thµnh<br /> nªn ®èi t­îng nghiªn cøu c¬ b¶n cña x· héi häc” (MerklÐ 2003-2004:3).<br /> <br /> Trong khu«n khæ bµi viÕt nµy, t«i chñ yÕu bµn vÒ khÝa c¹nh lý thuyÕt vµ<br /> ph­¬ng ph¸p luËn cña ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi b»ng c¸ch ®Æt ra c¸c c©u hái ®Ó<br /> khu biÖt ph©n tÝch m¹ng l­íi víi c¸c ph©n tÝch vèn cã trong x· héi häc vµ nh©n häc.<br /> §©y còng lµ mét dÞp ®Ó ®Ò cËp ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò mang tÝnh häc thuËt liªn quan ®Õn<br /> x· héi häc vµ nh©n häc trong tæng thÓ cña nã. Trong bµi viÕt nµy chóng t«i còng sÏ<br /> nãi tíi nh÷ng tranh luËn qua ®ã ph©n chia c¸c nhµ nghiªn cøu khoa häc x· héi trªn<br /> nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh nh÷ng hµnh vi vµ biÓu hiÖn x· héi, tøc lµ nh÷ng tranh luËn<br /> cæ ®iÓn gi÷a c¸ch tiÕp cËn toµn tiÕn 1 vµ chñ nghÜa c¸ nh©n ph­¬ng ph¸p luËn1; hoÆc<br /> F<br /> 0<br /> P P F<br /> 1<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 1<br /> §Þnh ®Ò cæ ®iÓn cña c¸ch tiÕp cËn toµn tiÕn lµ c¸ch tiÕp cËn cã cã tÇm nèi kÕt c¸c hiÖn t­îng x· héi (Emile<br /> Durkheim). C¸c c¸ nh©n hµnh ®éng th«ng qua c¸c cÊu tróc, th«ng qua quan hÖ néi t¹i cña c¸c chuÈn mùc<br /> nhãm. (Degenne vµ Forse, 2004: 9). “ChÝnh theo c¸ch ®ã “hÖ thèng” ph¶i ®­îc miªu t¶ vµ gi¶i thÝch, vµ nã<br /> còng gãp phÇn gi¶i thÝch vµ miªu t¶ cho tÊt nh÷ng g× cã trong chÝnh hÖ thèng ®ã” (Dantier)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 101<br /> <br /> <br /> <br /> tranh luËn gi÷a nh÷ng ng­êi chó träng tíi cÊu tróc vµ nh÷ng ng­êi chó träng thùc<br /> tiÔn vµ ®éng lùc cña c¸c t¸c nh©n.<br /> <br /> Nh÷ng ®Þnh ®Ò chÝnh x¸c ®Þnh tÝnh chuyªn biÖt cña ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn m¹ng<br /> l­íi (®©y còng lµ néi dung chñ yÕu ®­îc ®Ò cËp trong bµi viÕt nµy) nh­ sau:<br /> <br /> §Þnh ®Ò 1: C¸c c¸ nh©n c¸ thÓ ho¸ th«ng qua c¸c mèi quan hÖ.<br /> <br /> §Þnh ®Ò 2: Thùc tiÔn thÓ hiÖn ý nghÜa trong hÖ thèng c¸c mèi quan hÖ vµ lµm<br /> cho c¸c mèi quan hÖ cã ý nghÜa.<br /> <br /> §Þnh ®Ò 3: C¸c mèi quan hÖ quyÕt ®Þnh mét phÇn thùc tiÔn vµ c¸c biÓu hiÖn x· héi.<br /> <br /> §Ó cã thÓ lµm s¸ng tá ph­¬ng ph¸p ®Æc biÖt nµy, ph­¬ng ph¸p mµ trong ®ã c¸c<br /> t­¬ng t¸c vµ c¸c mèi quan hÖ ®­îc coi lµ c¬ së cña ph©n tÝch x· héi vµ lµ ph­¬ng ph¸p<br /> b¶o vÖ h­íng tiÕp cËn trung gian (meso-sociologique) th× chóng ta cÇn ph¶i sö dông<br /> nh÷ng lý thuyÕt còng nh­ ph­¬ng ph¸p luËn nµo?<br /> <br /> Trong phÇn ®Çu cña bµi viÕt nµy chóng t«i sÏ t×m hiÓu xem c¸c nhµ nghiªn cøu<br /> ñng hé ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu m¹ng l­íi x· héi ®· sö dông c¸c tiÕp cËn x· héi cæ<br /> ®iÓn nh­ thÕ nµo ®Ó x¸c ®Þnh c¸c c¸ nh©n th«ng qua mèi quan hÖ cña hä chø kh«ng<br /> ph¶i th«ng qua c¸c ®Æc tÝnh c¸ nh©n. PhÇn tiÕp theo, chóng ta sÏ cïng xem c¸c t­¬ng<br /> t¸c x· héi võa lµ yÕu tè x¸c ®Þnh l¹i võa ®­îc x¸c ®Þnh bëi thùc tiÔn x· héi nh­ thÕ<br /> nµo. §iÒu nµy gîi më cho chóng ta ®Õn víi ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn trung gian cô thÓ<br /> h¬n lµ gi÷a ph©n tÝch vi m« vµ ph©n tÝch vÜ m«.<br /> <br /> 1. Phñ nhËn c¸ch tiÕp cËn nh©n qu¶ cæ ®iÓn vµ triÓn khai m¹ng l­íi x· héi<br /> <br /> “Ph©n tÝch m¹ng l­íi phª ph¸n ngµnh x· héi häc truyÒn thèng ë chç ngµnh nµy<br /> coi sù tån t¹i cña mét nhãm x· héi xuÊt ph¸t tõ c¸c c¸ nh©n cã nh÷ng ®Æc ®iÓm t­¬ng<br /> ®ång vÒ ®é tuæi, giíi tÝnh, nghÒ nghiÖp, nguån gèc x· héi, tr×nh ®é häc vÊn, n¬i ë…”<br /> (MerklÐ 2004:74.) vµ gi¶i thÝch thùc tiÔn ho¹t ®éng th«ng qua c¸c ®Æc tr­ng ®ã. Trªn<br /> thùc tÕ, nh÷ng ®Æc tr­ng x· héi nµy do c¸c nhµ nghiªn cøu thiÕt lËp kh«ng ph¶i lóc<br /> nµo còng thÓ hiÖn ®­îc c¸c mèi liªn kÕt trong x· héi, vÝ dô nh­ c¸c quan hÖ cô thÓ<br /> ®­îc h×nh thµnh gi÷a c¸c c¸ nh©n d­íi d¹ng c¸c quy t¾c, c¸c biÓu hiÖn ®Æc tr­ng, c¸c<br /> thùc tiÔn, c¸c quan ®iÓm cña c¸c nh©n tè x· héi kh¸c nhau ®­îc nghiªn cøu. Thùc<br /> vËy, khi ®Ò cao nh÷ng quan hÖ nµy, ng­êi ta kh«ng tÝnh ®Õn n¨ng lùc nhËn thøc<br /> chuyªn biÖt (nh­: c¸c biÓu hiÖn ®Æc tr­ng, kiÕn thøc, kü n¨ng, c¸c quy ph¹m, chuÈn<br /> mùc, v.v.) vµ mèi quan hÖ gi÷a c¸c c¸ nh©n cÊu thµnh nhãm. §Ó ph©n biÖt nh÷ng ®Æc<br /> <br /> 1<br /> Theo chñ nghÜa c¸ nh©n ph­¬ng ph¸p luËn th× tæng thÓ x· héi lµ kÕt qu¶ tæng hîp cña c¸c phÇn, cô thÓ lµ<br /> c¸c ho¹t ®éng c¸ nh©n. Nh÷ng biÓu hiÖn vµ ®éng lùc cña c¸c t¸c nh©n thÓ hiÖn tÝnh tù chñ tr­íc nh÷ng søc<br /> m¹nh vËt chÊt cña thÕ giíi vËt chÊt vµ x· héi, quyÕt ®Þnh phÇn lín ®Õn thùc tiÔn ho¹t ®éng cña c¸c nh©n tè.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 102 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> tr­ng nµy, c¸c nhµ nghiªn cøu ñng hé ph©n tÝch m¹ng l­íi muèn thay thÕ c¸c ®Æc<br /> tr­ng cæ ®iÓn b»ng c¸ch ph©n chia th«ng tin thu thËp b»ng quan s¸t (dùa trªn kinh<br /> nghiÖm) c¸c t­¬ng t¸c x· héi” (eve 2002”1). Hay nãi c¸ch kh¸c, thay v× xuÊt ph¸t tõ<br /> nh÷ng th«ng tin nh­ tuæi, vÞ trÝ x· héi, nghÒ nghiÖp ®Ó x¸c ®Þnh ®Æc tr­ng x· héi vµ<br /> gi¶i thÝch c¸ch øng xö cña c¸c nh©n tè, chóng ta cã thÓ c¨n cø tr­íc hÕt vµo c¸c mèi<br /> quan hÖ liªn c¸ nh©n hiÖu qu¶ vµ cô thÓ trong nèi kÕt gi÷a c¸c c¸ nh©n.