Gợi ý phân tích tác
phẩm Ai đã đặt tên
cho dòng sông của tác
giả Hoàng Phủ Ngọc
Tường
I. Tác giả:
1. Cuộc đời:
Hoàng Phủ Ngọc Tường quê ở Quảng Trị nhưng sinh ra, lớn lên và học tập tại Huế. Ông
vừa dạy học, vừa tham gia các phong trào yêu nước của học sinh, sinh viên Huế, tham gia
chính quyền cách mạng ở tỉnh Quảng Trị. Sau 1975 ông công tác trong lĩnh vực văn nghệ
tại Huế. HPNT viết văn, làm báo từ những năm 1960.
2. Phong cách nghệ thuật:
Ông có phong cách độc đáo, tài hoa, uyên bác, sở trường là thể tùy bút, bút kí vừa giàu
chất trí tuệ và giàu chất thơ với nội dung văn hóa, lịch sử phong phú.
3. Tác phẩm chính:
Nhà văn đã từng đc nhận nhiều giải thưởng quốc gia về văn xuôi với các tác phẩm: Rất
nhiều ánh lửa, Ai đã đặt tên cho dòng sông, Hoa trái quanh tôi, Ngọn núi ảo ảnh,…
II. Hoàn cảnh ra đời và chủ đề tác phẩm
1. Hoàn cảnh:
Bài kí Ai đã đặt tên cho dòng sông in trong tập bút kí cùng tên. Tập sách gồm tám bài kí,
viết ngay sau chiến thắng mùa xuân 1975, đang bừng bừng cảm hứng ngợi ca chủ nghĩa
anh hùng cách mạng. Nhưng ở HPNT, lòng yêu nước, tinh thần dân tộc thuờng gắn với
tình yêu thiên nhiên và truyền thống văn hóa sâu sắc
2. Chủ đề
Bài tùy bút thể hiện lòng yêu nước, tinh thần dân tộc gắn liền với tình yêu thiên nhiên sâu
sắc, với truyền thống văn hóa, lịch sử lâu đời, đồng thời truyền đạt bằng một ngòi bút tài
hóa, với lời văn đẹp và sang.
Linh hồn của bài viết chính là vẻ đẹp huyền thọai của dòng sông Hương, qua ngòi bút tài
hoa, lãng mạn của HPNT
III. Đọc hiểu:
1. Ba góc độ trong vẻ đẹp huyền thọai của sông Hương
Vẻ đẹp của sông Hương được phát hiện ở ba góc độ:
a) Vẻ đẹp ở cảnh sắc thiên nhiên
Sông Hương có một vẻ đẹp phóng khoáng và man dại, rầm rộ dưới những bóng cây và
đại ngàn, mãnh liệt qua những ghềnh thác, cuộn xóay như cơn lốc vào những đáy vực bí
ẩn, một bản trường ca của rừng già khi nó đi qua giữa lòng Trường Sơn. Sông Hương đã
sống nửa cuộc đời của mình như một cô gái Di gan lang thang, say đắm.
Bỗng sông Hương thoắt có vẻ đẹp dịu dàng và trí tuệ khi trở thành “người mẹ phù sa”
của một vùng văn hóa đất đế đô. Rừng già hun đúc cho dòng sông một bản lĩnh gan dạ,
nhưng cũng lại chế ngự sức mạnh bản năng của nó để đi ra khỏi rừng, sông Hương đột
ngột uốn mình theo những đường cong thật mềm, đẹp như một tấm lụa. Đặc biệt hơn là
vẻ đẹp biến ảo như phản quang nhiều màu sắc của một nền trời tây nam thành phố “sớm
sxanh, trưa vàng, chiều tím”, lãng mạn, kì ảo như chính vùng đất đế đô.
Thế rồi sông Hương lại trầm mặc khi lặng lẽ chảy dưới chân những rừng thông u tịch,
những lăng mộ âm u mà kiêu hãnh của các vua chúa triều Nguyễn, một vẻ đẹp dường
như không có ở bất cứ dòng sông nào.