<br /> <br /> TÝnh ®éc ®¸o cña tiÕp cËn m¹ng l­íi so víi c¸c trµo l­u x· héi häc cæ ®iÓn kh¸c<br /> thÓ hiÖn ë chç nã x¸c ®Þnh, th«ng qua kinh nghiÖm, mét nhãm c¸c c¸ nh©n th«ng qua<br /> quan s¸t m¹ng l­íi x· héi trong ®ã c¸c c¸ nh©n cã quan hÖ chång chÐo nhau. Sau ®ã<br /> xuÊt ph¸t tõ ph©n tÝch mèi quan hÖ x¸c ®Þnh c¸c nhãm, xuÊt ph¸t tõ viÖc ph©n tÝch<br /> th«ng tin, sù biÕn ®æi cña c¸c nhãm, chóng ta cã thÓ x¸c ®Þnh mét kh«ng gian x· héi<br /> cô thÓ lµm c¬ së cho viÖc ph©n tÝch c¸c hiÖn t­îng x· héi vµ gi¶i thÝch ho¹t ®éng thùc<br /> tiÔn cña c¸c nh©n tè. Quan s¸t m¹ng l­íi lóc nµy trë thµnh mét ph­¬ng tiÖn ®Ó ®Ò<br /> cËp ®Õn nh÷ng vÊn ®Ò réng h¬n cã quan hÖ víi c¸c cÊu tróc kh«ng gian x· héi vµ c¸ch<br /> mµ c¸c c¸ thÓ vËn ®éng ph¸t triÓn trong kh«ng gian ®ã vµ lµm cho kh«ng gian ®ã vËn<br /> ®éng vµ ph¸t triÓn<br /> <br /> Nh­ vËy nh÷ng gîi më vÒ ph­¬ng ph¸p luËn ë ®©y lµ: “nhãm c¸ nh©n l¹i th«ng<br /> qua c¸c mèi quan hÖ m¹nh tån t¹i gi÷a hä, nghÜa lµ dùa trªn quan s¸t vÒ mèi liªn<br /> kÕt, c­êng ®é liªn kÕt cña nh÷ng tæng thÓ mµ c¸c c¸ nh©n t¹o nªn” (MerklÐ 2004: 75).<br /> §Ó lµm ®­îc ®iÒu ®ã, nhµ nghiªn cøu ph¶i sö dông c¸c “chØ sè cã kh¶ n¨ng ph©n biÖt<br /> c¸c tiÓu nhãm mang tÝnh kÕt cÊu” (MerklÐ 2004: 75). C¸c chØ sè nµy cã thÓ sÏ ®­îc<br /> x¸c ®Þnh tuú thuéc vµo c¸c tr­êng hîp cô thÓ. Chóng ta cã thÓ kÓ ®Õn c¸c chØ sè nh­:<br /> sè l­îng c¸c mèi quan hÖ, thêi gian cña c¸c mèi quan hÖ, tÇn suÊt quan hÖ, ®é bÒn vµ<br /> møc ®é g¾n kÕt cña c¸c mèi quan hÖ, ®éng lùc cña c¸c t¸c nh©n khi tham gia vµo tæng<br /> thÓ, ®é tin cËy lÉn nhau hay møc ®é kiÓm so¸t trong c¸c mèi quan hÖ.<br /> <br /> Nh­ vËy chóng ta cã ®Þnh ®Ò thø nhÊt lµ th«ng qua t­¬ng t¸c cã thÓ x¸c ®Þnh vµ<br /> ph©n biÖt c¸c t¸c nh©n x· héi vµ cã thÓ x¸c ®Þnh kh«ng gian ho¹t ®éng cña c¸c t¸c<br /> nh©n. §Ó cã thÓ hiÓu râ h¬n vµ lý gi¶i vÒ nh÷ng “®¶o lén mµ ph©n tÝch m¹ng l­íi ®em<br /> l¹i cho ph©n tÝch x· héi häc truyÒn thèng” 2 (MerklÐ 2004:75), chóng ta còng cÇn ph¶i<br /> F<br /> 2<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> nãi tíi ®Þnh ®Ò thø hai mµ theo ®ã chÝnh c¸c t­¬ng t¸c trong néi bé m¹ng l­íi x· héi<br /> sÏ quyÕt ®Þnh thùc tiÔn ho¹t ®éng vµ biÓu hiÖn cña c¸c t¸c nh©n.<br /> <br /> <br /> 2<br /> “Thay v× b¾t ®Çu b»ng viÖc xÕp lo¹I, ph©n läaI thÕ giãi x· héI theo mét tæng thÓ ®· ®ù¬c x¸c ®Þnh tõ c¸c<br /> tÇng líp/tiªu chÝ/ph¹m trï???, c¸c nhµ nghiªn cøu ®· ®¶o ng­îc l¹I c¸ch nghiªn cøu nªu trªn b»ng c¸ch bb¾t<br /> ®µu víI mét tæng thÓ mèI quan hÖ ®· ®­î quan s¸t, sau ®ã ph¸t triÓn, më réng thµnh mét hÖ thèng vµ ph¸t<br /> triÓn thµnh mét s¬ ®å cÊu tróc cña nèom ®èI t­îng nghiªn cøu” BERKOWITZ S. (1982), DÉn nhËp ph©n<br /> tÝch cÊu tróc. C¸ch tiÕp cËn cÊu tróc trong nghiªn cøu x· héI, Toronto, Butterworths,p.3.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 103<br /> <br /> <br /> <br /> 2. C¸c t­¬ng t¸c x¸c ®Þnh thùc tiÔn x· héi: c¸ch tiÕp cËn trung gian hay trung<br /> vÞ x· héi häc<br /> <br /> §Ò cËp ®Õn ®Þnh ®Ò thø hai nµy nghÜa lµ chóng ta ch¹m ®Õn vÊn ®Ò cèt lâi cña<br /> c¸c ngµnh khoa häc x· héi nãi chung vµ ngµnh x· héi häc nãi riªng. §ã chÝnh lµ c©u<br /> hái c¸i g× x¸c ®Þnh thùc tiÔn x· héi vµ c¸c biÓu hiÖn cña chóng?<br /> <br /> Nh­ Alexis Ferrand vµ Emmanuel Lazega ®· nhÊn m¹nh, c¸ch tiÕp cËn m¹ng<br /> l­íi “cho phÐp v­ît qua c¸c ®èi lËp cæ ®iÓn gi÷a thuyÕt toµn tiÕn vµ chñ nghÜa c¸<br /> nh©n” 3. §iÒu ®ã cã nghÜa lµ ®ã kh«ng cßn lµ cÊu tróc ®­îc coi lµ ®a ®Þnh n÷a, còng<br /> F<br /> 3<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> kh«ng ph¶i ®éng lùc cña c¸c c¸ nh©n lµ ®éng c¬ chiÕn l­îc, mµ chÝnh nh÷ng rµng<br /> buéc trong c¸c mèi quan hÖ trong lßng “c¸c t×nh huèng x· héi cô thÓ” trë thµnh “c¸c<br /> ®éng c¬ nh©n qu¶ ®»ng sau nh÷ng g× mµ ng­êi ta cã thÓ c¶m nhËn, tin vµ lµm”<br /> (Burt1991: 4, dÉn theo MerklÐ 2004: 93).<br /> <br /> Khi bµn luËn vÒ ®Þnh ®Ò c¬ b¶n nµy, xuÊt hiÖn mét lý thuyÕt ®Æc biÖt vÒ x· héi<br /> hËu thuÉn víi c¸ch tiÕp cËn ®Þnh tÝnh cña tr­êng ph¸i trung vÞ x· héi häc hay mét vÞ<br /> trÝ trung gian tõ ®ã nhµ nghiªn cøu tiÕn hµnh xem xÐt, nghiªn cøu t¸c ®éng qua l¹i<br /> gi÷a thùc tiÔn ho¹t ®éng cña c¸c nh©n tè vµ c¸c cÊu tróc.<br /> <br /> Gi÷ kho¶ng c¸ch gi÷a chñ nghÜa toµn tiÕn víi chñ nghÜa c¸ nh©n ph­¬ng ph¸p<br /> luËn<br /> <br /> “H×nh thøc cña m¹ng l­íi cã t¸c ®éng ®Õn c¸c hiÖn t­îng ®­îc ph©n tÝch, ®ã lµ<br /> kÕt qu¶ cña c¸c t­¬ng t¸c ®ang diÔn ra trong m¹ng l­íi.” (Degenne et Forse 2004:8).<br /> Hay nãi c¸ch kh¸c, m¹ng l­íi t¸c ®éng lªn c¸c h×nh thøc x· héi nh­ng nã còng chÞu<br /> t¸c ®éng bëi chÝnh c¸c h×nh thøc nµy. Lêi dÉn ë trªn ®©y ®· tãm t¾t néi dung cña<br /> ®Þnh ®Ò quan träng th­êng ®­îc nãi ®Õn khi nãi vÒ ph©n tÝch m¹ng l­íi vµ nã còng<br /> ph©n biÖt víi 2 h­íng tiÕp cËn cæ ®iÓn trong nghiªn cøu x· héi häc th«ng qua mét sè<br /> kh¸i niÖm chuyªn biÖt vÒ x· héi.<br /> <br /> CÊu tróc ë ®©y kh«ng ph¶i lµ “mét m« h×nh tÇng líp cña mét hÖ thèng v¨n ho¸”<br /> (MerklÐ 2004:93) mµ cÊu tróc ®­îc h×nh thµnh mét c¸ch ®Æc biÖt trong ®ã c¸c quan<br /> hÖ cña cÊu tróc chång chÐo lªn nhau vµ t¸c ®éng qua l¹i víi nhau. H×nh thøc ®¬n<br /> gi¶n nhÊt cña viÖc ph©n phèi c¸c mèi quan hÖ cña c¸c thµnh viªn vµ vÞ trÝ cña mçi<br /> ng­êi ë ngay trong mét m¹ng l­íi ë ®©y sÏ trë thµnh mét cÊu tróc.<br /> <br /> C¸c cÊu tróc cã liªn hÖ víi mçi mét hoµn c¶nh, víi “mçi t×nh huèng cô thÓ”<br /> (MerklÐ 2004:93), v× vËy cÊu tróc kh«ng mang tÝnh cè ®Þnh vµ còng kh«ng v­ît h¼n<br /> lªn trªn c¸ nh©n, nh­ng nã ph¸t triÓn vµ më réng trong t­¬ng t¸c gi÷a c¸c c¸ nh©n<br /> <br /> 3<br /> http:// www.univ-lille1.fr/gares/pr%E9sentation.html (tham kh¶o trang web ngµy 23 th¸ng 1 n¨m 2007)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 104 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> (Degenne et Forse 2004: 9). Nh÷ng cÊu tróc mµ c¸c m¹ng l­íi ¸p ®Æt lªn lµ nh÷ng<br /> rµng buéc yÕu, c¸ nh©n lùa chän hµnh vi trong ph¹m vi cÊu tróc. Nãi mét c¸ch kh¸c,<br /> nÕu ng­êi ta tham gia vµo mét héi, vµo mét xÝ nghiÖp, nÕu ng­êi ta võa chuyÓn ®Õn<br /> sèng ë mét khu phè, th× ë nh÷ng n¬i ®ã ®· tån t¹i mét m¹ng l­íi, mét kh«ng gian x·<br /> héi b¶n ®Þa, víi nh÷ng quy t¾c, cÊu tróc ch¾c ch¾n sÏ ¶nh h­ëng tíi c¸ nh©n. Nh­ng<br /> còng chÝnh c¸c quan hÖ ®­îc nu«i d­ìng vµ ph¸t triÓn trong kh«ng gian còng nh­<br /> c¸c quan hÖ kh«ng ®­îc nu«i d­ìng trong kh«ng gian x· héi ®Òu phô thuéc vµo c¸<br /> nh©n, vµ ®Õn l­ît m×nh c¸c quan hÖ nµy sÏ cã ¶nh h­ëng ®Õn cÊu tróc. Tuy nhiªn,<br /> kh«ng chØ nh÷ng c¶m xóc vµ ®éng lùc c¸ nh©n sÏ quyÕt ®Þnh hµnh vi cña hä mµ ngay<br /> c¶ ph¹m vi cña c¸c quan hÖ, nh÷ng rµng buéc, nh÷ng c¬ héi, còng nh­ c¸c t­¬ng t¸c<br /> ®ang diÔn ra sÏ gãp phÇn ®Þnh h­íng thùc tiÔn vµ c¸c biÓu hiÖn x· héi. C¸ch tiÕp cËn<br /> nµy còng kh«ng h­íng vµo chñ nghÜa c¸ nh©n ph­¬ng ph¸p luËn v× “c¸c h×nh thøc x·<br /> héi (thÓ chÕ, nhãm, quy t¾c, biÓu hiÖn…) kh«ng thÓ hiÖn c¸c lùa chän vµ hµnh vi cña<br /> c¸ nh©n mµ nã thÓ hiÖn sù t­¬ng t¸c gi÷a c¸c c¸ nh©n.” (MerklÐ 2004: 95)<br /> <br /> “C¸ nh©n t¹o nªn x· héi nh­ thÕ nµo vµ x· héi h×nh thµnh nªn c¸ nh©n nh­ thÕ<br /> 4<br /> nµo” ? F<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi ®Ò ra “hai môc tiªu phèi hîp víi nhau, chóng cïng<br /> gãp phÇn ®Ò cao øng xö cña c¸ nh©n th«ng qua m¹ng l­íi trong ®ã hä liªn kÕt víi<br /> nhau vµ c¸ch ph©n tÝch nµy còng lµm cho chóng ta chó träng h¬n ®Õn cÊu tróc cña<br /> c¸c m¹ng l­íi nµy b¾t ®Çu tõ viÖc xem xÐt t­¬ng t¸c gi÷a c¸c c¸ nh©n vµ ®éng lùc cña<br /> c¸c c¸ nh©n” (Merkle 2004:97)<br /> <br /> VËy t¸c ®éng cña m¹ng l­íi lªn c¸c nh©n tè vµ lªn x· héi cña hä diÔn ra nh­<br /> thÕ nµo? VÊn ®Ò ph­¬ng ph¸p luËn n»m ë ®iÓm nµy. ë phÇn sau cña bµi viÕt chóng<br /> t«i sÏ ®Ò cËp ®Õn nh÷ng c«ng cô ph­¬ng ph¸p luËn kh¸c nhau ®­îc dïng trong mçi<br /> mét trµo l­u ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ph­¬ng ph¸p luËn nµy (cô thÓ lµ c¸c c«ng cô dïng<br /> trong tiÕp cËn cÊu tróc vµ tiÕp cËn phi cÊu tróc). B©y giê lµ nh÷ng ®Þnh h­íng lý<br /> thuyÕt mµ ®èi víi t«i ®iÒu nµy cã vÎ rÊt thó vÞ: XuÊt ph¸t tõ c¸ch tiÕp cËn x· héi häc<br /> vi m« vÒ c¸c quan hÖ liªn c¸ nh©n chóng ta cã thÓ nghÜ ®Õn ý t­ëng vÒ x· héi häc vÜ<br /> m«. VËy nªn, nÕu ph©n tÝch vi m« ®­îc coi lµ ®iÓm xuÊt ph¸t ­u tiªn th× nh÷ng thay<br /> ®æi bËc thang trong qu¸ tr×nh quan s¸t còng nh­ lý gi¶i cho phÐp sù chuyÓn ®æi tõ vi<br /> m« sang vÜ m«.<br /> <br /> 3. Ph©n tÝch cÊu tróc vµ ph©n tÝch phi cÊu tróc: Nh÷ng kh¸c biÖt cña c¸c ®Þnh<br /> ®Ò lý thuyÕt vµ ph­¬ng ph¸p<br /> <br /> <br /> 4<br /> Simmel 1908:431 trÝch dÉn trong MerklÐ 2004:97<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 105<br /> <br /> <br /> <br /> C¸c ®iÓm ®èi lËp chÝnh vµ c¸c ®Þnh ®Ò ®Æc biÖt<br /> <br /> B¶n th©n viÖc ph©n tÝch m¹ng l­íi ®· tån t¹i nh÷ng cuéc tranh luËn thÓ hiÖn<br /> nh÷ng quan niÖm ®èi lËp gi÷a mét bªn lµ nh÷ng ng­êi ñng hé ph­¬ng ph¸p ph©n<br /> tÝch cÊu tróc, mét ph­¬ng ph¸p mang tÝnh ®Þnh l­îng râ rµng cã nguån gèc tõ truyÒn<br /> thèng tr¾c l­îng x· héi (J.L.Monero) vµ lµ hiÖn th©n cña tr­êng ph¸i “ph©n tÝch cÊu<br /> tróc” kiÓu ¡ng-l«-x¾c-x«ng; vµ mét bªn lµ nh÷ng ng­êi b¶o vÖ ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn<br /> ®Þnh tÝnh vµ “thÊu hiÓu” (MerklÐ 2004:105), nh÷ng ng­êi kÕ tôc truyÒn thèng nh©n<br /> häc vµ chÞu ¶nh h­ëng bëi c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu cña tr­êng ph¸i Manchester.<br /> NÕu nh­ c¸ch ph©n tÝch ®Çu tiªn chñ yÕu dùa vµo viÖc thu thËp vµ khai th¸c d÷ liÖu<br /> s½n cã cho viÖc ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi th× c¸ch tiÕp cËn thø hai Ýt chó träng ®Õn<br /> c¸c nguån d÷ liÖu nh­ trªn mµ l¹i chó t©m vµo viÖc ®­a ra c¸c nghiªn cøu ®Æc thï vÒ<br /> ph­¬ng ph¸p còng nh­ vÒ kÕt luËn5. MÆc dï vÉn cã nh÷ng nhµ nghiªn cøu cña<br /> F<br /> 5<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> tr­êng ph¸i Manchester sö dông ph©n tÝch cÊu tróc m¹ng l­íi x· héi song hai c¸ch<br /> tiÕp cËn nµy vÉn cã nhiÒu ®iÓm kh¸c biÖt kh«ng chØ vÒ mÆt ph­¬ng ph¸p mµ cßn cã<br /> kh¸c biÖt vÒ c¶ môc ®Ých nghiªn cøu6. F<br /> 6<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> a- Kh¸c biÖt trong c¸ch tiÕp cËn x· héi vµ trong môc ®Ých nghiªn cøu:<br /> <br /> Trµo Môc tiªu C¸ch tiÕp cËn x· héi<br /> l­u<br /> <br /> Ph©n - “Cung cÊp mét miªu t¶ chÝnh x¸c vÒ c¸c hiÖn - Nghiªn cøu trong m¹ng l­íi x· héi nh÷ng quy<br /> tÝch t­îng x· héi d­íi d¹ng quan hÖ” 7F<br /> P<br /> 7<br /> 4T luËt chung h­íng tíi viÖc t¸i c©n b»ng c¸c trËt<br /> cÊu - “Nh»m h­íng tíi viÖc sao chÐp l¹i tæng thÓ c¸c tù x· héi (¶nh h­ëng cña tr­êng ph¸i cÊu tróc<br /> tróc d÷ liÖu x· héi d­íi h×nh thøc m¹ng l­íi” 8<br /> F<br /> 8<br /> P<br /> T<br /> 4<br /> chøc n¨ng)<br /> <br /> - Nghiªn cøu tÝnh th­êng xuyªn. nh÷ng khu«n<br /> mÉu vµ c¸c cÊu tróc tiÒm Èn<br /> <br /> Ph©n - “Khai th¸c c¸c d¹ng biÓu hiÖn cña “trËt tù c¸ - HiÓu t¸c nh©n vµ c¸c thùc tiÔn ho¹t ®éng cña<br /> tÝch nh©n” diÔn ra ë nhiÒu nhãm vµ nhiÒu tÇng líp t¸c nh©n nµy trong sù ®a d¹ng cña chóng<br /> phi th«ng qua viÖc cho phÐp c¸c c¸ nh©n trao ®æi - Chó träng ®Õn tÝnh ®Æc thï vµ tÝnh ®a d¹ng<br /> cÊu qua l¹i víi nhau” 9<br /> 9F<br /> P<br /> 4T<br /> <br /> <br /> cña thùc tiÔn ho¹t ®éng<br /> tróc - “Khai th¸c c¸c mèi quan hÖ c¸ nh©n, nãi mét<br /> c¸ch chuyªn biÖt h¬n lµ khai th¸c mèi quan hÖ<br /> trùc tiÕp mµ nh÷ng mèi quan hÖ nµy cã thÓ m©u<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 5<br /> VÝ dô BOISSEVAN J. (1974), GRIECO M. (1987), GLUCKMAN M. (1958), GRIBAUDI M., BLUM A.<br /> (1990), WERBNER P. (1989).<br /> 6<br /> Eve 2000:191<br /> 7<br /> S®d, tr.189.<br /> 8<br /> S®d, tr. 191.<br /> 9<br /> S®d, tr 189.