Và lạ lùng thay, sông Hương lại mang trong mình một màu sắc triết lí, cổ thi khi đi trong
âm huởng ngân ca của tiếng chuông chùa Thiên Mụ, vẻ đẹp vui tươi đi đi wa những bãi
bờ xanh biết vùng ngọai ô Kim Long, “nhìn thấy chiếc cầu trắng của tp, in trên nền trời,
nhỏ nhắn như một vành trăng non”. Vẻ đẹp lãng mạn khi sông Hương uốn một đường
cong thật mềm, như một tiếng “Vâng” ko nói ra của tình yêu giống sông Xen của Nauy,
sông Đanuýp của BuĐapét. Đó là vẻ đẹp “mơ màng trong sương khói”, khi nó rời xa dần
thành phố để đi qua những bờ tre, lũy trúc và những hàng cau thôn Vỹ Dạ, những xóm
chài xúm xít, những lập lòe ánh lửa đêm sương.
b) Vẻ đẹp nhìn ở góc độ văn hóa:
Cùng với vẻ đẹp thiên nhiên, sông Hương còn đc cảm nhận từ góc độ văn hóa. Nhà văn
còn gắn sông Hương với âm nhạc cổ điển Huế và trong khỏanh khắc, sông Hương trở
thành một “người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya”, một vẻ đẹp sang trọng chỉ của riêng
Huế. Nhà văn còn liên tưởng đến Nguyễn Du và Truyện Kiều, Nguyễn Du từng bao năm
lênh đênh trên dòng sông này và có lẽ đã diễn tả điệu “Tứ đại cảnh” của Huế trong tiếng
đàn của Kiều “trong như tiếng hạc bay qua, đục như tiếng suối mới sa nửa vời”. Tác giả
còn cho rằng có một dòng thi ca về sông hương, một dòng sông không lặp lại mình trong
cảm hứng của các thi sĩ., là dòng sông lấp lánh sắc màu, là “dòng sông trắng, lá cây
xanh” trong thơ Tản Đà, như “Kiếm dựng trời xanh” trong thơ Cao Bá Quát, là “nội quan
hòai vạn cổ, chiều trời, bảng lảng” trong thơ bà Huỵên Thanh Quan, là vẻ đẹp rất Kiều.
“Long lanh đáy nứơc in trời
Thành xây khói biếc, non phơi bóng vàng”
Là sức mạnh phục sinh của tâm hồn trong thơ Tố Hữu:
“Trên dòng Hương Giang
Em buông mái chèo
Trời trong veo
Nước trong veo”
c) Vẻ đẹp nhìn ở góc độ lịch sử:
Không chỉ đc nhìn ở góc độ văn hóa, sông Hương còn đc xác định vẻ đẹp ở góc độ lịch
sử. sông Hương từng là dòng sông bảo vệ biên thùy thời Đại Việt với tên Linh Giang,
từng soi bóng kinh thành Phú xuân của Nguyễn Huệ trong thế kỉ XVIII, từng chứng kiến
những cụôc khởi nghĩa bi tráng thế kỉ XIX. Rồi cm tháng tám 1945 và chiến dịch mậu
thân 1968 trong kháng chiến chống Mỹ, sông Hương đã ghi một nét son trong lịch sử dân
tộc. Dòng sông đã mang trong dòng chảy của nó cả máu, nước mắt và những chiến công
chói lọi của dân tộc.
2. Ngòi bút tài hoa, lãng mạn của nhà văn:
Có thể nói bản thân sông hương đã là một huyền thọai, khi đi qua ngòi bút tài hoa, lãng
mạn của HPNT huyền thọai của dòng sông càng lấp lánh, hấp dẫn. Nhà văn đã nhìn sông
hương như một cô gái Huế. Có lúc là một “cô gái Digan phóng khóang, man dại” nhưng
nói chung là một thiếu nữ tài hoa, dịu dàng mà sâu sắc, đa tình mà kín đáo, lẳng lơ nhưng