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 106 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> thuÉn hay v­ît qua c¸c ranh giíi ®· ®­îc xÕp<br /> lo¹i vµ mang tÝnh chuÈn mùc” 1010F<br /> P<br /> 4T<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> b- Kh¸c biÖt vÒ mÆt ph­¬ng ph¸p:<br /> <br /> Trµo Lùa chän ph­¬ng ph¸p C«ng cô<br /> l­u<br /> <br /> Ph©n M¹ng l­íi hoµn chØnh: Nghiªn cøu h×nh thøc - Sö dông c¸c ma trËn vµ s¬ ®å l­íi<br /> <br /> tÝch Lùa chän mét nhãm c¸c t¸c nh©n c¸c mèi quan hÖ tËp víi d÷ liÖu vÒ c¸c mèi quan hÖ<br /> cÊu dùa trªn c¸c tiªu chÝ nhÊt ®Þnh vµ trung d­íi d¹ng m¹ng nh»m ph¸c th¶o c¸c m« h×nh chung<br /> tróc nghiªn cøu tæng thÓ c¸c kÕt nèi cña l­íi trªn cÊu tróc cña nã - Ph©n tÝch tµi liÖu, trao ®æi, quan s¸t,<br /> <br /> c¸c t¸c nh©n ®ã víi tæng thÓ ®· chän b¶ng hái<br /> <br /> Ph©n M¹ng l­íi x· héi: Nghiªn cøu mèi Nghiªn cøu chi tiÕt néi -ThiÕt lËp c¸c ph­¬ng thøc liÖt kª<br /> <br /> tÝch quan hÖ cña 1 t¸c nh©n lµ trung t©m dung vµ b¶n chÊt cña danh tÝnh ®Ó s­u tËp d÷ liÖu vÒ c¸c<br /> phi cña m¹ng l­íi c¸c mèi liªn hÖ ngay quan hÖ<br /> cÊu trong m¹ng l­íi - Ph©n tÝch t­ liÖu pháng vÊn vµ<br /> tróc quan s¸t tham dù<br /> <br /> <br /> <br /> Ph©n tÝch cÊu tróc: Nghiªn cøu tÝnh hîp thøc vµ c¸c ®Æc tr­ng cÊu tróc cña<br /> m¹ng l­íi<br /> H­íng tiÕp cËn mang tÝnh h×nh thøc<br /> George Simmel (1908) ®­îc coi lµ cha ®Î cña ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi vµ<br /> còng lµ ng­êi khëi x­íng “h­íng tiÕp cËn mang tÝnh h×nh thøc” nµy. H­íng tiÕp cËn<br /> nµy chó träng tíi h×nh thøc cña c¸c t­¬ng t¸c mµ bá qua néi dung cña c¸c t­¬ng t¸c.<br /> §Ó lý gi¶i cho viÖc nghiªn cøu theo h­íng ­u tiªn c¸c h×nh thøc t­¬ng t¸c nµy, nh÷ng<br /> ng­êi ñng hé h­íng tiÕp cËn nµy dùa trªn mét ®Þnh ®Ò mµ theo ®ã, c¸c h×nh thøc<br /> quan hÖ ®­îc quan s¸t “thÓ hiÖn mét tÝnh th­êng xuyªn ®Òu ®Æn nhÊt ®Þnh vµ tÝnh<br /> æn ®Þnh nhÊt ®Þnh” (MerklÐ 2004: 15). VËy lµ b»ng c¸ch nghiªn cøu c¸c d¹ng thøc cña<br /> c¸c quan hÖ, ng­ßi ta cã thÓ t×m thÊy tÝnh th­êng xuyªn vµ kh«ng biÕn ®æi cña nã.<br /> ViÖc nghiªn cøu tÝnh th­êng xuyªn liªn tôc cña nh÷ng lùa chän quan hÖ còng hµm<br /> Èn sù tån t¹i cña c¸c (c¸ch thøc) tæ chøc Ýt nhiÒu n»m ngoµi ý thøc cña c¸c nh©n tè x·<br /> héi mµ ë ®ã c¸c nh©n tè nµy cã thÓ vi ph¹m” (Lemieux, Ouimet 2004:10). C«ng viÖc<br /> cña nhµ nghiªn cøu ë ®©y lµ th«ng qua nghiªn cøu m¹ng l­íi n¾m b¾t ®­îc c¸c<br /> nguyªn t¾c n»m ngoµi ý thøc nh­ng l¹i tham gia vµo viÖc tæ chøc x· héi. ë ®©y, chóng<br /> ta nhËn thÊy nh÷ng ¶nh h­ëng râ rÖt cña ph­¬ng ph¸p cÊu tróc chøc n¨ng cña<br /> Radclife-Brown vµ chñ nghÜa cÊu tróc cña Claude Levi Strauss. Nãi tãm lai, h­íng<br /> tiÕp cËn nµy ®i theo nh÷ng b­íc sau: H×nh thøc cña m¹ng l­íi cho phÐp nghiªn cøu<br /> tÝnh th­êng xuyªn liªn tôc cña c¸c h×nh thøc quan hÖ dÉn ®Õn nh÷ng nguyªn t¾c<br /> <br /> 10<br /> S®d, tr 191.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 107<br /> <br /> <br /> <br /> ngÇm gi÷ vai trß tæ chøc c¸c nhãm.<br /> C¸c c«ng cô mang tÝnh ph­¬ng ph¸p míi: BiÓu ®å l­íi vµ ma trËn<br /> Ngµy nay, c¸i mµ ng­êi ta vÉn gäi lµ “ph©n tÝch cÊu tróc” lµ mét xu h­íng næi<br /> tréi trong viÖc ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi. ë ®©y chóng ta sÏ kh«ng dõng l¹i ®Ó miªu<br /> t¶ tÊt c¶ c¸c kh¸i niÖm hay c«ng cô chuyªn biÖt cña h­íng tiÕp cËn nµy 11. Môc ®Ých F<br /> 1<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> cña h­íng tiÕp cËn nµy lµ thùc hiÖn mét ph©n tÝch hÖ thèng c¸c h×nh thøc cña c¸c<br /> mèi quan hÖ gi÷a c¸c t¸c nh©n ®Ó tõ ®ã cã thÓ lµm râ c¸c ®Æc tr­ng cÊu tróc12. F<br /> 2<br /> 1<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Trong lý thuyÕt vÒ biÓu ®å l­íi mçi c¸ nh©n t­¬ng øng víi mét ®iÓm hay cßn gäi<br /> lµ mét “®Ønh” trong biÓu ®å. C¸c liªn kÕt cña c¸ nh©n nµy víi c¸c c¸ nh©n kh¸c ®­îc<br /> thÓ hiÖn b»ng c¸c ®­êng gäi lµ c¸c “cung”. Chóng thÓ hiÖn mèi quan hÖ gi÷a c¸ nh©n<br /> A vµ c¸ nh©n B. TiÕp ®ã, dï néi dung cña c¸c quan hÖ cã thÕ nµo ®i n÷a th× còng ®­îc<br /> m· ho¸ trªn biÓu ®å (th«ng qua c¸c dÊu mòi tªn, c¸c ký hiÖu +, -) dùa theo t­¬ng<br /> quan gi÷a c¸c quan hÖ: t­¬ng hç hay kh«ng t­¬ng hç, ®èi xøng hay kh«ng ®èi xøng,<br /> quan hÖ lùa chän hay b¸c bá… Th«ng qua nh÷ng khu«n mÉu ®· ®­îc m· ho¸ nµy,<br /> biÓu ®å l­íi ®¬n gi¶n ho¸ “viÖc t×m hiÓu c¸c cÊu tróc x· héi” (MerklÐ 2004: 29). Nã<br /> kh¬i gîi cho chóng ta mét m¹ng l­íi c¸c mèi quan hÖ cho phÐp nh×n thÊy ngay ai lµ<br /> ng­êi bÞ c« lËp trong m¹ng l­íi, thÊy ®­îc c¸c nhãm nhá trong lßng m¹ng l­íi, nh÷ng<br /> ng­êi gi÷ vÞ trÝ trung t©m, trung gian b¾t buéc cho viÖc chuyÓn tõ mèi liªn hÖ nµy<br /> sang mèi liªn hÖ kh¸c. Cuèi cïng, b»ng mét läat c¸c tÝnh to¸n phøc t¹p 13, c¸c nhµ F<br /> 3<br /> 1<br /> P<br /> T<br /> 4 T<br /> 4<br /> P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> nghiªn cøu cËp nhËt c¸c ®Æc tr­ng cÊu tróc nh»m x©y dùng c¸c m« h×nh.<br /> BiÓu ®å :<br /> a<br /> <br /> <br /> b c<br /> <br /> <br /> d e<br /> Ma trËn ë ®©y nh»m thÓ hiÖn mét biÓu ®å l­íi d­íi d¹ng ma trËn vu«ng, cã<br /> nghÜa lµ mét b¶ng c¸c con sè cã sè l­îng hµng vµ cét b»ng nhau. Mçi mét hµng vµ<br /> mét cét t­¬ng øng víi mét ®Ønh trong biÓu ®å t­¬ng øng víi mét nh©n tè trong m¹ng<br /> l­íi. Ng­êi ta ®iÒn c¸c sè 0/1 ®Ó thÓ hiÖn cã quan hÖ hay kh«ng cã quan hÖ gi÷a c¸c<br /> <br /> 11<br /> §Ó xem thªm chi tiÕt trong MerklÐ (2004:24 vµ 32);Degenne vµ Forse (1994: ch­¬ng III); Flament<br /> (1965); Wasseman vµ Fraust (1994 PhÇn II)<br /> 12<br /> §Æc tr­ng cÊu tróc bao gåm: Sè l­îng, tÇn suÊt vµ c¸c hg­íng cña c¸c kÕt nèi gi÷a c¸c c¸ nh©n trong mét<br /> m¹ng l­íi<br /> 13<br /> TÝnh to¸n d­íi d¹ng liªn kÕt, mËt ®é, tÝnh träng t©m, ®é chång chÐo, kho¶ng c¸ch gi÷a c¸c thµnh viªn<br /> kh¸c nhau trong m¹ng l­íi, tÝnh to¸n vÒ kho¶ng c¸ch cña m¹ng l­íi vµ c¸c ®Æc tr­ng cña c¸c ®Ønh<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 108 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> nh©n tè 2. ChÝnh c¸c ma trËn nµy gióp cho nh÷ng tÝnh to¸n vÒ ®Æc tr­ng cÊu tróc<br /> F<br /> 4<br /> 1<br /> P P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ®­îc dÔ dµng h¬n3. 15F<br /> P P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Ma trËn :<br /> <br /> A B C D E<br /> <br /> A 0 1 0 0 1<br /> <br /> B 1 0 1 1 0<br /> <br /> C 0 0 0 0 1<br /> <br /> D 0 0 1 0 0<br /> <br /> E 1 0 0 0 0<br /> <br /> <br /> <br /> Nh÷ng h¹n chÕ cña c¸ch tiÕp cËn cÊu tróc<br /> Ng­êi ta th­êng phª ph¸n c¸ch tiÕp cËn cÊu tróc nµy ë chç nã qu¸ nghiªng vÒ<br /> lý thuyÕt dùa trªn thùc ®Þa vµ dùa trªn sù hîp thøc ho¸ kinh nghiÖm. Nã tËp trung<br /> vµo viÖc triÓn khai c¸c “quy ®Þnh” chung vµ khu«n mÉu vÒ x· héi, nh÷ng quy luËt Ých<br /> lîi vÒ mÆt lý thuyÕt nh­ng th­êng xuyªn t¸ch rêi khái c¸c thùc tiÔn quan s¸t kinh<br /> nghiÖm. Liªn quan ®Õn nh÷ng kÕt luËn ®­a ra tõ c¸ch tiÕp cËn nµy, chóng th­êng<br /> xuyªn kh¼ng ®Þnh l¹i c¸c kÕt luËn ®· ®­îc c¸c ph©n tÝch x· héi häc cæ ®iÓn chøng<br /> minh h¬n lµ më ra c¸c kÕt luËn míi. “ViÖc t¸i hiÖn l¹i mét c¸ch tØ mØ mét vËn ®éng x·<br /> héi, mét chÝnh s¸ch ®Þa ph­¬ng hoµn h¶o, mét tæ chøc dùa trªn c¸c mèi quan hÖ hay<br /> c¸c t­¬ng t¸c liªn c¸ nh©n th­êng xuyªn ®em ®Õn mét b¶ng kh¸ tß mß nh­ng còng<br /> rÊt quen thuéc ë ®ã c¸c ph©n chia trong x· héi næi bËt gièng mét c¸ch kú l¹ c¸c ph©n<br /> biÖt d­íi d¹ng c¸c tÇng líp x· héi “chuÈn mùc” hay “c¸c cÊu tróc vai trß quen thuéc.”<br /> (Eve 2002 :18) “TÝnh t­¬ng ®ång gi÷a c¸c kÕt qu¶ cã ®­îc tõ c¸c ph©n tÝch m¹ng l­íi<br /> víi c¸c kÕt qu¶ cã thÓ lµ s¶n phÈm cña c¸c ph­¬ng ph¸p truyÒn thèng còng cã nh÷ng<br /> Ên t­îng kh¸ tèt nh­ môc tiªu ®Ò ra cña nghiªn cøu m¹ng l­íi x· héi mµ cô thÓ lµ ®·<br /> lµm cho chóng ta thÊy râ vÒ mét thÕ giíi míi víi c¸c hiÖn t­îng th«ng qua h×nh ¶nh<br /> mét nguån n¨ng l­îng kü thuËt míi.” (Eve 2002: 18)<br /> VÒ mÆt ph­¬ng ph¸p luËn, chóng ta thÊy cã mét giíi h¹n trong c¸ch ®Þnh ra<br /> ranh giíi cña c¸c “m¹ng l­íi tæng thÓ”. V× “kh«ng cã mét m¹ng l­íi nµo l¹i kh«ng cã<br /> ranh giíi tù nhiªn” (Degnene vµ Forse 2004: 28.), viÖc x¸c ®Þnh ranh giíi bªn ngoµi<br /> cña c¸c céng ®ång ®­îc quan s¸t dùa chñ yÕu trªn “c¸c ranh giíi x· héi ®­îc thÓ chÕ<br /> ho¸ (vÝ dô ranh giíi cña mét nhãm, mét tæ chøc, cña quan hÖ gia ®×nh, cña mét lµng,<br /> <br /> 2<br /> Xem §Þnh nghi· vÒ ma trËn trong MerklÐ 2004:30<br /> 3<br /> Xem Lemieux vµ Ouimet (2004:29 vµ 31)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 109<br /> <br /> <br /> <br /> mét nhµ m¸y xÝ nghiÖp, mét khu phè, mét líp häc, mét nhãm c¸c nhµ nghiªn cøu…)”<br /> (MerklÐ 2004: 33). Do ®ã nhµ nghiªn cøu ph¶i coi ®ã lµ mét møc ®é th­êng trùc trong<br /> ph©n tÝch vµ sÏ sö dông trong c¸c tÝnh to¸n vµ c¸c diÔn gi¶i tÊt c¶ c¸c liªn quan hÖ<br /> cña c¸c ma trËn (hay c¸c biÓu ®å l­íi) vµc chØ sö dông c¸c c«ng cô nµy mµ th«i”<br /> (MerklÐ, 2004: 34) mµ kh«ng tÝnh ®Õn c¸c quan hÖ bªn ngoµi t×nh huèng ®­îc x¸c<br /> ®Þnh ranh giíi. ThËm chÝ, cã kh¶ n¨ng ®iÒu nµy sÏ ¶nh h­ëng tíi mét nh©n tè x· héi<br /> nµo ®ã phô thuéc vµo c¸c mèi quan hÖ cßn khuyÕt trong m¹ng l­íi ®­îc ng­êi nghiªn<br /> cøu lùa chän mµ vÉn cßn bÞ thiÕu ph©n tÝch. Tr¸i l¹i, c¸ch tiÕp cËn nµy coi träng c¸c<br /> quan hÖ xuÊt hiÖn trong m¹ng l­íi ®­îc lùa chän nh­ng cã thÓ kh«ng cã ¶nh h­ëng<br /> hoÆc kh«ng cã ý nghÜa ®èi víi nh©n tè. Phª ph¸n cuèi cïng liªn quan ®Õn ph©n tÝch<br /> cÊu tróc nµy lµ ë chç nã qu¸ ­u tiªn c¸c cÊu tróc vµ coi nhÑ c¸ nh©n còng nh­ c¸ch<br /> nªu lªn c¸c cÊu tróc mµ kh«ng nghiªn cøu t×m hiÓu c¸c cÊu tróc ®ã b¾t nguån tõ ®©u,<br /> c¬ chÕ cña chóng nh­ thÕ nµo, chóng chuyÓn ®æi ra sao, v.v.<br /> §èi lËp víi c¸ch ph©n tÝch cÊu tróc nhÊn m¹nh tíi h×nh thøc cña m¹ng l­íi vµ<br /> xem nhÑ néi dung còng nh­ c¸c c¸ nh©n trong m¹ng l­íi, c¸c t¸c gi¶ kh¸c ®· lùa<br /> chän c¸ch ph©n tÝch “c¸c h×nh thøc cô thÓ mµ c¸c quan hÖ h×nh thµnh trong ph¹m vi<br /> cña c¸c thùc tiÔn ho¹t ®éng c¸ nh©n” (Gribaudi 1008: 29).<br /> C¸ch tiÕp cËn “phi cÊu tróc”<br /> C¸ch tiÕp cËn nµy coi c¸c t¸c nh©n x· héi lµ trung t©m vµ nã quan s¸t nh÷ng<br /> biÕn ®æi da d¹ng cña c¸c thùc tiÔn ho¹t ®éng vµ c¸c biÓu hiÖn cña nã.<br /> C¸c nguyªn t¾c lý thuyÕt chung<br /> Trong nh÷ng n¨m 50 cña thÕ kû XX, mét sè nhµ nh©n häc ng­êi Anh 4 thuéc F<br /> 6<br /> 1<br /> P P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> tr­êng ph¸i Manchester chuyªn nghiªn cøu c¸c nhãm x· héi thµnh thÞ kh«ng tho¶<br /> m·n tr­íc c¸c c¸ch tiÕp cËn cÊu tróc cæ ®iÓn. Theo hä “c¸c c¸ch tiÕp cËn ®ã kh«ng thÓ<br /> hiÖn ®­îc hÕt c¸c c­ xö cña c¸c c¸ nh©n trong m«i tr­êng x· héi phøc hîp (…)”<br /> (MerklÐ 2003-2004: 10). Nh÷ng ng­êi khëi x­íng trµo l­u nµy quan niÖm vÒ c¸c xö<br /> sù x· héi vÒ b¶n chÊt lµ mang tÝnh ®a d¹ng vµ kh«ng æn ®Þnh nªn kh«ng thÓ quy l¹i<br /> trong c¸c m« h×nh chuÈn mùc ®­îc (Gribaudi 1998: 19). ThËt vËy, tiÕp theo nh÷ng<br /> quan s¸t thùc nghiÖm, Maurizio Gribaudi nhËn thÊy “chÝnh tÝnh ®a d¹ng chø kh«ng<br /> ph¶i tÝnh æn ®Þnh t¹o nªn c¸c quy t¾c chuÈn mùc cña thùc tiÔn x· héi” (Gribaudi<br /> 1998: 27). TÝnh chuyªn biÖt cña h­íng tiÕp cËn nµy lµ nã nhÊn m¹nh ®Õn sù khu biÖt<br /> vµ tÝnh ®Æc s¾c cña c¸c thùc tiÔn x· héi cã ®­îc kh«ng ph¶i lµ thµnh qu¶ cña viÖc t¸i<br /> s¶n xuÊt c¸c chuÈn mùc cã tÝnh æn ®Þnh vµ thuÇn nhÊt mµ nã chÝnh lµ s¶n phÈm cña<br /> c¸c t­¬ng t¸c x· héi x¸c ®Þnh b»ng nh÷ng nÐt ®Æc thï cña t×nh huèng (t×nh huèng<br /> mang tÝnh quan hÖ, x· héi, lÞch sö, chÝnh trÞ, thÓ chÕ) mµ ë ®ã c¸c t­¬ng t¸c ®­îc<br /> <br /> 4<br /> M.Gluckman vµ c¸c häc trß: John A.Barnes, Elizabeth Bott, Adrian Mayer, Philip Mayer, J_Clyde Michell,<br /> E, Bott, J.Boissevain, xem Gribaudi (1998:17 vµ 19)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 110 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> h×nh thµnh.” (Gribaudi 1998: 20). Hä còng rót lui khái c¸c c¸ch tiÕp cËn cÊu tróc bëi<br /> v×, thay v× t×m kiÕm c¸c chuÈn mùc vµ nh÷ng quy ®Þnh v¨n ho¸ “n»m ngoµi nhËn<br /> thøc vµ mang tÝnh hµm Èn, thay v× ph©n tÝch h×nh thøc cña mét m¹ng l­íi ®Ó tõ ®ã<br /> ph¸t hiÖn ra cÊu tróc tæng thÓ vµ nh÷ng rµng buéc cña cÊu tróc ®ã, hä b¾t ®Çu quan<br /> t©m tíi c¸c mèi quan hÖ x· héi trùc tiÕp vµ cô thÓ ®­îc h×nh thµnh, tån t¹i, vµ ®­îc<br /> diÔn gi¶i trong ®êi sèng th­êng ngµy cña c¸c c¸ nh©n. Hä còng rót lui khái d©n téc<br /> häc “chÝnh thèng” dùa trªn c¸c c¸ nh©n vµ c¸c rµng buéc bªn trong hÖ thèng c¸c quan<br /> hÖ vµ chuÈn mùc. Ng­îc l¹i ®èi víi c¸c nhµ nghiªn cøu thuéc tr­êng ph¸i<br /> Manchester, cÇn ph¶i tËp trung mét c¸ch cã hÖ thèng ®Õn nh÷ng bèi c¶nh mµ c¸<br /> nh©n ®ãng vai” (Eve 2002: 191)<br /> C¸ch tiÕp cËn vÒ ph­¬ng ph¸p luËn<br /> C¸c nhµ nghiªn cøu tiÕn hµnh ph©n tÝch dùa trªn viÖc so s¸nh m¹ng l­íi c¸<br /> nh©n, cã nghÜa lµ mét c¸ nh©n (ego) lµ trung t©m cña mét m¹ng l­íi vµ hä sÏ t×m<br /> hiÓu tæng thÓ c¸c quan hÖ cña m¹ng l­íi ®ã, c¸c tiÕp xóc cã ý nghÜa ®èi víi t¸c nh©n<br /> vµ ®èi víi c¸c quan hÖ mµ anh ta thùc hiÖn rÊt cô thÓ trong ®êi sèng hµng ngµy.<br /> §èi víi c¸c nhµ nghiªn cøu c¸ch lµm nµy nh»m vµo viÖc t¹o ra c¸c danh tõ ®Ó<br /> h×nh thµnh m¹ng l­íi c¸ nh©n cña nh©n tè ®­îc chän. ë ®©y chóng ta nãi ®Õn<br /> ph­¬ng thøc liÖt kª danh tÝnh, cã nghÜa lµ mét ph­¬ng tiÖn gîi nªn nh÷ng liÖt kª vÒ<br /> c¸c quan hÖ mang tÝnh h÷u hiÖu cña nh©n tè.<br /> C¸c b­íc nghiªn cøu ë ®©y lµ: (1) xuÊt ph¸t tõ mét c¸ nh©n ®­îc lùa chän theo<br /> c¸c tiªu chÝ chuyªn biÖt cña viÖc ®iÒu tra hoÆc cña vÊn ®Ò ®Æt ra, (2) thèng kª c¸c mèi<br /> quan hÖ th­êng ngµy mµ c¸ nh©n thùc hiÖn vµ duy tr×, (3) thèng kª c¸c mèi quan hÖ<br /> quan träng mµ c¸ nh©n cã thÓ cã hoÆc ®· cã nh­ng kh«ng b¾t buéc ph¶i lµ c¸c ho¹t<br /> ®éng th­êng ngµy sau ®ã (4) tiÕn hµnh chuçi c¸c trao ®æi pháng vÊn víi nh©n tè ®ã<br /> b»ng c¸c c©u hái vµ víi c¸c tiÕp xuc cña anh ta. C¸c cuéc trao ®æi pháng vÊn ®­îc<br /> dïng ®Ó thu thËp th«ng tin liªn quan ®Õn ®êi sèng cña mét ego, ®Ó x¸c ®Þnh ý nghÜa<br /> cña c¸c quan hÖ th«ng qua quan ®iÓm cña ego, ®Ó hiÓu lµm thÕ nµo anh ta cã thÓ ®ãn<br /> nhËn vµ thùc hiÖn c¸c mèi quan hÖ víi môc ®Ých g× vµ theo d¹ng thøc nh­ thÕ nµo vµ<br /> ®Ó biÕt mét c¸ch cô thÓ cã nh÷ng quan hÖ nµo, nh÷ng tiÕp xóc nµo ®­îc h×nh thµnh<br /> gi÷a c¸c ego nh»m x©y dùng cÊu tróc tæng thÓ vÒ m¹ng l­íi cña ego.<br /> §ång thêi, c¸c kü thuËt quan s¸t tham dù lµ cÇn thiÕt cho viÖc kh¸ch quan ho¸<br /> lêi nãi, quan s¸t trùc tiÕp c¸c mèi quan hÖ th­êng ngµy vµ n¾m b¾t viÖc sö dông c¸c<br /> mèi liªn hÖ, thÊy ®­îc tÝnh ®a d¹ng vÒ nguån gèc vËt chÊt vµ phi vËt chÊt mµ ë ®ã c¸c<br /> quan hÖ ®­îc h×nh thµnh.<br /> Tõ m¹ng l­íi c¸ nh©n ®Õn nh©n tè x· héi vµ x· héi cña nh©n tè ®ã<br /> Khi ®· thu thËp ®ùîc c¸c d÷ liÖu liªn quan ®Õn c¸c mèi quan hÖ råi th× lµm thÕ<br /> nµo ®Ó cã thÓ khoanh vïng c¸c yÕu tè trªn c¸c nh©n tè x· héi th«ng qua viÖc quan s¸t<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 111<br /> <br /> <br /> <br /> m¹ng l­íi c¸ nh©n cña anh ta?<br /> Quan s¸t mét m¹ng l­íi chØ ra t×nh tr¹ng t¹i mét thêi ®iÓm nhÊt ®Þnh nh­ng<br /> m¹ng l­íi nµy lµ s¶n phÈm cña mét quü ®¹o mang tÝnh c¸ nh©n. M¹ng l­íi mang<br /> dÊu Ên cña ng­ßi nµy th«ng qua c¸c tiÕp xóc, ng­êi ta cã thÓ nh×n thÊy nh÷ng lé<br /> tr×nh cña ego, hoµn c¶nh xuÊt th©n vµ c¶ nh÷ng khÝa c¹nh kh¸c nhau trong ®ã anh<br /> ta vËn ®éng, ph¸t triÓn vµ x©y dùng nªn c¸c mèi quan hÖ. Th«ng qua nh÷ng lÇn quan<br /> s¸t nh­ thÕ nµy, còng hiÖn lªn c¸c chiÕn l­îc vµ nh÷ng lùa chän trong ®êi sèng mµ<br /> anh ta ®· tiÕn hµnh trong suèt thêi gian ®ã còng nh­ nh÷ng rµng buéc mang tÝnh t×nh<br /> huèng ®· ®Þnh h­íng cho c¸c lùa chän cña anh ta. Cuèi cïng, qu·ng thêi gian sèng nµy<br /> cña c¸ nh©n còng ph¶n ¸nh trong mét chõng mùc nµo ®ã c¸i x· héi cña anh ta.<br /> Lîi Ých vµ nh÷ng tån t¹i cña c¸ch tiÕp cËn nµy so víi c¸ch tiÕp cËn m¹ng l­íi<br /> hoµn chØnh<br /> M¹ng l­íi c¸ nh©n thÓ hiÖn ®Çy ®ñ nh÷ng ph¹m vi mang tÝnh nhËn thøc vµ c¸<br /> nh©n cña c¸c xö sù trong quan hÖ. C¸ch tiÕp cËn mang tÝnh dÔ hiÓu vµ chñ quan nµy<br /> (MerklÐ 2004: 37) cho phÐp n¾m b¾t c¸c ®éng th¸i, c¸c vËn ®éng vµ c¸c ®Æc tr­ng<br /> thay v× t×m kiÕm tÝnh th­êng xuyªn vµ c¸c h×nh thøc cè ®Þnh. ThËt vËy, viÖc miªu t¶<br /> c¸c h×nh thøc hay cÊu tróc cña mét m¹ng l­íi kh«ng cho n¾m b¾t ®­îc c¸c ®éng th¸i<br /> vµ c¬ chÕ h×nh thµnh nªn c¸c ®éng th¸i. Nh­ Gribaudi ®· nhÊn m¹nh khi trÝch dÉn<br /> Barth 5, “®Ó nghiªn cøu mét h×nh thøc cã thÓ chØ cÇn miªu t¶ nã. §Ó gi¶i thÝch nã, cÇn<br /> F<br /> 7<br /> 1<br /> P P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ph¶i kh¸m ph¸ vµ m« t¶ ®­îc nh÷ng tiÕn tr×nh h×nh thµnh nªn nã. Tham väng cña<br /> c¸ch tiÕp cËn nµy lµ lµm dÊy lªn c¸c tiÕn tr×nh h×nh thµnh nªn c¸c cÊu tróc ®ã, c¸c<br /> tiÕn tr×nh s¶n sinh ra c¸c kh«ng gian x· héi, c¸c tiÕn tr×nh h×nh thµnh nªn c¸c xö sù<br /> x· héi vµ nh÷ng chuyÓn ®æi cña chóng.<br /> Tuy nhiªn, c¸ch tiÕp cËn nµy kh¸ ®Þnh tÝnh vµ mang tÝnh t×nh huèng víi xu<br /> h­íng ph¬i bµy c¸c t×nh tr¹ng ®Æc biÖt rÊt khã cã thÓ kh¸i qu¸t ho¸. Nã tËp trung<br /> vµo khÝa c¹nh mang tÝnh c¸ nh©n cña c¸c hiÖn t­îng x· héi vµ kh«ng chó träng tíi<br /> viÖc ph©n tÝch tæng thÓ. H¬n n÷a, viÖc thu thËp d÷ liÖu dùa rÊt nhiÒu trªn quan ®iÓm<br /> cña t¸c nh©n nªn c¸ch nh×n nghiªng vµ viÖc läc, lùa chän c¸c quan hÖ theo kiÓu chñ<br /> quan sÏ rÊt khã cã thÓ ph¸t hiÖn.<br /> KÕt luËn: Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi ë ViÖt Nam, tÝnh thÝch ®¸ng vÒ mÆt lý<br /> luËn vµ nh÷ng triÓn väng<br /> HiÖn nay c¸ch tiÕp cËn m¹ng l­íi dang gÆt h¸i ®­îc nhiÒu thµnh c«ng ë ph­¬ng<br /> 6<br /> T©y .VÊn ®Ò ®Æt ra ë ®©y lµ sö dông nã nh­ thÕ nµo? Cã ba c¸ch sö dông chñ yÕu<br /> F<br /> 8<br /> 1<br /> P P<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> ®­îc c¸c t¸c gi¶ ®Ò xuÊt nh­ sau :<br /> 5<br /> Gribaudi (1998: 22)<br /> 6<br /> Xem t¹p chÝ Mü “Social network” vµ tËp “connections” do M¹ng l­ãi quèc tÕ vÒ ph©n tÝch m¹ng l­íi x·<br /> héi xuÊt b¶n. Xem 2 sè ®Æc biÖt vÒ m¹ng l­íi x· héi d¨ng trªn t¹p chÝ Ph¸p “ N¨m x· héi hoc” 1991, vol<br /> 41:1 vµ “t¹p chÝ ph¸p vÒ x· héi häc”, 1995, vol.36:4.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 112 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> • Dïng nh­ mét c¸i hép c«ng cô ®Æc biÖt ®Ó ®Ò cËp ®Õn mét sè ®èi t­îng x· héi<br /> (Gribaudi)<br /> • Dïng nh­ mét c«ng thøc cã phÇn dÔ hiÓu trong sè c¸c ph­¬ng ph¸p kh¸c (c¸c<br /> c«ng thøc nh©n qu¶, chøc n¨ng, cÇu vång, cÊu tróc, biÖn chøng, v¨n liÖu cæ)<br /> • Dïng nh­ mét hÖ biÕn ho¸ ng«n ng÷ (Degenne vµ Forse 2004: 16)<br /> Theo t«i nÕu c¸ch tiÕp cËn nµy cho phÐp lµm s¸ng tá c¸c vÊn ®Ò c¬ b¶n cña x·<br /> héi häc nh­ kh«ng gian x· héi, liªn kÕt x· héi, vèn x· héi vµ tÝnh x· héi. Nã còng cho<br /> phÐp nhËn biÕt c¸c hiÖn t­îng x· héi nh­ sù bÊt b×nh ®¼ng hay quyÒn lùc trong x·<br /> héi th«ng qua viÖc ®Ò cËp ®Õn c¸c c¸ch tiÕp cËn míi vÒ x· héi mang tÝnh ®éc ®¸o vµ<br /> rÊt thÝch hîp (®Æt c¸c mèi quan hÖ vµo trung t©m c¸c tiÕn tr×nh mµ c¸c t¸c nh©n<br /> tham dù, c¸ch tiÕp cËn trung vÞ x· héi häc), th× c¸ch tiÕp cËn nµy ch­a ®ñ ®Ó gi¶i<br /> thÝch tæng thÓ c¸c hiÖn t­îng x· héi. T«i cho r»ng cã lÏ nªn coi c¸ch tiÕp cËn nµy nh­<br /> lµ mét c¸i hép c«ng cô mang tÝnh ph­¬ng ph¸p luËn cho phÐp nghiªn cøu mét c¸ch<br /> thÝch ®¸ng mét vµi lo¹i ®èi t­îng x· héi chuyªn biÖt.<br /> §èi víi ViÖt Nam, c¸ch tiÕp cËn nµy cã vÎ rÊt kh¶ quan nÕu nã kh«ng bÞ ¸p<br /> dông mét c¸ch m¸y mãc. Thùc vËy, c¸c ph¹m trï nghiªn cøu cña x· héi häc cæ ®iÓn<br /> trong viÖc ph©n tÝch c¸c hiÖn t­îng x· héi nh­ nh÷ng ®æ vì vÒ mÆt x· héi, c¸c ph¹m<br /> trï x· héi nghÒ nghiÖp, d©n téc, giíi tÝnh… ®· ®­îc x©y dùng trong lßng x· héi ch©u<br /> ¢u vµ ch¾c ch¾n nã sÏ kh«ng ph¶n ¸nh nh÷ng ph¹m trï thÝch hîp víi t×nh h×nh ViÖt<br /> Nam. Bëi viÖc xuÊt ph¸t tõ c¸c mèi quan hÖ cô thÓ gi÷a c¸c ®èi t­îng vµ c¸c m¹ng<br /> l­íi x· héi mµ tæng thÓ c¸c mèi quan hÖ ®· t¹o nªn nh­ nhµ nh©n häc Olivier<br /> Tessier ®· nªu lªn trong luËn ¸n tiÕn sÜ (2003) cña m×nh, cho phÐp x¸c ®Þnh mét<br /> kh«ng gian x· héi thÝch hîp vµ cã mèi t­¬ng quan víi c¸c tr­êng hîp cô thÓ ®Ó dùa<br /> vµo ®ã tiÕn hµnh ph©n tÝch.<br /> Trong luËn ¸n tiÕn sÜ n¨m 2001 còng nh­ trong mét vµi bµi nghiªn cøu cña<br /> m×nh, nhµ x· héi häc kinh tÕ Christophe Gironde ®· chØ ra tÇm quan träng cña c¸c<br /> m¹ng l­íi x· héi ë ViÖt Nam. VÝ dô «ng ®· chØ ra r»ng sù bÊt b×nh ®¼ng x· héi tr­íc<br /> hÕt chÝnh lµ sù bÊt b×nh ®¼ng trong c¸c quan hÖ. C¸c mèi quan hÖ ®­îc x©y dùng<br /> trong suèt c¶ cuéc ®êi con ng­êi thËm chÝ ®­îc h×nh thµnh tõ c¸c thÕ hÖ tr­íc vµ<br /> ®­îc ®êi sau kÕ thõa. ¤ng còng chØ ra r»ng nh÷ng thµnh c«ng vÒ kinh tÕ cña mét hé<br /> gia ®×nh vµ c¸c chiÕn l­îc ®­îc sö dông ®Ó ®¹t ®­îc thµnh c«ng ®ã phô thuéc phÇn lín<br /> vµo c¸c m¹ng l­íi x· héi mµ c¸c hé gia ®×nh tham gia, vµ qua ®ã hä cã ®­îc nh÷ng<br /> nguån lùc vËt chÊt vµ phi vËt chÊt cho phÐp hä hoµ nhËp mét c¸ch nhanh chãng vµo<br /> mét x· héi míi vµ thu ®­îc c¸c nguån lîi vÒ mÆt x· héi, chÝnh trÞ, kinh tÕ. Tuy nhiªn ë<br /> ®©y, kh¸i niÖm vÒ m¹ng l­íi mang tÝnh m« t¶ hay Èn dô. Kh¸i niÖm nµy kh«ng ®ù¬c<br /> dïng nh­ mét quan niÖm mang tÝnh ph©n tÝch nãi vÒ mét nghiªn cøu cã hÖ thèng vÒ<br /> c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c c¸ nh©n vµ hÖ thèng mµ nh÷ng quan hÖ Êy t¹o nªn.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 113<br /> <br /> <br /> <br /> Chóng ta cã thÓ thö hiÓu nh÷ng chuyÓn ®æi kinh tÕ, x· héi, chÝnh trÞ vµ thÓ chÕ<br /> diÔn ra ë ViÖt Nam tõ thêi kú §æi míi ®· ¶nh h­ëng nh­ thÕ nµo ®Õn ®êi sèng x· héi<br /> cña ®Þa ph­¬ng. Mét ph©n tÝch m¹ng l­íi cho phÐp n¾m b¾t ®­îc nh÷ng hÖ qu¶ cña<br /> c¸c chuyÓn ®æi vÒ tÝnh x· héi vµ liªn kÕt x· héi. Qu¶ thùc, trong khu«n khæ cña c¸c<br /> chuyÓn ®æi ®­¬ng ®¹i, c¸c m¹ng l­íi x· héi më réng vµ ng­êi d©n sèng trong mét<br /> kh«ng gian ®Þa lý vµ x· héi réng lín h¬n. §iÒu nµy ch¾c ch¾n sÏ thay ®æi b¶n chÊt<br /> cña c¸c mèi quan hÖ x· héi ®· ®­îc dÖt nªn vµ c¸c chiÕn l­îc sö dông c¸c mèi quan<br /> hÖ x· héi nh­ng nã còng sÏ ¶nh h­ëng ®Õn c¸c c¬ chÕ h×nh thµnh c¸c liªn kÕt x· héi.<br /> Ng­îc l¹i, b»ng c¸ch quan s¸t nh÷ng vËn ®éng cña tÝnh x· héi t¹i ®Þa ph­¬ng, chóng<br /> ta cã thÓ thÊy nh÷ng chuyÓn biÕn chung trong x· héi ®Õn l­ît nã t¸c ®éng ®Õn viÖc<br /> triÓn khai cô thÓ c¸c chuyÓn biÕn ®ã nh­ thÕ nµo th«ng qua c¸ch thøc tæ chøc c¸c hÖ<br /> thèng c¸c mèi quan hÖ vµ kh«ng gian x· héi.<br /> Cuèi cïng, nghiªn cøu m¹ng l­íi x· héi còng lµ mét c¸nh cöa hiÖu qu¶ ®Ó quan<br /> s¸t c¸c d¹ng thøc h×nh thµnh vµ thÓ chÕ ho¸ c¸c nhãm phi chÝnh thøc ®ang rÊt ph¸t<br /> triÓn ë ViÖt Nam. §iÒu nµy cho phÐp tiÕp cËn c¸c c©u hái liªn quan ®Õn sù h×nh<br /> thµnh vµ ph¸t triÓn cña x· héi d©n sù ë ViÖt Nam. C¸ch tiÕp cËn nµy cã thÓ gióp<br /> chóng ta hiÓu ®­îc viÖc b¾t ®Çu tõ c¸c d¹ng quan hÖ nµo, tõ ®éng th¸i nµo, tõ c¸c<br /> nh©n tè x· héi nµo Ýt nhiÒu ®éc lËp víi Nhµ n­íc cã thÓ tæ chøc theo nhãm vµ ®­îc<br /> thõa nhËn hay ®«i khi ®­îc nghe nãi ®Õn lµ ®Ó tham gia vµo nh÷ng thay ®æi vµ ®Þnh<br /> h­íng cho nh÷ng biÕn chuyÓn ®­¬ng ®¹i ®ang diÔn ra ë ViÖt Nam.<br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> 1. BERKOWITZ S. (1982), An introduction to Structural Analysis. The Network Approach<br /> to Social Research, Toronto, Butterworths.<br /> 2. BOISSEVAIN, J. (1974). Friends of Friends. Networks, Manipulators and Coalitions.<br /> Oxford, Blackwell.<br /> 3. DEGENNE, A. and M. FORSE (2004). Les rÐseaux sociaux. Paris, Armand Collin.<br /> 4. EVE, M. (2002). "Deux traditions d'analyse des rÐseaux sociaux." RÐseaux vol. 5 (115):<br /> p.183-212.<br /> 5. FLAMENT, C. (1965). ThÐorie des graphes et structure sociale. Paris/La Haie, Mouton-<br /> Gauthier-Villars.<br /> 6. GINZBURG Carlo (1980), Le Fromage et les vers. L’univers d’un meunier au XVie siÌcle.<br /> Paris, Flammarion, Col. Nouvelle BibilothÌque Scientifique.<br /> 7. GIRONDE, C. (2001). RÐhabilitation et transformations de l'Ðconomie familiale au Nord-<br /> Vietnam - SystÌmes d'activitÐs villageois et rÐseaux de relations dans le delta du Fleuve<br /> Rouge. ThÌse de Doctorat. GenÌve, Institut Universitaire d'Etudes du DÐveloppement/University<br /> of Geneva: 460 p.<br /> 8. GIRONDE, C. (2004). "Les transformations de l’Ðconomie familiale dans le delta du<br /> Fleuve Rouge" dans GIRONDE, C. and J. L. MAURER (2004) Le Vietnam µ l'aube du<br /> 21Ìme siÌcle. Bilan et perspectives politiques, Ðconomiques et sociales : mÐlanges pour<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> 114 Ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi: C¸c lý thuyÕt, kh¸i niÖm vµ...<br /> <br /> <br /> <br /> commÐmorer le 100e anniversaire de la naissance de Pierre Gourou. Paris/GenÌve,<br /> IUED/CRAM, p.193.<br /> 9. GLUCKMAN, M. (1958). Analysis of a social situation in modern Zululand. Rhodes-<br /> Livingstone, Manchester University Press.<br /> 10. GRANOVETTER, M. S. (1973). "The strength of the weak ties." American Journal of<br /> Sociology. 78 (5) . p.1360-1380.<br /> 11. GRIBAUDI, M. (1998). Espaces TemporalitÐs Stratifications. Exercices sur les rÐseaux<br /> sociaux. Paris, Ehess.<br /> 12. GRIBAUDI, M. and A. BLUM (1990). "Des catÐgories aux liens individuels : l'analyse<br /> statistique de l'espace social." Annales ESC 6, p.1365-1402.<br /> 13. GRIECO, M. (1987). Keeping it in the Family. Social Networks and Employment Chance.<br /> London, Tavistock.<br /> 14. LAZEGA, E. (1995). "NumÐro SpÐcial : "Analyses de rÐseaux et structures relationnelles".<br /> Revue fran#aise de sociologie vol. 36 (4).<br /> 15. LAZEGA, E. (1998). RÐseaux sociaux et structures relationnelles. Paris, PUF.<br /> 16. LEMIEUX, V. (1999). Les rÐseaux d'acteurs sociaux. Paris, coll. "Que sais-je?", PUF.<br /> 17. LEMIEUX, V. and M. OUIMET (2004). L'analyse structurale des rÐseaux sociaux.<br /> Canada, Les Presses Universitaires de Laval.<br /> 18. L£ Minh TiÕn (2006). “Tæng quan ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch m¹ng l­íi x· héi trong nghiªn<br /> cøu x· héi”, T¹p chÝ Khoa häc x· héi, Sè 9 (97), pp. 69-77, 79.<br /> 19. MAYER, P.(1962). "Migrancy and the Study of African Towns." American Anthropologist, 64.<br /> 20. MERCKLE, P. (2003-2004). "Les rÐseaux sociaux, les origines de l'analyse des rÐseaux<br /> sociaux", CNED/ENS-LSH,<br /> 21. http://eco.ens-lsh.fr/sociales/reseaux_merckle_03_origines.pdf, consultÐ le 15 mars 2007.<br /> U U<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> 22. MERCKLE, P. (2004). La sociologie des rÐseaux sociaux. Paris, Coll. "RepÌres", La DÐcouverte.<br /> 23. MITCHELL, J.C (1974). "Social networks." Annual Review of Anthropology: 279-299.<br /> 24. REVEL, J. (1996). Jeux d'Ðchelle, la micro-analyse µ l'expÐrience. Paris, Gallimard/Le<br /> Seuil.<br /> 25. SIMMEL, G. (1908). Sociologie, essai sur les formes de socialisation. Paris, PUF.<br /> 26. TESSIER, O. (2003). Le pays natal est un carambole sucrÐ [Quª huong lµ chïm khª ngot].<br /> Ancrage social et mobilitÐ spatiale : essai de dÐfinition d'un espace social local au nord du<br /> Vietnam. ThÌse de doctorat en anthropologie. Aix en Provence, UniversitÐ de Provence: 616p.<br /> 27. TOURRAINE , A. (1984). Le retour de l'acteur, Paris, Fayard.<br /> 28. WASSERMAN, S. and K. FAUST (1994). Social Network Analysis. Methods and<br /> applications. Cambridge (Mass.), Cambridge University Press.<br /> 29. WELLMAN, B. et BERKOWiTZ S.D. (dir.) (1988). Social Structures. A Network Network<br /> approach. Cambridge, Cambridge University Press.<br /> 30. WERBNER, P. (1989). The Migration Process. Capital, Gifts and Offerings among<br /> British Pakistanis. New York/Oxford, Berg.<br /> 31. WINKIN, Y. (1996). Anthropologie de la communication. De la thÐorie au terrain.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br /> Emmanuel Pannier 115<br /> <br /> <br /> Bruxelles, De Boeck UniversitÐ.<br /> 32. YAN Yunxiang (1996), Dßng quµ tÆng: Sù hç t­¬ng vµ nh÷ng m¹ng l­íi x· héi ë mét lµng<br /> Trung Quèc (Mai Huy BÝch trÝch dÞch tõ b¶n tiÕng Anh: Yunxiang YAN, 1996, The flow of<br /> gift: reciprocity and social networks in a Chinese village, Stanford University Press.)<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn<br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2